સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 16

સૌન્દરનન્દે મહાકાવ્યે વિતર્કપ્રહાણો નામ પઞ્ચદશઃ સર્ગઃ ।
ચન્તો xવિ
એવં મનોધારણયા ક્રમેણ વ્યપોહ્ય કિં ચિત્ સમુપોહ્ય કિં ચિત્ ।
ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અધિગમ્ય યોગી પ્રાપ્નોત્ય્ અભિજ્ઞા નિયમેન પઞ્ચ

ઋદ્ધિપ્રવેકં ચ બહુપ્રકારં પરસ્ય ચેતશ્ ચરિતાવબોધમ્ ।
અતીતજન્મસ્મરણં ચ દીર્ઘં દિવ્યે વિશુદ્ધે શ્રુતિચક્ષુષી ચ

અતઃપરં તત્ત્વપરીક્ષણેન મનો દધાત્ય્ આસ્રવસંક્ષયાય ।
તતો હિ દુઃખપ્રભૃતીનિ સમ્યક્ ચત્વારિ સત્યાનિ પદાન્ય્ અવૈતિ

બાધાત્મકં દુઃખમ્ ઇદં પ્રસક્તં દુઃખસ્ય હેતુઃ પ્રભવાત્મકો ઽયમ્ ।
દુઃખક્ષયો નિઃસરણાત્મકો ઽયં ત્રાણાત્મકો ઽયં પ્રશમાય માર્ગઃ

ઇત્ય્ આર્યસર્યાન્ય્ અવબુધ્ય બુદ્ધ્યા ચત્વારિ સમ્યક્ પ્રતિવિધ્ય ચૈવ ।
સર્વાસ્રવાન્ ભાવનયાભિભૂય ન જાયતે શાન્તિમ્ અવાપ્ય ભૂયઃ

અબોધતો હ્ય્ અપ્રતિવેધતશ્ ચ તત્ત્વાત્મકસ્યાસ્ય ચતુષ્ટયસ્ય ।
ભાવદ્ ભવં યાતિ ન શાન્તિમ્ એતિ સંસારદોલામ્ અધિરુહ્ય લોકઃ

તસ્માજ્ જરાદેર્ વ્યસનસ્ય મૂલં સમાસતો દુઃખમ્ અવૈહિ જન્મ ।
સર્વૌષધીનામ્ ઇવ ભૂર્ ભવાય સર્વાપદાં ક્ષેત્રમ્ ઇદં હિ જન્મ

યજ્ જન્મ રૂપસ્ય હિ સેન્દ્રિયસ્ય દુઃખસ્ય તન્ નૈકવિધસ્ય જન્મ ।
યઃ સંભવશ્ ચાસ્ય સમુચ્છ્રયસ્ય મૃત્યોષ્ ચ રોગસ્ય ચ સંભવઃ સઃ

સદ્ વાપ્ય્ અસદ્ વા વિષમિષ્રમ્ અન્નં યથા વિનાશાય ન ધારણાય ।
લોકે તથા તિર્યગ્ ઉપર્યધો વા દુઃખાય સર્વં ન સુક્ઃઆય જન્મ

જરાદયો નૈકવિધા પરજાનાં સત્યાં પ્રવૃત્તૌ પ્રભવન્ત્ય્ અનર્થાઃ ।
પ્રવાત્સુ ઘોએષ્વ્ અપિ મારુતેષુ ન હ્ય્ અપ્રસૂતાસ્ તરવશ્ ચલન્તિ

આકાસયોનિઃ પવનો યથા હિ યથા શમીગર્ભશયો હુતાશઃ ।
આપો યથાન્તર્વસુધાશયાશ્ ચ દુઃખં તથા ચિત્તશરીરયોનિ

અપાં દ્રવત્વં કઠિનત્વમ્ ઉર્વ્યા વાયોશ્ ચલત્વં ધ્રુવમ્ ઔષ્ણ્યમ્ અગ્નેઃ ।
યથા સ્વભાવો હિ તથા સ્વભાવો દુઃખં શરીરસ્ય ચ ચેતસશ્ ચ

કાયે સતિ વ્યાધિજરાદિ દુઃખં ક્ષુત્તર્ષવર્ષોષ્ણહિમાદિ ચૈવ ।
રુપાશ્રિતે ચેતસિ સાનુબન્ધે શોકારતિક્રોધભયાદિ દુઃખમ્

પ્રત્યક્ષમ્ આલોક્ય ચ જન્મદુઃખં દુઃખં તથાતીતમ્ અપીતિ વિદ્ધિ ।
યથા ચ તદ્ દુઃખમ્ ઇદં ચ દુઃખં દુઃખં તથાનાગતમ્ અપ્ય્ અવેહિ

બીજસ્વભાવો હિ યથેહ દૃષ્ટો ભૂતો ઽપિ ભવ્યો ઽપિ તથાનુમેયઃ ।
પ્રત્યક્ષતશ્ ચ જ્વલનો યથોષ્ણો ભૂતો ઽપિ ભવ્યો ઽપિ તથોષ્ણ એવ

તન્ નામરૂપસ્ય ગુણાનુરૂપં યત્રૈવ નિર્વૃત્તિ ઉદારવૃત્ત ।
તત્રૈવ દુઃખં ન હિ તદ્વિમુક્તં દુઃખં ભવિષ્યત્ય્ અભવદ્ ભવેદ્ વા

પ્રવૃત્તિદુઃખસ્ય ચ તસ્ય લોકે તૃષ્ણાદયો દોષગણા નિમિત્તમ્ ।
નૈવેષ્વરો ન પ્રકૃતિર્ ન કાલો નાપિ સ્વભાવો ન વિધિર્ યદૃચ્છા

જ્ઞાતવ્યમ્ એતેન ચ કારણેન લોકસ્ય દોષેભ્ય ઇતિ પ્રવૃત્તિઃ ।
યસ્માન્ મ્રિયન્તે સરજસ્તમસ્કા ન જાયતે વીતરજસ્ત્મસ્કઃ

ઇચ્છાવિષેશે સતિ તત્ર તત્ર યાનાસનાદેર્ ભવતિ પ્રયોગઃ ।
યસ્માદ્ અતસ્ તર્ષવશત્ તથૈવ જન્મ પ્રજાનામ્ ઇતિ વેદિતવ્યમ્

સત્ત્વાન્ય્ અભિષ્વઙ્ગવશાનિ દૃષ્ટ્વા સ્વજાતિષુ પ્રીતિપરાણ્ય્ અતીવ ।
અભ્યાસયોગાદ્ ઉપપાદિતાનિ તૈર્ એવ દોષૈર્ ઇતિ તાનિ વિદ્ધિ

ક્રોધપ્રહર્ષાદિભિર્ આશ્રયાણામ્ ઉત્પદ્યતે ચેહ યથા વિશેષઃ ।
તથૈવ જન્મસ્વ્ અપિ નૈકરૂપો નિર્વર્તતે ક્લેશકૃતો વિશેષઃ

દોષાધિકે જન્મનિ તીવ્રદોષ ઉત્પદ્યતે રાગિણિ તીવ્રરાગઃ ।
મોહાધિકે મોહબલાધિકશ્ ચ તદલ્પદોષે ચ તદલ્પદોષઃ

ફલં હિ યાદૃક્ સમવૈતિ સાક્ષાત્ તદાગમાદ્ બીજમ્ અવૈત્ય્ અતીતમ્ ।
અવેત્ય બીજપ્રકૃતિં ચ સાક્ષાદ્ અનાગતં તત્ફલમ્ અભ્યુપૈતિ

દોષક્ષયો જાતિષુ યાસુ યસ્ય વૈરાગ્યતસ્ તાસુ ન જાયતે સઃ ।
દોષાશયસ્ તિષ્ઠતિ યસ્ય યત્ર તસ્યોપપત્તિર્ વિવશસ્ય તત્ર

તજ્ જન્મનો નૈકવિધસ્ય સૌમ્ય તૃષ્ણાદયો હેતવ ઇત્ય્ અવેત્ય ।
તાંશ્ છિન્ધિ દુઃખાદ્ યદિ નિર્મુમુક્ષા કાર્યક્ષયઃ કારણસંક્ષયાદ્ ધિ

દુઃખક્ષયો હેતુપરિક્ષયાચ્ ચ શાન્તનં શિવં સાક્ષિકુરુષ્વ ધર્મમ્ ।
તૃષ્ણાવિરાગં લયનં નિર્દોહં સનાતનં ત્રાણમ્ અહાર્યમ્ આર્યમ્

યસ્મિન્ ન જાતિર્ ન જરા ન મૃત્યુર્ ન વ્યાધયો નાપ્રિયસંપ્રયોગઃ ।
નેચ્છાવિપન્ન પ્રિયવિપ્રયોગઃ ક્ષેમં પદં નૈષ્ઠિકમ્ અચ્યુતં તત્

દીપો યથા નિર્વૃતિમ્ અભ્યુપેતો નૈવાવનિં ગચ્છતિ નાનતરિક્ષમ્ ।
દિશં ન કાં ચિદ્ વિદિષં ન કાં ચિત્ સ્નેહક્ષયાત્ કેવલમ્ એતિ શાન્તિમ્

એવં કૃતી નિર્વૃતિમ્ અભ્યુપેતો નૈવાવનિં ગચ્છતિ નાન્તરિક્ષમ્ ।
દિશં ન કાં ચિદ્ વિદિશં ન કાં ચિત્ ક્લેશક્ષયાત્ કેવલમ્ એતિ સાન્તિમ્

અસ્યાભ્યુપાયો ઽધિન્ગમાય માર્ગઃ પ્રજ્ઞાત્રિકલ્પઃ પ્રશમદ્વિકલ્પઃ ।
સ ભાવનીયો વિધિવદ્ બુધેન શીલે શુચૌ ત્રિપમુખે સ્થિતેન

વાક્કર્મ સમ્યક્ સહકાયકર્મ યથાવદ્ આજીવનયશ્ ચ શુદ્ધઃ ।
ઇદં ત્રયં વૃત્તવિધૌ પ્રવૃત્તં શીલાશ્રયં કર્મપરિગ્રહાય

સત્યેષુ દુઃખાદિષુ દૃષ્ટિર્ આર્યા સમ્યગ્વિતર્કશ્ ચ પરાક્રમશ્ ચ ।
ઇદં ત્રયં જ્ઞાનવિધૌ પ્રવૃત્તં પ્રજ્ઞાશ્રયં ક્લેશપરિક્ષયાય

ન્યાયેન સત્યાધિગમાય યુક્તા સમ્યક્ સ્મૃતિઃ સમ્યગ્ અથો સમાધિઃ ।
ઇદં દ્વયં યોગવિધૌ પ્રવૃત્તં શમાશ્રયં ચિત્તપરિગ્રહાય

ક્લેશાઙ્કુરાન્ ન પ્રતનોતિ શીલં બીજાઙ્કુરાન્ કાલ ઇવાવૃત્તઃ ।
શુચૌ હિ શીલે પુરુષસ્ય દોષા મનઃ સલજ્જા ઇવ ધર્ષયન્તિ

ક્લેશાંસ્ તુ વિષ્કમ્ભયતે સમાધિર્ વેગાન્ ઇવાદ્રિર્ મહઓત્ નદીનામ્ ।
સ્થિતે સમાધૌ હિ ન ધર્ષયન્તિ દોષા ભુજઙ્ગા ઇવ મન્ત્રબદ્ધાઃ

પ્રજ્ઞા ત્વ્ અશેષેણ નિહન્તિ દોષાંસ્ તીરદ્રુમાન્ પ્રાવૃષિ નિમ્નગેવ ।
દગ્ધા યયા ન પ્રભવન્તિ દોષા વજ્રાગ્નિનેવાનુસૃતેન વૃક્ષાઃ

ત્રિસ્કન્ધમ્ એતં પ્રવિગાહ્ય માર્ગં પ્રસ્પષ્ટમ્ અષ્ટાઙ્ગમ્ અહાર્યમ્ આર્યમ્ ।
દુઃખસ્ય હેતૂન્ પ્રજહાતિ દોષાન્ પ્રાપ્નોતિ ચાત્યન્તશિવં પદં તત્

અસ્યોપચારે ધૃતિર્ આર્જવં ચ હ્રીર્ અપ્રમાદઃ પ્રવિવિક્તતા ચ ।
અલ્પેચ્છતા તુષ્ટિર્ અસંગતા ચ લોકપ્રવૃત્તાવ્ અરતિઃ ક્ષમા ચ

યાથાત્મ્યતો વિન્દતિ યો હિ દુઃખં તસ્યોદ્ભવં તસ્ય ચ યો નિર્દોધમ્ ।
આર્યેણ માર્ગેણ સ સાન્તિમ્ એતિ કલ્યાણમિત્રૈઃ સહ વર્તમાનઃ

યો વ્યાધિતો વ્યાધિમ્ અવૈતિ સમ્યગ્ વ્યાધેર્ નિદાનં ચ તદૌષધં ચ ।
આરોગ્યમ્ આપ્નોતિ હિ સો ઽચિરેણ મિત્રૈર્ અભિજ્ઞૈર્ ઉપચર્યમાણઃ

તદ્ વ્યાધિસંજ્ઞાં કુરુ દુઃખસત્યે દોષેષ્વ્ અપિ વ્યાધિનિદાનસંજ્ઞામ્ ।
આરોગ્યસંજ્ઞાં ચ નિર્દોહસત્યે ભૈષજ્યસંજ્ઞામ્ અપિ માર્ગસત્યે

તસ્માત્ પ્રવૃત્તિં પરિગચ્છ દુઃખં પ્રવર્તકાન્ અપ્ય્ અવગચ્છ દોષાન્ ।
નિવૃત્તિમ્ આગચ્છ ચ તન્નિરોધં નિવર્તકં ચાપ્ય્ અવગચ્છ માર્ગમ્

શિરસ્ય્ અથો વાસસિ સંપ્રદીપ્તે સત્યાવબોધાય મતિર્ વિચાર્યા ।
દગ્ધં જગત્ સત્યનયં હ્ય્ અદૃષ્ટ્વા પ્રદહ્યતે સંપ્રતિ ધક્ષ્યતે ચ

યદૈવ યઃ પશ્યતિ નામરૂપં ક્ષયીતિ તદ્દર્શનમ્ અસ્ય સમ્યક્ ।
સમ્યક્ ચ નિર્વેદમ્ ઉપૈતિ પશ્યાન્ નન્દીક્ષયાચ્ ચ ક્ષયમ્ એતિ રાગઃ

તયોશ્ ચ નન્દીરજસોઃ ક્ષયેણ સમ્યગ્ વિમુક્તં પ્રવદામિ ચેતઃ ।
સમ્યગ્ વિમુક્તિર્ મનસશ્ ચ તાભ્યાં ન ચાસ્ય ભૂયઃ કરણીયમ્ અસ્તિ

યથાસ્વભાવેન હિ નામરૂપં તદ્ ધેતુમ્ એવાસ્તગમં ચ તસ્ય ।
વિજાનતઃ પશ્યત એવ ચાહં બ્રવીમિ સમ્યક્ ક્ષયમ્ આસ્રવાણામ્

તસ્માત્ પરં સૌમ્ય વિધાય વીર્યં શીઘ્રં ઘટસ્વ્ આસ્રવસંક્ષયાય ।
દુઃખાન્ અનિત્યાંશ્ ચ નિરાત્મકાંશ્ ચ ધાતૂન્ વિશેષેણ પરીક્ષમાણાઃ

ધાતૂન્ હિ ષડ્ ભૂસલિલાનલાદીન્ સામાન્યતઃ સ્વેન ચ લક્ષણેન ।
અવૈતિ યો નાન્યમ્ અવૈતિ તેભ્યઃ સો ઽત્યન્તિકં મોક્ષમ્ અવૈતિ તેભ્યઃ

ક્લેશપ્રહાણાય ચ નિશ્ચિતેન કાલો ઽભ્યુપાયશ્ ચ પરીક્ષિતવ્યઃ ।
યોગો ઽપ્ય્ અકાલે હ્ય્ અનુપાયતશ્ ચ ભવત્ય્ અનર્થાય ન તદ્ગુણાય

અજાતવત્સાં યદિ ગાં દુહીત નૈવાપ્તુયાત્ ક્ષીરમ્ અકાલદોહી ।
કાલે ઽપિ વા સ્યાન્ ન પયો લભેત મોહેન શૃઙ્ગાદ્ યદિ ગાં દુહીત

આર્દ્રાચ્ ચ કાષ્ઠા જ્વલનાભિકામો નૈવ પ્રયત્નાદ્ અપિ વહ્નિમ્ ઋચ્છેત્ ।
કાષ્ઠાચ્ ચ શુષ્કાદ્ અપિ પાત્ગનેન નૈવાગ્નિમ્ આપ્નોત્ય્ અનુપાઅપૂર્વમ્

તદ્ દેશકાલૌ વિધિવત્ પરીક્ષ્ય યોગસ્ય માત્રામ્ અપિ ચાભ્યુપાયમ્ ।
બલાબલે ચાત્મનિ સંપ્રધાર્ય કાર્યાઃ પ્રયત્નો ન તુ તદ્વિરુદ્ધઃ

પ્રગ્રાહકં યત્ તુ નિમિત્તમ્ ઉક્તમ્ ઉદ્દન્યમાને હૃદિ તન્ ન સેવ્યમ્ ।
એવં હિ ચિત્તં પ્રશમં ન યાતિ [ન વહ્રિ] ના વહ્નિર્ ઇવેર્યમાણઃ

શમાય યત્ સ્યાન્ નિયતં નિમિત્તં જાતોદ્ધવે ચેતસિ તસ્ય કાલઃ ।
એવં હિ ચિત્તં પ્રશમં નિયચ્છેત્ પ્રદીપ્યમાનો ઽગ્નિર્ ઇવોદકેન

શમાવહં યન્ નિયતં નિમિત્તં સેવ્યં ન તચ્ ચેતસિ લીયમાને ।
એવં હિ ભૂયો લયમેતિ ચિત્તમ્ અનીર્યમાણો ઽગ્નિર્ ઇવાલ્પસારઃ

પ્રગ્રાહકં યન્ નિયતં નિમિત્તં લયં ગતે ચેતસિ તસ્ય કાલઃ ।
ક્રિયાસમર્થં હિ મનસ્ તથા સ્યાન્ મન્દાયમાનો ઽગ્નિર્ ઇવેન્ધનેન

ઔપેક્ષિકં નાપિ નિમિત્તમ્ ઇષ્ટં લયં ગતે ચેતસિ સોદ્ધવે વા ।
એવં હિ તીવ્રં જનયેદ્ અનર્થમ્ ઉપેક્ષિતો વ્યાધિર્ ઇવાતુરસ્ય

યત્ સ્યાદ્ ઉપેક્ષાનિયતં નિમિત્તં સામ્યં ગતે ચેતસિ તસ્ય કાલઃ ।
એવં હિ કૃત્યાય ભવેત્ પ્રયોગો રથો વિધેયાશ્વ ઇવ પ્રયાતઃ

રાગોદ્ધવ્યાકુલિતે ઽપિ ચિત્તે મૈત્રોપસંહારવિધિર્ ન કાર્યઃ ।
રાગાત્મકો મુહ્યતિ મૈત્રયા હિ સેન્હં કફક્ષોભ ઇવોપયુજ્ય

રાગોદ્ધતે ચેતસિ ધૈર્યમ્ એત્ય નિષેવિતવ્યં ત્વ્ અશુભં નિમિત્તમ્ ।
રાગાત્મકો હ્ય્ એવમ્ ઉપૈતિ શર્મ કફાત્મકો રૂક્ષમ્ ઇવોપયુજ્ય

વ્યાપાદદોષેણ મનસ્ય્ ઉદીર્ણે ન સેવિતવ્યં ત્વ્ અશુભં નિમિત્તમ્ ।
દ્વેષાત્મકસ્ય હ્ય્ અશુભા વધાય પિત્તાત્મનસ્ શીત ઇવોપચારઃ

વ્યાપાદદોષક્ષુભિતે તુ ચિત્તે સેવ્યા અવપક્ષોપનયેન મૈત્રી ।
દ્વેષાત્મનો હિ પ્રશમાય મૈત્રી પિત્તાત્મનઃ શીત ઇવોપચરાઃ

મોહાનુબદ્ધે મનસઃ પ્રચારે મૈત્રાશુભા ચૈવ ભવત્ય્ અયોગઃ ।
તાભ્યાં હિ સંમોહમ્ ઉપૈતિ ભૂયો વાય્વાત્મકો રૂક્ષમ્ ઇવોપનીય

મોહાત્મૈકાયાં મન્સઃ પ્રવૃત્તૌ સેવ્યસ્ ત્વ્ ઇદં પ્રત્યયતાવિહારઃ ।
મૂઢે મનસ્ય્ એષ હિ શાન્તિમાર્ગો વાય્વાત્મકે સ્નિગ્ધ ઇવોપચારઃ

ઉલ્કામુખસ્તં હિ યથા સુવર્ણં સુવર્ણકારો ધમતીહ કાલે ।
કાલે પરિપ્રોક્ષયતે જલેન ક્રમેણ કાલે સમુપેક્ષતે ચ

દહેત્ સુવર્ણં હિ ધમન્ન્ અકાલે જલે ક્ષિપન્ સંશમયેદ્ અકાલે ।
ન ચાપિ સમ્યક્ પરિપાકમ્ એનં નયેદ્ અકાલે સમુપેક્ષમાણઃ

સંપ્રગ્રહસ્ય પ્રશમસ્ય ચૈવ તથૈવ કાલે સમુપેક્ષણસ્ય ।
સમ્યઙ્નિમિત્તં મનસા ત્વ્ અવેક્ષ્યં નાશો હિ યત્નો ઽપ્ય્ અનુપાયપૂર્વઃ

ઇત્ય્ એવમ્ અન્યાયનિવર્તનં ચ ન્યાયં ચ તસ્મૈ સુગતો બભાષે ।
ભૂયશ્ ચ તત્ તચ્ ચરિતં વિદિત્વા વિતર્કહાનાય વિધીન્ ઉવાચ

યથા ભિષક્ પિત્તકફાનિલાનાં ય એવ કોપં સમુપૈતિ દોષઃ ।
શમાય તસ્યૈવ વિધત્તે વ્યધત્ત દોષેષુ તથૈર્વ બુદ્ધઃ

એકેન કલ્પેન સચેન્ ન હન્યાત્ સ્વભ્યસ્તભાવાદ્ અશુભાન્ વિતર્કાન્ ।
તતો દ્વિતીયં ક્રમમ્ આરભેત ન ત્વ્ એવ હેયો ગુણવાન્ પ્રયોગઃ

અનાદિકાલોપચિતાત્મકત્વાદ્ બલીયસઃ ક્લેશગણસ્ય ચૈવ ।
સમ્યક્પ્રયોગસ્ય ચ દુષ્કરત્વાચ્ છેત્તું ન શક્યાઃ સહસા હિ દોષાઃ

અઞ્વ્યા યથાણ્યા વિપુલાણિર્ અન્યા નિર્વાહ્યતે તદ્વિદુષા નરેણ ।
તદ્વદ્ તદ્ એવાકુશલં નિમિત્તં ક્ષિપેન્ નિમિત્તાન્તરસેવનેન

તથાપ્ય્ અથાધ્યાત્મનવગ્રહત્વાન્ નૈવોપશામ્યેદ્ અશુભો વિતર્કઃ ।
હેયઃ સ તદ્દોષપરીક્ષણેન સશ્વાપદો માર્ગ ઇવાધ્વગેન

યથા ક્ષુધાર્તો ઽપિ વિષેણ પૃક્તં જિજીવિષુર્ નેચ્છતિ ભોક્તુમ્ અન્નમ્ ।
તથૈવ દોષાવહમ્ ઇત્ય્ અવેત્ય જહાતિ વિદ્વાન્ અશુભં નિમિત્તમ્

ન દોષતઃ પશ્યતિ યો હિ દોષં કસ્ તં તતો વારયિતું સમર્થઃ ।
ગુણં ગુણે પશ્યતિ યશ્ ચ યન્ત્ર સ વાર્યમાણો ઽપિ તતઃ પ્રયાતિ

વ્યપત્રપન્તે હિ કુલપ્રસૂતા મહઃપ્રચારૈર્ અશુભૈઃ પ્રવૃત્તૈઃ ।
કણ્ઠે મનસ્વીવ યુવા વપુષ્માન્ અચાક્ષુષૈર્ અપ્રયતૈર્ વિષક્તૈઃ

નિર્ધૂયમાનાસ્ ત્વ્ અથ લેશતો ઽપિ તિષ્ઠેયુર્ એવાકુશલા વિતર્કાઃ ।
કાર્યાન્તરૈર્ અધ્યયનક્રિયાદ્ યૈઃ સેવ્યો વિધિર્ વિસ્મરણાય તેષામ્

સ્વપ્તવ્યમ્ અપ્ય્ એવ વિચક્ષણેન કાયક્લમો વાપિ નિષેવિતવ્યઃ ।
ન ત્વ્ એવ સંચિન્ત્યમ્ અસન્નિમિત્તં યત્રાવસક્તસ્ય ભવેદ્ અનર્થઃ

યથા હિ ભીતો નિશિ તસ્કરેભ્યો દ્વારં પ્રિયેભ્યો ઽપિ ન દાતુમ્ ઇચ્છેત્ ।
પ્રાજ્ઞસ્ તથા સંહરતિ પ્રયોગં સમં શુભસ્યાપ્ય્ અશુભસ્ય દોષૈઃ

એવંપ્રકારૈર્ અપિ યદ્ય્ ઉપાયૈર્ નિવાર્યમાણા ન પરાઞ્મુખાઃ સ્યુઃ ।
તતો યથાસ્થૂલનિબર્હણેન સુવર્ણદોષા ઇવ તે પ્રહેયાઃ

દ્રુતપ્રયાણપ્રભૃતીંશ્ ચ તીક્ષ્ણાત્ કામપ્રયોગાત્ પરિખિદ્યમાનઃ ।
યથા નરઃ સંશ્રયતે તથૈવ પ્રાજ્ઞેન દોષેષ્વ્ અપિ વરિતવ્યમ્

તે ચેદ્ અલબ્ધપ્રતિપક્ષભાવા નૈવોપઆમ્યેયુર્ અસદ્વિતર્કાઃ ।
મુહૂર્તમ્ અપ્ય્ અપ્રતિવધ્યમાના ગૃહે ભુજઙ્ગા ઇવ નાધિવાસ્યાઃ

દન્તે ઽપિ દન્તં પ્રણિધાય કામં તાલ્વગ્રમ્ ઉત્પીડ્ય ચ જિહ્વયાપિ ।
ચિત્તેન ચિત્તં પ્રરિગૃહ્ય ચાપિ કાર્યઃ પ્રયત્નો ન તુ તે ઽનુવૃત્તાઃ

કિમ્ અત્ર ચિત્રમ્ યદિ વીતમોહો વનં ગતઃ સ્વસ્થમના ન મુહ્યેત્ ।
આક્ષિપ્યમાણો હૃદિ તન્નિમિત્તૈર્ ન ક્ષોભ્યતે યઃ સ કૃતી સ ધીરઃ

તદ્ આર્યસત્યાધિગમાય પૂર્વં વિશોધયાનેન નયેન માર્ગમ્ ।
યાત્રાગતઃ શત્રુવિનિગ્રહાર્થં રાજેવ્ય્ લક્ષ્મીમ્ અજિતાં જિગીષન્

એતાન્ય્ અરણ્યાન્ય્ અભિતઃ શિવાનિ યોગાનુકૂલાન્ય્ અજનેરિતાનિ ।
કાયસ્ય કૃત્વા પ્રવિવેકમાત્રં ક્લેશપ્રહાણાય ભજસ્વ માર્ગમ્

કૌણ્ડિન્યનનદકૃમિલાનિરુદ્ધાસ્ તિપ્યોપસેનૌ વિમલો ઽથ રાધઃ ।
બાષ્પોત્તરૌ ધૌતકિમોહરાજૌ કાત્યાયનદ્રવ્યપિનિન્દવત્સાઃ

ભદ્દાલિભદ્રાયણસર્પદાસસુભૂતિગોદત્ત્સુજાતવત્સાઃ ।
સંગ્રામજિદ્ભદ્રજિદશ્વજિચ્ ચ શ્રોણશ્ ચ શોણશ્ ચ સ કોટિકર્ણઃ

ક્ષેમાજિતો નન્દકનન્દમાતા વુપાલિવાગીશયશાઓયશોદાઃ ।
મહાહ્વયો વલ્કલિરાષ્ટ્રપાલૌ સુદર્શઅનસ્વાગતમેઘિકાશ્ ચ

સ કપ્ફિનઃ કાશ્યપ ઔરુવિલ્વો મહામહાકાશ્યપતિષ્યનન્દાઃ ।
પૂર્ણશ્ ચ પૂર્ણશ્ ચ સ પૂર્ણકશ્ ચ શોનાપરાન્તશ્ ચ સ પૂર્ણ એવ

શારદ્વતીપુત્રસુબાહુચુન્દાઃ કોન્દેયકાપ્યભૃગુકુણ્ઠધાનાઃ ।
સશૈવલૌ રેવતકૌષ્ઠિલૌ ચ મૌદ્ગલ્યગોત્રશ્ ચ ગવાં પતિશ્ ચ

યં વિક્રમં યોગવિધાવ્ અકુર્વંસ્ તમ્ એવ શીઘ્રં વિધિવત્ કુરુષ્વ ।
તતઃ પદં પ્રાપ્સ્યસિ તૈર્ અવાપ્તં સુખાવૃતૈસ્ ત્વં નિવતં નિયતં યશશ્ ચ

દ્રવ્યં યથા સ્યાત્ કટુકં રસેન તચ્ ચોપયુક્તં મધુરં વિપાકે ।
તથૈવ વીર્યં કટુકં શ્રમેણ તસ્યાર્થસિદ્ધ્યૈ મધુરો વિપાકઃ

વીર્યં પરં કાર્યકૃતૌ હિ મૂલં વીર્યાદ્ ઋતે કા ચન નાસ્તિ સિદ્ધિઃ ।
ઉદેતિ વીર્યાદ્ ઇહ સર્વસંપન્ નિર્વીર્યતા ચેત્ સકલશ્ ચ પાપ્મા

અલબ્ધસ્યાલાભો નિયતમ્ ઉપલબ્ધસ્ય વિગમસ્
તથૈવાત્માવજ્ઞા કૃપઞમ્ અધિકેભ્યઃ પરિભવઃ ।
તમો નિસ્તેજસ્ત્વં શ્રુતિનિયમતુષ્ટિવ્યુપરમો
નૃણાં નિર્વીર્યાણાં ભવતિ વિનિપાતશ્ ચ ભવતિ

નયં શ્રુત્વા શક્તો યદ્ અયમ્ અભિવૃદ્ધિં ન લભતે
પરં ધર્મં જ્ઞાત્વા યદ્ ઉપરિ નિવાસં ન લભતે ।
ગૃહં ત્યક્ત્વા મુક્તૌ યદ્ અયમ્ ઉપશાન્તિં ન લભતે
નિમિત્તં કૌસીદ્યં ભવતિ પુરુષસ્યાત્ર ન રિપુઃ

અનિક્ષિપ્તોત્સાહો યદિ ખનતિ ગાં વારિ લભતે
પ્રસક્તં વ્યામથ્નન્ જ્વલનમ્ અરણિભ્યાં જનયતિ ।
પ્રયુક્તા યોગે તુ ધ્રુવમ્ ઉપલભન્તે શ્રમફલં
દ્રુતં નિત્યં યાન્તો ગિરિમ્ અપિ હિ ભિન્દન્તિ સરિતઃ

કૃષ્ટ્વા ગાં પરિપાલ્ય ચ શ્રમશતૈર્ અશ્નોતિ સસ્યશારિયં
યત્નેન પ્રવિગાહ્ય સાગરજલં રત્નશ્રિયા ક્રીડતિ ।
શત્રૂણામ્ અવધૂય વીર્યમ્ ઇષુભિર્ ભુઙ્ક્તે નરેન્દ્રશ્રિયં
તદ્ વીર્યં કુરુ શાન્તયે વિનિયતં વીર્યે હિ સર્વર્દ્દ્ધયઃ