સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 8

સૌન્દરનન્દ મહાકાવ્યે "નન્દવિલાપ" નામ સપ્તમ સર્ગ સમાપ્ત ।
અષ્ટમઃ સર્ગઃ
સ્ત્રીવિઘ્ન
અથ નન્દમધીરલોચનં ગૃહયાનોત્સુકમુત્સુકોત્સુકમ્ ।
અભિગમ્ય શિવેન ચક્ષુષા શ્રમણઃ કશ્ચિદુવાચ મૈત્રયા

કિમિદં મુખમશ્રુદુર્દિનં હૃદયસ્થં વિવૃણોતિ તે તમઃ ।
ધૃતિમેહિ નિયચ્છ વિક્રિયાં ન હિ બાષ્પશ્ચ શમશ્ચ શોભતે

દ્વિવિધા સમુદેતિ વેદના નિયતં ચેતસિ દેહ એવ ચ ।
શ્રુતવિધ્યુપચારકોવિદા દ્વિવિધા એવ તયોશ્ચિકિત્સકાઃ

તદિયં યદિ કાયિકી રુજા ભિષજે તૂર્ણમનૂનમુચ્યતામ્ ।
વિનિગુહ્ય હિ રોગમાતુરો નચિરાત્તીવ્રમનર્થમૃચ્છતિ

અથ દુઃખમિદં મનોમયં વદ વક્ષ્યામિ યદત્ર ભેષજમ્ ।
મનસો હિ રજસ્તમસ્વિનો ભિષજો ઽધ્યાત્મવિદઃ પરીક્ષકાઃ

નિખિલેન ચ સત્યમુચ્યતાં યદિ વાચ્યં મયિ સૌમ્ય મન્યસે ।
ગતયો વિવિધા હિ ચેતસાં બહુગુહ્યાનિ મહાકુલાનિ ચ

ઇતિ તેન સ ચોદિતસ્તદા વ્યવસાયં પ્રવિવક્ષુરાત્મનઃ ।
અવલમ્બ્ય કરે કરેણ તં પ્રવિવેશાન્યતરદ્ વનાન્તરમ્

અથ તત્ર શુચૌ લતાગૃહે કુસુમોદ્ગારિણિ તૌ નિષેદતુઃ ।
મૃદુભિર્મૃદુમારુતેરિતૈરુપગૂઢાવિવ બાલપલ્લવૈઃ

સ જગાદ તતશ્ચિકીર્ષિતં ઘનનિશ્વાસગૃહીતમન્તરા ।
શ્રુતવાગ્વિશદાય ભિક્ષવે વિદુષા પ્રવ્રજિતેન દુર્વચમ્

સદૃશં યદિ ધર્મચારિણઃ સતતં પ્રાણિષુ મૈત્રચેતસઃ ।
અધૃતૌ યદિયં હિતૈષિતા મયિ તે સ્યાત્ કરુણાત્મનઃ સતઃ

અત એવ ચ મે વિશેષતઃ પ્રવિવક્ષા ક્ષમવાદિનિ ત્વયિ ।
ન હિ ભાવમિમં ચલાત્મને કથયેયં બ્રુવતે ઽપ્યસાધવે

તદિદં શ્રૃણુ મે સમાસતો ન રમે ધર્મવિધાવૃતે પ્રિયામ્ ।
ગિરિસાનુષુ કામિનીમૃતે કૃતરેતા ઇવ કિન્નરશ્ચરન્

વનવાસસુખાત્ પરાઙ્મુખઃ પ્રયિયાસા ગૃહમેવ યેન મે ।
ન હિ શર્મ લભે તયા બિના નૃપતિર્હીન ઇવોત્તમશ્રિયા

અથ તસ્ય નિશમ્ય તદ્વચઃ પ્રિયભાર્યાભિમુખસ્ય શોચતઃ ।
શ્રમણઃ સ શિરઃ પ્રકમ્પયન્નિજગાદાત્મગતં શનૈરિદમ્

કૃપણં બત યૂથલાલસો મહતો વ્યાધભયાદ્ વિનિઃસૃતઃ ।
પ્રવિવિક્ષતિ વાગુરાં મૃગશ્ચપલો ગીતરવેણ વઞ્ચિતઃ

વિહગઃ ખલુ જાલસંવૃતો હિતકામેન જનેન મોક્ષિતઃ ।
વિચરન્ ફલપુષ્પવદ્વનં પ્રવિવિક્ષુઃ સ્વયમેવ પઞ્ચરમ્

કલભઃ કરિણા ખલૂદ્ધૃતોઃ બહુપઙ્કાદ્ વિષમાન્નદીતલાત્ ।
જલતર્ષવશેન તાં પુનઃ સરિતં ગ્રાહવતીં તિતીર્ષતિ

શરણે સભુજઙ્ગમે સ્વપન્ પ્રતિબુદ્ધેન પરેણ બોધિતઃ ।
તરુણઃ ખલુ જાતવિભ્રમઃ સ્વયમુગ્રં ભુજગં જિઘૃક્ષતિ

મહતા ખલુ જાતવેદસા જ્વલિતાદુત્પતિતો વનદ્રુમાત્ ।
પુનરિચ્છતિ નીડતૃષ્ણયા પતિતું તત્ર ગતવ્યથો દ્વિજઃ

અવશઃ ખલુ કામમૂર્ચ્છયા પ્રિયયા શ્યેનભયાદ્ વિનાકૃતઃ ।
ન ધૃતિં સમુપૈતિ ન હ્રિયં કરુણં જીવતિ જીવજીવકઃ

અકૃતાત્મતયા તૃષાન્વિતો ઘૃણયા ચૈવ ધિયા ચ વર્જિતઃ ।
અશનં ખલુ વાન્તમાત્મના કૃપણઃ શ્વા પુનરત્તુમિચ્છતિ

ઇતિ મન્મથશોકકર્ષિતં તમનુધ્યાય મુહુર્નિરીક્ષ્ય ચ ।
શ્રમણઃ સ હિતાભિકાઙ્ક્ષયા ગુણવદ્ વાક્યમુવાચ વિપ્રિયમ્

અવિચારયતઃ શુભાશુભં વિષયેષ્વેવ નિવિષ્ટચેતસઃ ।
ઉપપન્નમલબ્ધચક્ષુષો ન રતિઃ શ્રેયસિ ચેદ્ ભવેત્તવ

શ્રવણે ગ્રહણે ઽથ ધારણે પરમાર્થાવગમે મનઃશમે ।
અવિષક્તમતેશ્ચલાત્મનો ન હિ ધર્મે ઽભિરતિર્વિધીયતે

વિષયેષુ તુ દોષદર્શિનઃ પરિતુષ્ટસ્ય શુચેરમાનિનઃ ।
શમકર્મસુ યુક્તચેતસઃ કૃતબુદ્ધેન રતિર્ન વિદ્યતે

રમતે તૃષિતો ધનશ્રિયા રમતે કામસુખેન બાલિશઃ ।
રમતે પ્રશમેન સજ્જનઃ પરિભોગાન્ પરિભૂય વિદ્યયા

અપિ ચ પ્રથિતસ્ય ધીમતઃ કુલજસ્યાર્ચિતલિઙ્ગધારિણઃ ।
સદૃશી ન ગૃહાય ચેતના પ્રણતિર્વાયુવશદ્ ગિરેરિવ

સ્પૃહયેત્ પરસંશ્રિતાય યઃ પરિભૂયાત્મવશાં સ્વતન્ત્રતામ્ ।
ઉપશાન્તિપથે શિવે સ્થિતઃ સ્પૃહયેદ્દોષવતે ગૃહાય સઃ

વ્યસનાભિહતો યથા વિશેત્ પરિમુક્તઃ પુનરેવ બન્ધનમ્ ।
સમુપેત્ય વનં તથા પુનર્ગૃહસંજ્ઞં મૃગયેત બન્ધનમ્

પુરુષશ્ચ વિહાય યઃ કલિં પુનરિચ્છેત્ કલિમેવ સેવિતુમ્ ।
સ વિહાય ભજેત બાલિશઃ કલિભૂતામજિતેન્દ્રિયઃ પ્રિયામ્

સવિષા ઇવ સંશ્રિતા લતાઃ પરિમૃષ્ટા ઇવ સોરગા ગુહાઃ ।
વિવૃતા ઇવ ચાસયો ધૃતા વ્યસનાન્તા હિ ભવન્તિ યોષિતઃ

પ્રમદાઃ સમદા મદપ્રદાઃ પ્રમદા વિતમદા ભયપ્રદાઃ ।
ઇતિ દોષભયાવહાશ્ચ તાઃ કથમર્હન્તિ નિષેવણં નુ તાઃ

સ્વજનઃ સ્વજનેન ભિદ્યતે સુહદશ્ચાપિ સુહૃજ્જનેન યત્ ।
પરદોષવિચક્ષણાઃ શઠાસ્તદનાર્યાઃ પ્રચરન્તિ યોષિતઃ

કુલજાઃ કૃપણીભવન્તિ યદ્યદયુક્તં પ્રચરન્તિ સાહસમ્ ।
પ્રવિશન્તિ ચ યચ્ચમૂમુખં રભસાસ્તત્ર નિમિત્તમઙ્ગનાઃ

વચનેન હરન્તિ વલ્ગુના નિશિતેન પ્રહરન્તિ ચેતસા ।
મધુ તિષ્ઠતિ વાચિ યોષિતાં હૃદયે હાલહલં મહદ્વિષશમ્

પ્રદહન્ દહનો ઽપિ ગૃહ્યતે વિશરીરઃ પવનો ઽપિ ગૃહ્યતે ।
કુપિતો ભુજગો ઽપિ ગૃહ્યતે પ્રમદાનાં તુ મનો ન ગૃહ્યતે

ન વપુર્વિમૃશન્તિ ન શ્રિયં ન મતિં નાપિ કુલં ન વિક્રમમ્ ।
પ્રહરન્ત્યવિશેષતઃ સ્ત્રિયઃ સરિતો ગ્રાહકુલાકુલા ઇવ

ન વચો મધુરં ન લાલનં સ્મરતિ સ્ત્રી ન ચ સૌહૃદં ક્વચિત્ ।
કલિતા વનિતૈવ ચઞ્ચલા તદિહારિષ્વિવ નાવલમ્બ્યતે

અદદત્સુ ભવન્તિ નર્મદાઃ પ્રદદત્સુ પ્રવિશન્તિ વિભ્રમમ્ ।
પ્રણતેષુ ભવન્તિ ગર્વિતાઃ પ્રમદાસ્તૃપ્તતરાશ્ચ માનિષુ

ગુણવત્સુ ચરન્તિ ભર્તૃવદ્ ગુણહીનેષુ ચરન્તિ પુત્રવત્ ।
ધનવત્સુ ચરન્તિ તૃષ્ણયા ધનહીનેષુ ચરન્ત્યવજ્ઞયા

વિષયાદ્ વિષયાન્તરં ગતા પ્રચરત્યેવ યથા હૃતાપિ ગૌ ।
અનવેક્ષિતપૂર્વસૌહૃદા રમતે ઽન્યત્ર ગતા તથાઙ્ગના

પ્રવિશન્ત્યપિ હિ સ્ત્રિયશ્ચિતામનુબધ્નન્ત્યપિ મુક્તજીવિતાઃ ।
અપિ બિભ્રતિ ચૈવ યન્ત્રણા ન તુ ભાવેન વહન્તિ સૌહૃદમ્

રમયન્તિ પતીન્ કથઞ્ચન પ્રમદા યાઃ પતિદેવતાઃ ક્વચિત્ ।
ચલચિત્તતયા સહસ્ત્રશો રમયન્તે હૃદયં સ્વમેવ તાઃ

શ્વપચં કિલ સેનજિત્સુતા ચકમે મીનરિપું કુમુદ્વતી ।
મૃગરાજમથો બૃહદ્રથા પ્રમદાનામગતિર્ન વિદ્યતે

કુરુહૈહયવૃષ્ણિવંશજા બહુમાયાકવચો ઽથ શમ્બરઃ ।
મુનિરુગ્રતપાશ્ચ ગૌતમઃ સમવાપુર્વનિતોદ્ધતં રજઃ

અકૃતજ્ઞમનાર્યમસ્થિરં વનિતાનામિદમીદૃશં મનઃ ।
કથમર્હતિ તાસુ પણ્ડિતો હૃદયં સઞ્જયિતું ચલાત્મસુ

અથ સૂક્ષ્મમતિદ્વયાશિવં લઘુ તાસાં હૃદયં ન પશ્યસિ ।
કિમુ કાયમસદ્ગૃહં સ્રવદ્ વનિતાનામશુચિં ન પશ્યસિ

યદહન્યહનિ પ્રધાવનૈર્વસનૈશ્ચાભરણૈશ્ચ સંસ્કૃતમ્ ।
અશુભં તમસાવૃતેક્ષણઃ શુભતો ગચ્છસિ નાવગચ્છસિ

અથવા સમવૈષિ તત્તનૂમશુભાં ત્વં ન તુ સંવિદસ્તિ તે ।
સુરભિં વિદધાસિ હિ ક્રિયામશુચેસ્તત્પ્રભવસ્ય શાન્તયે

અનુલેપનમઞ્જનં સ્રજો મણિમુક્તાતપનીયમંશુકમ્ ।
યદિ સાધુ કિમત્ર યોષિતાં સહજં તાસુ વિચીયતાં શુચિ

મલપઙ્કધરા દિગમ્બરા પ્રકૃતિસ્થૈર્નખદન્તરોમભિઃ ।
યદિ સા તવ સુન્દરી ભવેન્નિયતં તે ઽદ્ય ન સુન્દરી ભવેત્

સ્ત્રવતીમશુચિં સ્પૃશેચ્ચ કઃ સઘૃણો જર્જરભાણ્ડવત્ સ્ત્રિયમ્ ।
યદિ કેવલયા ત્વચાવૃતા ન ભવેન્મક્ષિકપત્રમાત્રયા

ત્વચવેષ્ટિતમસ્થિપઞ્જરં યદિ કાયં સમવૈષિ યોષિતામ્ ।
મદનેન ચ કૃષ્યસે બલાદઘૃણઃ ખલ્વધૃતિશ્ચ મન્મથઃ

શુભતામશુભેષુ કલ્પયન્ નખદન્તત્વચકેશરોમસુ ।
અવિચક્ષણ કિં ન પશ્યસિ પ્રકૃતિં ચ પ્રભવં ચ યોષિતામ્

તદવેત્ય મનઃશરિરયોર્વનિતા દોષવતીર્વિશેષતઃ ।
ચપલં ભવનોત્સુકં મનઃ પ્રતિસંખ્યાનબલેન વાર્યતામ્

શ્રુતવાન્ મતિમાન્ કુલોદ્ગતઃ પરમસ્ય પ્રશમસ્ય ભાજનમ્ ।
ઉપગમ્ય યથા તથા પુનર્ન હિ ભેત્તું નિયમં ત્વમર્હસિ

અભિજનમહતો મનસ્વિનઃ પ્રિયયશસો બહુમાનમિચ્છતઃ ।
નિધનમપિ વરં સ્થિરાત્મનશ્ચ્યુતવિનયસ્ય ન ચૈવ જીવિતમ્

બદ્ધ્વા યથા હિ કવચં પ્રગૃહીતચાપો, નિન્દ્યો ભવત્યપસૃતઃ સમરાદ્ રથસ્થઃ ।
ભૈક્ષાકમભ્યુપગતઃ પરિગૃહ્ય લિઙ્ગં, નિન્દ્યસ્તથા ભવતિ કામહૃતેન્દ્રિયાશ્વઃ

હાસ્યો યથા ચ પરમાભરણામ્બરસ્ત્રગ્ ભૈક્ષં ચરન્ ધૃતધનુશ્ચલચિત્રમૌલિઃ ।
વૈરૂપ્યમભ્યુપગતઃ પરપિણ્ડભોજી હાસ્યસ્તથા ગૃહસુખાભિમુખઃ સતૃષ્ણઃ

યથા સ્વન્નં ભુક્ત્વા પરમશયનીયે ઽપિ શયિતો
વરાહો નિર્મુક્તઃ પુનરશુચિ ધાવેત્ પરિચિતમ્ ।
તથા શ્રેયઃ શ્રૃણ્વન્ પ્રશમસુખમાસ્વાદ્ય ગુણવદ્,
વનં શાન્તં હિત્વા ગૃહમભિલષેત્ કામતૃષિતઃ

યથોલ્કા હસ્તસ્થા દહતિ પવનપ્રેરિતશિખા
યથા પાદાક્રાન્તો દશતિ ભુજગઃ ક્રોધરભસઃ ।
યથા હન્તિ વ્યાઘ્રઃ શિશુરપિ ગૃહીતો ગૃહગતઃ
તથા સ્ત્રીસંસર્ગો બહુવિધમનર્થાય ભવતિ

તદ્વિજ્ઞાય મનઃશરીરનિયતાન્નારીષુ દોષાનિમાન્,
મત્વા કામસુખં નદીજલચલં ક્લેશાય શોકાય ચ ।
દૃષ્ટ્વા દુર્બલમામપાત્રસદૃશં મૃત્યૂપસૃષ્ટં જગન્ -
નિર્મોક્ષાય કુરુષ્વ બુદ્ધિમતુલામુત્કણ્ઠિતું નાર્હસિ