સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 18

મહાકાવ્યે સૌન્દરનન્દે ઽમૃતાધિગમો નામ સપ્તદશઃ સર્ગઃ ।
ચન્તો xવિઇઇ
અથ દ્વિજો બાલ ઇવાપ્તવેદઃ ક્ષિપ્રં વણિક્ પ્રાપ્ત ઇવાપ્તલાભઃ ।
જિત્વા ચ રાજન્ય ઇવાર્સૈન્યં નન્દઃ કૃતાર્થો ગુરુમ્ અભ્યગચ્છત્

દ્રષ્ટું સુખં જ્ઞાનસમાપ્તિકાલે ગુરુર્ હિ શિષ્યસ્ય ગુરોશ્ ચ શિષ્યઃ ।
પરિશ્રમસ્ તે સફલો મયીતિ યતો દિદૃક્ષાસ્ય મુનૌ બભૂવ

યતો હિ યેનાધિગતો વિશેષસ્ તસ્યોત્તમાઙ્ગે ઽર્હતિ કર્તુમિડ્યામ્ ।
આર્યઃ સરાગો ઽપિ કૃતજ્ઞભાવાત્ પ્રક્ષીણમાનઃ કિમુ વીતરાગઃ

યસ્યાર્થકામપ્રભવા હિ ભક્તિસ્ તતો ઽસ્ય સા તિષ્ઠતિ રૂઢમૂલા ।
ધર્માન્વયો યસ્ય તુ ભક્તિરાગસ્ તસ્ય પ્રસાદો હૃદયાવગાઢઃ

કાષાયવાસાઃ કનકાવદાતસ્ તતઃ સ મૂર્ધ્ના ગુરવે પ્રણેમે ।
વાતેરિતઃ પલ્લવતામ્રરાગઃ પુષ્પોજ્જ્વલશ્રીર્ ઇવ કર્ણિકારઃ

અથાત્મનઃ શિષ્યગુણસ્ય ચૈવ મહામુનેઃ શાસ્તૃગુણસ્ય ચૈવ ।
સંદર્શનાર્થં સ ન માનહેતોઃ સ્વાં કાર્યસિદ્ધિં કથયાં બભૂવ

યા દૃષ્ટિશલ્યો હૃદયાવગાઢઃ પ્રભો ભૃશં મામ્ અતુદત્ સુતીક્ષ્ણઃ ।
ત્વદ્વાક્યસંદંશમુખેન મે સ સમુદ્ધૃતઃ શલ્યહૃતેવ શલ્યઃ

કથઙ્કથાભાવગતો ઽસ્મિ યેન છિન્નઃ સ નિઃસંશય સંશયો મે ।
ત્વચ્છાસનાત્ સત્પથમ્ આગતો ઽસ્મિ સુદેશિકસ્યેવ પથિ પ્રનષ્ટઃ

યત્ પીતમ્ આસ્વાદવશેન્દ્રિયેણ દર્પેણ કન્દર્પવિષં મયાસીત્ ।
તન્ મે હતં ત્વદ્વચનાગદેન વિષં વિનાશીવ મહાગદેન

ક્ષયં ગતં જન્મ નિરસ્તજન્મન્ સદ્ધર્મચર્યામ્ ઉષિતો ઽસ્મિ સમ્યક્ ।
કૃત્સ્નં કૃતં મે કૃતકાર્ય કાર્યં લોકેષુ ભૂતો ઽસ્મિ ન લોકધર્મા

મૈત્રીસ્તનીં વ્યઞ્જનચારુસાસ્નાં સદ્ધર્મદુગ્ધાં પ્રતિભાનશૃઙ્ગામ્ ।
તવાસ્મિ ગાં સાધુ નિપીય તૃપ્તસ્ તૃષેવ ગામ્ ઉત્તમવત્સવર્ણઃ

યત્ પશ્યતશ્ ચાધિગમો મમાયં તન્ મે સમાસેન મુને નિબોધ ।
સર્વજ્ઞ કામં વિદિતમ્ તવૈતત્ સ્વં તૂપચરાં પ્રવિવક્ષુર્ અસ્મિ

અન્યે ઽપિ સન્તો વિમુમુક્ષવો હિ શ્રુત્વ વિમોક્ષાય નયં પરસ્ય ।
મુક્તસ્ય રોગાદ્ ઇવ રોગવન્તસ્ તેનૈવ માર્ગેણ સુખં ઘટાન્તે

ઉર્વ્યાદિકાન્ જન્મનિ વેદ્મિ ધાતૂન્ નાત્માનમ્ ઉર્વ્યાદિષુ તેષુ કિં ચિત્ ।
યસ્માદ્ અતસ્ તેષુ ન મે ઽસ્તિ સક્તિર્ બહિશ્ ચ કાયેન સમા મતિર્ મે

સ્કન્ધાંશ્ ચ રૂપપ્રભૃતીન્ દશાર્ધાન્ પશ્યામિ યસ્માચ્ ચપલાન્ અસારાન્ ।
અનાત્મકાંશ્ ચૈવ વધાત્મકાંશ્ ચ તસ્માદ્ વિમુક્તો ઽસ્મ્ય્ અશિવેભ્ય એભ્યઃ

યસ્માચ્ ચ પશ્યામ્ય્ ઉદયં વ્યયં ચ સર્વાસ્વ્ અવસ્થાસ્વ્ અહમ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ ।
તસ્માદ્ અનિત્યેષુ નિરાત્મકેષુ દુઃખેષુ મે તેષ્વ્ અપિ નાસ્તિ સંગઃ

યતશ્ ચ લોકં સમ્જન્મનિષ્ઠં પશ્યામિ નિઃસારમ્ અસચ્ ચ સર્વમ્ ।
અતો ધિયા મે મનસા વિબદ્ધમ્ અસ્મીતિ મે નેઞ્જિતમ્ અસ્તિ યેન

ચતુર્વિધે નૈકવિધપ્રસંગે યતો ઽહમ્ આહારવૈધાવ્ અસક્તઃ ।
અમૂર્છિતશ્ ચાગ્રથિતશ્ ચ તત્ર ત્રિભ્યો વિમુક્તો ઽસ્મિ તતો ભવેભ્યઃ

અનિશ્રિતશ્ ચાપ્રતિબદ્ધચિત્તો દૃષ્ટશુતાદૌ વ્યવહારધર્મે ।
યસ્માત્ સમાત્માનુગતશ્ ચ તત્ર તસ્માદ્ વિસંયોગગતો ઽસ્મિ મુક્તઃ

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્ત્વા ગુરુબાહુમાન્યાત્ સર્વેણ કાયેન સ ગાં નિપન્નઃ ।
પ્રવેરિતો લોહિતચન્દનાક્તો હૈમો મહાસ્તમ્ભ ઇવાભાસે

તતઃ પ્રમાદાત્ પ્રસૃતસ્ય પૂર્વં શ્રુત્વા ધૃતિં વ્યાકરણં ચ તસ્ય ।
ધર્માન્વયં ચાનુગતં પ્રસાદં મેઘસ્વરસ્ તં મુનિર્ આબભાષે

ઉત્તિષ્ઠ ધર્મે સ્થિત શિષ્યજુષ્ટે કિં પાદયોર્ મે પતિતો ઽસિ મૂર્ધ્ના ।
અભ્યર્ચનં મે ન તથા પ્રણામો ધર્મે યથૈષા પ્રતિપત્તિર્ એવ

અદ્યાસિ સુપ્રવ્રજિતો જિતાત્મન્ન્ ઐશ્વર્યમ્ અપ્ય્ આત્મનિ યેન લબ્ધમ્ ।
જિતાત્મનઃ પ્રવ્રજનં હિ સાધુ ચલાત્મનો ન ત્વ્ અજિતેન્દ્રિયસ્ય

અદ્યાસિ શૌચેન પરેણ યુક્તો વાક્કાયચેતાંસિ શુચીનિ યત્ તે ।
અતઃ પુનશ્ ચાપ્રયતામ્ અસૌમ્યાં યત્ સૌમ્ય નો વેક્ષ્યસિ ગર્ભશય્યામ્

અદ્યાર્થવત્ તે શ્રુતવચ્ છ્રુતં તચ્ છ્રુતાનુરૂપં પ્રતિપદ્ય ધર્મમ્ ।
કૃતશ્રુતો વિપ્રતિપદ્યમાનો નિન્દ્યો હિ નિર્વીર્ય ઇવાત્તશસ્ત્રઃ

અહો ધૃતિસ્ તે ઽવિષયાત્મકસ્ય યત્ ત્વં મતિં મોક્ષવિધાવ્ અકાર્ષીઃ ।
યાસ્યામિ નિષ્ઠામ્ ઇતિ બાલિશો હિ જન્મક્ષયાત્ ત્રાસમ્ ઇહાભ્યુપૈતિ

દિષ્ટ્યા દુરાપઃ ક્ષણસંનિપાતો નાયં કૃતો મોહવશેન મોઘઃ ।
ઉદેતિ દુઃખેન ગતો હ્ય્ અધસ્તાત્ કૂર્મો યુગચ્છિદ્ર ઇવાર્ઞવસ્થઃ

નિર્જિત્ય મારં યુધિ દુર્નિવારમ્ અદ્યાસિ લોકે રણશીર્ષૂરઃ ।
શૂરો ઽપ્ય્ આસૂરઃ સ હિ વેદિતવ્યો દોષૈર્ અમિત્રૈર્ ઇવ હન્યતે યઃ

નિર્વાપ્ય રાગાગ્નિમ્ ઉદીર્ણમ્ અદ્યાસિ લોકે રણશીર્ષશૂરઃ ।
દુઃખં હિ શેતે શયને ઽપ્ય્ ઉદારે ક્લેશાગ્નિના ચેતસિ ધયમાનઃ

અભ્યુચ્છ્રિતો દ્રવ્યમદેન પૂર્વમ્ અદ્યાસિ તૃષ્નોપરમાત્ સમૃદ્ધઃ ।
યાવત્ સતર્ષઃ પુરુષો હિ લોકે તાવત્ સમૃદ્ધો ઽપિ સદા દરિદ્રઃ

અદ્યાપદેષ્ટું તવ યુક્તરૂપં શુદ્ધોધનો મે નૃપતિઃ પિતેતિ ।
ભ્રષ્ટસ્ય ધર્માત્ પિતૃભિર્ નિપાતાદ્ અશ્લાઘનિયો હિ કુલાપદેશઃ

દિષ્ટ્યાસિ શાન્તિં પરમામ્ ઉપેતો નિસ્તીર્ણકાન્તાર ઇવાપ્તસારઃ ।
સર્વો હિ સંસારગતો ભયાર્તો યથૈવ કાન્તારગતસ્ તથૈવ

આરણ્યકં ક્ભૈક્ષચરં વિનીતં દ્ક્રષ્યામિ નન્દં નિભૃતં કદેતિ ।
આસીત્ પુરસ્તાત્ ત્વયિ મે દિદૃક્ષા તથાસિ દિષ્ટ્યા મમ દર્શનીયઃ

ભવત્ય્ અરૂપો ઽપિ હિ દર્શનીયઃ સ્વલઙ્કૃતઃ શ્રેષ્ઠતમૈર્ ગુણૈઃ સ્વૈઃ ।
દોષૈઃ પરીતો મલિનીકરૈસ્ તુ સુદર્શનીયો ઽપિ વિરૂપ એવ

અદ્ય પ્રકૃષ્તા તવ બુદ્ધિમત્તા કૃત્સ્નં યયા તે કૃતમ્ આત્મકાર્યમ્ ।
શ્રુતોન્નતસ્યાપિ હિ નાસ્તિ બુદ્ધિર્ નોત્પદ્યતે શ્રેયસિ યસ્ય બુદ્ધિઃ

ઉન્મીલિતસ્યાપિ જનસ્ય મધ્યે નિમીલિતસ્યાપિ તથૈવ ચક્ષુઃ ।
પ્રજ્ઞામયં યસ્ય હિ નાસ્તિ ચક્ષુશ્ ચક્ષુર્ ન તસ્યાસ્તિ સચક્ષુષો ઽપિ

દુઃખપ્રતીકારનિમિત્તમ્ આર્તઃ કૃષ્યાદિભિઃ ખેદમ્ ઉપૈતિ લોકઃ ।
અજસ્રમ્ આગચ્છતિ તચ્ ચ ભૂયો જ્ઞાનેન યસ્યાદ્ય કૃતસ્ ત્વયાન્તઃ

દુઃખં ન મે સ્યાત્ સુખમ્ એવ મે સ્યાદ્ ઇતિ પ્રવૃત્તઃ સ્તતં હિ લોકઃ ।
ન વેત્તિ તચ્ ચૈવ તથા યથા સ્યાત્ પ્રાપ્તં ત્વયાદ્યાસુલભં યતાવત્

ઇત્ય્ એવમાદિ સ્થિરબુદ્ધિચિત્તસ્ તથાગતેનાભિહિતો હિતાય ।
સ્તવેષુ નિન્દાસુ ચ નિર્વ્યપેક્ષઃ કૃતાઞ્જલિર્ વાક્યમ્ ઉવાચ નન્દઃ

અહો વિશેષેણ વિષેષદર્શિંસ્ ત્વયાનુકમ્પા મયિ દર્ષિતેયમ્ ।
યત્ કામપણ્કે ભગવન્ નિમગ્નસ્ ત્રાતો ઽસ્મિ સંસારભયાદ્ અકામઃ

ભ્રાત્રા ત્વયા શ્રેયસિ દૈશિકેન પિત્રા ફલસ્થેન તતૈવ માત્રા ।
હતો ઽભવિષ્યં યદિ ન વ્યમોક્ષ્યં સાર્થાત્ પરિભ્રષ્ટ ઇવાકૃતાર્થઃ

શાન્તસ્ય તુષ્ટસ્ય સુખો વિવેકો વિજ્ઞાતત્ત્વસ્ય પરીક્ષકસ્ય ।
પ્રહીણમાનસ્ય ચ નિર્મદસ્ય સુખં વિરાગત્વમ્ અસક્તબુદ્ધેઃ

અતો હિ તત્ત્વં પરિગમ્ય સમ્યઞ્ નિર્ધૂય દોષાન્ અધિગમ્ય શાન્તિમ્ ।
સ્વં નાશ્રયં સંપ્રતિ ચિન્તયામિ ન તં જનં નાપ્સરસો ન દેવાન્

ઇદં હિ ભુક્ત્વા સુચિ શામિકં સુખં ન મે મનઃ કાંષતિ કામ્જં સુખમ્ ।
મહાર્હમ્ અપ્ય્ અન્નમ્ અદૈવાહૃતં દિવૌકસો ભુક્તવતઃ સુધામ્ ઇવ

અહો ઽન્ધવિજ્ઞાનનિમીલિતં જગત્ પટાન્તરે પશ્યતિ નોત્તમં સુખમ્ ।
સુધીરમ્ અધ્યાત્મસુખં વ્યપાસ્ય હિ શ્રમં તથા કામસુખાર્થમ્ ઋચ્છતિ

યથા હિ રત્નાકરમ્ એત્ય દુર્મતિર્ વિહાય રત્નાન્ય્ અસતો મણિન્ હરેત્ ।
અપાસ્ય સંબોધિસુખં તહોત્તમં શ્રમં વ્રજેત્ કામસુખોપઅબ્ધયે

અહો હિ સત્તેષ્વ્ અતિમૈત્રચેતસસ્ તથાગતસ્યાનુજિઘૃક્ષુતા પરા ।
અપાસ્ય યદ્ ધ્યાનસુખં મુને પરં પરસ્ય દુઃખોપરમાય ખિદ્યસે

મયા ન શક્યં પ્રતિકર્તુમ્ અદ્ય કિં ગુરૌ હિતૈષિણ્ય્ અનુકમ્પકે ત્વયિ ।
સમુદ્ધૃતો યેન ભવાર્ણવાદ્ અહં મહાર્ણવાચ્ ચૂર્ણિતનૌર્ ઇવોર્મિભિઃ

તતો મુનિસ્ તસ્ય નિશમ્ય હેતુમત્ પ્રહીણસર્વાસ્રવસૂચકં વચઃ ।
ઇદં બભાષે વદતામ્ અનુત્તમો યદ્ અર્હતિ શ્રીઘન એવ ભાષિતુમ્

ઇદં કૃતાર્થઃ પરમાર્થવિત્ કૃતી ત્વમ્ એવ ધીમન્ન્ અભિધાતુમ્ અર્હસિ ।
અતીત્ય કાન્તારમ્ અવાપ્તસાધનઃ સુદૈશિકસ્યેવ કૃતં મહાવણિક્

અવૈતિ બુદ્ધં નરદમ્યસાર્થિં કૃતી યથાર્હન્ન્ ઉપ્શાન્તમાનસઃ ।
ન દૃષ્ટસત્યો ઽપિ તથાવબુધ્યતે પૃથગ્જનઃ કિં બત બુદ્ધિમાન્ અપિ

રજસ્તમોભ્યાં પરિમુક્તચેતસસ્ તવૈવ ચેયં સદૃસી કૃતજ્ઞતા ।
રજઃપ્રકર્ષેણ જગત્ય્ અવસ્થિતે કૃતજ્ઞભાવો હિ કૃતજ્ઞ દુર્લભઃ

અતો ઽસ્તિ ભૂયસ્ ત્વયિ મે વિવક્ષિતં નતો હિ ભક્તશ્ ચ નિયોગમ્ અર્હસિ

અવાપ્તકાર્યો ઽસિ પરાં ગતિં ગતો ન તે ઽસ્તિ કિં ચિત્ કરણીયમ્ અણ્વ્ અપિ ।
અતઃપરં સૌમ્ય ચરાનુકમ્પયા વિમોક્ષયન્ કૃચ્છ્રગતાન્ પરાન્ અપિ

ઇહાર્થમ્ એવારભતે નરો ઽધમો વિમધ્યમસ્ તૂભયલૌકિકીં ક્રિયામ્ ।
ક્રિયામ્ અમુત્રૈવ ફલાય મધ્યમો વિશિષ્ટધર્મા પુનર્ અપ્રવૃત્તયે

ઇહોત્તમેભ્યો ઽપિ મતઃ સ તૂત્તમો ય ઉત્તમં ધર્મમ્ અવાપ્ય નૈષ્ઠિકમ્ ।
અચિન્તયિત્વાત્મગતં પરિશ્રમં શમં પરેભ્યો ઽપ્ય્ ઉપદેષ્ટુમ્ ઇચ્છતિ

વિહાય તસ્માદ્ ઇહ કાર્યમ્ આત્મનઃ કુરુ સ્થિરાત્મન્ પરકાર્યમ્ અપ્ય્ અથો ।
ભ્રમત્સુ સત્ત્વેષુ તમોવૃતાત્મસુ શ્રુતપ્રદીપો નિશિ ધાર્યતામ્ અયમ્

બ્રવીતુ તાવત્ પુરિ વિસ્મિતો જનસ્ ત્વયિ સ્થિતે કુર્વતિ ધર્મદેશનાઃ ।
અહો બતાશ્ચર્યમ્ ઇદં વિમુક્તયે કરોતિ રાગી યદ્ અયમ્ કથામ્ ઇતિ

ધ્રુવં હિ સંશ્રુત્ય તવ સ્થિરં મનો નિવૃત્તનાનાવિષયૈર્ મનોરથૈઃ ।
વધૂર્ ગૃહે સાપિ તવાનુકુર્વતી કરિષ્યતે સ્ત્રીષુ વિરાગિણીઃ કથાઃ

ત્વયિ પરમધૃતૌ નિવિષ્ટતત્ત્વે ભવનગતા ન હિ રંસ્યતે ધ્રુવં સા ।
મનસિ શમદમાત્મૈકે વિવિક્તે મતિર્ ઇવ કામસુખૈઃ પરીક્ષકસ્ય

ઇત્ય્ અર્હતઃ પરમકારુણિકસ્ય શાસ્તુર્ મૂર્ધ્ના વચશ્ ચ ચરણૌ ચ સમં ગૃહીત્વા ।
સ્વસ્થઃ પ્રશાન્તહૃદયો વિનિવૃત્તકાર્યઃ પાર્શ્વાન્ મુનેઃ પ્રતિયયૌ વિમદઃ કરીવ

ભિક્ષર્થં સમયે વિવેશ સ પુરં દૃષ્ટીર્ જનસ્યાક્ષિપન્ લાભાલાભસુખાસુખાદિષુ સમઃ સ્વસ્થેન્દ્રિયો નિઃસ્પૃહઃ ।
નિર્મોક્ષાય ચકાર તત્ર ચ કથાં કાલે જનાયાર્થિને નૈવોન્માર્ગગતાન્ પરાન્ પરિભવન્ નાત્માનમ્ ઉત્કર્ષયન્

ઇત્ય્ એષા વ્યુપશાન્તયે ન રતયે મોક્ષાર્થગર્ભા કૃતિઃ શ્રોતૄણાં ગ્રહણાર્થમ્ અન્યમનસાં કાવ્યોપચારાત્ કૃતા ।
યન્ મોક્ષાત્ કૃતમ્ અન્યદ્ અત્ર હિ મયા તત્ કાવ્યધર્માત્ કૃતં પાતું તિક્તમ્ ઇવૌષધં મધુયુતં હૃદ્યં કથં સ્યાદ્ ઇતિ

પ્રાયેણાલોક્ય લોકં વિષયરતિપરં મો ક્ષાત્ પ્રતિહતં કાવ્યવાજેન તત્ત્વં કથિતમ્ ઇહ મયા મોક્ષઃ પરમ્ ઇતિ ।
તદ્ બુદ્ધ્વા શામિકં યત્ તદ્ અવહિતમ્ ઇતો ગ્રાહ્યં ન લલિતં પાંસુભ્યો ધાતુજેભ્યો નિયતમ્ ઉપકરં ચામીકરમ્ ઇતિ