સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 1

॥ ઓમ્ નમો બુદ્ધાય ॥
સૌન્દરનન્દં મહાકાવ્યમ્
પ્રથમઃ સર્ગઃ
કપિલવસ્તુ વર્ણન
ગૌતમઃ કપિલો નામ મુનિર્ધર્મભૃતાં વરઃ ।
બભૂવ તપસિ શ્રાન્તઃ કાક્ષીવાનિવ ગૌતમઃ

અશિશ્રિયદ્યઃ સતતં દીપ્તં કાશ્યપવત્તપઃ ।
આશિશ્રાય ચ તદ્વૃદ્ધૌ સિદ્ધિં કાશ્યપવત્ પરામ્

હવિઃષુ યશ્ચ સ્વાત્માર્થં ગામધુક્ષદ્ વસિષ્ઠવત્ ।
તપઃશિષ્ટેષુ ચ શિષ્યેષુ ગામધુક્ષદ્ વસિષ્ઠવત્

માહાત્મ્યાદ્દીર્ઘતપસો યો દ્વિતીય ઇવાભવત્ ।
તૃતીય ઇવ યશ્ચાભૂત્ કાવ્યાઙ્ગિરસયોર્ધિયા

તસ્ય વિસ્તીર્ણતપસઃ પાર્શ્વે હિમવતઃ શુભે ।
ક્ષેત્રં ચાયતનં ચૈવ તપસામાશ્રમો ઽભવત્

ચારુવીરુત્તરુવનઃ પ્રસ્નિગ્ધમૃદુશાદ્વલઃ ।
હવિર્ધૂમવિતાનેન યઃ સદાભ્ર ઇવાબભૌ

મૃદુભિઃ સૈકતૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ કેસરાસ્તરપાણ્ડુભિઃ ।
ભૂમિભાગૈરસંકીર્ણૈઃ સાઙ્ગરાગ ઇવાભવત્

શુચિભિસ્તીર્થસંખ્યાતૈઃ પાવનૈર્ભાવનૈરપિ ।
બન્ધુમાનિવ યસ્તસ્થૌ સરોભિઃ સસરોરુહૈઃ

પર્યાપ્તફલપુષ્પાભિઃ સર્વતો વનરાજિભિઃ ।
શુશુભે વવૃધે ચૈવ નરઃ સાધનવાનિવ

નીવારફલસન્તુષ્ટૈઃ સ્વસ્થૈઃ શાન્તૈરનુત્સુકૈઃ ।
આકીર્ણો ઽપિ તપોભૃદ્ધિઃ શૂન્યશૂન્ય ઇવાભવત્

અગ્નીનાં હૂયમાનાનાં શિખિનાં કૂજતામપિ ।
તીર્થાનાં ચાભિષેકેષુ શુશ્રુવે યત્ર નિઃસ્વનઃ

વિરેજુર્હરિણા યત્ર સુપ્તા મેધ્યાસુ વેદિષુ ।
સલાજૈર્માધવીપુષ્પૈરુપહારાઃ કૃતા ઇવ

અપિ ક્ષુદ્રમૃગા યત્ર શાન્તાશ્ચેરુઃ સમં મૃગૈઃ ।
શરણ્યેભ્યસ્તપસ્વિભ્યો વિનયં શિક્ષિતા ઇવ

સંદિગ્ધે ઽપ્યપુનર્ભાવે વિરુદ્ધેષ્વાગમેષ્વપિ ।
પ્રત્યક્ષિણ ઇવાકુર્વંસ્તપો યત્ર તપોધનાઃ

યત્ર સ્મ મીયતે બ્રહ્મ કૈશ્ચિત્ કૈશ્ચિન્ન મીયતે ।
કાલે નિમીયતે સોમો ન ચાકાલે પ્રમીયતે

નિરપેક્ષાઃ શરીરેષુ ધર્મે યત્ર સ્વબુદ્ધયઃ ।
સંહૃષ્ટા ઇવ યત્નેન તાપસાસ્તેપિરે તપઃ

શ્રામ્યન્તો મુનયો યત્ર સ્વર્ગાયોદ્યુક્તચેતસઃ ।
તપોરાગેણ ધર્મસ્ય વિલોપમિવ ચક્રિરે

અથ તેજસ્વિસદનં તપઃક્ષેત્રં તમાશ્રમમ્ ।
કેચિદિક્ષ્વાકવો જગ્મૂ રાજપુત્રા વિવત્સવઃ

સુવર્ણસ્તમ્ભવર્ષ્માણઃ સિંહોરેસ્કા મહાભુજાઃ ।
પાત્રં શબ્દસ્ય મહતઃ શ્રિયાં ચ વિનયસ્ય ચ

અર્હરૂપા હ્યનર્હસ્ય મહાત્માનશ્ચલાત્મનઃ ।
પ્રાજ્ઞાઃ પ્રજ્ઞાવિમુક્તસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય યવીયસઃ

માતૃશુલ્કાદુપગતાં તે શ્રિયં [ચ] વિષેહિરે ।
રરક્ષુશ્ચ પિતુઃ સત્યં યસ્માચ્છિશિયિરે વનમ્

તેષાં મુનિરુપાધ્યાયો ગૌતમઃ કપિલો ઽભવત્ ।
ગુરુગોત્રાદતઃ કૌત્સાસ્તે ભવન્તિ સ્મ ગૌતમાઃ

એકપિત્રોર્યથા ભ્રાત્રોઃ પૃથગ્ગુરુપરિગ્રહાત્ ।
રામ એવાભવદ્ ગાર્ગ્યો વાસુભદ્રો ઽપિ ગૌતમઃ

શાકવૃક્ષપ્રતિચ્છન્નં વાસં યસ્માચ્ચ ચક્રિરે ।
તસ્માદિક્ષ્વાકુવંશ્યાસ્તે ભુવિ શાક્યા ઇતિ સ્મૃતાઃ

સ તેષાં ગૌતમશ્ચક્રે સ્વવંશસદૃશીઃ ક્રિયાઃ ।
મુનિરૂર્ધ્વં કુમારસ્ય સગરસ્યેવ ભાર્ગવઃ

કણ્વઃ શાકુન્તલસ્યેવ ભરતસ્ય તરસ્વિનઃ ।
વાલ્મિકિરિવ ધીમાંશ્ચ ધીમતોર્મૈથિલેયયોઃ

તદ્વનં મુનિના તેન તૈશ્ચ ક્ષત્રિયપુઙ્ગવૈઃ ।
શાન્તાં ગુપ્તાં ચ યુગપદ્ બ્રહ્મક્ષત્રશ્રિયં દધે

અથોદકલશં ગૃહ્ય તેષાં વૃદ્ધિચિકીર્ષયા ।
મુનિઃ સ વિયદુત્પત્ય તાનુવાચ નૃપાત્મજાન્

યા પતેત્ કલશાદસ્માદક્ષય્યસલિલાન્મહીમ્ ।
ધારા તામનતિક્રમ્ય મામન્વેત યથાક્રમમ્

તતઃ પરમમિત્યુક્ત્વા શિરોભિઃ પ્રણિપત્ય ચ ।
રથાનારુરુહુઃ સર્વે શીઘ્રવાહાનલંકૃતાન્

તતઃ સ તૈરનુગતઃ સ્યન્દનસ્થૈર્નભોગતઃ ।
તદાશ્રમમહીપ્રાન્તં પરિચિક્ષેપ વારિણા

અષ્ટાપદમિવાલિખ્ય નિમિત્તૈઃ સુરભીકૃતમ્ ।
તાનુવાચ મુનિઃ સ્થિત્વા ભૂમિપાલસુતાનિદમ્

અસ્મિન્ ધારાપરિક્ષિપ્તે નેમિચિન્હિતલક્ષણે ।
નિર્મિમીધ્વં પુરં યૂયં મયિ યાતે ત્રિવિષ્ટપમ્

તતઃ કદાચિત્તે વીરાસ્તસ્મિન્ પ્રતિગતે મુનૌ ।
બભ્રમુયૌંવનોદ્દામા ગજા ઇવ નિરઙ્કુશા

બદ્ધગોધાઙ્ગુલીત્રાણા હસ્તવિષ્ઠિતકાર્મુકાઃ ।
શરાધ્માતમહાતૂણા વ્યાયતાબદ્ધવાસસઃ

જિજ્ઞાસમાના નાગેષુ કૌશલં શ્વાપદેષુ ચ ।
અનુચક્રુર્વનસ્થસ્ય દૌષ્યન્તેર્દેવકર્મણઃ

તાન્ દૃષ્ટ્વા પ્રકૃતિં યાતાન્ વૃદ્ધાન્વ્યાઘ્રશિશૂનિવ ।
તાપસાસ્તદ્વનં હિત્વા હિમવન્તં સિષેવિરે

તતસ્તદાશ્રમસ્થાનં શૂન્યં તૈઃ શૂન્યચેતસઃ ।
પશ્યન્તો મન્યુના તપ્તા વ્યાલા ઇવ નિશશ્વસુઃ

અથ તે પુણ્યકર્માણઃ પ્રત્યુપસ્થિતવૃદ્ધયઃ ।
તત્ર તજ્જ્ઞૈરુપાખ્યાતાનવાપુર્મહતો નિધીન્

અલં ધર્માર્થકામાનાં નિખિલાનામવાપ્તયે ।
નિધયો નૈકવિધયો ભૂરયસ્તે ગતારયઃ

તતસ્તત્પ્રતિલમ્ભાચ્ચ પરિણામાચ્ચ કર્મણઃ ।
તસ્મિન્ વાસ્તુનિ વાસ્તુજ્ઞાઃ પુરં શ્રીમન્ન્યવેશયન્

સરિદ્વિસ્તીર્ણપરિખં સ્પષ્ટાઞ્ચિતમહાપથમ્ ।
શૈલકલ્પમહાવપ્રં ગિરિવ્રજમિવાપરમ્

પાણ્ડુરાટ્ટાલસુમુખં સુવિભક્તાન્તરાપણમ્ ।
હર્મ્યમાલાપરિક્ષિપ્તં કુક્ષિં હિમગિરેરિવ

વેદવેદાઙ્ગવિદુષસ્તસ્થુષઃ ષટ્સુ કર્મસુ ।
શાન્તયે વૃદ્ધયે ચૈવ યત્ર વિપ્રાનજીજપન્

તદ્ભૂમેરભિયોક્તૃણાં પ્રયુક્તાન્ વિનિવૃત્તયે ।
યત્ર સ્વેન પ્રભાવેન ભૃત્યદણ્ડાનજીજપન્

ચરિત્રધનસમ્પન્નાન્ સલજ્જાન્ દીર્ઘદર્શિનઃ ।
અર્હતો ઽતિષ્ઠિપન્ યત્ર શૂરાન્ દક્ષાન્ કુટુમ્બિનઃ

વ્યસ્તૈસ્તૈસ્તૈર્ગુણૈયુક્તાન્ મતિવાગ્વિક્રમાદિભિઃ ।
કર્મસુ પ્રતિરુપેષુ સચિવાંસ્તાન્ન્યયૂયુજન્

વસુમદ્ભિરવિભ્રાન્તૈરલંવિદ્યૈરવિસ્મિતૈઃ ।
યદ્ બભાસે નરૈઃ કીર્ણં મન્દરઃ કિન્નરૈરિવ

યત્ર તે હૃષ્ટમનસઃ પૌરપ્રીતિચિકીર્ષયા ।
શ્રીમન્ત્યુદ્યાનસંજ્ઞાનિ યશોધામાન્યચિકરન્

શિવાઃ પુષ્કરિણીશ્ચૈવ પરમાગ્ર્યગુણામ્ભસઃ ।
નાજ્ઞયા ચેતનોત્કર્ષાદ્દિક્ષુ સર્વાસ્વચીખનન્

મનોજ્ઞાઃ શ્રીમતીઃ પ્રષ્ઠીઃ પથિષૂપવનેષુ ચ ।
સભાઃ કૂપવતીશ્ચૈવ સમન્તાત્ પ્રત્યતિષ્ઠિપન્

હસ્ત્યશ્વરથસંકીર્ણમસંકીર્ણમનાકુલમ્ ।
અનિગૂઢાર્થિવિભવં નિગૂઢજ્ઞાનપૌરુષમ્

સનિધાનમિવાર્થાનામાધાનમિવ તેજસામ્ ।
નિકેતમિવ વિદ્યાનાં સંકેતમિવ સંપદામ્

વાસવૃક્ષં ગુણવતામાશ્રયં શરણૈષિણામ્ ।
આનર્તં કૃતશાસ્ત્રાણામાલાનં બાહુશાલિનામ્

સમાજૈરુત્સવૈર્દાયૈઃ ક્રિયાવિધિભિરેવ ચ ।
અલંચક્રુરલંવીર્યાસ્તે જગદ્ધામ તત્પુરમ્

યસ્માદન્યાયતસ્તે ચ કંચિન્નાચીકરન્ કરમ્ ।
તસ્માદલ્પેન કાલેન તત્તદાપૂપુરન્ પુરમ્

કપિલસ્ય ચ તસ્યર્ષેસ્તસ્મિન્નાશ્રમવાસ્તુનિ ।
યસ્માત્તે તત્પુરં ચક્રુસ્તસ્માત્ કપિલવાસ્તુ તત્

કકન્દસ્ય મકન્દસ્ય કુશામ્બસ્યેવ ચાશ્રમે ।
પુર્યો યથા હિ શ્રૂયન્તે તથૈવ કપિલસ્ય તત્

આપુઃ પુરં તત્પુરુહૂતકલ્પાસ્તે તેજસાર્યેણ ન વિસ્મયેન ।
આપુર્યશોગન્ધમતશ્ચ શશ્વત્ સુતા યયાતેરિવ કીર્તિમન્તઃ

તન્નાથવૃત્તૈરપિ રાજપુત્રૈરરાજકં નૈવ રરાજ રાષ્ટ્રમ્ ।
તારાસહસ્ત્રૈરપિ દીપ્યમાનૈરનુત્થિતે ચન્દ્ર ઇવાન્તરીક્ષમ્

યો જ્યાયાનથ વયસા ગુણૈશ્ચ તેષાં ભાતૄણાં વૃષભ ઇવૌજસા વૃષાણામ્ ।
તે તત્ર પ્રિયગુરવસ્તમભ્યષિચન્નાદિત્યા દશશતલોચનં દિવીવ

આચારવાન્વિનયવાન્નયવાન્ક્રિયાવાન્ ધર્માય નેન્દ્રિયસુખાય ધૃતાતપત્રઃ ।
તદ્ભ્રાતૃભિઃ પરિવૃતઃ સ જુગોપ રાષ્ટ્રમ્ સંક્રન્દનો દિવમિવાનુસૃતો મરુદ્ભિઃ