સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 18

સૌન્દરનન્દ મહાકાવ્ય મેં "અમૃતપ્રાપ્તિ" નામક સપ્તદશ સર્ગ સમાપ્ત ।
અષ્ટાદશઃ સર્ગઃ
આજ્ઞાવ્યાકરણ
અથ દ્વિજો બાલ ઇવાપ્તવેદઃ ક્ષિપ્રં વણિક્ પ્રાપ્ત ઇવાપ્તલાભઃ ।
જિત્વા ચ રાજન્ય ઇવારિસૈન્યં નન્દઃ કૃતાર્થો ગુરુમભ્યગચ્છત્

દ્રષ્ટું સુખં જ્ઞાનસમાપ્તિકાલે ગુરુર્હિ શિષ્યસ્ય ગુરોશ્ચ શિષ્યઃ ।
પરિશ્રમસ્તે સફલો મયીતિ યતો દિદૃક્ષાસ્ય મુનૌ બભૂવ

યતો હિ યેનાધિગતો વિશેષસ્તસ્યોત્તમાંસો ઽર્હતિ કર્તુમીડ્યામ્ ।
આર્યઃ સરાગો ઽપિ કૃતજ્ઞભાવાત્ પ્રક્ષીણમાનઃ કિમુ વીતરાગઃ

યસ્યાર્થકામપ્રભવા હિ ભક્તિસ્તતો ઽસ્ય સા તિષ્ઠતિ રૂઢમૂલા ।
ધર્માન્વયો યસ્ય તુ ભક્તિરાગસ્તસ્ય પ્રસાદો હૃદયાવગાઢઃ

કાષાયવાસાઃ કનકાવદાતસ્તતઃ સ મૂર્ધ્ના ગુરવે પ્રણેમે ।
વાતેરિતઃ પલ્લવતામ્રરાગઃ પુષ્પોજ્જ્વલશ્રીરિવ કર્ણિકારઃ

અથાત્મનઃ શિષ્યગુણસ્ય ચૈવ મહામુનેઃ શાસ્તૃગુણસ્ય ચૈવ ।
સંદર્શનાર્થં સ ન માનહેતોઃ સ્વાં કાર્યસિદ્ધિં કથયામ્બભૂવ

યો દૃષ્ટિશલ્યો હૃદયાવગાઢઃ પ્રભો ભૃશં મામતુદત્ સુતીક્ષ્ણઃ ।
ત્વદ્વાક્યસંદંશમુખેન મે સ સમુદ્ધૃતઃ શલ્યહૃતેવ શલ્યઃ

કથંકથાભાવગતોસ્મિ યેન છિન્નઃ સ નિઃસંશય સંશયો મે ।
ત્વચ્છાસનાત્ સત્પથમાગતો ઽસ્મિ સુદેશિકસ્યેવ પથિ પ્રનષ્ટઃ

યત્પીતમાસ્વાદવશેન્દ્રિયેણ દર્પેણ કન્દર્પવિષં મયાસીત્ ।
તન્મે હતં ત્વદ્વચનાગદેન વિષં વિનાશીવ મહાગદેન

ક્ષયં ગતં જન્મ નિરસ્તજન્મન્ સદ્ધર્મચર્યામુષિતો ઽસ્મિ સમ્યક્ ।
કૃત્સ્નં કૃતં મે કૃતકાર્ય કાર્યં લોકેષુ ભૂતો ઽસ્મિ ન લોકધર્મા

મૈત્રીસ્તનીં વ્યઞ્જનચારુસાસ્નાં સદ્ધર્મદુગ્ધાં પ્રતિભાનશૃઙ્ગામ્ ।
તવાસ્મિ ગાં સાધુ નિપીય તૃપ્તસ્તૃષેવ ગામુત્તમ વત્સવર્ણઃ

યત્પશ્યતશ્ચાધિગમો મમાયં તન્મે સમાસેન મુને નિબોધ ।
સર્વજ્ઞ કામં વિદિતં તવૈતત્ સ્વં તૂપચારં પ્રવિવક્ષુરસ્મિ

અન્યે ઽપિ સન્તો વિમુમુક્ષવો હિ શ્રુત્વા વિમોક્ષાય નયં પરસ્ય ।
મુક્તસ્ય રોગાદિવ રોગવન્તસ્તેનૈવ માર્ગેણ સુખં ઘટન્તે

ઉર્વ્યાદિકાન્ જન્મનિ વેદિમ ધાતુન્ નાત્માનમુર્વ્યાદિષુ તેષુ કિઞ્ચિત્ ।
યસ્માદતસ્તેષુ ન મે ઽસ્તિ સક્તિર્બહિશ્ચ કાયેન સમા મતિર્મે

સ્કન્ધાંશ્ચ રૂપપ્રભૃતીન્ દશાર્ધાન્ પશ્યામિ યસ્માચ્ચપલાનસારાન્ ।
અનાત્મકાંશ્ચૈવ વધાત્મકાંશ્ચ તસ્માદ્ વિમુક્તો ઽસ્મ્યશિવેભ્ય એભ્યઃ

યસ્માચ્ચ પશ્યામ્યુદયં વ્યયં ચ સર્વાસ્વવસ્થાસ્વહમિન્દ્રિયાણામ્ ।
તસ્માદનિત્યેષુ નિરાત્મકેષુ દુઃખેષુ મે તેષ્વપિ નાસ્તિ સંગઃ

યતશ્ચ લોકં સમજન્મનિષ્ઠં પશ્યામિ નિઃસારમસચ્ચ સર્વમ્ ।
અતો ધિયા મે મનસા વિબદ્ધમસ્મીતિ મે નેઞ્જિતમસ્તિ યેન

ચતુર્વિધે નૈકવિધપ્રસઙ્ગે યતો ઽહમાહારવિધાવસક્તઃ ।
અમૂર્ચ્છિતશ્ચાગ્રથિતશ્ચ તત્ર ત્રિભ્યો વિમુક્તો ઽસ્મિ તતો ભવેભ્યઃ

અનિશ્ચિતશ્ચાપ્રતિબદ્ધચિત્તો દૃષ્ટશ્રુતાદૌ વ્યવહારધર્મે ।
યસ્માત્ સમાત્માનુગતશ્ચ તત્ર તસ્માદ્ વિસંયોગગતો ઽસ્મિ મુક્તઃ

ઇત્યેવમુક્ત્વા ગુરુબાહુમાન્યાત્ સર્વેણ કાયેન સ ગાં નિપન્નઃ ।
પ્રવેરિતો લોહિતચન્દનાક્તો હૈમો મહાસ્તમ્ભ ઇવાબભાસે

તતઃ પ્રમાદત્ પ્રસૃતસ્ય પૂર્વં શ્રુવા ધૃતિં વ્યાકરણં ચ તસ્ય ।
ધર્માન્વયં ચાનુગતં પ્રસાદં મેઘસ્વરસ્તં મુનિરાબભાષે

ઉત્તિષ્ઠ ધર્મે સ્થિત શિષ્યજુષ્ટે કિં પાદયોર્મે પતિતો ઽસિ મુર્ધ્ના ।
અભ્યર્ચનં મે ન તથા પ્રણામો ધર્મે યથૈષા પ્રતિપત્તિરેવ

અદ્યાસિ સુપ્રવ્રજિતો જિતાત્મન્નૈશ્વર્યમપ્યાત્મનિ યેન લબ્ધમ્ ।
જિતાત્મનઃ પ્રવ્રજનં હિ સાધુ ચલાત્મનો ન ત્વજિતેન્દ્રિયસ્ય

અદ્યાસિ શૌચેન પરેણ યુક્તો વાક્કાયચેતાંસિ શુચીનિ યત્તે ।
અતઃ પુનશ્ચાપ્રયતાપસૌમ્યાં યત્સૌમ્ય નો વેક્ષ્યસિ ગર્ભશય્યામ્

અદ્યાર્થવત્તે શ્રુતવચ્છ્રુતં તચ્છ્રુતાનુરૂપં પ્રતિપદ્ય ધર્મમ્ ।
કૃતશ્રુતો વિપ્રતિપદ્યમાનો નિન્દ્યો હિ નિર્વીર્ય ઇવાત્તશસ્ત્રઃ

અહો ધૃતિસ્તે ઽવિષયાત્મકસ્ય યત્ત્વં મતિં મોક્ષવિધાવકાર્ષીઃ ।
યાસ્યામિ નિષ્ઠામિતિ બાલિશો હિ જન્મક્ષયાત્ ત્રાસમિહાભ્યુપૈતિ

દિષ્ટ્યા દુરાપઃ ક્ષણસંનિપાતો નાયં કૃતો મોહવશેન મોઘઃ ।
ઉદેતિ દુઃખેન ગતો હ્યધસ્તાત્ કૂર્મો યુગચ્છિદ્ર ઇવાર્ણવસ્થઃ

નિર્જિત્ય મારં યુધિ દુર્નિવારમદ્યાસિ લોકે રણશીર્ષશૂરઃ ।
શૂરો ઽપ્યશૂરઃ સ હિ વેદિતવ્યો દોષૈરમિત્રૈરિવ હન્યતે યઃ

નિર્વાપ્ય રાગાગ્નિમુદીર્ણમદ્ય દિષ્ટ્યા સુખં સ્વપ્સ્યસિ વીતદાહઃ ।
દુઃખં હિ શેતે શયને ઽપ્યુદારે ક્લેશાગ્નિના ચેતસિ દહ્યમાનઃ

અભ્યુચ્છ્રિતો દ્રવ્યમદેન પૂર્વમદ્યાસિ તૃષ્ણોપરમાત્ સમૃદ્ધઃ ।
યાવત્ સતર્ષઃ પુરુષો હિ લોકે તાવત્ સમૃદ્ધો ઽપિ સદા દરિદ્રઃ

અદ્યાપદેષ્ટું તવ યુક્તરૂપં શુદ્ધોદનો મે નૃપતિઃ પિતેતિ ।
ભ્રષ્ટસ્ય ધર્માત્ પિતૃભિર્નિપાતાદશ્લાઘનીયો હિ કુલાપદેશઃ

દિષ્ટ્યાસિ શાન્તિં પરમામુપેતો નિસ્તીર્ણકાન્તાર ઇવાપ્તસારઃ ।
સર્વો હિ સંસારગતો ભયાર્તો યથૈવ કાન્તારગતસ્તથૈવ

આરણ્યકં ભૈક્ષચરં વિનીતં દ્રક્ષ્યામિ નન્દં નિભૃતં કદેતિ ।
આસીત્ પુરસ્તાત્ત્વયિ મે દિદૃક્ષા તથાસિ દિષ્ટ્યા મમ દર્શનીયઃ

ભવત્યરૂપો ઽપિ હિ દર્શનીયઃ સ્વલંકૃતઃ શ્રેષ્ઠતમૈગુર્ણૈઃ સ્વૈઃ ।
દોષૈઃ પરીતો મલિનીકરૈસ્તુ સુદર્શનીયો ઽપિ વિરૂપ એવ

અદ્ય પ્રકૃષ્ટા તવ બુદ્ધિમત્તા કૃત્સ્નં યયા તે કૃતમાત્મકાર્યમ્ ।
શ્રુતોન્નતસ્યાપિ હિ નાસ્તિ બુદ્ધિર્નોત્પદ્યતે શ્રેયસિ યસ્ય બુદ્ધિઃ

ઉન્મીલિતસ્યાપિ જનસ્ય મધ્યે નિમીલિતસ્યાપિ તથૈવ ચક્ષુઃ ।
પ્રજ્ઞામયં યસ્ય હિ નાસ્તિ ચક્ષુશ્ચક્ષુર્ન તસ્યાસ્તિ સચક્ષુષો ઽપિ

દુઃખપ્રતીકારનિમિત્તમાર્તઃ કૃષ્યાદિભિઃ ખેદમુપૈતિ લોકઃ ।
અજસ્રમાગચ્છતિ તચ્ચ ભૂયો જ્ઞાનેન યસ્યાદ્ય કૃતસ્ત્વયાન્તઃ

દુઃખં ન મે સ્યાત્ સુખમેવ મે સ્યાદિતિ પ્રવૃત્તઃ સતતં હિ લોકઃ ।
ન વેત્તિ તચ્ચૈવ તથા યથા સ્યાત્ પ્રાપ્તં ત્વયાદ્યાસુલભં યથાવત્

ઇત્યેવમાદિ સ્થિરબુદ્ધિચિત્તસ્તથાગતેનાભિહિતો હિતાય ।
સ્તવેષુ નિન્દાસુ ચ નિર્વ્યપેક્ષઃ કૃતાઞ્જલિર્વાક્યમુવાચ નન્દઃ

અહો વિશેષેણ વિશેષદર્શિન્ સ્ત્વયાનુકમ્પા મયિ દર્શિતેયં ।
યત્કામપઙ્કે ભગવન્નિમગ્નસ્ત્રાતો ઽસ્મિ સંસારભયાદકામઃ

ભ્રાત્રા ત્વયા શ્રેયસિ દૈશિકેન પિત્રા ફલસ્થેન તથૈવ માત્રા ।
હતો ઽભવિષ્યં યદિ ન વ્યમોક્ષ્યં સાર્થાત્ પરિભ્રષ્ટ ઇવાકૃતાર્થઃ

શાન્તસ્ય તુષ્ટસ્ય સુખો વિવેકો વિજ્ઞાતતત્ત્વસ્વ પરીક્ષકસ્ય ।
પ્રહીણમાનસ્ય ચ નિર્મદસ્ય સુખં વિરાગત્વમસક્તબુદ્ધેઃ

અથો હિ તત્ત્વં પરિગમ્ય સમ્યઙ્નિર્ધૂય દોષાનધિગમ્ય શાન્તિમ્ ।
સ્વં નાશ્રમં સમ્પ્રતિ ચિન્તયામિ ન તં જનં નાપ્સરસો ન દેવાન્

ઇદં હિ ભુક્ત્વા શુચિ શામિકં સુખં ન મે મનઃ કાંક્ષતિ કામજં સુખમ્ ।
મહાર્હમપ્યન્નમદૈવતાહૃતં દિવૌકસો ભુક્તવતઃ સુધામિવ

અહો ઽન્ધવિજ્ઞાનનિમીલિતં જગત્ પટાન્તરે પશ્યતિ નોત્તમં સુખમ્ ।
સુધીરમધ્યત્મસુખં વ્યપાસ્ય હિ શ્રમં તથા કામસુખાર્થમૃચ્છતિ

યથા હિ રત્નાકરમેત્ય દુર્મતિર્વિહાય રત્નાન્યસતો મણીન્ હરેત્ ।
અપાસ્ય સંબોધિસુખં તથોત્તમં શ્રમં વ્રજેત્ કામસુખોપલબ્ધયે

અહો હિ સત્ત્વેષ્વતિમૈત્રચેતસસ્તથાગતસ્યાનુજિઘૃક્ષુતા પરા ।
અપાસ્ય યદ્ધ્યાનસુખં મુને પરં પરસ્ય દુઃખોપરમાય ખિદ્યસે

મયા નુ શક્યં પ્રતિકર્તુમદ્ય કિં ગુરૌ હિતૈષિણ્યનુકમ્પકે ત્વયિ ।
સમુદ્ધૃતો યેન ભવાર્ણવાદહં મહાર્ણવાચ્ચૂર્ણિતનૌરિવોર્મિભિઃ

તતો મિનિસ્તસ્ય નિશમ્ય હેતુમત્ પ્રહીણસર્વાસ્રવસૂચકં વચઃ ।
ઇદં બભાષે વદતામનુત્તમો યદર્હતિ શ્રીઘન એવ ભાષિતું

ઇદં કૃતાર્થઃ પરમાર્થવિત્ કૃતી ત્વમેવ ધીમન્નભિધાતુમર્હસિ ।
અતીત્ય કાન્તારમવાપ્તસાધનઃ સુદૈશિકસ્યેવ કૃતં મહાવણિક્

અવૈતિ બુદ્ધં નરદમ્યસારથિં કૃતી યથાર્હન્નુપશાન્તમાનસઃ ।
ન દૃષ્ટસત્યો ઽપિ તથાવબુધ્યતે પૃથગ્જનઃ કિંબત બુદ્ધિમાનપિ

રજસ્તમોભ્યાં પરિમુક્તચેતસસ્તવૈવ ચેયં સદૃશી કૃતજ્ઞતા ।
રજઃપ્રકર્ષેણ જગત્યવસ્થિતે કૃતજ્ઞભાવો હિ કૃતજ્ઞ દુર્લભઃ

સધર્મ ધર્માન્વયતો યતશ્ચ તે મયિ પ્રસાદો ઽધિગમે ચ કૌશલમ્ ।
અતો ઽસ્તિ ભૂયસ્ત્વયિ મે વિવક્ષિતં નતો હિ ભક્તશ્ચ નિયોગમર્હસિ

અવાપ્તકાર્યો ઽસિ પરાં ગતિં ગતો ન તે ઽસ્તિ કિઞ્ચિત્ કરણીયમણ્વપિ ।
અતઃપરં સૌમ્ય ચરાનુકમ્પયા વિમોક્ષયન્ કૃચ્છ્રગતાન્ પરાનપિ

ઇહાર્થમેવારભતે નરો ઽધમો વિમધ્યમસ્તૂભયલૌકિકીં ક્રિયામ્ ।
ક્રિયામમુત્રૈવ ફલાય મધ્યમો વિશિષ્ટધર્મા પુનરપ્રવૃત્તયે

ઇહોત્તમેભ્યો ઽપિ મતઃ સ તૂત્તમો ય ઉત્તમં ધર્મમવાપ્ય નૈષ્ઠિકમ્ ।
અચિન્તયિત્વાત્મગતં પરિશ્રમં શમં પરેભ્યો ઽપ્યુપદેષ્ટુમિચ્છતિ

વિહાય તસ્માદિહ કાર્યમાત્મનઃ કુરુ સ્થિરાત્મન્ પરકાર્યમપ્યથો ।
ભ્રમત્સુ સત્ત્વેષુ તમાવૃતાત્મસુ શ્રુતપ્રદીપો નિશિ ધાર્યતામયમ્

બ્રવીતુ તાવત્ પુરિ વિસ્મિતો જનસ્ત્વયિ સ્થિતે કુર્વતિ ધર્મદેશનાઃ ।
અહો બતાશ્ચર્યમિદં વિમુક્તયે કરોતિ રાગી યદયં કથામિતિ

ધ્રુવં હિ સંશ્રુત્ય તવ સ્થિરં મનો નિવૃત્તનાનાવિષયૈર્મનોરથૈઃ ।
વધૂર્ગૃહે સાપિ તવાનુકુર્વતી કરિષ્યતે સ્ત્રીષુ વિરાગિણીઃ કથાઃ

ત્વયિ પરમધૃતૌ નિવિષ્ટતત્ત્વે ભવનગતા ન હિ રંસ્યતે ધ્રુવં સા ।
મનસિ શમદમાત્મકે વિવિક્તે મતિરિવ કામસુખૈઃ પરીક્ષકસ્ય

ઇત્યર્હતઃ પરમકારુણિકસ્ય શાસ્તુર્મૂર્ધ્ના વચશ્ચ ચરણૌ ચ સમં ગૃહીત્વા ।
સ્વસ્થઃ પ્રશાન્તહૃદયો વિનિવૃત્તકાર્યઃ પાર્શ્વાન્મુનેઃ પ્રતિયયૌ વિમદઃ કરીવ

ભિક્ષાર્થં સમયે વિવેશ સ પુરં દૃષ્ટીર્જનસ્યાક્ષિપન્
લાભાલાભસુખાસુખાદિષુ સમઃ સ્વસ્થેન્દ્રિયો નિસ્પૃહઃ ।
નિર્મોક્ષાય ચકાર તત્ર ચ કથાં કાલે જનાયાર્થિને
નૈવોન્માર્ગગતાન્ પરાન્ પરિભવન્નાત્માનમુત્કર્ષયન્

ઇત્યેષા વ્યુપશાન્તયે ન રતયે મોક્ષાર્થગર્ભા કૃતિઃ
શ્રોતૃણાં ગ્રહણાર્થમન્યમનસાં કાવ્યોપચારાત્ કૃતા ।
યન્મોક્ષાત્ કૃતમન્યદત્ર હિ મયા તત્કાવ્યધર્માત્
કૃતં પાતું તિત્કમિવૌષધં મધુયુતં હૃદ્યં કથં સ્યાદિતિ

પ્રાયેણાલોક્ય લોકં વિષયરતિપરં મોક્ષાત્ પ્રતિહતં
કાવ્યવ્યાજેન તત્ત્વં કથિતમિહ મયા મોક્ષઃ પરમિતિ ।
તદ્બુદ્ધ્વા શમિકં યત્તદવહિતમિતો ગ્રાહ્યં ન લલિતં
પાંસુભ્યો ધાતુજેભ્યો નિયતમુપકરં ચામીકરમિતિ