સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 1

ચન્તો ઇ
ઓં નમો બુદ્ધાય ॥
ચન્તો ઇ
ગૌતમઃ કપિલો નામ મુનિ ધર્મભૃતાં વરઃ ।
બભૂવ તપસિ શ્રાન્તઃ કાક્ષીવાન્ ઇવ ગૌતમઃ

અશિશ્રિયદ્ યઃ સતતં દીપ્તં કાશ્યપવત્ તપઃ ।
આશિશ્રાય ચ તદ્વૃદ્ધૌ સિદ્ધિમ્ કાશ્યપવત્ પરામ્

હવિઃષુ યશ્ ચ સ્વાત્માર્થં ગામ્ અધુક્ષદ્ વસિષ્ઠવત્ ।
તપઃશિષ્ટેષુ ચ શિષ્યેષુ ગામ્ અધુક્ષદ્ વસિષ્ઠવત્ ।
માહાત્મ્યાદ્ દીર્ઘતપસો યો દ્વિતીય ઇવાભવત્

તૃતીય ઇવ યશ્ ચાભૂત્ કાયાઙ્ગિરસયોર્ ધિયા

તસ્ય વિસ્તીર્ણતપસઃ પાર્શ્વે હિમવતઃ શુભે ।
ક્ષેત્રં ચાયતનં ચૈવ તપસામ્ આશ્રમો ઽભવત્

ચારુવીરુત્તરુવનઃ પ્રસ્નિગ્ધમૃદુશાદ્વલઃ ।
હવિર્ધૂમવિતાનેન યઃ સદાભ્ર ઇવાબભૌ

મૃદુભિઃ સૈકતૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ કેસરાતરપાણ્ડુભિઃ ।
ભૂમિભાગૈર્ અસંકીર્ણૈઃ સાઙ્ગરાગ ઇવાભવત્

શુચિભિસ્ તીર્થસંખ્યાતૈઃ પાવનૈર્ ભાવનૈર્ અપિ ।
બન્ધુમાન્ ઇવ યસ્ તસ્થૌ સરોભિઃ સસરઓરુહૈઃ

પર્યાપ્તફલપુષ્પાભિઃ સર્વતો વનરાજિભિઃ ।
શુશુભે વવૃધે ચૈવ નરઃ સાધનવાન્ ઇવ

નીવારફલસંતુષ્ટૈઃ સ્વસ્થૈઃ શાન્તૈર્ અનુત્સુકૈઃ ।
અકીર્ણો ઽપિ તપોભૃધિભિઃ શૂન્યશૂન્ય ઇવાભવત્

અગ્નીનાં હૂયમાનાનાં શિખિના કૂજતામ્ અપિ ।
તીર્થાનાં ચાભિષેકેષુ શુશ્રુવે યત્ર નિસ્વનઃ

વિરેજુર્ હરિણા યત્ર સુપ્તા મેધ્યાસુ વેદિષુ ।
સલાજૈર્ માધવીપુષ્પૈર્ ઉપહારાઃ કૃતા ઇવ

અપિ ક્ષુદ્રમૃગા યત્ર સાન્તાશ્ ચેરુઃ સમં મૃગૈઃ ।
શરઞ્યેભ્યસ્ તપસ્વિભ્યો વિનયઙ્ શિક્ષિતા ઇવ

સંદિગ્ધે ઽપ્ય્ અપુનર્ભાવે વિદુધ્હેષ્વ્ આગમેષ્વ્ અપિ ।
પ્રત્યક્ષિણ ઇવાકુર્વંસ્ તપો યત્ર તપોધનાઃ

યત્ર સ્મ મીયતે બ્રહ્મ કૈશ્ ચિત્ કૈશ્ ચિન્ ન મીયતે ।
કાલે નિમીયતે સોમો ન ચાકાલે પ્રમીયતે

નિરપેક્ષાઃ શરિરેષુ ધર્મે યત્ર સ્વભુદ્ધયઃ ।
સંહૃષ્ટા ઇવ યત્નેન તાપસાસ્ તે પિરે તપઃ ॥ સૌન્દ્_1.16
શ્રામ્યન્તો મુનયો યત્ર સ્વર્ગાયોદ્યુક્તચેતસઃ ।
તપોરાગેણ ધર્મસ્ય વિલોપમ્ ઇવ ચક્રિરે

અથ તેજવિસદનં તપઃક્ષેત્રં તમ્ આશ્રમમ્ ।
કેચિદ્ ઇક્ષ્વાકવો જગ્મૂ રાજપુત્રા વિવત્સવઃ

સુવર્ણસ્તમ્ભવર્ષ્માણઃ સિંહોરસ્કા મહાભુજાઃ ।
પાત્રં શબ્દસ્ય મહતઃ શ્રિયાં ચ વિનયસ્ય ચ

અર્હરૂપા હ્ય્ અનર્હસ્ય મહાત્માનશ્ ચલાત્મનઃ ।
પ્રાજ્ઞાઃ પ્રજ્ઞાવિમુક્તસ્ય ભ્રાતૃયસ્ય યવીયસઃ

માતૃશુલ્કાદ્ ઉપગતાં તે શ્રિયં ન વિષેહિરે ।
રરક્ષુશ્ ચ પિતુઃ કૌત્સાસ્ તે ભવન્તિ સ્મ ગૌતમાઃ

એકપિત્રોર્ યથા ભ્રાત્રોઃ પૃથગ્ગુરુપરિગ્રહાત્ ।
રામ એવાભવદ્ ગાર્ગ્યો વાસુભદ્રો ઽપિ ગૌતમઃ

શાક્રવૃક્ષપ્રતિચ્છન્નં વાસં યસ્માચ્ ચ ચક્રિરે ।
તસ્માદ્ ઇક્ષ્વાકુવંશ્યાસ્ તે ભુવિ શાક્ય ઇતિ સ્મૃતાઃ

સ તેષાં ગૌતમશ્ ચક્રે સ્વવંશસદૃશીઃ ક્રિયાઃ ।
મુનિર્ ઊર્ધ્વં કુમારસ્ય સગરસ્યેવ ભાર્ગવઃ

કણ્વઃ શાકુન્તલસ્યેવ ભરતસ્ય તરસ્વિઅઃ ।
વાલ્મીકિર્ ઇવ ધીમાંશ્ ચ ધીમતોર્ મૈથિલેયયોઃ

તદ્વનં મુનિના તેન તૈશ્ ચ ક્ષત્રિયપુઙ્ગવૈઃ ।
શાન્તાં ગુપ્તાં ચ યુગપદ્ બ્રહ્મક્ષત્રશ્રિયં દધે

અથોદકલશં ગૃહ્ય તેષા વૃદ્ધિચિકીર્ષયા ।
મુનિઃ સ વિયદ્ ઉત્પત્ય તાન્ ઉવાચ નૃપાત્મજાન્

યા પતેત્ કલશાદ્ અસ્માદ્ અક્ષય્યસલિલાન્ મહીમ્ ।
ધારા તામ્ અનતિક્રમ્ય મામ્ અન્વેત યથાક્રમમ્

તતઃ પરમમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા શિરોભિઃ પ્રણિપત્ય ચ ।
રથાન્ આરુરુહુઃ સર્વે શીઘ્રવાહાન્ અલઙ્ક્રૃતાન્

તતઃ સ તૈર્ અનુગતઃ સ્યન્દનસ્થૈર્ નભોગતઃ ।
તદાશ્રમમહીપ્રાન્તં પરિચિક્ષેપ વારિણા

અષ્ટાપદમ્ ઇવાલિખ્ય નિમિત્તૈઃ સુર્ભીકૃતમ્ ।
તાન્ ઉવાચ મુનિઃ સ્થિત્વા ભૂમિપાલસુતાન્ ઇદમ્

અસ્મિન્ ધારાપરિક્ષિપ્તે નેમિચિહ્નિતલક્ષણે ।
નિર્મિમીધ્વં પુરં યૂયં મયિ યાતે ત્રિવિષ્ટપમ્

તતઃ કદાચિત્ તે વીરાસ્ તસ્મિન્ પ્રતિગતે મુનૌ ।
બભ્રમુર્ યૌવનોદ્દામા ગજા ઇવ નિરઙ્કુશાઃ

બદ્ધગોધાઙ્ગુલીત્રાણા હસ્તવિષ્ઠિતકાર્મુકાઃ ।
શરાધ્માતમહાતૂણા વ્યાયતાબદ્ધવાસસઃ

જિજ્ઞાસમાના નાગેષુ કૌશલં શ્વાપદેષુ ચ ।
અનુચક્રુર્ વનસ્થસ્ય દૌષ્મન્તેર્ દેવક્રમણઃ

તાન્ દૃષ્ટ્વા પ્રકૃતિં યાતાન્ વૃદ્ધાન્ વ્યાઘ્રશિશૂન્ ઇવ ।
તાપસાસ્ તદ્વનર્હ્ હિત્વા હિમવન્તર્હ્ સિષેવિરે

તતસ્ તદાશ્રમસ્થાનં શૂન્યર્હ્ તૈઃ શૂન્યચેતસઃ ।
પશ્યન્તો તદાશ્રમસ્થાનર્ં શૂન્યં તૈઃ નિશશ્વસુઃ

અથ તે પુણ્યકર્માણઃ પ્રત્યુપસ્થિરવૃદ્ધયઃ ।
તત્ર તજ્જ્ઞૈર્ ઉપાખ્યાતાન્ અવાપુર્ મહતો નિધીન્

અલં ધર્માર્થકામાનાં નિખિલાનામ્ સ્વાપ્તયે ।
નિધયો નૈકવિધયો ભૂરયસ્ તે ગતારયઃ

તતસ્ તત્પ્રતિલમ્ભાચ્ ચ પરિણામાચ્ ચ કર્મણઃ ।
તસ્મિન્ વાસ્તુનિ વાસ્તુજ્ઞાઃ પુરં શ્રીમન્ ન્યવેશયન્

સરિદ્વિસ્તીર્ણપરિખં સ્પષ્ટાઞ્ચિતમહાપથમ્ ।
શૈલકલ્પમહાવપ્રં ગિવિરજમ્ ઇવાપરમ્

પાણ્ડુરાટ્ટાલસુમુખં સુવિભક્તાન્તરાપણમ્ ।
હર્મ્યમાલાપરિક્ષિપ્તં કુક્ષિં હિમગિરેર્ ઇવ

વેદવેદાઙ્ગવિદુષસ્ તસ્થુષઃ ષટ્સુ કર્મસુ ।
શાન્તયે વૃદ્ધયે ચૈવ યત્ર વિપ્રાન્ અજીત્જપન્

તદ્ભૂમેર્ અભિયોક્તૄણાં પ્રયુક્તાન્ વિનિવૃત્તયે ।
યત્ર સ્વેન પ્રભાવેન ભૃત્યદણ્ડાન્ અજીત્જપન્

ચારિત્રધન્સંપન્નાન્ સલજ્જાન્ દીર્ઘદર્શિનઃ ।
અર્હતો ઽતિષ્ઠિપન્ યત્ર શૂરાન્ દક્ષાન્ કુટુમ્બિનઃ

વ્યસ્તૈસ્ તૈસ્ તૈર્ ગુઞૈર્ યુક્તાન્ મતિવાગ્વિક્રમાદિભિઃ ।
કર્મસુ પતિરૂપેષુ સૈચાંસ્ તાન્ ન્યયૂયુજન્

વસુમદ્ભિર્ અવિભ્રાન્તૈર્ અલંવિદ્યૈર્ અવિસ્મિતૈઃ ।
યદ્ બભાસે નરૈઃ કીર્ણં મન્દરઃ કિન્નરૈર્ ઇવ

યત્ર તે હૃષ્ટમનસઃ પૌરપ્રીતિચ્કીર્ષયા ।
શ્રીમન્ત્ય્ ઉદ્યાનસંજ્ઞાનિ યશોધામાન્ય્ અચીકરન્

શ્વાઃ પુષ્કરિણીશ્ ચૈવ પરમાગ્ર્યગુણામ્ભસઃ ।
નાજ્ઞાયા ચેતનોત્કર્ષાદ્ દિક્ષુ સર્વાસ્વ્ અચીખનન્

મનોજ્ઞાઃ શ્રીમતિઃ પ્રશ્ઠીઃ પથિષૂપવનેષુ ચ ।
સભાઃ કૂપવતીશ્ ચૈવ સમન્તાત્ પ્રત્યતિષ્ઠિપન્

હસ્ત્યશ્વરથસકીર્ણમ્ અસંકીર્ણમ્ અનાકુલમ્ ।
અનિગૂઢાર્થિવિભવં નિગૂઢજ્ઞાનપૌરુષમ્

સંનિધાનમ્ ઇવાર્થાનામ્ આધાનમ્ ઇવ તેજસામ્ ।
નિકેતમ્ ઇવ વિદ્યાનાં સંકેતમ્ ઇવ સંપદામ્

વાસવૃક્ષં ગુણવતામ્ આશ્રયં શરણૈષિઆમ્ ।
આનર્તં કૃતશાસ્ત્રાણામ્ આલાનં બાભુશાલિનામ્

સમાજૈર્ ઉત્સવૈર્ દાયૈઃ ક્રિયાવિધિભિર્ એવ ચ ।
અલઞ્ચક્રુર્ અલંવીર્યાસ્ તે જગદ્ધામ તત્પુરમ્

યસ્માદ્ અન્યાયતસ્ તે ચ કં ચિન્ નાચીકરન્ કરમ્ ।
તસ્માદ્ અલ્પેન કાલેન તત્ તદાપૂપુરન્ પુરમ્

કપિલસ્ય ચ તસ્યર્ષેસ્ તસ્મિન્ન્ આશ્રમવાસ્તુનિ ।
યસ્માત્ તે તત્પુરં ચક્રુસ્ તસ્માત્ કપિલવાસ્તુ તત્

કકન્દસ્ય મકન્દસ્ય કુશામ્બસ્યેવ ચાશ્રમે ।
પુર્યો યથા હિ શ્રૂયન્તે તથૈવ કપિલસ્ય તત્

આપુઃ પુરં તત્પુરુહૂતકલ્પાસ્ તે તેજસાર્યેણ ન વિસ્મયેન ।
આપુર્ યશોગન્ધમ્ અતશ્ ચ શશ્વત્ સુતા યયાતેર્ ઇવ કીર્તિમન્તઃ

તન્નાથવૃત્તૈર્ અપિ રાજપુત્રૈર્ અરાજકં નૈવ રરાજ રાષ્ટ્રમ્ ।
તારાસહસ્રૈર્ અપિ દીપ્યમાનૈર્ અનુત્થિતે ચન્દ્ર ઇવાન્તરીક્ષમ્

યો જ્યાયાન્ અથ વયસા ગુણૈશ્ ચ તેષાં ભ્રાતૄણાં વૃષભ ઇવૌજસા વૃષાણામ્ ।
તે તત્ર પ્રિયગુરુવસ્ તમ્ અભ્યષિઞ્ચન્ન્ આદિત્યા દશશતલોચનં દિવીવ

આચારવાન્ વિનયવાન્ નયવાન્ ક્રિયાવાન્ ધર્માય નેન્દ્રિયદુખાય ધૃતાત્પરઃ ।
તદ્ભ્રાતૃભિઃ પરિવૃતઃ સ જુગોપ રાષ્ટ્રં સંક્રન્દનો દિવમ્ ઇવાનુષ્ર્તો મરુદ્ભિઃ