Language

ENहिગુ
Scripture Library

Satyasiddhiśāstram · Part 4148

(pṛ) kathaṃ maraṇasaṃjñāṃ bhāvayet | (u) sarvamanityamiti pūrvaṃ sāmānyata uktam | idānīntu kāyo 'nitya iti mātraṃ bhāvayet | skandhānāṃ santānasamucchedo maraṇa saṃjñetyucyate | kāyo 'yaṃ bāhyavastvapekṣayāpyanityataraḥ | tadyathā mṛṇmaye ghaṭe 'dhruvalakṣaṇam | tadapyatikrānto 'yaṃ kāya iti yogī bhāvayati | kasmāt | mṛṇmayo 'yaṃ ghaṭo yadi [samyak] prayogapālitaḥ kadācit ciraṃ tiṣṭhet | ayaṃ kāyastu ciratamaṃ tiṣṭhamāno na vatsaraśatamatikrāmati | adhruvatvānmaraṇasaṃjñāmanusmaret | kiñcāyaṃ kāyaḥ paripanthidharmaiḥ sambahulaḥ yadutāśiśastragadāvadhakacoraprapātapānabhojanāparipācanātiśītātigharmavātavyādhayaḥ | saṃkṣepataḥ sarve sattvā asattvāśca kāyasya paripanthino dharmā draṣṭavyāḥ | ato bhāvayenmaraṇasaṃjñām |
kiñca yogī paśyati kāyaḥ kṣaṇikanityo vipariṇāmalakṣaṇo naikaṃ kṣaṇamapyārakṣya iti | ato maraṇasaṃjñāṃ bhāvayati | yogī dṛṣṭadharme ca paśyati bālyayauvanavārdhakyāni savyādhīni nirvyādhīni vā na maraṇaparihārīṇīti | evaṃ kāyenāpi bhavitavyamityanusmṛtya maraṇasaṃjñāṃ bhāvayati | kiñca yogī paśyati aniyatavipākaṃ karma | na sarvakarmāṇi kṣīyante āyurvarṣaśatairapi | karmaṇo 'niyatatvānmaraṇamapyaniyataṃ iti | ato maraṇasaṃjñāmanusmaret | anādau ca saṃsāre 'sti karmāpramāṇama | asti kiñcitkarma anyakarmaṇo varaṇakam | mamāpi bhavedakālikamaraṇakarma | iti kathamasminnāyuṣi[yogī] śraddadhīta | kiñca yogī paśyati maraṇamatiprabhaviṣṇu, na sāntvavacanenollāpanīyaṃ dhanenānuneyaṃ vigraheṇa vā mocanīyam | yathā mahati śaile caturbhyo digbhya āgate nāsti palāyanasthānam |
(pṛ) yadi kaścidyamaṃ santaparyati | tadā maraṇānmucyate | (u) ayaṃ bālo mūḍha[evaṃ] vadati | yamaḥ prāṇināmutpādane vadhe cāsvatantrabalaḥ | kevalaṃ parāmṛśati kiṃ kuśalacārī kiṃ vākuśalacārīti | vipākavedanāyāṃ kṣīyamāṇāyāṃ hiṃsrakakāyapratyayaṃ mriyate | ato yogī kāyo 'niśrayo 'śaraṇo maraṇavartmagata iti paśyan maraṇasaṃjñāmanusmarati | kiñca yogī sadā paśyati kāyo 'yaṃ jarāvyādhiparipīḍito 'dhruvasvabhāvaḥ pratikṣaṇamutpannavināśī ( SSS_443 ) vijñānasantānavinaṣṭa ityato maraṇasaṃjñāṃ bhāvayati | kiñcāyaṃ yogī paśyati maraṇaṃ niyataṃ jīvitamaniyatam | aniyatānniyataṃ viśiṣyata ityato maraṇasaṃjñāṃ bhāvayati |
(pṛ) kasmāt jarāvyādhyādisaṃjñā anuktvā maraṇasaṃjñāmātramucyate | (u) jarāvyādhyabhibhūtaḥ puruṣo na parikṣīyate | vyādhirbalaṃ harati jarā yauvanaṃ harati | jñātisālohito dhanamanyacca[harati] | kāyastu tathāpi tiṣṭhati | maraṇaṃ punaḥ sarvamapaharati | jarāvyādhyādi ca maraṇasya pratyayaḥ | ato na pṛthagucyate | uktañca sūtre- maraṇaṃ nāma mahātāmastram araśmikamarakṣaṇam asahāyakamanupasthāpakaṃ paramabhayasthānaṃ iti | ato maraṇasaṃjñāmanusmaret | kiñca sattvā maraṇapratyayaṃ paralokādvibhyati | traidhātuke sarvasyāsti maraṇaṃ na tathā jarā vyādhiśca |
(pṛ) yadi sattvān vihāya nāsti maraṇasaṃjñā | sattvā eva prajñaptisantaḥ | yogī kasmādimāṃ saṃjñāṃ bhāvayati | (u) vinaśvarasattvalakṣaṇa[jñāna]vihīno maraṇādvibheti | yo maraṇasaṃjñāṃ bhāvayati | na sa bibheti | ato bhāvayet | anityasaṃjñādayo mārgasya pratyāsannāḥ | aśubhāhāre pratikūlamaraṇasaṃjñādayo mārgaviprakṛṣṭāḥ | mārgapratilābhī īdṛśasaṃjñayā cittaṃ pragṛhṇāti |
maraṇasaṃjñāvarga ekonāśīttyuttaraśatatamaḥ |
180 antimasaṃjñātritayavargaḥ
prahāṇasaṃjñeti | yathā caturṣu samyakpradhāneṣūktam- utpannānāṃ pāpakānāmakuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya [chandaṃ janayati vyāyamati]vīryamārabhate | [cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti] iti | ime ca pāpakā akuśalā dharmā narakādiduḥkhakleśānāṃ pratyayāḥ | pāpakīrtiśabdānāṃ cittaparitāpādiduḥkhānāñca mūlam | tasmātprajahyāt |
(pṛ) kathaṃ prajahāti | (u) dharmāṇāmakaraṇaṃ pratibdhastasmin samaye prajahāti | ayoniśo manaskāraḥ kāmarāgādīnāṃ kleśānāṃ pratyayaḥ | tanmanaskāraprahāṇāt te dharmāḥ prahīyante | (pṛ) imāṃ prahāṇasaṃjñāṃ bhāvayan kiṃ hitaṃ vidante | (u) tāṃ saṃjñāṃ bhāvayan sadā na pāpakān dharmānanuvartate | kartavya[meva] karoti | aṣṭāvakṣaṇāṃśca varjayati | puruṣasyātmahitaṃ yadutakleśānāṃ prahāṇam | kleśaprahāṇābhirati dharmacī varasaṃvṛtaliṅgasya pravrajitasya hitam tayā nocet svakāyameva manyeta | yadi yogī prahāṇasaṃjñābhāvanāyāmabhirataḥ, tadā buddhe dharmapūjāṃ karoti |
virāgasaṃjñā nirodhasaṃjñā iti | rāge cātyantānutpanne virāgo bhavati | tadvirāgānusmaraṇameva virāgasaṃjñā | (pṛ) prahāṇasaṃjñaiva virāgasaṃjñeti matam | kasmātpunarucyate | (u) prahāṇāllabhyate virāgam | prahāṇaṃ nāma kāmarāgasyāpanayanam | yathoktaṃ sūtre- kāmarāgasya prahāṇāt pañcaskandhāḥ prahīyante iti | prahāṇasaṃjñā ca virāgasaṃjñā | kasmāt | tasmin samaye nāsti kāmaḥ, tasya dharmasya prahāṇaṃ bhavati | ato virāgasaṃjñālābhino duḥkhakleśāḥ nirudhyante | yathoktaṃ sūtre- vītarāgo vimucyate iti | vimuktilābha eva prahāṇam | anupadhiśeṣa[nirvāṇaṃ] praviṣṭhasya nirodho bhavati | uktañca sūtre- trayaḥ svabhāvāḥ prahāṇasvabhāvo virāgasvabhāvo nirodhasvabhāva iti | yaducyate prahāṇasvabhāvo virāgasvabhāva iti tadarhata eva bhavati | sa hi prahīṇasarvakleśastraidhātukaviraktaḥ soṣadhiśeṣanirvāṇe tiṣṭhati | yaducyate nirodhasvabhāva iti tadāyuṣo 'nte jīvitavyapagame prahīṇasantānasya | nirupadhiśeṣanirvāṇaṃ samāpannasyaiva bhavati |
asti ca dvidhā vimuktiḥ prajñāvimuktiścetovimuktiriti | yadabhihitaṃ prahāṇamiti tat avidyāṃ prajahātīti prajñā vimucyate | yadvirāga iti tat tṛṣṇāṃ vivarjayatīti ceto vimucyate | dvayorvimuktayoḥ phalaṃ nirodho bhavati | yatprahāṇasaṃjñetyabhidhānaṃ tadevāvidyāsravaprahāṇasyābhidhānaṃ yannirodhasaṃjñeti tadanayordvayoḥ phalam | yathoktaṃ sūtre- sarvasaṃskārāṇāṃ prahāṇāt prahāṇam | sarvasaṃskāreṣu virāgādvirāgaḥ | sarvasaṃskārāṇāṃ nirodhāt nirodha iti | tathā ceme traya ekasyaiva nāmāntaram | yo 'nityasaṃjñāṃ ( SSS_445 ) yāvannirodhasaṃjñāṃ bhāvayati sa kṛtasarvakṛtyo niruddhasarvakleśaḥ prahīṇaskandhasaṃyojanasantatirnirupadhiśeṣanirvāṇaṃ samāpadyate |
antimasaṃjñātritayavargo 'śītyuttaraśatatamaḥ |
181 samādhipariṣkāreṣu ādyapañcasamādhipariṣkāravargaḥ

(pṛ) pūrvamuktaṃ bhavatā- mārgasatyaṃ [dvividhaṃ] yat samādhiḥ tatpariṣkāraśceti | tatra samādhiruktaḥ | samādhipariṣkāra idānīṃ vaktavyaḥ | yasmāt sati samādhipariṣkāre samādhiḥ sidhyati na tvasati | (u) samādhipariṣkārā ya ekādaśadharmāḥ- (1) pariśuddhaśīlatā, (2) abhisambodhipratilābhaḥ, (3) indriye guptadvāratā, (4) bhojane mātrajñatā, (5) rātryā ādyāntimabhāge jāgaraṇatā, (6) kuśalavitarkasampannatā, (7) kalyāṇādhimuktisampannatā, (8) pradhānīyāṅgasampannatā, (9) vimuktyāyatanasampannatā, (10) anāvaraṇatā, (11) anāsaṅgitā iti |
pariśuddhaśīlateti | akuśalakarmaṇo viratiḥ śīlam | akuśalakarmāṇi yāni prāṇātipātādattādānakāmamithyācārāṇi trīṇi kāyikakarmāṇi | mṛṣāvāda piśunavācā paruṣavācā sampralāpa itīme catvāri vācikakarmāṇi | ebhyaḥ pāpakebhyo viratiḥ śīlam | vandanapratyudgamanānuvrajanapūjādisaddharmācaraṇamapi śīlamityucyate | śīlaṃ samādhihetuṃ karotīti samādīyate | tathā hi tadyathā suvarṇakāraḥ pūrvaṃ sthūlamalamapanayati | evaṃ prathamataḥ śīlasamādānena sthūlān śīladoṣānapanayati | paścātsamādhyādinā anyān sūkṣmadoṣānapanayati | yasmādasati śīlasamādāne dhyānasamādhirna bhavati | śīlasamādāna pratyayāttu dhyānasamādhiḥ sulabho bhavati | yathoktaṃ sūtre- śīle mārgasya mūlaṃ ( SSS_446 ) sopānañceti | kiñcāha- śīla prathamaratha[vinīta]m iti | prathamaṃ ratha[vinīta]manabhiruhya dvitīyaṃ ratha[vinītaṃ]kathamabhirohati | api cāha- śīlaṃ samā bhūmiḥ | imāṃ samāṃ bhūmiṃ vyavasthāpya catvāri satyāni paśyati iti | āha ca- dve bale | [katame dve |] pratisaṃkhyābalaṃ bhāvanābalañceti | pratisaṃkhyābalaṃ śīlasamādānameva | bhāvanābalaṃ mārgaḥ | pūrva śīlabhedāpattiṃ śīlasamādānahitañca pratisaṃkhyayā vicārya śīlaṃ samādatte | paścāt pratilabdhamārgaḥ pāpakātprakṛtyā viramati | kiñcāha- śīlaṃ bodhivṛkṣasya mūlamiti | asati mūle nāsti vṛkṣaḥ | ataḥ pariśuddhaśīlāvaśyakī |
dharma[tā] ca tathaiva syāt | asati śīlasamādāne na bhavati dhyānasamādhiḥ | tadyathā vyādhicikitsāyā auṣadhamapekṣyate | tathā kleśavyādhicikitsāyā asati śīle na sampadyata auṣadham | āha ca- pariśuddhaśīlasya cittaṃ nānutapyati | yāvadviraktacitto vimucyata iti | ime sarve guṇāḥ śīlasamādānādhīnāḥ | ataḥ samādhipariṣkāra ityucyate |
asti ca karmāvaraṇaṃ, kleśāvaraṇaṃ, anayordvayoḥ phalaṃ vipākāvaraṇam | pariśuddhaśīlasyemāni trīṇyāvaraṇāni na bhavanti | anāvṛtacittasya samādhiḥ sidhyati | pariśuddhaśīlo na vikṣipatītyato niyamena nirvāṇamadhigacchati gaṅgāsrotasi dāruskandhavat | pariśuddhaśīlasamādānāt vyavasthāṃ karoti | śīlasamādānaṃ kāyikaṃ vācikamakuśalaṃ karma pratiṣedhayati | dhyānasamāpattirmānasamakuśalaṃ karma pratiṣedhayati | evaṃ kleśānāṃ pratiṣedhe pratilabdhatattvajñānasyātyantikaprahāṇaṃ bhavati |
mārgavarge 'sakṛddarśitaṃ śīlaṃ stambhabhūtamiti | dhyānasamādhicittanagarasya śīlaṃ parighā bhavati | saṃsāraughataraṇasya śīlaṃ setuḥ | sajjanapariṣadi praveśasya śīlaṃ mudrā | aṣṭāṅgikāryakṣetrasya śīlaṃ pārabhūtam | yathā pārarahite kṣetre jalaṃ na tiṣṭhati | evaṃ pariśuddhaśīle 'sati samādhijalaṃ na tiṣṭhati | (pṛ) kaḥ pariśuddhaśīlaḥ | (u) yo gogī pāpakriyānabhiratādhyāśayaḥ paralokaparivādādibhyo bibhyati | [sa] pariśuddhaśīla ityucyate | kiñca yogī cittaviśuddhaye pariśuddhaśīlo bhavati | yathoktaṃ saptamaithunarāgasūtre- kāye 'nāpattike 'pi cittamapariśuddhamityataḥ śīlamapyapariśuddhamiti | śīlabhedapratyayāḥ ( SSS_447 ) sarve kleśāḥ | teṣāṃ pragrahe pariśuddhaśīlo bhavati | śrāvakāṇāṃ śīlaṃ nirvāṇārthameva | tathāgatamārgārthī mahākaruṇācittena sarvasattvānāṃ kṛte na śīlalakṣaṇaṃ samādatte | śīlamidaṃ [tathā] karoti yathā bodhisvabhāvo bhavati | īdṛśaṃ śīlaṃ pariśuddhamityucyate |
abhisambodhiriti | uktaṃ hi sūtre- dvau khalvāyuṣman pratyayau samyakdṛṣṭerutpādāya parato ghoṣo yoniśo manaskāra iti | parato ghoṣa evābhisambodhiḥ | (pṛ) tathā cet abhisambodhimātramucyate | (u) uktaṃ hi sūtre- [anyataro] 'rhan bhagavantaṃ pṛcchati sma ekānte niṣaṇṇasya mama evamabhavat- abhisambodhisampadā tu mārgapratilābhasya vikalaḥ pratyaya iti | bhagavānavocat | maivaṃ vocaḥ yābhisaṃbodhiḥ sā tu mārgasya pratilābhasya sakalaḥ pratyayaḥ | kasmāt | jātijarāvyādhimaraṇāḥ sattvā ātmano 'bhisambodhiṃ labhamānā hi jātijarāvyādhimaraṇebhyo vimucyante iti | sattvāḥ sambodhimupādāya śīlādīn pañcadharmāt vipulayanti | tadyathā sālavṛkṣo himavantamupādāya pañca vastūni vardhayati | bhagavān svayameva sambodhyabhirataḥ | yathā prathamamārgalabdhasyaivamabhavat- yadi kaścidaguraḥ, tadā so 'paritrāso 'satkāracittaḥ sadā akuśaladharmaviparyasto 'nupaśamacaryaśca bhavati | kenācāryavān syām | kamupaniśritya tiṣṭhāmi | evaṃ cintayan sarvān matto 'viśiṣṭhānadrākṣam | tadaiva smṛtirudapādi pratilabdho mayā dharmaḥ yamupādāyābhisambuddhaḥ tameva dharmamupaniśrayiṣya iti | brahmādayo deva api prāśaṃsan nāsti kaścit buddhādviśiṣṭaḥ, sarve buddhāḥ saddharmagurukā iti | abhisambodhiśca pradīpasadṛśā | ( SSS_448 ) yathā kaścit sacakṣuṣko 'pi pradīpaṃ vinā na paśyati | tathā yoginaḥ puṇyaguṇatīkṣṇendriyatāpratyaye satyapi abhisambodhiṃ vinā na bhavati kaścanopakāraḥ | (pṛ) kā nāmābhisambodhiḥ | (u) yena puruṣaḥ saddharmān vardhayati sābhisambodhiḥ | sarve ca sajjanāḥ saddharme pratitiṣṭhanti [iti sā] sarvā devamanuṣyalokeṣvabhisambodhiḥ |
(3) indriyeṣu guptadvārateti yā samyak smṛtiḥ | yogī svātmānamanārakṣya na paśyati | ekāgracittaḥ samyak smṛtiṃ puraskṛtyaiva paśyet | saṃprajanyamiti ca [tasya] nāma | anena samprajanyena purotamālambanaṃ paryādāti | tatparyādānānna nimittamudgṛhṇāti | nimittānudgrahaṇāt na prajñaptimanusarati | indriyāṇāmagopane nimittodgrahaṇāt kleśāḥ pañcendriyāṇi strotovat pravartayanti | tadaiva śīlādīn saddharmān vināśayati | ya indriyeṣu guptadvāro bhavati tasya śīlādayaḥ sudṛḍhā bhavanti |

(4) bhojane ca mātrajñateti | na rūpabalāya [na] maithunāya [na] kāmānāmāsvādāya bhojanam | [yāvadevāsya] kāyasya yāpanāya | (pṛ) yogī kasmātkāyayāpanaṃ karoti | (u) saddharmasya bhāvanāyai | yaḥ saddharmāduparamate tasya mārgo na bhavati | asati mārge duḥkhādvisaṃyogo na bhavati | yadi kaścit kuśalasya bhāvanāyai na bhunakti | tadā [sa] vadhakaṃ corameva puṣṇāti | dānapateḥ puṇyañca vināśayati | janānāṃ satkārañca modhayati | evaṃ na bhuñjyāt janānāṃ bhojanam | (pṛ) bhojane ca kā mātrā | (u) yathā kāyaṃ yāpayati | sā mātrā | (pṛ) kiṃ bhojanaṃ bhuñjyāt | (u) yat bhojanaṃ śītoṣṇādi vyādhiṃ kāmakrodhādyādhiñca na vardhayati | tat bhuñjyāt | tadapi bhojanaṃ yathākālaṃ bhuñjyāt | bhojanamidamasmin kāle śītoṣṇakāmakrodhādhivyādhiṃ vardhayatīti prajānan na bhuñjyāt |
(pṛ) tīrthikā vadanti- yaḥ pariśuddhamāhāraṃ bhuṅkte sa pariśuddhaṃ puṇyaṃ vindate | yat yatheṣṭhamabhimatarūparasagandhasparśavat approkṣitamabhinimantritaṃ bhuñjyate tat pariśuddhamityucyate | kathamidam | (u) bhojane nāsti pratiniyatā pariśuddhiḥ | kasmāt | yadi ( SSS_449 ) paribhogenāhāro 'pariśuddho bhavati | sarva āhārā nāparibhojyāḥ | yathā stanyaṃ vatsaparibhuktam | madhu makṣikāparibhuktam | āpaḥ krimiparibhuktāḥ | kusumaṃ bhramaparibhuktam | phalaṃ pakṣiparibhuktam ityādi | kiñcāyaṃ kāyo 'śucisambhūtaḥ | kāyasvabhāvo 'śuciḥ aśuciparipūrṇaḥ | āhāraḥ pūrvamevāśuciḥ paścādapi kāyaṃ praviṣṭo naikadhāśucirbhavati | doṣaviparyayeṇa paraṃ śuciriti mithyā vadanti | (pṛ) yadyatyantamaśuciḥ [kāyaḥ] | tadā caṇḍālādibhiḥ ko viśeṣaḥ | (u) prāṇātipātādviratiradattādānādviratirmithyā jīvādviratirityādinā anurūpamāhāraṃ labdhvā āhāre ca pratikūlasaṃjñāṃ dṛṣṭvā prajñājalaprokṣitamatha tāvadbhuṅkte | na kevalaṃ jalaprokṣitaṃ punaḥ śucirbhavati |
(5) rātrya ādyāntimabhāge jāgaraṇateti | yogī prajānāti vyavasāyādhīnā kāryasiddhiriti | ato na nidrāti | paśyati na middhaṃ vṛthā, nānena kiñcillabhyata iti | yadi bhavān middhaṃ sukhaṃ manyate | tat sukhamatyalpaṃ dṛṣṭañca apāryapravacanam | kiñca yogī kleśaiḥ samamekatra nābhiramate | yathā kaściccoraiḥ saha vāse nābhiramate | kathaṃ kaścit loke corāṇāṃ raṇabhūmau nidrāsyati | ato na nidrāti |
(pṛ) middhaṃ gāḍhamāgataṃ kathaṃ niruṇaddhi | (u) ayaṃ bhagavacchāsanāsvādane 'dhicittaṃ prītiñca labdhvā niruṇaddhi | saṃsāre ca jarāvyādhimaraṇadoṣānanusmarataścittaṃ bibhyati | ato na nidrāti | kiñca yogī paśyati- manuṣyakāyo labdhaḥ samagrāṇīndriyāṇi, prāptaṃ buddhaśāsanamanargham, sādhvasādhuviveko 'tiduṣkaraḥ, idānīṃ taraṇaṃ nānviṣyāmi, kadā vimokṣiṣya iti | ato middhaṃ tiraskartuṃ vīryamārabhate |
samādhipariṣkāreṣu ādyapañcasamādhipariṣkāravarga ekāśītyuttaraśatatamaḥ |
182 akuśalavitarkavargaḥ
kuśalavitarkasampannateti | yadi kaścidanidrannapi akuśalavitarkānutpādayati yaduta kāmavitarko vyāpādavitarko vihiṃsāvitarko jātivitarko janapadavitarko 'maraṇavitarkaḥ parānugrahavitarkaḥ parāvamanyanāvitarka ityādayaḥ | varaṃ middham, naiṣāmakuśalānāṃ vitarkāṇāmutpādaḥ | naiṣkramyādikuśalavitarkān samyaganusmaret yaduta naiṣkramyavirtarko 'vyāpādāvihiṃsāvitarko 'ṣṭamahāpuruṣavitarkaḥ |
kāmavitarka iti | yat kāmaṃ niśritya pañcakāmaguṇeṣūtpannavitarkaḥ paśyati hitaṃ sukhamiti | ayaṃ kāmavitarkaḥ | sattvānāṃ vihiṃsārtho[vitarko] vyāpādavitarko vihiṃsāvitarkaḥ | yogī nānusmaredimāṃstrīn vitarkān | kasmāt | tānanusmaran hi gurutaraṃ pāpaṃ vindate | pūrvamukta eva kāmādīnāmādīnavaḥ | teṣāmādīnavatvānnānusmaret |
(pṛ) mohavitarkaḥ kasmānnoktaḥ | (u) ime trayo 'kuśalavitarkāḥ kramikāḥ | anye kleśāstu naivaṃ bhavanti | yogī kadācitpañcakāmaguṇānusmaraṇātkāmavitarkamutpādayati | kāmitālābhāvdyāpādo bhavati | vyāpādasaṃsiddhā vihiṃsā | ato nokto mohādiḥ | mohasaṃsiddhameva phalaṃ yaduta vyāpādaḥ | yadi vyāpādādakuśalaḥ karmānto bhavati | te trayo vitarkā akuśalakarmahetavo bhavanti | yathoktaṃ sūtre- ayaṃ valmīko rātrau dhūmāyati | divā prajvalati | [yatkhalu bhikṣo divā karmāntānārabhya rātrā]vanuvitarkayati [anuvicārayati] idaṃ [rātrau] dhūmāyanam | [yatkhalu bhikṣo rātrāvanuvitarkayitvā divā] karmāntān [prayojayati kāyena vācā manasā | idaṃ [divā] prajvalanam |
jñātivitarka iti | jñātivaśādutpadyante 'nusmaraṇāni | jñātiḥ kṣemakhukhaṃ vindatu ( SSS_451 ) itīcchati | tasya vināśavihiṃsāmanusmarataḥ śoka utpadyate | yat jñātibhirekakāryāṇyanusmarati [ayaṃ] jñātivitarkaḥ | yogī nānusmaredimaṃ vitarkam | kasmāt | pūrvameva hi pravrajyākāle jñātīn tyaktavān | idānīṃ tadvikarmāśrayaṇaṃ nānurūpaṃ bhavati | yadi pravrajitaḥ imaṃ jñātivitarkamanusmarati | tadā gṛhaparivāraparityāgo vṛthākiñcitsādhanaḥ | jñātisnehādadhyavasānaṃ bhavati | adhyavasānādārakṣā | ārakṣāpratyayaṃ daṇḍādānaśastrādānādikarmānukramaṃ pravartate | ato notpādayet jñātivitarkam | jñātisamāgame ca kuśaladharmaṃ na vardhayati | yoginā smartavyaṃ sarveṣu sattveṣu jananamaraṇapravāhapravṛtteṣu nāsti jñātirajñātiḥ | kasmāt paryāsajyate iti | saṃsāre jñātyarthameva śokakaruṇaparidevāśrūṇi mahāsāgaranirvartanāni bhavanti | idānīṃ punaradhyavasāne duḥkhamanavasthameva | sattvāśca kāryanimittaṃ hi mithaḥ snihyanti | nāsti tu kutracit snehanaiyatyam | jñātīnāmanusmaraṇamidaṃ mohalakṣaṇam | laukikā mūḍhāḥ svahitavihīnāḥ parahitaṃ kāmayante | jñātimanusmarataḥ svahitamatyalpaṃ bhavati | ityebhiḥ [kāraṇaiḥ] yogī na jñātivitarkamutpādayet |

janapadavitarka iti | yogī [kaścit] cintayati- amuko janapadaḥ sukhaḥ kṣemaḥ śivaḥ, tatra gatvā nibhṛtaṃ sukhaṃ lapsya iti | cittañca capalaṃ sarvatra bhramaṇadarśanakāṃkṣīti | yogī nedṛśaṃ vitarkamutpādayet | kasmāt | sarveṣu hi janapadeṣu asti kaściddoṣaḥ | kaścijjanapado 'tiśītaḥ | kaścidatyuṣṇaḥ | kaścit kṣāmabahalaḥ | kaściccorabahulaḥ | evamādayo vividhā doṣāḥ santītyato na cintayet | yaścapalaḥ sa dhyānasamādheḥ parihīyate | yatrābhirataḥ kuśaladharmaṃ vardhayati ayaṃ ramaṇīya ityucyate | ka upayogo janapadānāṃ paryālokanena | sarvo janapado dūrata eva śrāvyo nāvaśyaṃ gatvā ślāghanīyaḥ | laukikā bahudhā duṣṭā iti vacanāt | janapadeṣu bhramaṇī nānāduḥkhānyanubhavati | kāyo 'yaṃ duḥkhahetuḥ | duḥkhahetumimaṃ kāyaṃ dhṛtvā yatra yatra gacchati tatra tatra duḥkhānyanubhavati | sukhaduḥkhavedanā karmakāraṇādhīnā | sudūraṃ gacchato 'pi nāsti kaścanopakāraḥ | ato na janapadavitarkamutpādayet |
amaraṇavitarka iti | yogī cintayatyevam- mārgo mayā paścādbhāvayitavyaḥ | ādau sūtravinayābhidharmakṣudrakapiṭakabodhisattvapiṭakānyadhyetavyāni | bāhyagranthāśca suvistaramabhyasitavyāḥ | bahavaḥ śiṣyā ārjayitavyāḥ | kalyāṇamitramupasthāya caturastūpān vanditvā janāna mahādānaṃ kartuṃ protsāhya ca paścānmārgo bhāvayitavya iti | [aya]mamaraṇavitarkaḥ | naivaṃ cintayet yogī | kasmāt | na hi maraṇakālo niyataḥ | na pūrvameva jñeyaḥ | vṛttyantareṣu vyāpṛtena na mārgo bhāvituṃ śakyaḥ | paścānmaraṇakāle samupasthite cittaṃ kaukṛtyena pīḍyate | mayāyaṃ kāyo vṛthā poṣitaḥ na kiñcillabdham | paśubhiḥ samaṃ mriyata iti | yathoktaṃ sūtre- pṛthagjano viṃśatidhā svacittaṃ nigṛhyevaṃ cintayet- vibhinnākāraveṣamātraṃ mama vṛthā [sarvaṃ] na kiñcillabdham, yāvadāmaraṇamadānto bhaviṣyāmīti | paṇḍito na karotyakāryam | yathoktaṃ dharmapade-
[yeṣāñca susamārabdhā nityaṃ kāyagatā smṛtiḥ]
akṛtyaṃ te na sevante nityaṃ sātatyakāriṇaḥ |
smṛtānāṃ samprajānānāmastaṃ gacchanti cāsravāḥ || iti |
api coktaṃ sūtre-
catussatyeṣvalābhī [yaḥ] kāmān labdhumupāyataḥ |
yatnena vīryamātiṣṭhet bhṛśaṃ tatparipālane || iti |
ato nāmaraṇavitarkamutpādayet | amaraṇavitarkaśca mūḍhasya prāṇitam | ko jñānī tṛṇāgre 'vaśyāyabinduvat jīvitamadhruvaṃ jñātvā kṣaṇamekaṃ jīveyamiti [manyeta] | uktañca sūtre- bhagavānavocat kathaṃ pūnaryūyaṃ bhikṣavo bhāvayatha maraṇasmṛtim | [anyataro ( SSS_453 ) bhikṣu]rbhagavantamavocat- [iha mamaivaṃ bhavati- aho vata] ahaṃ sapta varṣāṇi na jīveyamiti | evamapacayo 'bhūta yāvanmuhūrtaṃ na [jīveya]miti | anya[taro bhikṣurbhagavantametadavocat] ahaṃ ṣaḍ varṣāṇi na jīveyamiti | evamapacayo 'bhūt- yāvanmuhūtamapi [na jīveya]miti | evamukte bhagavān tān bhikṣūnetadavocat- yūyaṃ bhikṣavaḥ pramattā [viharatha, dandhā]maraṇasmṛtiṃ bhāvayatha iti | anyataro bhikṣu [rbhagavanta]mupetyāvocat[mamaivaṃ bhavati aho bata] ahaṃ [tadantaraṃ] na jīveyaṃ yadantaraṃ āśvasitvā praśvasāmi praśvasitvā vāśvasāmi iti | bhagavānavocat- sādhu sādhu tvaṃ [khalu bhikṣo] bhāvayasi maraṇasmṛtim iti | ato notpādayedamaraṇasaṃjñām |
parānugrahavitarka iti [yad]bandhāvanugrahaprāpaṇamicchati | yadyevaṃ cintayati- amukaṃ dhanamānasukhānāṃ dānamācarayāmi | amukastu nopaiti iti | yogī nedṛśaṃ vitarkamutpādayet | kasmāt | nānayā smṛtyā parasya sukhaṃ dukhaṃ vā prāpayati | kintu samāhitaṃ cittameva vikṣipati | (pṛ) parasyānugrahacikīrṣā kiṃ karuṇācittaṃ nanu | (u) yogī mārgamarthayan cintayetpāramārthikaṃ hitaṃ yaduta anityatādi | yadyapyatra kiñcitpuṇyamasti tathāpi mārgapratirodhakasya hitamalpaṃ, doṣastu bahulaḥ | samāhitacittasya vikṣepāt | yo vyagracittatayā parasya hitamanusmarati | sa kāmāsaktyā nādīnavaṃ paśyati | ato nānucintayet |

parāvamanyanāvitarka iti | yadyogī cintayati- gotravaṃśākṛtirūpadhanamānanaipuṇyeṣu śīlatīkṣṇendriyatvadhyānasamādhiprajñādiṣu ca nāyaṃ matsama iti | nedṛśaṃ yogī vitarkamutpādayet | kasmāt | sarveṣāṃ vastunāmanityatvāt | ya uttamo 'dhama iti | teṣu ko viśeṣo 'sti | eṣāṃ kāyakeśaromanakhadantaṃ sarvamaśuci, samaṃ bhavati na viṣamam | jarāvyādhimaraṇādivipadapi samā | sarveṣāṃ sattvānāmadhyātmaṃ bahirdhā ca duḥkhavihiṃsāpi samā na ( SSS_454 ) viṣamā | pṛthagjanānāṃ dhanasamṛddhiḥ pāpapratyayā | dhanasamṛddhiśca na dīrghakālikī | [ataḥ] punardaridro bhavati | ato na parāvamanyanāvitarkamutpādayet | ayaṃ māno 'vidyāṅgam | vidvān kathamimaṃ vitarkamutpādayiṣyati ||
akuśalavitarkavargo dvyaśītyuttaraśatatamaḥ |
183 kuśalavitarkavargaḥ |
naiṣkramyavitarka iti pravivekābhilāṣicittatā | yat pañcakāmaguṇebhyo rūpārūpyadhātubhyaśca pravivekaḥ | asmin praviveke 'bhilāṣo naiṣkramyavitarkaḥ | pravivekābhilāṣādasmā dduḥkhānāmasambhavāt | kāmāsaktivaśāddhi duḥkhaṃ bhavati | asatyāṃ kāmāsaktau sukhaṃ bhavati |
vitarkeṣu dvau vitarkau sukhaṃ yadutāvyāpadavitarko 'vihiṃsāvitarkaḥ | kasmāt | dvau hīmau vitarkau kṣemavitarkau | yathoktaṃ tathāgatavarge- tathāgatasya khalu dvau vitarkau nityamupatiṣṭhato yaduta yogakṣemavitarkaḥ pravivekavitarkaśca iti | yogakṣemavitarkaḥ avyāpādāvihiṃsāvitarka eva | pravivekavitarko naiṣkramyavitarkaḥ | trīnimān vitarkayataḥ puṇyaṃ vardhate | samāhitacittattāpi sidhyati | cittaṃ viśudhyate ca | trīnimān vitarkān vitarkayan paryutthānāni pratihanti | paryutthānānāṃ samucchedāt prahāṇaṃ sākṣātkaroti | kiñca yogī pravivekāmilāṣayā bahūnāṃ kuśaladharmāṇāmupacayādāśu vimucyate |
aṣṭamahāpuruṣavitarka iti alpecchasyāyaṃ dharmo nā[yaṃ dharmo] mahecchasya | santuṣṭasyā[yaṃ dharmo nāyaṃ dharmo 'santuṣṭasya] | praviviktasya [ayaṃ dharmo nāyaṃ dharmaḥ ( SSS_455 ) saṅgaṇikārāmasya] | ārabdhavīryasya [ayaṃ dharmo nāyaṃ dharmaḥ kusīdasya] | upasthitasmṛtikasya [ayaṃ dharmo nāyaṃ dharmo muṣṭasmṛtikasya] | samāhitasya [ayaṃ dharmo nāyaṃ dharmo 'samāhitasya] | prajñāvato ['yaṃ dharmo nāyaṃ dharmo duṣprajñasya] | niṣprapañcārāmasyāyaṃ dharmo nāyaṃ dharmaḥ prapañcārāmasya itīme 'ṣṭau |
alpeccho yogī yo mārgaṃ bhāvayitumapekṣitamicchati | na bahu prārthayate anyadanupayuktam | ayamalpecchaḥ | santuṣṭa iti | kaścit [kenacit] kāraṇena vā śīlāya vā parasya cittaprasādanāya vālpaṃ gṛhṇāti na tu santuṣṭacitto bhavati | yo 'lpaṃ gṛhītvā santuṣṭacitto bhavati | ayaṃ santuṣṭaḥ | kaścidalpaṃ gṛhītvāpi ramaṇīyaṃ kāmayate | ayamalpeccho na santuṣṭaḥ | yo 'lpalābhena tṛpyati sa santuṣṭaḥ | (pṛ) yadyapekṣitagrāhī alpeccha iti | sarve sattvā alpecchā bhaveyuḥ | eṣāṃ pratyekamapekṣitatvāt | (u) yogī anāsaktattittatayā gṛhṇāti upayogārthamātraṃ, na bahu gṛhṇāti | na tu yathā laukikā yaśomaṇḍanavardhanāya bahu gṛhṇānti | (pṛ) yogī kasmādalpecchayaḥ santuṣṭo bhavati | (u) [sa] hi paripālanādāvādīnavaṃ paśyati | anupayuktadravyasaṅgrahaḥ sammūḍhasya lakṣaṇam | pravrajito na bahu sañcinvannavadātavasanaiḥ samo bhavet | tādṛśadoṣasattvādalpecchaḥ santuṣṭo bhavati | yogī yadi nālpecchaḥ santuṣṭaḥ, tadā kāmacittaṃ kramaśo vardheta | dhanalābhitvādaprārthanīyaṃ prārthayīta | dhanalābhābhilāṣaśca naiva saṃśāmyati | [tatra] adhyavasāyitvāt | pravivekasukhāya pravrajito dhanakāmitayā tatkaraṇīyaṃ vismarati | kleśānapi na prajahāti | kasmāt | bāhyapadārthāneva na prajahāti | kaḥ punarvāda ādhyātmikān dharmān prajahātīti | lābhadṛṣṭirvipattivihiṃsāhetuḥ | yathā karakavṛṣṭiḥ sasyāni vināśayati | ataḥ satatamalpecchasantuṣṭatāṃ bhāvayet |
dṛśyate ca deyasya padārthasya pratyarpaṇaṃ duṣkaram | yaṭhā ṛṇī [ṛṇa]mapratyarpayan paścāttadduḥkhaṃ vyathāmanubhavati iti | lābhasatkāradṛṣṭiḥ buddhādibhiḥ sajjānaistyaktā | ( SSS_456 ) yathāha bhagavān- nāhaṃ lābhasatkāramanuprāpnomi mā lābhasatkāro māmanuprāpnotviti | ayañca yogī saddharmasantuṣṭatvāllābhasatkāraṃ prajahāti | yathāha bhagavān- devā na pratilabhante naiṣkramyasukhaṃ pravivekasukhamupaśamasukhaṃ yathā mayā pratilabdham | ato lābhasatkāraṃ prajahāmi iti | yathāha śāriputraḥ-
animittaṃ bhāvayitvā cāhaṃ śūnyasamādhinā |
samīkṣe sarvavastūni kheṭapiṇḍān yathā bahiḥ || iti |
kiñca yogī paśyati na kāmopabhogena tṛptirbhavati | yathā lavaṇodakaṃ piban na tarṣaṇamapanayati iti prajñāṃ prarthayānastṛpto bhavati |
mahecchaḥ sadā prārthanāmutpādayan bahu prārthayitvālpaṃ vindate | ataḥ sadā khidyate | paśyāmaśca bhikṣārthī janairavamanyate na satkriyate yathālpecchaḥ | pravrajito mahatprārthayata ityakāryametat | janairdattasyāgrahaṇantu yuktarūpam | ato 'lpecchāsantuṣṭimācaret |
pravivikta iti yat gṛhasthapravrajitayoḥ kāyikapravivekasamācāraḥ kleśeṣu mānasapravivekasamācāraḥ ayaṃ pravivekaḥ | (pṛ) yogī kasmātpravivikto bhavati | (u) pravrajitā apratilabdhamārgā api pravivekārāmā bhavanti | avadātavasanādayaḥ tatsthānagatastrīrūpavikṣepāvakṛṣṭā na tatra kadācitsukhino bhavanti | praviveke tu cittaṃ sūpaśamaṃ bhavati | yathā salilamanāvilaṃ prakṛtitaḥ svaccham | ataḥ praviveke carati | pravivekadharmo 'yaṃ gaṅgānadīvālukāsamairbuddhairabhisaṃstutaḥ | kenedaṃ jñāyate | bhagavān grāmopakaṇṭhe niṣaṇṇaṃ bhikṣuṃ dṛṣṭvā aprītamanasko bhavati | śūnyāyatane ca śayānaṃ bhikṣuṃ dṛṣṭvā bhagavān prītamanasko bhavati | tatkasya hetoḥ | grāmopakaṇṭhe niṣṣaṇṇasya bhikṣorbahubhiḥ kāraṇaiḥ samāhitacittavikṣepe labdhavyaṃ na labhyate sākṣātkartavyaṃ na sākṣātkriyate | śūnyāyatane śayānasya kiñcitkausīdye satyapi samādhyāśāsambhave cittaṃ parigṛhyate | parigṛhītaṃ cittaṃ vimucyate | nimittodgrahamupādāya ca kāmādayaḥ kleśāḥ samudbhavanti | śūnyāyatane na rūpādīni nimittāni santīti kleśāḥ suprahāṇāḥ | yathāgnirasatīndhane svataḥ śāmyati | uktañcasūtre- yo bhikṣuḥ saṅgaṇikāvihārarataḥ sambhāṣyarataḥ [sa] gaṇādavivikta ityataḥ sāmayikīmeva vimuktiṃ na ( SSS_457 ) pratilabhate | kaḥ punarvādaḥ akopyāṃ vimuktiṃ pratilabhata iti | praviviktavihārī punarubhayaṃ sākṣātkurute | iti | yathā pradīpo vātaviviktaḥ prakāśate | evaṃ yogī pravivekavihāritayā tattvajñānaṃ vindate |

ārabdhavīrya iti | yogī yadi samyakpradhānamācaran akuśaladharmān prajahāti kuśaladharmāṃśca sañcinoti | [tadā] tatra samyakpradhānāmācaratīti ārabdhavīrya ityucyate | evañca bhagavacchāsane hitaṃ pratilabhate | tatkasya hetoḥ | [sa hi] kuśaladharmasañcayena pratidinamabhivardhate | yathotpalapadmādīni yathāsalilamabhivardhante | kausīdyacārī punaḥ kāṣṭhamusalavat prathamābhinirvartanādārabhya pratidīnamapacīyate | ārabdhavīryasya arthapratilābhitayā cittaṃ sadā pramudyate | kausīdyacārī tu akuśaladharmanivṛttacittaḥ satataṃ duḥkhopadravamanubadhnāti | ārabdhavīryasya ca kṣaṇe kṣaṇe kuśaladharmo nityamabhivardhate, nāpacīyate | vīryaprakṛṣṭamācarannāpnoti prakṛṣṭaṃ sthānaṃ yaduta buddhānāṃ gatim | yathoktaṃ sūtre bhagavatā ānandaṃ prati prakṛṣṭaṃ vīryamabhyasan buddhagatiṃ yātīti | ārabdhavīryasya cittasamādhīḥ sulabhaḥ | mandendriya ārabdhavīryaḥ saṃsārādevāśu mucyate | tīṣṇendriyaḥ kusīdastu na vimucyate | yadasti kiñcidaihikamāmuṣmikaṃ laukikaṃ lokottaraṃ hitaṃ, tat sarvaṃ vīryamupādāya bhavati | sarveṣāṃ lokānāṃ yadasti alābhavyasanaṃ, tat sarvaṃ kausīdyamupādāya bhavati | evaṃ kusīdasya doṣamārabdhavīryasya guṇaṃ dṛṣṭvā vīryamanusmarati |
upasthitasmṛtika iti | kāyavedanācittadharmeṣu sadā smṛtiṃ samupasthāpayati | (pṛ) eṣāṃ caturṇāṃ dharmāṇāṃ smṛtyā kīdṛśaṃ hitaṃ vindate | (u) pāpakā akuśalā dharmā na cittamāgacchanti | yathā surakṣite na pāpakaḥ puruṣo 'vatarati | yathā ca ghaṭaḥ pūrṇo na punarudakamādatte | evamasya puruṣasya kuśaladharmasampūrṇasya na pāpakāni prasajyante | yo bhāvitasamyaksmṛtikaḥ sa vimuktibhāgīyān sarvān kuśaladharmān saṅgṛhṇāti | yathā samudrāmbupāyinaḥ sarvāṇi strotāṃsi pītāni bhavanti | sarveṣāmudakānāṃ samudravartitvāt | asyāḥ smṛterbhāvayitā svatantracaryāsthāne viharatītyucyate | kleśamāro na kiñcidākopayati kākolūkadṛṣṭāntavat | asya ca cittaṃ supratiṣṭhitaṃ duṣkampanaṃ bhavati | yathā vṛtto ( SSS_458 ) ghaṭaḥśikyamadhiniviśyate | sa cāciramevārthaṃ lapsyate | yathoktaṃ bhikṣuṇīsūtre- bhikṣuṇya ānandametadavocan- iha bhadanta [ānanda] vayaṃ catṛṣu smṛtyupasthāneṣu supratiṣṭhitacittā viharantya [udāraṃ] pūrveṇāparaṃ viśeṣaṃ samprajānāma iti | ānando 'vocat- evametat bhaginya evametat bhaginya iti |
samāhita iti | cittasamādhiṃ bhāvayataḥ pravaro 'rtho bhavati | yathoktaṃ sūtre- samāhito yathābhūtaṃ prajānāti iti | anena manuṣyakāyenātimānuṣadharmo bhavati yaduta kāyenodakarmamagniñcā[vagāhya] nirgacchati | vihāyasā gamane ca svatantra ityādi | kiñcāsya sukhaṃ bhavati yat yāvaddevāḥ sahāṃpatibrahmādayo 'pi nāpnuvanti | ayaṃ yat kartavyaṃ tat karotītyucyate | yadakartavyaṃ na tat karoti | samāhitasya saddharmaḥ sadā vardhate samāhitasya cittaṃ nānutapyate | ayaṃpravrajyāphalabhāgbhavati tathāgataśāsanānuyāyī ca | nānyapuruṣavat vṛthā satkāraṃ svīkaroti | ayameva dānapuṇyaṃ vipācayati nānye | ayañca samāhitadharmo buddhairāryaiśca niṣevitaḥ | sarveṣāṃ kuśaladharmāṇāṃ samārjanāya yogyaśca bhavati | yadi samāhitasya siddhirbhavati tadā āryamārgasya pratilābho bhavati | yadi na siddhiḥ, tadā śubhadeveṣūpapadyate yaduta rūpārūpyadhātau | tatkasya hetoḥ | na hi dānādinā īdṛśaṃ kāryaṃ pratilabhate yadekāntataḥ pāpakānāmakaraṇam | yathoktaṃ sūtre- yo daharo yuvā ājanma maitrīṃ bhāvayati | sa kiṃ pāpakaṃ cittamutpādayet | pāpakaṃ vā cintayet | no hīdaṃ bhagavan | [tatkasya hetoḥ] [tatsamādhiprabhāva eṣaḥ | iti | cittasamādhiśca tattvajñānasya pratyayaḥ | tattvaprajñā sarvān saṃskārān kṣapayati | saṃskārāṇāṃ kṣayāt sarve duḥkhopāyāsāḥ śāmyanti | yogī sarvāṇi laukikāni lokottarāṇi smaranneva kuryāt na klamathena kāryaṃ prayojayan | anye pudgalāstena labdhaṃ pramātuṃ cittameva notpādayanti | ata āha- samāhito 'rthamāpnotīti |
prajñāvāniti | prajñāvataścitte kleśā na sambhavanti | yadi sambhavanti, tadaiva nirudhyante yathā taptāyaḥpātre patitā jalakaṇikā | prajñāvataścitte saṃjñā nāvirbhavanti | yadyāvirbhavanti, tadaiva nirudhyante yathā tṛṇāgre 'vaśyāyabinduḥ sūrya uditamātre śuṣyati | yaḥ prajñācakṣuṣkaḥ sa buddhadharmaṃ paśyati | yathā cakṣuṣmataḥ sūrya upayogāya kalpate | prajñāvān buddhasya dharmadāyabhāgityucyate | yathā jātaḥ putraḥ pitrordhanabhāgbhavati | prajñāvāneva sa jīva ityucyate | anye mṛtā iti | prajñāvān tattvamārgikaḥ, mārgasya parijñānāt | prajñāvāneva bhagavataḥ śāsanā[mṛta]rasaṃ vetti | yathā avipariṇatajihvendriyaḥ pañcarasān vivecayati | prajñāvān bhagavacchāsane samāhito na kampate tadyathā śailo na vāyunā kampyate | prajñāvān śrāddha ityucyate | catuḥ śraddhālābhitayā parānanuyāyitatvāt | āryaprajñendriyapratilābhī jinauraso bhavati | anye bāhyāḥ pṛthagjanāḥ | ata ucyate prajñāvānarthaṃ vindata iti |
niṣprapañcārāma iti | yadekānekatvavādaḥ sa prapañcaḥ | yathā ānandaḥ śāriputraṃ pṛcchati- ṣaṇṇām [āyuṣman] sparśāyatanānāmaśeṣavirāganirodhādasti anyatkiñcit | śāriputraḥ pratyāha[mā hyevamāyuṣman] | ṣaṇṇā[māyuṣman] sparśāyatanānāmaśeṣavirāganirodhādastyanyatkiñciditi ( SSS_460 ) vadan aprapañcaṃ prapañcayasi | nāsti kiñciditi, asti ca nāsti cānyaditi, naivāsti no ca naivāstyanyaditi ca praśne prativacanamapi tathā syāt |
(pṛ) kasmādidamaprapañcam | (u) ayaṃ vastuta ātmadharmapraśnaḥ yadyekaḥ yadi vāneka iti | ato na pratyuvāca | ātmā ca na niyataḥ | pañcaskandheṣu kevalaṃ prajñaptyābhidhīyate | yadyasti kiñciditi | yadi vā nāsti kiñciditi pratibrūyāt, tadā śāśvatocchedapātaḥ syāt | yat pratītyasamudenātmavyavahāraḥ sa niṣprapañcaḥ | yadi paśyati sattvaṃ śūnyaṃ dharmāśca śūnyā iti sa niṣprapañcārāmaḥ | ato niṣprapañcārāmā bhagavacchāsane 'rthaṃ vindante | iyaṃ kuśalavitarkasampadā |
kuśalavitarkavargastryaśītyuttaraśatatamaḥ |
184 antimapañcasamādhipariṣkāravargaḥ
(7) kalyāṇādhimuktisampaditi | yogī yat nirvāṇe 'bhiramaṇaḥ saṃsāraṃ vidveṣayati | iyaṃ kalyāṇādhimuktiḥ | evamadhimuktaḥ kṣipraṃ vimuktibhāgbhavati | nirvāṇābhiratasya cittaṃ na kutracidabhiniviśate | nirvāṇābhiratasya nāsti bhayam | yadi pṛthagjanasya cittaṃ nirvāṇamanusmarati | tadaiva santrāso bhavati- ahamatyantaṃ nakṣyāmīti |

(pṛ) kena pratyayena nirvāṇe 'dhimucyate | (u) yogī lokamanityaṃ duḥkhaṃ śūnyamanātmakaṃ dṛṣṭvā nirvāṇe upaśamasaṃjñāmutpādayati | pudgalo 'yaṃ svābhāvikakleśapratanubhūto nirvāṇabhāṇakaṃ śṛṇoti | tadā [tasya] cittaṃ tatrādhimucyate | yadi vā kalyāṇamitrāt yadi vā sūtrādhyayanāt saṃsāra ādīnavaṃ śṛṇoti | yathā anavarāgrasūtre pañcadevadūtasūtre coktam | tadā saṃsārānnirviṇṇo nirvāṇe 'dhimucyate |
(8) pradhānīyāṅgasampaditi | yathoktaṃ sūtre- pañca pradhānīyāṅgāni | ( SSS_461 ) katamāni [pañca] | iha [bhikṣavo] bhikṣuḥ śrāddho bhavati | aśaṭho bhavati | alpābādho bhavati | ārabdhavīryo bhavati | prajñāvān bhavatīti | śraddhāvān nāma[yaḥ] triṣu ratneṣu caturṣu satyeṣu ca vigatavicikitso bhavati | vigatavicikitsatvāt kṣipraṃ samādhiḥ sidhyati | śraddhāvataḥ prītibahulatvācca kṣipraṃ samādhiḥ sidhyati | śraddhāvān susamāhito dāntaśca bhavati | ato 'pi sahasā samādhiṃ vindate | (pṛ) yadi samādhinā prajñotpadyate | atha vicikitsāṃ prajahāti | kathamidānīṃ samādheḥ pūrvamevocyate vigatavicikitsa iti | (u) bahuśrutatvāt kiñcidvicikitsāṃ prajahāti | na samādhilābhāt | adhimuktakulotpannaḥ śrāddhena sahavṛttikaḥ sadādhimukticittaṃ bhāvayan apratilabdhasamādhirapi vicikitsāṃ na karoti | evamādi |
aśaṭha iti | ṛjucittasya nāsti kiñcidgopanīyam | sadapi sutīrṇaṃ bhavati | yathā kaścidbhiṣajamupetya vyādhisvarūpamuktvā sucikitso bhavati | alpābādha iti | sa pūrvarātre 'pararātre ca vyavasyati, na viramati | yadyābādhābahulaḥ, tanmārgacaryāyā antarāyo bhavati | ārabdhavīrya iti | mārgārthitvāt sadā viryamārabhate | ato 'gniṃ manthāno na viramamāṇo sahasāgniṃ vindate | prajñāvāniti | prajñāvattvena caturṇāmaṅgānāṃ phalaṃ bhavati yaduta mārgaphalam |
(pṛ) smṛtyupasthānadharmā api pradhānīyāṅgāni | kasmāt kevalamete pañca dharmā uktāḥ | (u) yadyapi sakalamaṅgam | tathāpīme dharmā mukhyatamāḥ yogibhirapyapekṣyante | ata ime kevalamuktāḥ | sarveṣāṃ pāpakānāṃ parivarjanaṃ sarveṣāṃ kuśalānāṃ sañcayaśca yogino 'ṅgam | yathā......... sūtre varṇitam |
(9) vimuktyāyatanasampaditi yat pañcavimuktyāyatanāni | ihaśāstā [anyataro vā] gurusthānīyaḥ [sa brahmacārī] bhikṣūnāṃ dharmaṃ deśayati | yathā yathā dharmaṃ deśayati | tathā tathā [tasmin dharme] arthapratisaṃvedī ca dharmapratisaṃvedī ca bhavati | [tasyārtha]pratisaṃvedino ( SSS_462 ) dharmapratisaṃvedinaḥ prītirjāyate | prītamanasaḥ kāyaḥ praśrabhyate | praśrabdhakāyaḥ sukhaṃ vedayate | sukhinaścittaṃ samādhīyate | idaṃ prathamaṃ vimuktyāyatanam | yatra bhikṣo[rapramattasyātāpinaḥ] prahitātmano viharato ['vimuktaṃ] cittaṃ vimucyate | [aparikṣīṇā] vā āsravāḥ parikṣayaṃ gacchanti | [ananuprāptaṃ] vā anuttaraṃ yogakṣemamanuprāpnoti | dvitīyaṃ [vimuktyāyatanaṃ] vistareṇa sūtrādhyayanam | tṛtīyaṃ pareṣāṃ dharmadeśanā | caturthaṃ vimukte sthāne dharmāṇāmanuvitarkaḥ anuvicāraḥ | pañcamaṃ samādhinimittasya sugrahaṇaṃ yaduta navanimittādīni yathāpūrvamuktāni |
(pṛ) śāstā [anyataro] vā gurusthānīyaḥ sabrahmacārī kasmāt bhikṣūṇāṃ dharmaṃ deśayati | (u) dharmasamāpādānena mahāntamarthamāpnoti | ityato deśanāṃ karoti | sabrahmacāryayaḥ śāstāramupādāya pravrajitaḥ | indriyāṇāṃ paripācanāya dharmaṃ deśayati | gurusthānīyaḥ sabrahmacārī samānakarmatvācca dharmadeśanāṃ karoti | bhikṣavo 'vaśyaṃ dharmaṃ śṛṇvantītyataśca [dharma]deśanāṃ karoti | ime pudgalā viśuddhaśīlādiguṇasampannāḥ tadyathā subhājanaṃ samṛddhiṃ samādātuṃ bhavyam ityato dharmadeśanāṃ karoti |
imāstisraḥ prajñāḥ dharmapratisaṃvedo bahuśrutamayī prajñā | arthapratisaṃvedaścintāmayī prajñā | abhābhyāmubhābhyāṃ jāyate prītiḥ yāvatsamāhitasya yathābhūtajñānaṃ jāyate | iyaṃ bhāvanāmayī prajñā | āsāṃ trisṛṇāṃ prajñānāṃ trīṇi phalāni bhavanti yaduta nirvedo vairāgyaṃ vimuktiḥ | dharmaṃ śrutvādhītya ca pareṣāṃ dharmaṃ deśayati | iyaṃ bahuśrutamayī prajñā | dharmānanuvitarkayati anuvicārayati | iyaṃ cintāmayī prajñā | samādhinimittaṃ sugṛhṇāti | iyaṃ bhāvanāmayī prajñā |
(pṛ) yā cittavimuktiḥ [yaśca] āśravakṣayaḥ | anayoḥ ko bhedaḥ | (u) samādhinā kleśānāṃ vyāvṛttiścittavimuktiḥ | kleśānāmatyantaprahāṇamāsravakṣayaḥ | (pṛ) śīlādayo dharmā api vimuktyāyatanam | yathoktaṃ- śīlavataścittaṃ na vipratisarati | avipratisāriṇaḥ prītirjāyata ityādi | kadācit dānadihetorapi vimuktirbhavati | kasmādime pañcaiva dharmā uktāḥ | (u)prādhānyātta evoktāḥ | (pṛ) eṣāṃ dharmāṇāṃ kiṃ prādhānyam | (u) vimukteḥ sannikṛṣṭo hetuḥ | śīlādayastu viprakṛṣṭāḥ | (pṛ) kathaṃ jñāyate sannikṛṣṭo heturiti | (u) yogī dharmaṃ śrutvā prajānāti skandhāyatanadhātūn | taddharmakalāpamātre nāstyātmeti | ataḥ prajñaptirbhajyate | tatprajñaptibhaṅga eva vimuktirityākhyāyate | ataḥ sannikṛṣṭo hetuḥ | uktañca sūtre- bahuśrutasyāniśaṃsā yaduta paraśāsanaṃ nānuvartate, cittaṃ susamādhīyate ityādi | anenāpi jñāyate sannikṛṣṭo heturiti | tathāgataśāsane mahān lābho 'sti, kleśān nirodhayati, nirvāṇañca yātītyādi | asminnupaśamadharme śrotā vā adhyetā vā anuvicintayitā vā kṣipraṃ vimucyate | ataḥ sannikṛṣṭo hetuḥ | dānena mahatpuṇyaṃ vindate | śīlena gauravam | bāhuśrutyena prajñām | prajñayā āsravāṇāṃ kṣayaṃ vindate na puṇyaṃ gauravaṃ vā | ato jñāyate sannikṛṣṭo heturiti | śāriputrādayo mahāprājñā iti kīrtyante | [tat] sarvaṃ bahuśrutyāt |
(pṛ) yadi bāhuśrutyena cittaṃ susamādhīyate | ānandaḥ kasmāt prathame 'ntime ca yāme vimuktiṃ nālabhata | (u) ānando na yāvanmastakamupadhāne nyadhatta tāvadeva vimuktimalabhata | ato 'sadadbhutadharme 'vartata | kasmānna kṣipram | ānandasyatasmin samaye vīryaṃ kiñcidduṣṭamāsīt | atimātraklāntatvānnālabhata vimuktim | ānando 'smin yāma āsravāṇāṃ kṣayamanuprāpnomīti praṇidadhyau | yathā ca bodhisattvo bodhimaṇḍe praṇihitavān | kastādṛśabalo yathā ānandaḥ | sarvamidaṃ bāhuśrutyabalam |

(10) anāvaraṇateti- yāni trīṇyāvaraṇāni karmāvaraṇaṃ, vipākāvaraṇaṃ kleśāvaraṇamiti | yasyemānyāvaraṇāni na santi | na sa duḥsthāne patati | yo 'kṣaṇebhyomuktaḥ sa mārgaṃ samādātuṃ bhavyo bhavati | sa caturbhiścakraiḥ sampanna ityucyate | [tāni] pratirūpadeśavāsaḥ satpuruṣopāśrayaḥ ātmasamyakpraṇidhiḥ pūrve ca kṛtapuṇyatā iti | [sa] catvāri srotaāpattyaṅgāni ca sādhayati yaduta satpuruṣasaṃvāsaḥ saddharmaśravaṇaṃ, yoniśomanaskāro dharmānudharmapratipattiḥ | rāgādīn trīn dharmānapi samutsṛjati | yathoktaṃ sūtre- trīn dharmānaprahāya na jarāvyādhimaraṇāni santarati | iti |
(11) anāsaktateti | "nāvaratīramupagacchati | na pāratīramupagacchati | na madhye saṃsīdati | na sthala utsīdiṣyati | na manuṣyagrāho bhaviṣyati | nāmanuṣyagrāho bhaviṣyati | nāvartagrāho bhaviṣyati | nāntaḥpūtī bhaviṣyati" | avaratīramiti ṣaṇṇāmādhyātmikānāmāyatanāmadhivacanam | pāratīramīti ṣaṇṇāṃ bāhyānāmāyatanānāmadhivacanam | madhye saṃsīdati iti nandirāgasyādhivacanam | sthala utsāda iti asmimānasyādhivacanam | katamo manuṣyagrāhaḥ | [iha] bhikṣurgṛhisaṃsṛṣṭo viharati | [katamo] 'manuṣyagrāhaḥ | [iha bhikṣurekatya ekatyo] 'nyataraṃ devanikāyaṃ praṇidhāya brahmacaryaṃ carati | ayamucyate 'manuṣyagrāha iti | āvartagrāha iti pañcānāṃ kāmaguṇānamadhivacanam | [katamaśca] antaḥpūtibhāvaḥ | iha bhikṣurekatyo duśśīlo bhavati | pāpadharmā aśuciḥ śaṅkāsmarasamācāro 'brahmacārī | ayamucyate 'ntaḥpūtibhāva iti |
yasyāsti ādhyātmikāyataneṣu ātmagrahaḥ | tasya bāhyāyataneṣu ātmiyagrahaḥ | ādhyātmikabāhyāyatanebhyo nandirāgo bhavati | atastatraiva nimajjate | tebhyastu ahaṅkāro jāyate | kasmāt | yadi kaścitkāyāsaktaḥ sukhī bhavatītyato ['paraḥ] kaścidāgatya laghu ( SSS_465 ) nindati | tadā [tasya]māno jāyate | evamātmīyanandirāgāhaṅkārāstaccittaṃ vikṣepayanto 'nyānapi nirvartayanti |
(pṛ) dṛṣṭānte 'smin kiṃ stroto bhavati | yadyāryo 'ṣṭāṅgikamārgaḥ srotaḥ | tadā ṣaḍādhyātmikabāhyāyatanāni pārau na syuḥ | nandirāgādayo madhyaugha āvartaḥ pūtibhāvo 'pi ca na syuḥ | yadi kāmatṛṣṇā srotaḥ | kathamimānanuvartya nirvāṇamanuprāpnoti | (u) āryo 'ṣṭāṅgikamārga eva srotaḥ | dṛṣṭānto nāvaśyaṃ sarvākāraiḥ samāno bhavati | yathāyaṃ dāruskandho 'ṣṭākṣaṇavinirmukto mahārṇavaṃ gacchati | evaṃ bhikṣurogho 'kṣaṇairvinirmukta āryāṣṭāṅgikamārgaṃ stroto 'nuvartyaṃ nirvāṇa[mahārṇava]mavatarati | yathā kumbhasadṛśaṃ stanamiti vacanaṃ tadākāramātraṃ gṛhṇāti na kāṭhinyaṃ mārdavaṃ vā | yathā ca candropamaṃ vadanamiti vacanaṃ śobhā pauṣkalyaṃ gṛhṇāti na tadākāram | kiñca yogī āryamārganirgato 'dhyātmabahirdhāyataneṣvāsajyate | na tu yathāyaṃ dāruskandhaḥ strotomadhyagatastasmin pāre 'smin vā āsajyate pūtībhavati vā | ityādi |
śāstrācārya āha- yathā gaṅgāstroto niyamena mahārṇavaṃ prāpnoti | evamāryāṣṭāṅgikamārgastroto niyamena nirvāṇaṃ prāpnoti |
evaṃ saṃkṣipyaikādaśamādhipariṣkārā uktāḥ, yeṣu satsu niyamena samādhirlabhyate ||
antimapañcasamādhipariṣkāravargaścaturaśītyuttaraśatatamaḥ
185 ānāpānavargaḥ
ānāpānasya ṣoḍaśākārā yaduta sasmṛta evāśvasiti smṛta eva praśvasiti | dīrghaṃ vā āśvasan dīrghamāśvasimīti prajānāti dīrghaṃ vā praśvasan dīrghaṃ praśvasimīti prajānāti || hrasvaṃ vā āśvasan hrasvamāśvasimīti prajānāti | hrasvaṃ praśvasan hrasvaṃ praśvasimīti ( SSS_466 ) prajānāti || sarvakāyapratisaṃvedī āśvasiṣyāmīti śikṣate || sarvakāyapratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate || praśrambhayan kāyasaṃskāramāśvasiṣyāmīti śikṣate | praśrambhayan kāyasaṃskāraṃ praśvasiṣyamīti śikṣate || prītipratisaṃvedī āśvasiṣyāmīti śikṣate | prītipratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate || sukhapratisaṃvedī āśvasiṣyāmīti śikṣate | sukhapratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate || cittasaṃskārapratisaṃvedī āśvasiṣyāmīti śikṣate | cittasaṃskārapratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate || prasrambhayan cittasaṃskāramāśvasiṣyāmiti śikṣate | praśrambhayan cittasaṃskāraṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate || cittapratisaṃvedī āśvasiṣyāmīti śikṣate | cittapratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate || abhipramodayan cittamāśvasiṣyāmīti śikṣate | abhipramodayan cittaṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate || samādadhan cittamāśvasiṣyāmīti śikṣate | samādadhan cittaṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate || vimocayan cittamāśvasiṣyāmīti śikṣate | vimocayan cittaṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate || anityānudarśī āśvasiṣyāmīti śikṣate | anityānudarśī praśvasiṣyāmīti śikṣate || virāgānudarśī āśvasiṣyāmīti śikṣate | virāgānudarśī praśvasiṣyāmīti śikṣate || nirodhānudarśī āśvasiṣyāmīti śikṣate | nirodhānudarśī praśvasiṣyāmīti śikṣate || pratinissargānudarśī āśvasiṣyāmīti śikṣate | pratinissargānudarśī praśvasiṣyāmīti śikṣate |

(pṛ) kathamānāpānasya dīrghaṃ hrasvaṃ vā bhavati | (u) yathā kaścitparvatamārohati | yadi vā [vā] bhāraṃ vahati | [tadā] klāntaḥ hrasvaṃ śvasati | tathā yogyapi audārike citte pravṛtte hrasvaṃ [śvasati] | audārikacittamiti capalaṃ rogavikṣiptaṃ cittam | dīrghaṃ śvasatīti yadi yogī sūkṣmacitte sthitaḥ, [tadā] tasyāśvāsapraśvāsā dīrghā bhavanti | kasmāt | sūkṣmacittānuvartina āśvāsapraśvāsā api sūkṣmā anupatanti | yathā tasyaiva klāntasya viśrāntasya āśrāsapraśvāsā sūkṣmā anupatanti | tasmin samaye dīrghā aśvāsa praśvāsā bhavanti |
sarvakāya[pratisaṃvedī]ti | yogī kāye tucchādhimuktaḥ sarvaromakūpeṣu vāyumantarbahiścāriṇaṃ paśyati | praśrambhayan kāyasaṃskāramiti | dhātubalalābhino vyupaśāntacittasya yogina audārikā āśvāsapraśvāsā vyupaśāntā bhavanti | tadā yogī kāyammṛtyupasthānasamanvito bhavati | prītipratisaṃvedīti | asmātsamādhidharmādasya citte mahatī prītirbhavati | prakṛtito vidyamānāpi naivaṃ bhavati | asmin samaye prītipratisaṃvedītyākhyāyate | sukhapratisaṃvedīti | prīteḥ sukhaṃ jāyate | kasmāt | prītamanasaḥ kāyaḥ praśrabhyate, praśrabdhakāyaḥ sukhaṃ vindate | yathoktaṃ sūtre- prītamanasaḥ kāyaḥ praśramyate | praśrabdhakāyaḥ sukhaṃ vedayate | iti |
cittasaṃskārapratisaṃvedīti | yogī prītāvādīnavaṃ paśyati | rāgajanakatvāt | rāgo 'yaṃ cittasaṃskāraḥ cittādutpannatvāt | vedanāyāṃ rāgo jāyata ityato vedanāṃ cittasaṃskāraṃ paśyati | praśrambhayan cittasaṃskāramiti | yogī paśyati vedanāto rāgo jāyate | tat praśrambhayataścittamupaśāmyati | audārikavedanāmapi praśrambhayatīti praśrambhayan cittasaṃskāramityucyate | cittapratisaṃvedīti | yogī praśrambhayan vedanāsvādaṃ paśyati cittaṃ śāntaṃ na līnaṃ noddhatam | cittamidaṃ kasmiṃścitsamaye punarlīnaṃ bhavati | tasmin samaye 'bhipramodayati | yadi punaruddhatam | tasmin samaye samādadhāti | yadyubhayadharmavinirmuktam | tasmin samaye samutsṛjet | ata ucyate vimocayan cittamiti | evaṃ yogī samāhito 'nityākāramutpādayati | anityākāreṇa kleśān prajahāti | ayaṃ nirodhākaraḥ | kleśānāṃ prahāṇāccittaṃ nirvidyate | ayaṃ virāgākāraḥ | viraktacittatayā sarveṣāṃ pratinissargamanuprāpnoti | ayaṃ prati nissargākāraḥ | evamanupūrvaṃ vimuktimanuprāpnotīti ṣoḍaśākārā ānāpānasmṛterbhavanti |
(pṛ) kasmādānāpānasmṛtirāryavihāra iti divyavihāra iti brahmavihāra iti śaikṣavihāra iti aśaikṣavihāra iti cocyate | (u) vāyurākāśe viharati | ākāśalakṣaṇaṃ rūpalakṣaṇaṃ prakaṭayati | rūpalakṣaṇamidaṃ śūnyameva | śūnyataivāryavihāra ityāryavihāro ( SSS_468 ) bhavati | śubhadeveṣūtpatyarthatvāt divyavihāraḥ | upaśamaprāpaṇārthatvāt brahmavihāraḥ | śaikṣadharmapratilābhārthatvāt śaikṣavihāraḥ | aśaikṣārthatvādaśaikṣavihāraḥ |
(pṛ) yadyaśubhabhāvanayā kāyādvirakto vimuktimanuprāpnoti | ka upayoga ebhiḥ ṣoḍaśabhirākāraiḥ | (u) aśubhabhāvanayā alabdhavairāgyasya ātmadurviṇṇasya kāyacitte vyāmohite syātām | yathā duṣṭamauṣadhaṃ sevamānasya vyādhiḥ punarbhavati | evamaśubhabhāvanayā durnivedo bhavati | yathā valgumuttitīrṣayā bhikṣavo 'śubhabhāvanayā atīva nirviṇṇā viṣapānabhṛgupatanādibhirvividhairātmānaṃ dhnanti sma | na tathā ime ṣoḍaśākārā vairāgyaprāpakā api na durnivedajanakā bhavantītyato viśiṣyante | kiñca ayamākāraḥ sulabhaḥ svakāyāvalambitvāt | aśubhā[kārastu] suvināśaḥ | ayamākāraḥ sūkṣmaḥ svakāyavipariṇāmakatvāt | aśubhākāra audārikaḥ | asthikaṅkālavipariṇāmaduṣṭaḥ | ayamākāraḥ sarveṣāṃ kleśānāṃ bhedakaḥ | aśubhākārastu maithunarāgamātrasya kasmāt | sarve hi kleśā vitarkaṃ pratītya jāyante | ānāpānasmṛteśca sarvavitarkopacchedārthatvāt |
(pṛ) anāpānaṃ kiṃ kāyānubandhi kiṃ cittānubandhi | (u) kāyānubandhi cittānubandhi ca | kasmāt | garbhāśayagatasyābhāvāt jñāyate kāyādhīnamiti | caturthadhyānādikasyācittakasya cābhāvāt jñāyate cittānubandhīti | (pṛ) āśvāsapraśvāso 'bhūtvotpannaścittādhīno na syāt | kasmāt | sa na manaso vaśādutpadyate | yathā anyadvastu smarati citte sadā āśvāsapraśvāsā bhavanti | yathā [bhukta] āhāraḥ svayaṃ paripacyate | yathā ca pratibimbaṃ svayaṃ pravartate na puruṣaḥ karoti |
(u) āśvāsapraśvāso 'bhūtvotpadyate na smṛtivaśāt | kintu pratyayasāmagryotpadyate | sacittasyāsti acittakasya punarnāsti | ato jñāyate cittādhīna iti | yathācittañca bhidyate | audārikacittasya hrasvaḥ | sūkṣmacittasya dīrghaḥ | ānāpānaṃ bhūmyadhīnaṃ cittādhīnam | ānāpāna(bhūmi)gatasya ānāpānabhūmirapyasti | [tasya] tasmin samaye cittamapyasti | ānāpānabhūmirnāma kāmadhātu strīṇi dhyānāni ca | ya ( SSS_469 ) ānāpānabhūmigataḥ [tasya] asti tu ānāpānabhūmi- cittam | acittakasya tasmin samaye [tadbhūmi]cittamapi nāsti | ānāpānavihīnabhūmigatasya tasmin samaye [tadbhūmiścitta]mapi nāsti |
(pṛ) śvāsa utpadyamāna kiṃ pūrvamāśvasati | kiṃ vā pūrvaṃ praśvasati | (u) upapattikāle pūrvamāśvasati | maraṇakāle 'nte praśvasati | evaṃ caturthadhyāne nirgamanapraveśāvapi | (pṛ) ānāpānasmṛtiriyaṃ kathaṃ paripūrṇā bhavati | (u) yogī yadi ṣoḍaśākārān pratilabhate | tasmin samaye paripūrṇā bhavati | kecicchāstācāryā vadanti- ṣaḍibhaḥ pratyayaiḥ paripūrṇeti | [ṣaṭ pratyayā] yaduta gaṇanā anubandhanā śamatho vipaśyanā vivartanaṃ pariśuddhiḥ | gaṇanā ānāpānagaṇanā ekata ārabhya yāvaddaśa | triprakārā gaṇanā samā vā atiriktā vā nyūnā vā | samā nāma daśasu satsu daśeti gaṇayati | atiriktā nāma ekādaśasu daśeti gaṇayati | nyūnā nāma navasu daśeti gaṇayati | anubandhanaṃ nāma yoginaścittamānāpānamanubadhnāti | vipaśyanā nāma yogī āśvāsapraśvāsān kāyānubaddhān maṇiṣu sūtravatpaśyati | śamatho nāma cittasyānāpāne pratiṣṭhāpanam | vivartanaṃ nāma cittaṃ pratītya kāyasya pravṛttiḥ, cittaṃ pratītya ca vedanāyāḥ | pratyutpannacittadharmo 'pyevam | pariśuddhirnāma yogini sarvakleśaiḥ sarvākṣaṇaiśca vimukte cittaṃ pariśudhyati |
neme 'vaśyaniyatāḥ | kasmāt | ākāreṣu gaṇānubandhanarūpayo dvayodharmayornāvaśyamupayogo bhavati | yato yogī kevalamānāpāne cittaṃ pratiṣṭhāpayan sarvān vitarkānupacchedayati | yaḥ ṣoḍaśavidhamācarituṃ samarthaḥ sa paripūrṇa ityucyate | idaṃ paripūrṇalakṣaṇañcāniyatam | mṛdvindriyācaritaṃ tīkṣṇendriyasyāparipūrṇam |

(pṛ) ānāpānasūtre 'smin kasmāduktam- āhārāya bhavatīti | (u) ānāpānastimitasya kāyaḥ sukhī bhavati | yathā madhurānnabhujaḥ kāyaḥ prahlādyate | ataḥ āhārāya bhavatītyucyate | (pṛ) eṣu ṣoḍaśākāreṣu kimānāpānaṃ saṃsmarati | (u) asya puruṣeṇa ( SSS_470 ) pañcaskandhān nirākartumupāya ityākhyā | pañcaskandheṣu nirākṛteṣu prajñaptirnirākṛteti kaḥ punarupayoga ānāpānasmṛtyā | idameva kāyānusmṛtirityucyate | caturdhā kāyamanusmaratīti kāyānusmṛtiḥ |
(pṛ) smṛtiratītālambanā | āśvāsapraśvāsāḥ pratyutpannāḥ | kasmāt tat smṛtirbhavati | (u) idaṃ prajñaptibhedakaṃ jñānamanusmṛtināmnocyate | caitasikadharmāṇāmanyonyaṃ nāma bhavati | yathā daśasaṃjñādayaḥ smṛtipūrvaṃ kriyamāṇatvāt anusmṛtirityucyate | dīrghahrasvādīnāṃ nāryavihāra ityabhidhānam | kathaṃ vihāravirhīnaṃ smṛtyupasthānamityākhyāyate | uktañca sūtre yogī ānāpānaṃ śikṣamāṇaḥ dīrgha[māśvasan] vā [śikṣate] hrasvaṃ vā sarvakāyapratisaṃvedī vā praśrambhayan kāyasaṃskāraṃ vā [śikṣate] | tasmin samaye kāyasmṛtyupasthānaṃ bhavati |
ayamādya upāyamārgaḥ | viśuddhaye bhavatītyato 'nte prahāṇamārrga ityucyate | atra anityādyākāro 'sti | asminsūtre paraṃ noktam | anyasmin sūtretūktam- yogī ānāpāne [sthitaḥ] kāye samudayadharmānudarśī vyayadharmānudarśī, samudayavyayadharmānudarśī viharatīti | āha- kāyamanityaṃ paśyatītyādi | caturthe paramanityādyākāraḥ paripūrṇatvāduktaḥ ||
ānāpānavargaḥ pañcāśītyuttaraśatatamaḥ |
186 samādhyapakṣāla vargaḥ
samādhirayaṃ tatpratibandhibhirapakṣālairvinirmuktaḥ san mahaddhitaṃ sādhayati | samādhyapakṣālamiti yaduta audārikī prītiḥ | yathoktaṃ sūtre- mamaudārikaṃ prītiprāmodyaṃ cittasya dūṣaṇamabhūt iti | yogī notpādayedidamaudārikaṃ prītipramodyam | rāgādidoṣāṇāṃ samāhita cittavikṣepakatvāt |
(pṛ) dharmādutpadyamānaṃ prītiprāmodyaṃ kathaṃ notpādayet | (u) yoginaḥ śūnya tāmanusmarato na prītipramodyaṃ jāyate | asti sattva iti saṃjñayā hi prītiprāmodyaṃ jāyate | pañcasu skandheṣu nāsti sattvaḥ, kathaṃ prītiprāmodyaṃ bhaviṣyati | yogī evamanusmaret- hetupratyayai vividhā dharmā jāyate yadutātapālokādayo dharmāḥ | tatra kiṃ prītiprāmodyam | ye prītiprāmodyakarā dharmāḥ te sarve parimārgitā vyagravikṣepakā iti paśyato yogina audārikaṃ prītiprāmodyaṃ nirudhyate | yogī punarmahāntamarthaṃ prārthayate | nātapālokādibhirdharmairayaṃ bhavati | ato na prītiprāmodyaṃ jāyate | yogī nirodhalakṣaṇaṃ lābhaṃ paśyatītyato nātapālokādibhiḥ [tasya] prītiprāmodyaṃ bhavati | ayaṃ yogī upaśamaṃ bhāvayan kleśānāṃ kṣayamicchati | ato na prītiprāmodyamutpādayati | īdṛśaiḥ pratyayairaudārikaṃ prītiprāmodyamupaśamayati |
bhīrutā ca samādherapakṣālaḥ | ahaṅkāramālambanaṃ dṛṣṭvā bhīrutāṃ janayati | loke yāni bhairavasthānāni tāni sarvāṇi yogī paśyati | tāni sarvāṇi anityaṃ vikṣepakamiti parīkṣya [tāni] nānuvidadhīta | kasmāt | dhyānaniṣaṇṇadharme 'styayaṃ bhairavadarśanasya pratyayaḥ | nānena bhīrutāṃ janayet | sarvamidamabhūtaṃ śūnyaṃ māyāvat | bālānāṃ vañcanamatattvam | evaṃ cintayato ( SSS_472 ) bhīrutā viyujyate | dharmān śūnyānupāśrayato nāsti bhīrutā | vihārabalādidaṃ vailakṣaṇyamanubhavāmītyanusmaran na bibhyāt | kiñca kāye śīlaśrutādiguṇasampadasti | na hiṃsāprayogapratyaya ityanusmarato na bhavati bhīrutā | yogyayaṃ mārge paramābhirata ityataḥ kāyajīvite 'napekṣo bhavati | kasmāt bibhyāt | kiñcāsya cittaṃ sadā samyaksmṛtau tiṣṭhati | ato bhīrutā nāvakāśaṃ labhate | śūralakṣaṇānusmaraṇācca na bibheti | bhīrutā ceyamabalīnatālakṣaṇam | evamādinā bhīrutāmapasārayati |
adamaḥ samādherapakṣālaḥ | [adamo] yat yogī śītavātādibhirvyādhimān | yadi vātiklāntijarāmaraṇapratyayairadāntakāyo bhavati | rāgatṛṣṇerṣyādibhiḥ kleśairadāntacittasya dhyānasamādhayo naśyanti | ato yogī svakāyacitte saṃrakṣan damayet |
vailakṣaṇyañca samādherapakṣālaḥ | [velakṣaṇyaṃ] yat malinatvalakṣaṇam | kiñcidamalinatālakṣaṇamapi dhyānasamādhīnāṃ vikṣepakam | yathā dānādilakṣaṇam |
vaiṣamyañca samādherapakṣālaḥ | [vaiṣamyaṃ] yat vīryaṃ duṣṭhulaṃ yadi vātilīnam | duṣṭhulasya kāyacitte 'tiklānte | atilīna[vīryo] na samādhinimittaṃ gṛhṇāti | ubhāvapi samādheścyutau bhavataḥ | yathā vartakāpoto gāḍhaṃ gṛhīto 'tilkānto bhavati | śithilaṃ gṛhīto hastādutpatet | yathā vā dāntā vīṇāyāstantryo 'tyāyatā vātiśithilā vā ubhayathā na svaraṃ sādhayanti | ārabdhavīryaṃ pravegavat tadā duṣaṇāvasānaṃ bhavet | yathā bhagavānanuruddhamāha- atyārabdhavīryasya kausīdyaṃ bhavet iti | kasmāt | atyārabdhavīryo hi vastvaprasādhya kausīdye patet | atilīnavīryo 'pi na vastu sādhayati | ato vaiṣamyaṃ samādherapakṣālo bhavati |
amanaskāraḥ samādherapakṣālaḥ | amanaskāro nāma saddharmāmanaskāraḥ | manaskāraprītidharme satyapi nāsti vedayitam (?) | samādhinimittamanaskṛtya bāhyarūpasya manaskāraścāmanaskāraḥ | yogī cittaikāgryeṇārabdhavīryo vedanīyadharmaṃ manasi kuryāt | yathā tailapātramāharet |
vaiparītyañca samādherapakṣālaḥ | [vaiparītyaṃ] yat rāgabahulaḥ karuṇācaritamupādatte | dveṣabahalo 'śubhaṃ bhāvayati | imau dvāvapi pratītyasamutpādaṃ bhāvayataḥ | atilīne citte śamathaṃ bhāvayati | atyuddhate citte vīryamārabhate | anayo dvayościttayorupekṣāmācarati | idaṃ vaiparītyam |
abhijalpaḥ samādherapakṣālaḥ | [abhijalpo] yat vitarkavicārabāhulyam | vitarkavicārāṇāmabhijalpahetutvāt | cittañca nālambane sudṛḍhapratibaddhaviharaṇaṃ, nābhiramate |
lakṣaṇagrahaṇañca samādherapakṣālaḥ | lakṣaṇaṃ trividham- yat śamathalakṣaṇamārambhalakṣaṇamupekṣālakṣaṇamiti | punastrividhaṃ samādhau samāpattilakṣaṇaṃ sthitilakṣaṇaṃ vyutthānalakṣaṇam iti | īdṛśalakṣaṇānāṃ pravibhāgākuśalo yogī dhyānācyavate |
mānañcasamādherapakṣālaḥ | yadāha- ahameva samādhimupasampadya viharāmi na tu sa itīdaṃ mānaṃ bhavati | yadāha- sa evopasampadya viharati nāhamitīdaṃ mānakalpaṃ bhavati | yadyapratilabdhasamādhirāha- pratilabdhavāniti | idamadhimānam | apraṇītasamādhau praṇītasaṃjñāmutpādayati idaṃ mithyāmānam |

rāgādidharmā api samādhyapakṣālāḥ | yathoktaṃ sūtre- yo bhikṣurekadharmeṇa samanvitaḥ sa na paśyati cakṣuranityamiti | [katamo 'sāvekadharmaḥ] rāgaḥ iti | (pṛ) sarve 'vītarāgāḥ sattvā kiṃ na paśyanti cakṣuranityamiti | (u) vacanamidaṃ kiñcit nyūnam | pratyutpanne ( SSS_474 ) samutpannarāgo na paśyati cakṣuranityamiti iti vaktavyam | [rāga]samanvite 'pi kaścidbhedaḥ | keṣāñcidrāgādayo ghanatarāḥ sadā cittamāviśanti | tadā [teṣāṃ te] samādhiṃ pratibadhnanti | tanubhūtāstu na sadāviśanti | tadā nāpakṣālā bhavanti |
sūtre coktā srayodaśa kṛṣṇadharmāḥ samādhipratikūlāḥ trayodaśa śukladharmāḥ samādhyanukūlāḥ | yadbhagavānāha- trīṇa dharmānaprahāya na jarāvyādhimaraṇaṃ tarati | [katame trayaḥ] rāgadveṣamohāḥ | trīn dharmānaprahāya na samucchedayati rāgadveṣamohān | [katame trayaḥ |] satkāyadṛṣṭiḥ śīlavrataparāmarśo vicikitsā | atha santi trayo dharmāḥ ayoniśomanaskāro duścaritamatilīnacittatā | atha santi trayo dharmā muṣitasmṛtitā, asamprajanyaṃ vikṣiptacittatā iti | atha santi trayo dharmā auddhatyamindriyeṣvaguptadvāratā śīlavipannatā | atha santi trayo dharmāḥ asrāddhyaṃ dauśśīlyaṃ kausīdyamiti | atha santi trayo dharmāḥ sajjane 'ratiḥ saddharmaśravaṇe dveṣaḥ paradoṣaprakaṭane prītiḥ | ata santi trayo dharmaḥ agauravatā saṃkathyadūṣaṇaṃ duṣprajñasevanam | trīn dharmānaprahāya na prajahāti asatkāraṃ saṃkathyadūṣaṇaṃ duṣprajñasevanam [katame trayaḥ |] ahrīkyamanapatrāpyaṃ pramādaḥ | ahrīkyamanapatrāpyaṃ pramādaṃ prahāya prajahāti asatkāraṃ saṃkathyadūṣaṇaṃ duṣprajñasevanam | [evaṃ] yāvatsatkāyadṛṣṭiṃ śīlavrataparāmarśaṃ vicikitsāṃ prajahan prajahāti rāgadveṣamohān jarāvyādhimaraṇāni ca tarati |
atra jarāvyādhimaraṇānāṃ taraṇameva yannirupadhiśeṣanirvāṇam | rāgadveṣamohānāṃ samuccheda evārhatphalaṃ sopadhiśeṣanirvāṇam | saktāyadṛṣṭiśīlavrataparāmarśavicikitsānāṃ samuccheda eva yacchrāmaṇyaphalam | ayoniśomanaskāraduścaritātilīnacittānāṃ samuccheda eva yadūṣmagatādinirvedhabhāgīyakuśalamūlam | muṣitasmṛtyasaṃ prajanyavikṣiptacittānāṃ samuccheda eva yat caturṇāṃ smṛtyupasthānānāṃ bhāvanā | auddhatyendriyeṣvaguptadvāratāśīlavipannatānāṃ samuccheda eva yat pravrajitaśīlasamādānam | sajjanāratisaddharmaśravaṇadveṣaparadoṣaprakaṭanaprītināṃ, aśrāddhayadauśśīlyakausīdyānāṃ, asatkārasaṃkathyadūṣaṇaduṣprajñasevanānāṃ, ahrīkyānapatrāpyapramādānāñca samuccheda eva yat gṛhiṇaḥ pariśuddhiḥ |
kasmāt | yat kaścit rahogataḥ pāpakaṃ kṛtvā na lajjate tadāhrīkyam | yat sa pāpakacittapravṛtterūrdhvaṃ saṅghamadhye 'pi pāpakaṃ kṛtvā nāpatrapate | tadanapatrāpyam | saddharmamūlātkuśaladharmadvayādbhaṣṭasya sadākuśaladharmānuvartanaṃ pramādaḥ | ebhistribhirdharmaiḥ samanvito gurusthānīyenacāryeṇānuśiṣṭhaṃ na samādatte | sā agauravatā | ācāryaśāsanasya viparyayācaraṇaṃ saṃkathyadūṣaṇam | evaṃ sati ācāryaṃ parivarjya ciraṃ durjanopasadanaṃ duṣprajñasevanam | ebhyo 'nūtpannamahrīkyamagauravatā | anapatrapādbhavati saṃkathyadūṣaṇam | pramādādbhavati durjanopasadanam | ato 'śrāddho bhūtvā dauḥśīlyaṃ samādāya kusīdo bhavati | durjanaṃ sevamānaḥ [ārya]śāsanamaśraddadhāna āha- nāsti duṣkṛtasya vipāka iti | duṣkṛtamācaran vipākaṃ vindata iti śṛṇvanmātro vā kukkaṭaśvādidharmaṃ samādāyātyantikapāpameva kāṅkṣate | taddharmaṃ samādāya na kiñciddhitamavindateti kausīdyamutpādayati | kausīdyāt sajjane 'prīto bhavati yat tattvato nāsti samyak caryāvihārīti | saddharmaśravaṇaṃ dviṣan āha samyak caritadharmā mithyādharmāḥ nāsti tataḥ kaścanopakāra iti | cittakaṣāyāt paradoṣaprakaṭane prīta āha- parasya dharmacaryāto matsadṛśaṃ nāsti kiñcilabdhamiti | evaṃ kleśānāmanigṛhītavataścittamuddhataṃ bhavati | auddhatyādindriyāṇāmasamādadhānasya śīlaṃ vipadyate | śīlavipattyā smṛtirmuṣitā bhavati | asamprajanye viharataścittaṃ vikṣipyate | ayoniśomanaskāraśca jāyate | jātāyoniśomanaskāratvāt durmārge carati | durmārge caran nārthaṃ pratilabhate | ataścittaṃ mugdhamatilīnaṃ bhavati | cittasya mohāt na trīṇi saṃyojanāni samucchedayati | asamucchinnatrisaṃyojanatvānna rāgādikleśān prajahati | tato vyādhyādayaḥ sarvā vipattayaśca bhavanti | eṣāṃ viruddhāḥ śukladharmāḥ |
śokaḥ samādherapakṣālaḥ | tasmin varṣe māse ayane samādhimamukaṃ nālabha iti cintayato yoginaḥ śoko jāyate |
prītyāsvādane 'bhiniveśo 'pi samādhyapakṣālaḥ | anabhiratiśca samādherapakṣālaḥ | pratirūpadeśakalyāṇamitrādipratyayān labdhvāpi na cittamabhiramate |
kāmādīni nīvaraṇāni samādherapakṣālā bhavanti | saṃkṣipya yāvaccīvarapiṇḍapātādayo dharmāḥ kuśalamūlāpakarṣaḥ akuśalamūlaprakarṣaśca sarvāṇi samādherapakṣālāni bhavanti | iti buddhvā yatnena tānyapanetuṃ paryeṣeta ||
samādhyapakṣālavargaḥ ṣaḍaśītyuttaraśatatamaḥ |
187 śamathavipaśyanāvargaḥ
(pṛ) bhagavān tatra tatra sūtre bhikṣūnāmantryāha- [iha bhikṣuḥ] araṇyagato vāyatanagato vā vṛkṣamūlagato vā śūnyāgāragato vā manasi kuryāt dvau dharmau yaduta śamatho vipaśyanāca iti | yadi sarve dhyānasamadhyādidharmā manasi kartavyāḥ | kasmāt śamathavipaśyanāmātramāha | (u) śamatho nāma samādhiḥ | vipaśyanā prajñā | sarve ca kuśaladharmā bhāvanājātā iti dvāvimau parigṛhītau | vikṣiptacittagatāḥ śrutacintāmayādiprajñā apyatra saṅgṛhītāḥ | ābhyāṃ dvābhyāmeva mārgadharmaṃ karoti | kasmāt | śamatho hi saṃyojanā vyāvartayati | vipaśyanā samucchedayati |
śamathastṛṇagrahopamaḥ vipaśyanā asinā tallavanopamā | śamatho bhūmimārjanopamaḥ | vipaśyanā gomayavikīrṇanopamā | śamatho rajomārjanopamaḥ | vipaśyanā jalena kṣālanopamā | śamatho jale nimajjanopamaḥ | vipaśyanā agnāvuttāpanopamā | śamatho gaṇḍopamaḥ | vipaśyanā śastracikitsopamā | śamathaḥ sirodgamopamaḥ | vipaśyanā raktapāṭanopamā | śamathaścittadamanopamaḥ | vipaśyanā atilīnacittavyutthānopamā | śamathaḥ suvarṇasya culukīkaraṇopamaḥ | vipaśyanā adhidhamanopamā | śamathaḥ sūtrapātopamaḥ | vipaśyanā bhūmisamīkaraṇopamā | śamathaḥ sandaśinyā sandaṃśopamaḥ | vipaśyanā śastreṇa kṛntanopamā | śamathaḥ kavacopamaḥ | vipaśyanā bhaṭānāṃ śastrādānopamā | śamathaḥ samīkriyopamāḥ | vipaśyanā śaṅkuvedhopamā | śamatho medaḥsevanopamaḥ | vipaśyanā auṣadhapradānopamā | śamathaḥ suvarṇakuṭṭanopamaḥ | vipaśyanā bhājanakaraṇopamā |

laukikāḥ sattvāḥ sarve sukhaṃ duḥkhaṃ vā iti dvayorantayoḥ patitāḥ | śamathaḥ sukhaṃ tyajati | vipaśyanā dukhaṃ pariharati | kiñca saptasu viśuddhiṣu śīlaviśuddhiścittaviśuddhiśca śamathaḥ | anyāḥ pañca vipaśyanā | aṣṭamahāpuruṣavitarkeṣu ṣaḍvitarkāḥ śamathaḥ | ( SSS_477 ) dvau vipaśyanā | caturṣu smṛtyupasthāneṣu trīṇi śamathaḥ | caturthaṃ vipaśyanā | catvāri ṛddhipādāni śamathaḥ | catvāri samyakpradhānāni vipaśyanā | pañcasu indriyeṣu catvārīndriyāṇi śamathaḥ | prajñendriyaṃ vipaśyanā | evaṃ balamapi | saptasu bodhyaṅgeṣu trīṇi bodhyaṅgāni śamathaḥ | trīṇi bodhyaṅgāni vipaśyanā | smṛtistu ubhayagā | aṣṭasu mārgāṅgeṣu trīṇyaṅgāni śīlam | dve aṅge śamathaḥ | trīṇyaṅgāni vipaśyanā | śīlamapi śamathānubandhi | śamatho rāgaṃ samucchedayati | vipaśyanā avidyāmapanayati | yathoktaṃ sūtre- śamatho bhāvitaścittaṃ bhāvayati | cittaṃ bhāvitaṃ rāgaṃ prajahāti | vipaśyanā bhāvitā prajñāṃ bhāvayati | prajñā bhāvitā avidyāṃ prajahāti iti | kāmaviyuktatvāt cittaṃ vimucyate | avidyāviyuktatvāt prajñā vimucyate | tadubhayavimukti lābhino na punaḥ kiñcidavaśiṣyate | ato dvayamātramuktam |
(pṛ) yadi śamatho vipaśyanā cittaṃ bhāvayati prajñāṃ bhāvayati | cittaprajñābhāvitvāt rāgamavidyāñca prajahāti | kasmānniyama ucyate | śamathaścittaṃ bhāvayan rāgaṃ prajahāti | vipaśyanā prajñāṃ bhāvayantī avidyāṃ prajahātīti | (u) vikṣiptacittakasya cittasantānāni rūpādiṣu samudācaranti | santanyamānamidaṃ cittaṃ śamathaṃ labhate | tacchamanāducyate śamathaścittaṃ bhāvayatīti | śamitāccittājjāyate prajñā | ata ucyate vipaśyanā prajñāṃ bhāvayatīti | utpannavipaśyanasyordhvaṃ yatkiñcidbhāvitaṃ sarvaṃ bhāvitā prajñetyucyate | ādyā prajñā vipaśyanā paścāprajñetyucyate |
yathoktaṃ sūtre- śamatho bhāvito rāgaṃ prajahātīti | idaṃ vidhnībhūtaprahāṇaṃ bhavati | kena tat jñāyate | rūpādiṣu bāhyakāmeṣu rāgo jāyate | śamathauṣadhaṃ labdhavato na punarjāyate | yathoktaṃ sūtre- yogī nirāmiṣāṃ prītiṃ labhamānaḥ sāmiṣāṃ prītiṃ jahāti iti | yaduktamavidyāprahāṇamiti, tadātyantikaprahāṇam | kena tat jñāyate | avidyāprahāṇāddhi rāgādayaḥ kleśāḥ prahīyante nirudhyante nāvaśiṣyante | sūtre 'pyuktam- rāgavirāgāt cetovimuktiḥ | idaṃ vighnībhūtaprahāṇaṃ bhavati | avidyāvirāgāt prajñāvimuktiḥ | ( SSS_478 ) idamātyantikaprahāṇam | iti | asti ca dvidhā vimuktiḥ sāmayikavimuktiḥ akopyavimuktiriti | sāmayikavimuktirvighnībhūtaprahāṇam | akopyavimuktirātyantikaprahāṇam |
(pṛ) sāmayikī vimuktiḥ pañcavidhānāmarhatāmanāsravā vimuktiḥ | akopyā vimuktiścākopyadharmaṇo 'rhato 'nāsravā vimuktiḥ | kasmādvidhnībhūtaprahāṇamātramucyate | (u) neyamanāsravā vimuktiḥ | kasmāt | samayavimukto hi yat adhikabalena kañcitkālaṃ saṃyojanāni vighnayati nātyantaṃ prajahāti | paścātpunaḥ [saṃyojanāni]prādurbhavanti | ato nānāsravā[sā] bhavati | vimuktiriyaṃ sāmayikatṛṣṇāvimuktiḥ | kṣīṇāsravasyārhato nāsti kiñcidiṣyamāṇam | (pṛ) tathā ced nāryasyeṣyamāṇaṃ śīlam | (u) śaikṣāṇāmakṣīṇāsravatvāt ātmamatiḥ kadācitprādurbhavati | ataḥ śīle jāyata iṣṭam | nārhato 'tyantaprahīṇātmamateḥ |

(pṛ) godhiko 'rhan ṣaḍvāraṃ sāmayikavimukteḥ parihiṇaḥ | saptamaparihāṇabhayādasinātmānaṃ jaghāna | yadi sa āsravān vināśitavān, nātmānaṃ hanyāt | ato jñāyate samayavimukto nānāsrava ityucyate | (u) ayaṃ spṛṣṭāt saṃyojanaprahāṇātsamādheḥ parihīṇaḥ | asmātsamādheḥ ṣaṭkṛtva parihīṇaḥ | saptamavāraṃ spṛṣṭvā samādhimimaṃ ātmānaṃ hantumaicchat | tasmin samaye saṃkalpito 'rhanmārgamaspṛśat | ato māraḥ śaikṣo vivṛttakāyaskandhaṃ mṛta iti ācaturdigantaṃ tadvijñāpanāya yena bhagavān tenopasaṃkramya bhagavantametadavocat |
śrāvakaste [mahāvīra maraṇaṃ maraṇābhibhūḥ |]
akāṃkṣate cetayate [tanniṣedhadyutendriya] |
atha khalu bhagavān [māra iti viditvā ta]mavocat |
[evaṃ hi dhīrāḥ kurvanti nākāṃkṣante [ca] jīvitam |]
samūlāṃ tṛṣṇāmṛdgṛhya godhikaḥ parinirvṛtaḥ || iti |
(pṛ) yaḥ kṣīṇarāgaḥ sa vighnībhūtaprahāṇakaḥ | sūtra uktaṃ- rāgāccetovimuktiḥ | dveṣamohābhyāṃ prajñāvimuktiriti | kiñcāha- nandirāgaprahāṇācceto vimuktiriti | āha- kāmāsravāccittaṃ vimucyata iti | evaṃ vighnībhūtavimuktiḥ syāt na pāramārthikavimuktiḥ | (u) atrāpyuktam- avidyā prahīyata iti | ato jñāyata iyamātyantikavimuktiriti | yadi mataṃ rāgaprahāṇaṃ kadācidvidhnībhūtaprahāṇaṃ, kadācidātyantikaprahāṇamiti | anutpannatattvajñānasyedaṃ vidhnībhūtaprahāṇam | tattvajñānānusāriṇa atyantikaprahāṇam | nāsti tu kaścit [kevalaṃ] śamathaṃ spṛṣṭvā rāgamātyantikaṃ prajahātīti | tathā cet tīrthikā api rāgamātyantikaṃ prajahyuḥ | vastutastu na tathā | ato jñāyata idaṃ vighnībhūtaprahāṇamātramiti |
(pṛ) sūtra uktam- śamathena cittaṃ bhāvayati | vipaśyanāmupādāya vimuktiṃ spṛśati | vipaśyanayā cittaṃ bhāvayati | śamathamupādāya vimuktiṃ spṛśatīti | tat katham | (u) yogīyadi samādhiṃ pratītya kṣayamālambya prajñāmutpādayati | tadocyate śamathena cittaṃ bhāvayati | vipaśyanāmupādāya vimuktiṃ spṛśatīti | yadi vikṣiptacittena skandhadhātvāyatanādīni vikalpayati | tatpratītya kṣayamālambya śamathaṃ spṛśati | tadocyate vipaśyanayā cittaṃ bhāvayati | śamathamupādāya vimuktiṃ spṛśatīti | yadi smṛtyupasthānādīni nirvedhabhāgīyāni spṛṣṭvā cittaṃ parigṛhṇāti | tadā śabhathaṃ vipaśyanāṃ yuganaddhaṃ bhāvayatīti | sarve ca yogino dvāvimau dharmau niśritya cittaṃ nirudhya vimuktiṃ spṛśanti ||
śamathavipaśyanāvargaḥ saptāśītyuttaraśatatamaḥ |
188 samādhibhāvanāvargaḥ
(pṛ) bhavānavocat- samādhiṃ bhāvayediti | samādhicittamidaṃ pratiṇakṣamutpannavināśi | tat kathaṃ bhāvayitavyaṃ bhavati | (u) pratyakṣaṃ paśyāmaḥ khalu kāyikaṃ karma pratikṣaṇavināśyapi bhāvanāvaśādvibhinnakauśalaṃ bhavati | bhāvanāvaśāt ciraṃ punaḥ punaḥ pravartyamānaṃ sat sukaraṃ bhavati | tathā vācikaṃ karmāpi | anuvihitāvṛtti āvṛttyā ca praguṇīkṛtaṃ dṛḍhībhūtañca susmaraṇaṃ bhavati yathādhyayanādi | mānasaṃ karma ca kṣaṇikamapi bhāvayitavyamiti jñātavyam | yathāgnirjanyaṃ vikārayati | āpaḥ śilā bhedayanti | vāyuḥ padārthān vidhamati | evaṃ kṣaṇikadharmāṇāṃ sarveṣāṃ saṃhatānāṃ balamasti | kleśā yathāvāsanamanuvardhante | yathā kaścit punaḥ punarmaithunacittaṃ bhāvayan bahūn kāmānabhinirvartayati | tathā dveṣamohāvapi | yathoktaṃ sūtre- yo yadvastucittaṃ manasi karoti sa tatra pratipannaḥ | tadyathā sadā kāmavitarkacittamanusaran kāmāya pratipadyate | evamanyau dvau vitarkāvapi | iti | ato jñāyate cittamidaṃ kṣaṇikamapi bhāvayitavyaṃ bhavatīti |
bhāvanā nāmopacayaḥ | dṛśyante dṛṣṭe sarve dharmāḥ sopacayāḥ | yathoktaṃsūtre- yogī khalu ayoniśo manasikārāt kāmādīnāsravānanutpannānutpādayati | utpannān vivardhayati | yadavarānmadhyamutpādayati | madhyāduttamamutpādayati | tadyathā bījādaṅkuramaṅkurātkāṇḍaṃ kāṇḍānnāḷaṃ nāḷāt patraṃ patrātpuṣpaṃ puṣpātphalamiti pratyakṣato hetuto 'nupūrvaṃ vivardhate | samādhisamprajanyādidharmā apyevameva syuḥ | pratyakṣato dṛṣṭaṃ khalu vāsitatilasya gandhaḥ saṃṅgkrātyā vardhata iti | ayaṃ gandhastilañca pratikṣaṇamavidyamānaṃ, tathāpi tadvāsanābalamasti | ato jñāyate kṣaṇikā dharmā api bhāvayitavyā iti |
(pṛ) tilaṃ vartamānadharmaḥ | vāsito gandha āgantukaḥ | avidyamānaṃ cittaṃ kṣaṇikajñānenāgatya bhāvyate | kathaṃ dṛṣṭānto bhavet | (u) nāsti kaścidvidyamānadharmaḥ sarve ca dharmāḥ kṣaṇikā iti pūrvameva sādhitam | ato nāsti dūṣaṇama | yadi dharmā akṣaṇikāḥ, na bhāvayitavyāḥ | svarūpata eva sadāsthitasya bhāvanayā ka upakāraḥ | yadi dharmaḥ pratikṣaṇavināśi, ( SSS_481 ) [tadā] avarānmadhyaṃ madhyāduttamamiti dharmasya bhāvanā bhavet | (pṛ) kusumāni tilaṃ prāpya vāsayanti | jñānantu na cittamāpnoti | ato nāsti bhāvanā | (u) pūrvakarmadṛṣṭānte pratipāditamidam | yaduttarabhāvikarma na pūrvabhāvikarma prāpnoti | purvavacanaṃ nottarabhāvivacanamapekṣate | tathāpi kāyikavācikakarmaṇorasti ca bhāvanālakṣaṇam | ato 'prāptaṃ na bhāvyata iti tava vacanaṃ na dūṣaṇāya bhavati | pratyakṣato dṛśyate ca hetuphalayorayaugapadye 'pi bhavatyeva hetoḥ phalaṃ bhavatīti | evaṃ cittadharmasya kṣaṇikatve 'pi bhāvanāstyeva | yathā ca bījaṃ salilasiktamaṅkurādīnaprāpyāpi aṅkurādīnaṅkurayati | evaṃ prajñā pūrvacitaṃ bhāvayati tadūrdhvacittamupacitaṃ bhavati |
(pṛ) yadi kṣaṇikāttilāt tilāntaraṃ jāyate | kimidaṃ tilaṃ vāsitaṃ jāyate, avāsitaṃ vā | yadyavāsitaṃ jāyate, naiva bhavedvāsanāvat | yadi vāsitaṃ jāyate | punaḥ ka upayogaściravāsana [kriya]yā | (u) vāsanāhetutvāt | yathā bijātsalilasiktādaṅkuro 'ṅkurayate | evaṃ pūrvakusumayogaṃ pratītya tilāntaraṃ jāyate | idaṃ tu vāsitaṃ jāyate | bhavānavocat- ka upayogaścirakālavāsanayeti | yathā bhavatāṃ sūtra uktaṃ- agnisaṃyogādaṇuṣu kṛṣṇavarṇe niruddhe raktavarṇaṃ jāyata iti | yadyādāvagnisaṃyuktadharmasya kṛṣṇavarṇaṃ nirudhyata iti | na syātpunaḥ kṛṣṇavarṇasyotpattiḥ | yadyādāvagnisaṃyuktadharmasya raktavarṇamutpadyata iti punaḥ paścādagnisaṃyuktadharmaḥ kimartham | yadyādāvagnisaṃyogakāle kṛṣṇavarṇamutpadyate | raktavarṇaṃ naivotpadyeta | yadi dvitīyakṣaṇe raktavarṇaṃ jāyate | punaraścirakālāgnisaṃyogaḥ kimartham | yadi bhavatāmabhisandhiḥ raktavarṇaṃ kramaśo jāyata iti | cittamapyevamiti ko doṣaḥ | tathā vipariṇāmādirapi |

sarve dharmā sahetusapratyayā api kramaśo jāyante | yathā garbhādhānādikrameṇa śarīramabhinirvartyate | evaṃ prajñāsamādhyādayo dharmāḥ kṣaṇikā api avaramadhyottamadharmakrameṇa jāyante | bhāvanādharmaḥ sūkṣmo 'pi cittasantatimanyathayati | yathā pakṣacchadasyoṣmaṇi mṛdunyapi aṇḍaṃ kramaśo vikriyate | pāṇitalamāṃsamardanāt vāśījaṭā sūkṣmaśaḥ kṣīyate | evaṃ cittamapi | samāhitaprajñā sūkṣmetyataḥ kramaśo bhāvyate | dharmaṃ bhāvayan prāptikāle tāvat jānāti |
yathoktaṃ gāthāyām-
ācāryātsarvamādatte, sarva[tat] mi(mai?)trahetukam |
ātmacetanayā sarva, sarva pāke kālamapekṣate || iti |
kaścidajasramadhīyāno 'pi na pratyeti paripavkakālika iva | yathā bahubhiḥ puṣpairekasmin samaye tilaṃ vāsayati na yathā puṣpālpāni kramaśaściraṃ vāsayanti | medasā paripuṣṭiḥ jale [naukā] nimajjanaṃ bhittinirmāṇaṃ ityādirapi tathā | pratyakṣaṃ khalu [naḥ] bījāṅkurādīnāmupacayo 'tisūkṣmaḥ, naiva draṣṭuṃ śakyate | teṣāṃ dainandina upacayaḥ kleśānāṃ gaṇanā | bālakādīnāṃ śarīraṃ stanyapānādinā paripacyata itīdamapi tathā syāt | ato jñāyate dharmabhāvanā sūkṣmā praṇītā duravabodhā ceti |
(pṛ) kadāciddharmo yugapadupacīyate | kaścitpūrvaṃ rūpamadṛṣṭvāpi taddarśanamātreṇa tatrābhiniviśate | kaścidalpakāle 'pi bahu pratisaṃvedī bhavati | kasmāducyate kramikaiva bhāvaneti | (u) sarvasyātītabhāvitvāt | ato jñāyata upacitā bhāvanā kramiketi | idaṃ pratipāditameva | na cittotpādamātreṇa yatkiñcitsādhayati | yathoktaṃ sūtre- yaḥ kuśaladharmeṣu na bhāvanāyogamanuyuktaḥ kuśaladharmānanupādāya kevalaṃ praṇidadhāti āsravebhyaścittavimokam | naivāsya cintitaṃ praṇidhānādbhavati | kuśaladharmeṣu bhāvanāyogānanuyuktatvāt iti |
yogī yadi kuśaladharmeṣu bhāvanāyogamanuyukto bhavati | akṛtapraṇidhānasyāpi [tasya] āsravebhyaścittaṃ vimucyate | hetorhi phalaṃ jāyate na praṇidhānāt | tadyathā pakṣiṇāmaṇḍasaṃsparśa āvaśyakaḥ | na praṇidhānāt janturaṇḍānnirgacchati | na ca praṇidhānātpradīpaprakāśaḥ pariśuddho bhavati | kintu pariśuddhatailaṃ pariśuddhavartikāñcobhayamapekṣya [anya]vastusaṃsparśacāñcalyarāhitye ca tatprakāśaḥ pariśuddho bhavati | kiñca na praṇidhānamātreṇa dhānyaṃ labhyate | kintu avaśyaṃ sūkṣetrasadbījartuvṛttisamīkriyākṛṣikarmaṇāṃ sākalye tatpratilābho bhavati | nāpi ca praṇidhānamātrāt deho rūpaṃ balañca labhate | avaśyaṃ vastrauṣadhāhārapoṣaṇādipratyayena tu paripūrṇo bhavati | evaṃ na praṇidhānamātrādāsravāṇāṃ kṣayo bhavati | avaśyaṃ tatvajñānamapekṣya vimucyate | ko jñānī hetoḥ phalaṃ jāyata iti prajānan taddhetumupekṣya anyasmātphalamākāṃkṣeta |
dharma bhāvayan dṛṣṭa eva phalavipākaṃ paśyati | yathoktaṃ sūtre- tiṣṭhantu saptadināni mayā śāsitāḥ śrāvakā muhūrtaṃ tāvatkuśaladharmaṃ bhāvayanto 'pramāṇavarṣeṣu nityaṃ sukhāṃ vedanāṃ spṛśanti iti | bhikṣuṇyo bhadantamānandamavocan- vayaṃ smṛtyupasthāneṣu supratiṣṭhitacittā viharantyaḥ pūrveṇāparaṃ viśeṣaṃ samprajānīma iti | sūtre ca bhagavān bhikṣūnāmantryāha- aśaṭhasya māmupasaṅkramato yanmayā prātarupadiṣṭo dharmaḥ tadartha sāyaṃ vindate | yat sāyamupadiṣṭo dharmaḥ prātastaddhitaṃ vindata iti | yaccārhanmārgaṃ spṛśati na tat parapudgalaḥ prayacchati | nānanyapudgalaḥ | kevalaṃ samyagghetubhāvanātastaddhitamāpnoti | anuttaraṃ buddhamārga eva nanu kuśaladharmasyopacitabhāvanayā spṛśati | yathoktaṃ sūtre- bhagavān bhikṣūnāmantryāha- dvau dharmau niśrityāhamanuttaraṃ mārgaṃ samāpannaḥ yat śubhābhiratāvanirvedo mārgabhāvanāyāmaklāntiśca iti | bhagavataḥ kuśaladharmāṇāṃ nāsti sīmā |
bodhisattvāḥ samādhimaspṛśanto 'pi na kusīdā bhavanti | kasmāt | kuśale 'kṛte na kiñcilabhyate | kuśale kṛte 'pi nākāre parivṛttiḥ | kuśalamakurvato naiva kṣaimaṃ bhavati | idaṃ cintayitvā vīryamārabhamāṇaḥ kuśaladharmaṃ bhāvayet | vīryamārabhamāṇasya lābho vā bhavati hānirvā | akṛtavīryasya naivāsti pratyāśā | ato bhāvanāmārabheta mā parikhedo bhūditi | prājñaḥ paryavasāne 'vaśyaṃ mucyate | bhāvanāvinirmuktasya na punarastyupāyaḥ | ataḥ prājñena bhāvanārabdhavyā, mā parikhedo janayitavyaḥ | yogī sucaritacaryāyā asti phalavipāka ityanusmṛtya alabhamāno 'pi na viṣādaṃ karoti | kiñca yogī manasi kuryāt- mayā bhāvanāyāḥ phalavipāko 'nuprāpta eva | pūrvāgataiḥ sattvaiḥ sarveṣāṃ dhyānasamādhīnāṃ [phalavipākasya] anuprāptatvāt | mamedānīṃ samyagbhāvanāpi phalavipākamanuprāpsyatīti | ato na parikhidyāt |
sucaritaśālini tathāgataḥ pratyakṣaṃ karoti | ahamidānīṃ samyagācarāmītyato jñānamavaśyamanuprāpsyate | ahaṃ mārgasamāpattipratyayasampannaḥ yat manuṣyadehaprāptiravikalendriyatā puṇyapāpavijñātṛtā vimuktāvapi cādhimuktatā abhyāgatasambuddhitā ityetaiḥ pratyayaiḥ samanvitaḥ kathaṃ na bhāvanāphalavipākamanuprāpsye | vīryasamācaraṇamamoghameva | ato na parikhidyate | ( SSS_484 ) kleśānāṃ prahāṇamatisūkṣmaṃ dūravabodhaṃ vāśījaṭāyāṃ kramaśaḥ kṣayavat | mama kleśānāmapi bhavetprahāṇam | saukṣmyātparaṃ na sambudhyate | ato jñāyate kuśalaṃ bhāvayituṃ vīryamuttamaṃ bhavatīti | alpīyasī prajñāpi kleśān vināśayati yathā alpīyān prakāśo 'ndhakāramapanayati | evamalpīyasīṃ prajñāṃ labhamānaḥ kṛtakṛtyo bhavati | ato na parikhidyate | dīrghakāye 'pi dussādhanā yat samādhisamāpattiḥ | yadi samādhiṃ samāpadyate | tadānye guṇā acireṇa bhavanti | ataḥ kṣipramalabhamāno 'pi na parikhidyate |

yogī samanucintayet samādhisamāpattiratikṛcchrā yathā purā bodhisattvaḥ puṇyena prajñayā ca ghaniṣṭhaḥ ṣaṭvarṣāṇi vyavasyan ante 'nuprāptaḥ | anyeṣāṃ bhikṣūṇāṃ samādhisamāpattirapi kṛcchrā, kiṃ punarmama pṛthagjanasya mandendriyasya vegenānuprāptiriti | evamanucintya na parikhidyeta | yogibhiravaśyaṃ kartavyaṃ yat samādhibhāvanā, nāsti punaḥ karmāntaram | ato 'nanuprāptasyānuprāptaye bhāvayitavyam | bhāvayitā samādhimasamāpanno 'pi kāyapravivekalābhī bhavati | praviviktakāyasya samādhiḥ sulabho bhavati | samādhibhāvanāmārabhamāṇo bhagavadanugrahasyānṛṇo bhavati | pravivekacāritvāt yogāvacara ityākhyāmapi vindate | dīrghakālaṃ kuśalaṃ bhāvayataḥ kuśalasvabhāvaḥ sidhyati | yāvatkāyapravṛtti kuśalameva sadānupatati | ataḥ sujanaiḥ saṅgaccheta | idaṃ mahate 'rthāya bhavati | sadā kuśalasya bhāvayitā dṛṣṭa eva kāyena āsravāṇāṃ kṣayaṃ spṛśet | yadi vā maraṇakāle spṛśet yadi vā āyuṣo 'nte susthāna upapadya tadantarā spṛśet | iti yathādharmaśravaṇānuśaṃsa uktam |
yogī adhyātmaṃ cittaṃ vīralakṣaṇaṃ puraskṛtyaivaṃ cintayati ahaṃ kleśāvaraṇamaparyādāya na kadācidvṛthā pratinivarta iti | kiñca yogī mānacittamāśrityaivaṃ cintayati- śraddhādīni kuśalendriyāṇi santīti anye samādhiṃ pratipadyante | mamāpīdānīṃ santi | kimarthaṃ na samāpadya iti | yathā purā bodhisattvaḥ arāḍādibhyo munibhyo dharmaṃ śrutvaivamacintayat ime śraddhādikuśalendriyatvāt dharmamanuprāpnuvan | samāpīdānīṃ santi kasmānnānuprāpsyāmīti | yogī prajānāti- kleśā durbalāḥ prajñā balavatī | tatprahāṇaṃ kimiti duṣkaramiti | yathoktaṃ- bhikṣuḥ ṣaḍbhirdharmaiḥ samanvāgato mukhamārutena himavantaṃ [parvatarājamapi] pradalayet | kaḥ punarvādo avidyāmiti |
kiñca yogī cintayati- ahaṃ pūrvādhvani na samādhiṃ bhāvitavān | ata idānīṃ nānuprāpnomi | idānīṃ na prayate paścātpunarnānuprāpsyāmīti | ato bhāvanāmārabhate | sadā samādhibhāvitvāt cittamekatra pratitiṣṭhati | yathā ghaṭasya pravartanamanuparatamavaśyamekatra pratitiṣṭhati | api ca yogī cintayati- yadyahaṃ sadā vīryamārabhe yadi cānanuprāptamanuprāpnomi | tadordhvaṃmavaśyaṃ na vipratisariṣyāmīti | ataścittaikāgryeṇa samādhīn bhāvayitumārabheta ||
samādhibhāvanāvargo 'ṣṭhāśītyuttaraśatatamaḥ |
189 mārgasatyaskandhe jñānādhikāre jñānalakṣaṇavargaḥ
tattvasya prajñā jñānamityākhyāyate | tattvaṃ yat śūnyānātmatā | tasya prajñā tattvajñānaṃ bhavati | prajñāptau prajñeti saṃjñā na tu jñānam | kasmāt | uktaṃ hi sūtre- yathāsiḥ parikṛntati | āryaśrāvakāḥ prajñāsinā saṃyojanānubaddhān anuśayaparyavanaddhān sarvān kleśān samucchedayati | nānyadharmeṇeti vadanti | nātattva[jñāne] na kleśān samucchedayati iti | ato jñāyate prajñaiva tattva[jñāna]miti |
(pṛ) yat bhavānāha- prajñaiva kleśān samucchedayatīti | tadayuktam | kasmāt | saṃjñayāpi hi kleśān samucchedayati | yathoktaṃ sūtra- anityasaṃjñā bhāvitā [bahulīkṛtā] sarvaṃ kāmarāgaṃ paryādāti | [sarvaṃ] rūparāgaṃ [sarva]bhavarāgaṃ [sarva]masmimānaṃ [sarvā]mavidyāñca paryādāti | iti | (u) maivam | prajñayā yaḥ kleśānāṃ samucchedaḥ [sa eva] saṃjñayetyucyate | ( SSS_486 ) asti bhagavato dvividhaṃ vacanaṃ- paramārthavacanaṃ saṃjñāvacanamiti | yathoktaṃ sūtre- maitrī vyāpādaṃ samucchedayatīti | ayaṃ maitrīdharmaḥ paramārthato na saṃyojanaṃ samucchedayati | jñānamātraṃ samucchedayati | yathoktaṃ- jñānāsiḥ sarvān kleśān samucchedayati iti | ato jñāyate maitrī saṃyojanaṃ samucchedayatīti saṃjñāvacanam | kiñcoktaṃ prajñārthasūtre- vimuktiṃ prajānātīti prajñā | kiṃ vastu vimuktiriti prajānāti | yat anityaṃ rūpaṃ anityamiti yathābhūtaṃ prajānāti | anityā vedanā, saṃjñā, saṃskārā, vijñānamanityamiti yathābhūtaṃ prajānāti | iyaṃ prajñaiveti | kiñcāha- āryaśrāvakāḥ samāhitā yathābhūtaṃ prajānantīti | ato jñāyate paramārtha eva prajñeti | prajñādṛṣṭānte coktam- jñānamasiḥ prajñā iṣurityādi | dṛṣṭānto 'yaṃ sarvakleśaprahāṇamupadarśayati | tattvajñānameva kleśān samucchedayatītyataḥ prajñaiva tattva[jñāna]miti jñāyate | uktañca gāthāyām-
yogī paśyati vai loke sarve devāśca mānuṣāḥ |
tattvajñānaparibhraṣṭā nāmarūpe 'bhiniviṣṭāḥ || iti |
laukikā bhūyasā tucchakaṃ nityaṃ sukhaṃ subhamityādi dṛṣṭvā tattvajñānādbhaṣṭā bhavanti | yaḥ paramārthataḥ śūnyamanātma ityādi paśyati, sa tattvajñānī bhavati | ato jñāyate prajñaiva tattva[jñāna]m iti |
āha ca bhagavān sūtre- yasya dhanaṃ vinaṣṭhaṃ, tasyālpīyān lābho vinaṣṭaḥ | yasya prajñā vinaṣṭā, tasya mahīyān lābho vinaṣṭa iti | kiñcāha- lābheṣu dhanamalpīyān lābhaḥ | prajñā tūttamo lābha iti | āhaca- pradyotānāṃ candrasūryapradyota alpīyān prajñāpradyoto 'gra iti | yadi prajñā na tattva[jñānaṃ], kasmādevaṃ vadet | uktañca sūtre- prajñendriyamāryasatyasaṅgṛhītamiti | āha ca- duḥkhasamudayajñānādiḥ tattva[jñāna]miti prajānīyāt | paramārthasatyālambaneyaṃ prajñā iti | āha ca- [bodhipakṣika]dharmeṣu prajñā agrā iti | ( SSS_487 ) kiñcāha- anuttarā samyaksambodhiḥ prajñendriyamityabhidhīyate iti | ataḥ sā tattvamiti | bhagavato daśa balāni jñānamayāni | ato jñāyate prajñā vastutaḥ paramārthālambanā bhavatīti | (pṛ) tathā sati prajñā alaukikī bhavet | (u) vastuto 'laukikī prajñā | kenedaṃ jñāyate | laukikaṃ cittaṃ prajñaptimavalambate | lokottaraṃ cittaṃ nairātmyaśūnyatāmavalambate | kasmāt | prajñaptirhi loka eva | prajñapteratikrāntaṃ lokottaram |
(pṛ) bhavaduktaṃ na yujyate | kasmāt | uktaṃ hi sūtre- kiṃ vijānāti vijñānam | yaduta rūpaśabdagandharasasparśān vijānāti | yathā skandhadhātvāyatanādīni vijñānena vijānāti | idaṃ vijñānaṃ lokottaraṃ bhavet | iti | ato laukikaṃ cittaṃ prajñaptimātramālambate na tattvamiti bhavadvacanamayuktam | manovijñānamapi tattvālambanam | vedanāsaṃjñāsaṃskārādyālambitvāt | kiñcāha bhagavān- dve samyak dṛṣṭī laukikī lokottareti | puṇyapāpādyastitva [samyak dṛṣṭi]laukikī yadāryaśrāvakāṇāṃ duḥkhasamudayanirodhamārgānālambya anāsravasmṛtyā samprayuktā prajñā lokottarā | uktañca gāthāyām-
laukikottamadṛṣṭīko yātāyāto 'pi saṃsṛtau |
adhvanāṃ śatasāhasraṃ na yāvaddurgatau gataḥ || iti |

uktañca sūtre- mithyācāriṇaḥ susthāne janma bhavati | astya pāpakarmaṇo 'nabhinirvṛttau kuśalapratyayaḥ pūrvaṃ vipacyate | kadācinmaraṇakāle samupasthite samyak dṛṣṭisamprayuktaṃ kuśalacittamabhimukhībhavati | ataḥ susthāne jāyate | iti | daśasu kuśala[karma]patheṣvapi samyagdṛṣṭiruktā | kathaṃ bhavānāha lokottaraṃ jñānamiti | āha ca bhagavān- trividhā prajñā śrutamayī prajñā, cintāmayī prajñā, bhāvanāmayī prajñā | śrutamayī prajñā cintāmayī prajñā laukikī | bhāvanāmayī ubhayavidhā iti | kiñca bhagavān [ānāpāna]smṛtiṃ janayāmāsa | rāhulo bhikṣurapariniṣpannāṃ vimuktiprajñāmanuprāpa | āha ca pañcadharmā aparipavkaṃ vimukticittaṃ vipācayanti iti | eṣā sarvā laukikī prajñaiva | kiñcoktaṃ sūtre- kecidabhiniṣkramaṇakuśalāḥ, na vipaśyanākuśalāḥ | kecidvipaśyanākuśalāḥ na santaraṇakuśalā iti | laukika jñānalābhitayā abhiniṣkramaṇakuśala ityucyate | catussatyādarśitayā na vipaśyanākuśalaḥ | ( SSS_488 ) catussatyāni paśyannapi āsravakṣayālābhitayā na santaraṇakuśalaḥ | bhagavān svayamāha- dharmajñānamanvayajñāna paracittajñānañca laukikaṃ jñānamiti | kiñcāha- pūrvanivāsajñānaṃ cyutyupapattijñānaṃ sāsravamiti | api cāha- dharmāṇāṃ sthitijñānaṃ nirvāṇajñānaṃ bhavati | ityādisūtreṣūktatvāt jñātavyaṃ asti sāsravaṃ jñānamiti |
atra pratibrūmaḥ | yadyasti sāsravā prajñā | idānīṃ vaktavyaṃ sāsravānāsravayoḥ pravibhaktaṃ lakṣaṇam | (pṛ) yo dharmo bhave pātakaḥ sa sāsravaḥ | tadanyo 'nāsravaḥ | (u) ko dharmo bhave pātakaḥ | ko vā na bhave pātakaḥ | idaṃ prativaktavyam | apratibrūvāṇasya nāsti sāsravānāsravayorlakṣaṇam | yadbhavatoktam- asti laukikaṃ cittamaprajñaptyavalambanaṃ yadviṣayādīnāṃ vijñānamiti | tadayuktam | kasmāt | āha khalu bhagavān- pṛthagjanāḥ satataṃ prajñaptimanudhāvantīti | asyārthaḥ | sarvapṛthagjanacittaṃ prajñaptiṃ na paryādātītyataḥ sadā asmitālakṣaṇamanudhāvati | naiva tato visaṃyujyate | rūpaṃ paśyato 'pi na ghaṭādilakṣaṇādvisaṃyujyate iti | ataḥ pṛthagjana cittaṃ na tattvārthamavalambate | vedanāsaṃjñādīn dharmānavalambamāno 'pi ahaṃ mameti paśyati | ato jñāyate sarvaṃ laukikaṃ cittaṃ prajñaptimavalambata iti |

yaduktaṃ bhavatā- laukikī prajñā yaduta dvidhā samyagdṛṣṭirityādi iti | tatredaṃ prativaktavyam- asti cittadvaividhyaṃ mohacittaṃ jñānacittamiti | prajñaptidharmāvalambanaṃ cittaṃ mohacittam | yat śūnyā nātmarūpadharmamātrāvalambanaṃ cittaṃ jñānacittam | yathoktamavidyāvibhaṅgasūtre- avidyā katamā | yat pūrvānte 'jñānamaparānte 'jñānaṃ pūrvāntāparāntājñānaṃ karmaṇyajñānaṃ karmavipāke 'jñānaṃ pūrvāparakarmavipākājñānaṃ ityādi tatra tatra yathābhūtasyājñānamadarśanamanabhisamayaḥ tamaḥ saṃmohaḥ [avidyā]ndhakāraḥ iyamucyate 'vidyā iti | yathābhūtasyā jñānamiti yat śūnyānātmā jñānam | idaṃ pṛthagjanacittaṃ sadā prajñaptigataṃ sat prajñaptimavalambate | ato 'vidyetyākhyāyate | śūnyālambanaṃ jñānam | idānīṃ yadi sarvaṃ laukikaṃ jñānaṃ prajñaptimavalambate | prajñaptyālambanaṃ cittamavidyā bhavati | kathamucyate asti laukikī prajñā iti |
(pṛ) bhavatoktavat prajñaptyālambanaṃ prajñālakṣaṇamavidyā | idānīmarhato 'vidyā bhavet | ghaṭādyālambanacittasya sattvāt | (u) arhato nāsti ghaṭādyālambanaṃ cittam | kasmāt | ( SSS_489 ) prathamābhi sambodhikāla eva sarvaprajñaptilakṣaṇānāṃ vidhvastatvāt | kriyārthārya kevalamabhidadhāti | na tatra mānadṛṣṭāvabhiniviśate | santi trayo vādāḥ- (1) dṛṣṭijaḥ, (2) mānajaḥ, (3) kriyārthaja iti | tribhyaḥ kriyārtho bhavati | pṛthagjanā yadvadanti ghaṭa iti pudgala iti | ayaṃ vādo dṛṣṭijaḥ | śaikṣā ātmadṛṣṭivihīnā api samyaksmṛtipramoṣat pañcasu skandheṣu asmimānalakṣaṇena vadanti- ayaṃ pudgalaḥ ayaṃ ghaṭa iti | yathā kṣemakasūtra uktam | kriyārthaja iti yadarhataḥ | yathā mahākāśyapaḥ saṅghāṭiṃ dṛṣṭvā āha- iyaṃ mameti [yat] divyarddhau vicikitsāṃ janayati | bhagavān tadvivṛṇvannāha- ayamatyantasamuddhatamānendriyaḥ pradagdhahetupratyayaḥ kathaṃ sābhimānaḥ syāt | prajñaptyā paraṃ [tathā] vadatīti | ato jñāyate astyarhato ghaṭādicittamiti |
(pṛ) yadyalaukikī prajñā | dve samyagdṛṣṭī ityādī sūtraṃ kathaṃ neyam | (u) idaṃ sarvaṃ saṃjñājñānamiti nāmnocyate | bhagavān dharmāṇāṃ tattvalakṣaṇapratisaṃvedī vineyasattvānanusṛtya vividhaṃ nāma sthāpayati | yathā prajñāmeva vedanādināmnopadiśati | yaduta vedakaḥ sarvadharmebhyo vimucyata iti | api cāha anityādisaṃjñā bhāvitā sarvān kleśān paribhedayatīti | āha ca- caturthamakṛṣṇamaśuklaṃ karma sarvakarmāṇi śaikṣacetanākhyāni kṣapayatīti | kiñcāha- manasā sarvānabhiviveśān prajahātīti | āha ca-
śraddhayā tarati ogham apramādena cārṇavam |
vīryeṇa duḥkhamatyeti prajñayā pariśudhyati || iti |
api cāha- cakṣū rūpadarśanāyecchati iti | cakṣuṣi vastuto 'satyāmapīcchāyāṃ cittameva darśanāyecchat cakṣurnāmnocyate |
(pṛ) yadi laukikaṃ jñānaṃ saṃjñā | kasmāt jñānaṃ bhavati | yadi hetupratyayān vinopadiṣṭaṃ jñānam | tadā sarvāḥ saṃjñā jñānaṃ bhavetyuḥ | vaktavyā ca dvividhā saṃjñā lokaṃ pratītya satyaṃ, paramārthaṃ pratītya satyamiti | (u) maivam | saṃjñāyāḥ santi nānāvibhāgāḥ | kācit mohakāṣṭhātmikā saṃjñā yāvat laukikakuśalākuśalāni na vijānāti | kācidavaramohātmikā saṃjñā kuśalākuśalāni vivecayati | kācidalpamohātmikā saṃjñā asthisaṃjñādyālambate | prajñapti mavihāya na skandhalakṣaṇāni vidhamati | itīyaṃ saṃjñā skandhalakṣaṇaparibhedakaṃ jñānamanukūlayatītyato bhagavānupadiśati jñānamiti | iyañca saṃjñā tattvajñānasya hetuṃ karotītyato jñānami tyucyate | asti ca loke kāraṇe kāryopacāraḥ | yathā suvarṇaṃ bhuṅkte | puruṣasya pañcavṛttīrdadāti | strī śīlaṃ malinaṃ karoti | supārā jaladhārā sukhā | dharmavasanaḥ puruṣaḥ sukha iti | saptāsravasūtre ca vacanaprahāṇavṛttiprahāṇādaya āsravahetava āsravā ityucyante | āhuśca āhāro jīvitaṃ paśavastṛṇānīti | api cāhuḥ- annavasrādīni bāhyajīvitam, yat parasvāpaharaṇaṃ tadeva parajīvitāpaharaṇam iti | idaṃ sarvaṃ hetumeva phalatayā vadanti | evaṃ jñānahetureva jñānamityucyate | ato 'navadyam |
(pṛ) smṛtyupasthāneṣu uṣmādiṣu ca gataṃ cittaṃ tattvadharmamālambate | kimidamanāsravam | (u) yadanāsravaṃ cittaṃ tat prajñaptiṃ vidhamati | ato yatra prajñaptividhamanaṃ cittaṃ tadanu samāgataṃ cittamanāsravaṃ bhavati | (pṛ) kutra cittaṃ prajñaptiṃ yugapat vidhamati | (u) yatra pañcānāṃ skandhānāmudayavyayānudarśanasampanno bhavati | tadā [teṣā]manityasaṃjñāmanuprāpnoti | anityasaṃjñā ca yogino 'nātmasaṃjñāṃ sampādayati | yathoktam- āryaśrāvakāṇāmanityasaṃjñayā cittaṃ bhāvayatāmanātmasaṃjñā pratitiṣṭhati | anātmasaṃjñayā cittaṃ bhāvayatāṃ kṣipraṃ rāgadveṣamohebhyo vimucyate ityādi | kasmāt | anātmasaṃjñayā hi cittaṃ bhāvayatāṃ duḥkhasaṃjñā pratitiṣṭhati | ātmasaṃjñitvāt duḥkhamapi pratibudhyate | ato yo dharmo 'nityo 'nātmā, sa duḥkho 'pi iti prajānan akuśalānnirvidyate | ato 'nātmasaṃjñā duḥkhasaṃjñāṃ sampādayati |
(pṛ) kasmādbhavānāha [anyathā] vidhanakramam | sūtre tūktam- yadanityaṃ tadduḥkham | yadduḥkhaṃ tadānātma iti | ato 'nityasaṃjñā duḥkhasaṃjñā sampādayati | duḥkhasaṃjñānātmasaṃjñāṃ sampādayati |
(u) sūtra uktam- anityasaṃjñābhāvitaṃ śrāvakāṇāṃ cittamanātmasaṃjñāyāṃ pratitiṣṭhati iti | ato 'nityasaṃjñā anātmasaṃjñāṃ sampādayati | evaṃ vadato 'pi asti mārganayaḥ | kasmāt | ātmavādī hi paralokasādhanāyāha- ātmā nitya iti | ataḥ pañcaskandhā anityā iti paśyan anātmāna iti prajānāti | yathoktaṃ sūtre- cakṣurātmeti yo vadet | tat nopapadyate | cakṣuṣa utpādopi vyayo 'pi prajñāyate | yasya khalu punarutpādo 'pi vyayo 'pi prajñāyate | ātmā ma utpadyate vyeti cetyasyāgataṃ bhavati | iti |

(pṛ) sūtradvayamidaṃ kathaṃ pratisaṃvedanīyam | (u) duḥkhalakṣaṇaṃ dvividham- anityasaṃjñotthitaṃ vipariṇāmaduḥkhalakṣaṇam | anātmasaṃjñotthitaṃ saṃskāraduḥkhalakṣaṇama | ataḥ sūtradvayamapyaviruddham | (pṛ) tathā cet smṛtyupasthānoṣmādāvastyanityasaṃjñā | ayaṃ dharmo 'nāsravaḥ syāt | (u)smṛtyupasthānādau yadīyamanāsravā, ko doṣo 'sti | (pṛ) pṛthagjanānāṃ citte na syādiyamanāsravā | pṛthagjanānāṃ citte 'pyasti abhūtasmṛtyupasthānam | kathamidanāsravaṃ bhavet | (u) pudgalo 'yaṃ na vastutaḥ pṛthagjanaḥ | ayaṃ srotaāpattiphalapratipannaka ityucyate | (pṛ) ayaṃ srotaāpattiphalapratipannakaḥ satyadarśanamārge vartate | smṛtyupasthānādidharmāśca na satyadarśanā bhavanti | (u) srotaāpattiphalapratipannakaḥ sannikṛṣṭo viprakṛṣṭaśca bhavati | smṛtyupasthānādigato viprakṛṣṭaḥ pratipannakaḥ satyadarśanagatastu sannikṛṣṭaḥ | kenedaṃ jñāyate | uktaṃ hi bhagavatā vāśījaṭopamasūtre- jānataḥ paśyata āsravāṇāṃ kṣayaṃ vadāmi | kiṃ jānataḥ kiṃ paśyata āsravāṇāṃ kṣayo bhavati | iti rūpaṃ, iti rūpasya samudayaḥ | iti rūpasyāstaṅgamaḥ | iti vedanā saṃjñāsaṃskāravijñānāni yāvadastaṅgamaḥ | mārgamabhāvayato nāsravāṇāṃ kṣayo bhavati | bhāvayatastu bhavati | tadyathā [kukkuṭyā] aṇḍāni samyagadhiśayitāni | evameva bhāvanānuyogamanuyuktasya bhikṣornaivaṃ jñānaṃ bhavati etāvatko bata me 'dyāsravāṇāṃ kṣīṇam | etāvatko hayaḥ etāvatkaḥ paramiti | atha khalvasya kṣīṇe kṣīṇānta eva jñānaṃ bhavati | tadyathā vāśījaṭāyāṃ [dṛśyante 'ṅgulipadāni] ( SSS_492 ) | saptatriṃśa[vdodhya]ṅga bhāvanānuyogamanuyuktasya bhikṣoralpakṛcchreṇaiva saṃyojanāni pratipraśrabhyante | pūtikāni bhavanti | tadyathā sāmudrikayānāno[rbandhanāni] | ato jñāyate smṛtyupasthānādigato mārgāṅgabhāvanānuyogamanuktaḥ srotaāpattiphalapratipannaka iti | yadyekasmin kṣaṇe yadi vā pañcadaśasu kṣaṇeṣu na bhāvanānuyogaṃ vindate | [tadā] jñātavyamayaṃ viprakṛṣṭaḥ srotaāpattipratipannaka iti |
(pṛ) iti rūpaṃ, iti rūpasya samudayaḥ iti rūpasyāstaṅgamaḥ, iti vedanā iti jñānamiti prathamamuktamādyaphalasya mārgaḥ | anantarāsrayo dṛṣṭāntāsrayāṇāṃ phalānāṃ mārgāḥ | ato nādyaphalapratipannaka ityucyate | (u) yadyaṇḍāni na samyagadhiśayitāni | tadā vinaśyanti | samyagadhiśayatāni saṃsidhyanti | evaṃ smṛtyupasthānādārabhya prathamaṃ bhāvanāmārabhate | sa yadi na sādhayati | na sa pratipannako bhavati | sādhayanstu śaikṣajano 'timātrapūtivedaka ityucyate | ataḥ smṛtyupasthānādau pūtibhūtaḥ san pṛthagjano bhavati | yaḥ saṃsiddhabhāvanaḥ sa ādyaphalapratipannako bhavati | tadyathā aṇḍāntargata | aṇḍābdahirgataḥ srotaāpanno bhavati | ato jñāyate smṛtyupasthānādigataḥ viprakṛṣṭaḥ pratipannaka ityucyate | kiñcogreṇa saṅghe nimantrite devatā upasaṅkramya ārocayanti- amuko gṛhapate arhan yāvadamuka ādyaphalapratipannaka iti | yadi sa satyadarśanamārgagataḥ | kathamārocayeyuḥ | jñātavyaṃ sa viprakṛṣṭaḥ pratipannaka iti |
kiñcoktaṃ bhagavatā sūtre- yasya [khalu bhikṣava imāni] pañcendriyāṇi (śraddhādīni) na santi | tamahaṃ bāhyaḥ pṛthagjanapakṣe sthita iti vadāmīti | asyārthaḥ- asti bāhya ābhyantaraśca pṛthagjanaḥ | yasya nirvedhabhāgīyāni kuśalendriyāṇi na santi | sa bāhyaḥ pṛthagjana iti | yasya santi sa ābhyantara iti | ayamābhyantaraḥ pṛthagjana ārya ityupyucyate pṛthagjana ityapyucyate | bāhyaṃ pṛthagjanamupādāya āryaḥ | satyadarśanamārgamupādāya pṛthagjanaḥ | yathānandaśchannamāmantryāha- pṛthagjano nānusmarati rūpaṃ śūnyamanātmā, vedanā, saṃjñā ( SSS_493 ) saṃskārā vijñānaṃ śūnyamanātmā | sarve saṃskārā anityāḥ | sarve dharmā anātmānaḥ | teṣāṃ nirodho nirvāṇamiti | atha ca [tatra] channasya [cittaṃ] na dharmaniyāme praskandati | nāpi pṛthagjanasyaivaṃ bhavati ityāha |
(pṛ) sannikṛṣṭo viprakṛṣṭo vā, ubhāvapi pratipannakau | kaḥ pravibhāgastayoḥ | (u) yo nirodhaṃ paśyati sa tattvataḥ pratipannakaḥ | yo dūrabhāgīyakuśalendriyagataḥ paśyati pañcaskandhā anityāḥ duḥkhā śūnyā anātmāna iti | na tu nirodhaṃ paśyati | sa saṃjñāpratipannakaḥ | kasmāt | yathoktaṃ sūtre- bhikṣavo bhagavantaṃ pṛcchanti- kathaṃ dharmaṃ paśyema iti | bhagavānāha- cakṣuḥ pratītya rūpañca cakṣurvijñānamutpadyate | tatsahabhuvo vedanāsaṃjñā cetanādayaḥ sarve [dharmā] anityā vipariṇāmadharmāṇaḥ aśraddheyāḥ | yo dharmo 'nityaḥ, tad duḥkham | duḥkhasyāsya samudayo 'pi duḥkham | sthitirapi duḥkham | punaḥ punarbhavalakṣaṇamapi duḥkham | evaṃ yāvanmano dharmā api | yadīdaṃ duḥkhaṃ nirudhyate | anyāni duḥkhāni na sambhavanti | na punaḥ santāno bhavati | yoginaścitta evaṃ bhavati- idaṃ praṇītamupaśamapadaṃ yat sarveṣāṃ mṛṣābhūtānāṃ kāmatṛṣṇānāmapagamaḥ kṣayo virāgo nirodho nirvāṇam | yadasmin dharme cittaṃ praskandati adhimucyate neñjate na parāvartate na śocate na paritrāsate | tato nidānaṃ dharmaṃ paśyeyam iti | ato jñāyate yogī anityādyākāraiḥ pañcaskandhānavalokayan viprakṛṣṭaḥ pratipannaka ityucyate | teṣāṃ nirodhaṃ paśyan sannikṛṣṭaḥ pratipannaka iti | yathā channaḥ sthavirān prativadati- mamāpyevaṃ bhavati- rūpamanityaṃ [vijñānamanityaṃ rūpamanātmā, vijñānamanātmā, sarve saṃskārā anityāḥ, sarve dharmā anātmāna iti | atha ca punarme] sarvasaṃskārasamarthe tṛṣṇākṣaye nirodhe nirvāṇe cittaṃ na praskandati, na prasīdati, na vimucyate [paritarṣaṇā | upādānamutpadyate | pratyudāvartate mānasam | atha kastarhi ma ātmeti |] na khalvimaṃ dharmaṃ paśyato bhavati | iti |
kiñcāha- yogī yadasmin dharme mṛduprajñayā kṣāntiṃ śraddadhate sa śraddhā[nusārī] pratipannakaḥ | pṛthagjanamatītya dharmaniyāmamavatāryādyaphalamalabdhvā na deveṣu bhavati | yastīkṣṇaprajñayā kṣāntiṃ śraddadhate sa dharmā[nusārī] pratipannakaḥ | [yo] dharmamimaṃ paśyan ( SSS_494 ) trīṇi saṃyojanāni samucchedayati | na srotaāpannaḥ yo niravaśeṣa[kṣayā]bhijñaḥ so 'rhan | ato jñāyate nirodhaṃ paśyan sannikṛṣṭaḥ pratipannako bhavatīti |

(pṛ) yogī kasmānnātyantaṃ nirodhaṃ paśyati | (u) sūtra uktam- dharmā nissvabhāvāḥ pratītyasamutpannāḥ | ayaṃ dharmaḥ paramagambhīraḥ | sarvatṛṣṇākṣaya upaśamo nirodho nirvāṇam | idaṃ padamatidurdarśam | bhagavān dvādaśanidānānāṃ nirodhaṃ dṛṣṭvā anuttaramabhisambuddho 'bhūt iti | dharmamudrāyāñcoktam- pañcaskandhānanityān vipralopān mṛṣābhūtānasārān śūnyāṃśca paśyato yogino jñānadarśanamaviśuddhaṃ bhavati iti | sūtramidamanta āha- yogina evaṃ bhavati- yanmayā dṛśyate śrūyate ājighryate rasyate spṛśyate manyate tat sarvaṃ pratītyasamutpannaṃ vijñānam | yadasya vijñānasya hetupratyayā nityā vā anityā vā iti | tadanityajñānam | anityebhyo hetupratyayebhya utpannaṃ vijñānaṃ kathaṃ nityaṃ bhavet | ataḥ sarve pañcaskandhā anityāḥ pratītyasamutpannāḥ kṣayalakṣaṇāḥ vipariṇāmalakṣaṇā viyogalakṣaṇā nirodhalakṣaṇā iti paśyati | tadā yogino viśuddhaṃ jñānadarśanaṃ bhavati | ātyantikanirodha ityanena viśuddhaṃ jñānadarśanamucyate | ato nirodhajñānadarśanameva āryasatyadarśanaṃ bhavati | ādau ca dharmasthititājñānamante nirvāṇajñānaṃ bhavati | ato nirodhasatyadarśanamevāryamārgalābho bhavati |
jñānalakṣaṇavarga ekonanavatyuttaraśatatamaḥ |
190 ekasatyadarśanavargaḥ
(pṛ) yadbhavānāha- nirodhaṃ paśyanneva phalapratipannaka iti | tadayuktam | kasmāt | sūtre hi bhagavatoktam- caturṇāmaryasatyānāṃ yathābhūtamananubodhāt evamidaṃ dīrghamadhvānaṃ [sandhāvitaṃ] saṃsaritaṃ mama ca yuṣmākañca idānīmimāni catvāri satyānyanubaddhāni | tato nidānañca samucchinnaṃ saṃsaritam | na punaḥ kāyasya vedanā bhavati | iti | jñātavyaṃ catussatyadarśanāt phalapratipannako bhavati iti | na nirodhamātradarśanāt | kiñcāha bhagavānuttamadharmo yaduta catvāryāryasatyāni iti | ato yogī sarvāṇi [satyāni] jānīyāt paśyecca | āha ca- ye hi kecit dharmakañcukā ninditakāyāḥ samyakpravrajyāṃ śraddadhante | ( SSS_495 ) sarve te caturṇāmāryasatyānāṃ yathābhūtamabhisamayāya | ye hi kecit srotaāpattiṃ sakṛdāgāmitāmanāgāmitāñca lipsanti | sarve te caturṇāmāryasatyānābhisambuddhatvāt | ye hi kecit arhatāṃ pratyekabuddhatāṃ buddhamārgañca lipsanti | sarve te caturṇāmāryasatyānāmabhisambuddhatvāt | ato jñāyate na nirodhasatyadarśanamātramārgamārga iti | āha ca bhagavān- catvāryāryasatyānyanupūrveṇānuprāpnotīti | dharmacakrapravartane coktam- idaṃ duḥkhamayaṃ duḥkhasamudayaḥ ayaṃ duḥkhanirodhaḥ iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipaditi paśyato mama teṣu cakṣurudapadyata jñānamudapadyata vidyodapadyata bodhirudapadyata iti, evaṃ triparivartaṃ catvāryāryasatyānyavocat | kiñcoktaṃ sūtre- avadātavasane hrade prakṣipte sati rūpaṃ [yathā] vedayate | evamayaṃ puruṣa ekatra niṣaṇṇaścatvāri satyāni paśyati iti | kiñcāha pariśuddhacittaḥ samyak bhāvayati- duḥkhasatyaṃ yāvanmārgasatyam | evaṃ paśyataḥ kāmāsravāt bhavāsravādavidyāsravāt cittaṃ vimucyate | iti | yatra yatra sūtra uktamāryasatyam | tatra sarvatra catvāri satyānyuktāni | na nirodhasatyamātrama | bhagavānāha catvāri jñānāni duḥkhajñānaṃ samudayajñānaṃ nirodhajñānaṃ mārgajñānamiti | tāni caturṇāmāryasatyānāmarthāya bhavanti iti | yogī dharmaśaḥ paripaśyet catvāri satyāni | yathā bhiṣak rogaṃ jñātvā roganidānaṃ rogavināśaṃ rogavināśauṣadhañca jānīyāt | evaṃ yogī duḥkhānāṃ nissaraṇamicchan duḥkhaṃ duḥkhanidānaṃ duḥkhanirodhaṃ duḥkhanirodhagāminīṃ pratipadañca jānīyāt | yadi na jānāti duḥkhaṃ kena jñāsyati duḥkhanidānaṃ duḥkhanirodhaṃ duḥkhanirodhagāminīṃ pratipadañca | ato jñāyate na nirodhadarśanamātra[māryasatyam] iti |
atrocyate | yat keṣāñciduktaṃ- catussatyānāṃ pratilābha iti | sarvaṃ [tat] skandhadhātvāyatanādiṣūktam- yadidaṃ rūpaṃ ityādi ayaṃ rūpasya samudaya ityādi ayaṃ rūpasya vyaya ityādi prajānata āsravāḥ kṣīyanta iti | kiñcāha bhagavān- rūpādīnāṃ skandhānāṃ yathābhūtamāsvādamādīnavaṃ nissaraṇaptaprajñāyānuttaraṃ mārgamaspṛśamiti na vadāmi | yathābhūtaṃ prajānanstu mārgamaspṛśamiti prajānāmīti | nagaropamasūtre coktam- yadā mama na jñānamabhūt- [iti] jarāmaraṇaṃ jarāmaraṇasamudayo jarāmaraṇanirodho jarāmaraṇanirodhagāminī pratipat | yāvat saṃskārāḥ saṃskārasamudayaḥ saṃskāranirodhaḥ saṃskāranirodhagāminī pratipat iti | na ( SSS_496 ) tadā vadāmi- adhigato mārga iti | iti | evamādi [vacanāni] dṛṣṭvā yadi [vadāmaḥ] ayameva darśanamārgādhigama iti | tadā ṣoḍaśacitta[kṣaṇā] na mārgādhigamaḥ syuḥ |
(pṛ) nāhaṃ vadāmi- ayamucyate darśanamārgādhigama iti; kintu ayaṃ sammarśana kālīna iti | (u) caturṣu satyeṣvapyevamucyate | vaktavyañcedaṃ sammarśanakālīnamiti | tathā no cet nidānaṃ vaktavyaṃ- catussatyadarśanaṃ mārgādhigamakālīnaṃ pañcaskandhādidarśanaṃ sammarśanakālīnamiti | (pṛ) kleśānāṃ prahāṇajñāṃna mārgādhigamo bhavati | pañcaskandhādīnāṃ sammarśanaṃ na kleśānāṃ prahāṇāya bhavati | (u) pūrvamevoktamasmābhiḥ- pañcaskandhādijñānamapi kleśānāṃ prahāṇāya bhavatīti | yathoktam- rūpādijñānadarśanādāsravāḥ kṣīyanta iti | āha ca- lokasamudayaṃ samanupaśyato nāstitādṛṣṭirnirudhyate | lokanirodhaṃ samanupaśyato 'stitādṛṣṭirnirudhyata iti | bhagavān svayaṃ nidānānyavalokayan mārgamadhijagāma | kiṃśuko[pama]sūtre coktā nānāmārgādhigamapratyayāḥ | kecit pañcaskandhān paśyanto mārgamadhigacchanti | kecit dvādaśāyatanāni vā aṣṭādaśadhātūn vā dvādaśanidānāni vā anyāni vā paśyanto mārgamadhigacchanti iti | ato jñāyate na catussatya[darśana]mātreṇa mārgādhima iti | yadi bhavato mataṃ satyapyasmin vacane naitaddarśanena kleśān prajahātīti | catussatyadarśanenāpi na kleśān prajahatīti vaktavyam | satya[darśane]na na mārgamadhigacchatīti avaśyaṃ vaktavyamiti | catussatyavibhaṅga uktam- jātirapi duḥkhaṃ jarāpi duḥkhaṃ vyādhirapi duḥkhaṃ maraṇamapi duḥkhaṃ vipriyasaṃyogo duḥkhaṃ priyaviyogo duḥkhaṃ yadiṣṭaṃ na labhyate tadapi duḥkhaṃ saṃkṣepeṇa pañcopādānaskandhā duḥkhamiti | kiñcāha duḥkhasamudayo yeyaṃ tṛṣṇā paunarbhavikī tatra tatrābhinandinī iti | evamādidarśanena nāsravāṇāṃ kṣayaḥ syāt | idaṃ sarvaṃ lokasatyaṃ na tu paramārthasatyam |

(pṛ) yadyapi jātimaraṇādi paśyato nāsravakṣayaḥ syāt | tathāpi pañcopādānaskandhā duḥkhamityuktam | teṣāṃ parijñātuḥ kleśā bhidyante | (u) anyāni trīṇi satyāni kathaṃ bhavanti | ato jñāyate [tat] bhavataḥ svasaṃjñānusmaraṇavikalpa iti | pañcopādānaskandhā duḥkhamiti paśyataścittameva vikṣipyate na mārgo 'dhigamyate | (pṛ) yadi caturbhiḥ satyaurna mārgamadhigacchati | kena dharmeṇādhigacchet | (u) ekenasatyenādhigacchati yo 'yaṃ nirodhaḥ | yathoktaṃ sūtre- mṛṣā nāma anṛtam | satyaṃ tadviparītam | sarve saṃskṛtadharmā anṛtamṛṣāgrahā iti | ato jñāyate yogī cittata eva saṃskṛtadharme vartate na paramārthata iti | yathoktaṃ sūtre- saṃskṛtadharmā anṛtā māyopamā jvālopamā svapnopamā ṛṇopamā iti | yathoktaṃ dharmapade-
abhūtabaddho loko 'yaṃ suniścitavat prabhāsate |
asat dṛṣṭaṃ sadābhāsaṃ asadvai parayā dhiyā || iti |
strī puruṣa iti dharmo yathābhūtaṃ nāsti | pañcaskandhānāṃ kalāpamātre strī puruṣa iti sudṛḍhaṃ kīrtayantaḥ pṛthagjanā viparyayamugdhā vadanti | sa vastuto nāsti | iti | yogī tu ime pañcaskandhāḥ śūnyā anātmāna iti bhāvayati | ato na punastaṃ paśyati | yathoktaṃ dharmamudrāsūtre- yogī bhāvayati rūpamanityaṃ śūnyaṃ viyogalakṣaṇamiti | iti | anityamiti yat rūpaṃ svarūpato 'nityam | śūnyamiti yathā ghaṭe jale 'sati śūnyo ghaṭa iti vadanti | evaṃ pañcaskandheṣu nāstyātmā ityataḥ śūnyā bhavanti | evaṃ bhāvayitāpi śūnyaḥ | [tasya] jñānadarśanamapi aviśuddham pañcaskandhānāṃ nirodhādarśatvāt | ante tu nirodhaṃ paśyati yaduta yogina evaṃ bhavati yanmayā dṛṣṭaṃ śrutamityādi | ato jñāyate nirodhaṃ paśyata eva kleśāḥ kṣīyanta iti |
(pṛ) kasmānnirodhaṃ paśyataḥ kleśāḥ kṣīyante nānyasatyāni | (u) yoginastasmin samaye duḥkhasaṃjñā vyavasthitā bhavati | nirodhalakṣaṇasākṣātkurvatastu saṃskṛteṣu duḥkhasaṃjñā na ( SSS_498 ) vyavasthitā bhavati | yathā kasyacit prathamadhyāne prītisukhamalabdhavato na pañcakāmaguṇeṣu nirvedasaṃjñā jāyate | yathā ca avitarkāvicārasamādhimalabdhvā na savitarkasavicārasamādhau doṣaṃ manyate | tathā yogyapi nirvāṇamupaśamalakṣaṇamanadhigamya na saṃskāraduḥkhamadhigacchati | ato jñātavyaṃ nirodhasatyaṃ paśyata eva duḥkhasaṃjñā sampannā bhavati | duḥkhasaṃjñāsampannatvāt tṛṣṇādīni saṃyojanāni prahīyante iti |
(pṛ) yadi nirodhasatyadarśanāt duḥkhasaṃjñā sampannā bhavati | nirodhasatyaṃ paśyet paścāt kleśāḥ prahīyeran | kasmāt | nirodhasatyaṃ dṛṣṭavat eva duḥkhasaṃjñāyāḥ sampannatvāt | (u) na paścātprahīyeran | yasmin samaye nirodhasya nirodhalakṣaṇamadhigatam, tasminneva samaye duḥkhasaṃjñā sampadyate | paścāttu abhimukhībhavati | yathoktaṃ sūtre- yogī [yat] samudayalakṣaṇaṃ tat nirodhalakṣaṇamiti prajānan suviśuddhaṃ dharmacakṣuranuprāpnoti | iti | skandheṣu ca sadāsti ātmamatiḥ | skandhā anityā duḥkhā iti paśyannapi na nirodhamanuprāpnoti | nirodhasatyaṃ paśyatastu asallakṣaṇatvādātmamatiratyantaṃ nirudhyate | (pṛ) yadi nirodhasatyaṃ paśyata ātmamatiḥ kṣīyate | kasmāt bhagavān pudgalaḥ sukumāramatirityādi dṛṣṭvā catussatyānyudeśayati, na tu nirodhasatyamātram | (u) tatrāsti mārgānulomyena caritam | kimiti | anityasaṃjñayā anātmasaṃjñāsampannatvāt idaṃ duḥkhamiti darśanamanuprāpnoti | idaṃ mārgasya sannikṛṣṭamityato militvā vadati |
(pṛ) mārgalābhasamaya eva yadi satkāyadṛṣṭiḥ prahīyata iti | kasmāt punarāha śīlavrataparāmarśo vicikitsā iti | (u) yogī mārgamanuprāpya dharmāḥ śūnyā anātmāna iti dṛṣṭataḥ paśyan na punarvicikitsate | na pṛthagjanānāṃ śrutacintādidarśanaiḥ samāno bhavati | mārgasatyaṃ paśyan prajānāti idamekameva tattvaṃ nānyadastīti | atastrīṇyāha | (pṛ) yadi mārgalābhakāla eva satyadarśanapraheyāḥ kleśāḥ kṣīyante | kasmāt trayāṇāṃ saṃyojanānāmeva kṣayamāha | (u) sarve kleśāḥ satkāyadṛṣṭimūlakāḥ | yathā bhagavān bhīkṣūn pṛcchati- kena vastunā kiṃ vastūpādāya kiṃ vastvabhiniviśya īdṛśī dṛṣṭirbhavati | asmin kāye mriyamāṇa eva īdṛśādayaḥ sarvā dṛṣṭayo nirudhyante | bhikṣava āhuḥ- bhagavanmūlā hi ( SSS_499 ) no bhagavan dharmāḥ | bhagavantameva prārthayāmahe vyākaraṇāyeti | bhagavānāha- rūpe khalu sati rūpamupādāya rūpamabhiniviśya saktāyadṛṣṭirbhavati | yāvadvijñānamapyevam | iti |
ato jñātavyaṃ satkāyadṛṣṭimupādāya sarve kleśāḥ sambhavantīti | kasmāt | satyāṃ hi satkāyadṛṣṭau vadanti- ayamātmā nityo vānityo veti | nitya iti paśyataḥ śāśvatadṛṣṭiḥ | anitya iti paśyata ucchedadṛṣṭiḥ | yadyātmā nityaḥ | tadā na karma, na vipākaḥ, duḥkhavimokṣaḥ | na mārgabhāvanayā nirvāṇamanuprāpnoti | yadasyā dṛṣṭeḥ prādhānyam | sa eva dṛṣṭiparāmarśaḥ | [tasyā eva] yatprakarṣalābhaḥ | sa eva śīlavrataparāmarśaḥ | ātmadṛṣṭau tṛṣṇā | paradṛṣṭau dveṣaḥ | ātmana uccadarśanameva mānaḥ | yathābhūtājñānāt yatsaṃyojanānāṃ prādurbhāvaḥ | saivāvidyā | ataḥ satkāyadṛṣṭisamucchedātsatyadarśanena saṃyojanaprahāṇaṃ bhavati |
(pṛ) yadi satkāyadṛṣṭisamucchedādanyānyapi prahīyante | kasmādviśiṣyāha śīlavrataparāmarśaṃ vicikitsāñca | (u) tayoḥ prādhanyāt | dharmalakṣaṇaṃ sākṣātkurvato yogino na vicikitsā bhavati | vicikitseyamastyātmā nāstyātmeti vicikitsate | mārgo viśuddhiṃ prāpayati navetyapi vicikitsate | idānīṃ duḥkhasatyaṃ paśyata ātmadṛṣṭiḥ prahīyate | ayameva mārgo na punaranyo 'stītyapi prajānāti | ata ucyate satkāyadṛṣṭiprahāṇameva vastuto duḥkhadarśanam | śīlavratasamucchedāt mārgaṃ prayujya jñāne jñeyadharmeṣu ca na vicikitsate | yaḥ samyakjñānena jñeyadharmān prajānāti | sa eva samudayaṃ prahāya nirodhamadhigacchan catussatyasampanna ityucyate | ata eṣāṃ trayāṇāṃ vacanameva nirvicikitsālakṣaṇaṃ pradarśayati | vicikitseyamātmani mārge ca bhavati | yathoktaṃ sūtre- ādyābhisambodhilakṣaṇaṃ yaduta dharmaṃ paśyati dharmaṃ pratilabhate dharmaṃ prajānāti dharmaṃ pratisaṃvedayate | vicikitsājālaṃ vitīrya paraśāsanaṃ nānuvartate | bhagavacchāsane ca vaiśāradyabalamanuprāpya phale supratitiṣṭhati | iti ||
ekasatyadarśanavargo navatyuttaraśatatamaḥ |
191 sarvālambanavargaḥ
(pṛ) kasmāt jñānaṃ sarvālambanaṃ bhavati | (u) yat jñānaṃ dhātvāyatanādigocaraṃ tat sarvālambanamityucyate | kasmāt | āyataneṣu dhātuṣu cokteṣu padārthā ālambanāni viṣayā jñeyā ityādayaḥ sarve dharmā bhavanti | [tān] yat jñānamālambate tat sarvālambanamityucyate |

(pṛ) jñānamidaṃ na samprayuktasahabhvādidharmān jānāti | (u) jānāti yadyāyatanādyālambanaṃ, tatsāmānyalakṣaṇajñānaṃ bhavati | sāmānyalakṣaṇajñānatvāt sarvamālambate | kasmāt | dvādaśāyatanānīti vadato nānyaḥ punardharmo 'sti | ato jñāyate jñānamidamapi svātmānamālambata iti | (pṛ) uktaṃ hi sūtre- dvābhyāṃ pratyayābhyāṃ vijñānamutpadyata iti | ato na svātmālambanaṃ jñānaṃ syāt | jñānānāṃ dṛṣṭāntān pratītya nāsti svātmālambanam | tadyathā- aṅgulyagraṃ nātmānaṃ spṛśati | na cakṣuḥ svātmānaṃ paśyati | (u) yat bhavānāha- dvābhyāṃ pratyayābhyāṃ vijñānamutpadyata iti | na tat niyamena bhavati | ālambanaṃ vināpi jñāmutpadyate | na hi sarvaṃ dvābhyāṃ pratyayābhyāmutpadyate | kiñcit ṣaṣṭhasya vijñānasya svakalāpe sarvathā asadālambanaṃ bhavati | dṛṣṭadharmā[lambana]tvāt | vijñānasyāsya rūpādidharmānālambanatvāt | yadyālambate andho 'pi rūpaṃ paśyet | puruṣasyāsya tasmin samaye cittacaittā atītānāgatagatāḥ | atītānāgatāśca asaddharmāḥ, kasyālambanāni syuḥ | ātmādhyavasānamātrasya pratiṣedhādevamucyate | yadi vijñānāni bhavanti | tāni sarvāṇi ābhyāṃ dvābhyāmeva bhavanti | na caturbhiḥ pratyayaiḥ | kiñcit vijñānaṃ dvau pratyayau vinotpadyate | yathoktaṃ sūtre- ṣaḍāyatanapratyayaḥ sparśa iti | na vastutaḥ sparśasya ṣaḍāyatanāni pratyayā bhavanti | utpadyamānaṃ na ṣaḍāyatanebhyo bhavati | saptamāyātanasya pratiṣedhāt | evaṃ caturaḥ pratyayān pratiṣidhyāha bhagavān dve āyatane iti |
atītānāgatākāśakāladigādīnāñca jñānamutpadyate | te dharmāśca na vastusantaḥ | idamevānālambanaṃ jñānaṃ bhavati | (pṛ) anenaiva hetunā atītānāgatādayoḥ dharmāḥ santaḥ syuḥ | yadyasantaḥ, kiṃ tajjñānamutpādayati | śaśaśṛṅgakūrmaromāhipadādiṣu na jātu jñānamutpadyate | (u) kāritre jñānamutpadyate | evaṃ puruṣadarśane 'tīte tadatītakālaṃ smarati | puruṣaṃ bhāṣamāṇaṃ śṛṇvan tadbhāṣaṇakālaṃ smarati | evamatītādidharmāṇāṃ nāsti kāritramityato 'yuktam | (pṛ) idānīmatīte kiṃ kṛtvā smaryate | (u) smaraṇasya nāsti ko 'pi dharmaḥ | bhavānāha- śaśaśṛṅgādi kasmānna smaratīti | yo dharma utpadya niruddhaḥ sa smaraṇīyaḥ | yaḥ prakṛtito 'san | kiṃ smaryeta yathā dharmaḥ pūrvaṃ sattvākhya idānīmatīto 'pi sattvākhyaḥ | evaṃ tasmin dharme pūrvaṃ smṛtyutpādāt tadeva cittaṃ punaḥ smaryate | na tu cittāntaram | anena puruṣeṇa pūrvaṃ taddharmanimittamupāttam | tasmin dharme niruddhe 'pi tatsaṃjñānusmaraṇamutpādya [taṃ dharmaṃ] vikalpayati | yo dharmastasya citte jāyate sa dharmo vinaṣṭaḥ | paścāt [ta]nmanovijñānaṃ tat vastu vijānāti ida[meva] nimittālambanaṃ vijñānamityākhyayate | nimittamidaṃ pāścātyanimittālambanavijñānasya pratyayaṃ karoti | śaśaśṛṅgādivijñānantu animittahetukamityato notpadyate | śaśaśṛṅgādi pratītyāpi vijñānaṃ bhavet | yadi na bhavati | kathaṃ vaktuṃ prabhavet |
(pṛ) śaśaviṣāṇasvabhāvo na vijñeyaḥ | kasmāt | tasya hrasvatvadīrghatvaśuklatvakṛṣṇatvādismṛtirhi na jātu jāyate | tathātītadharmo 'pi | kasmāt | nahyasmākamatītadharma idānīmabhimukhībhavati | yathā āryā anāgataṃ vastu jñātvā vadanti- idaṃ vastu tathā syāt, idaṃ vastu tathā na syāditi | (u) āryajñānabalaṃ hi tathā dharmamasantamapi prāk prajānāti | yathā āryāḥ pāṣaṇabhittiṃ bhittvā apratihatamunmajjanti nimajjanti ca | tathedamapi vastu asadapi jānanti | smṛtibalācca jānanti | yathā cakṣurvijñānaṃ na strīti puruṣa iti vā vikalpayati | yadi cakṣurvijñānaṃ na vikalpayati | manovijñānamapi ( SSS_502 ) na vikalpayet | vastutastu manovijñānaṃ vikalpayati | tathedamapi syāt | yathā cāsmākamanubhūtaniruddhe jñānamutpadyate | tathāryāṇāmapi asati dharme jñānamutpadyate | yathā devadatta iti vacane naikaṃ vijñānaṃ catvāryakṣarāṇi vijānāti | tathāpi [tāni] vijānāti | yathā ca saṃkhyāparimāṇapṛthaktvasaṃyogavibhāgaparatvāparatvādayaḥ | te dharmā adṛṣṭā api [sva]vijñānamutpādayanti | yathā ca puruṣasya svarūpaṃ naikakṣaṇena parijñeyamam | nāpi pratyaṅgavijñānena | asatyapi pratyaṅgaṃ puruṣajñāne ekakṣaṇaṃ [ta]jjñāne puruṣajñānamutpadyate | idamapi tathā syāt |
bhavānavādīḥ- dṛṣṭāntaṃ pratītya nāsti kiñcit svātmālambanaṃ jñānamiti | tatrāsti vacanaṃ manaḥ svātmānaṃ vijānātīti | yogī cittavipaśyanāmanusarati atīte 'nāgate tu cittaṃ nāsti iti vacanāt | yathā pratyutpannacittena pratyutpannacittamālambate | no cet na jātu kaścitpratyutpannacittasamprayukta dharmaṃ vijānāti | (pṛ) sūtra uktam-
sarve dharmā anātmānaḥ prajñayā yadi paśyati |
atha nirvindate duḥkhe eṣa mārgo viśuddhaye || iti |
iyaṃ prajñā ātmānaṃ sahabhūdharmānanyāni sarvadharmālambanāni cāpanayati | (u) jñānamidaṃ sāsravālambanameva, natvanāsrava[ālambana]m | kasmāt | tasyāṃ hi gāthāyāmuktam- atha nirvindate duḥkha iti | ato jñāyate tat duḥkhasatyālambanameveti | ātmadṛṣṭipraṇāśāya ca ( SSS_503 ) anātmabhāvanā | ātmadṛṣṭiḥ pañcopādānaskandhālambinī | jñātavyamanātma[dṛṣṭi]rapi pañcaskandhānālambata iti | pañcaskandhā anityatvādanātmānaḥ | yathoktaṃ sūtre- yadanityaṃ tadanātmā | yadānātmā tadduḥkham iti | bhagavānāha yadbhikṣavo yuṣmākaṃ tatprajahata iti | bhikṣava āhuḥ- ājñaptaṃ bhagavan | bhagavānāha- kathaṃ yuṣmābhirājñaptam | rūpaṃ bhagavan [anātmā] anātmīyam | vedanā, saṃjñā, saṃskārā, vijñāna[manātmā] anātmīyam | tadasmābhiḥ- prahātavya]miti | bhagavānāha- sādhu sādhu khalu bhikṣava iti | [ato] jñātavyamupādānaskandheṣveva anātmabuddhirbhavatīti | uktañca sūtre- yatkiñcit [bhikṣavo] rūpamatītamanāgataṃ pratyutpannamādhyātmikaṃ vā bahirdhā vā audārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā [hīnaṃ vā praṇītaṃ vā] yaddūre 'ntike vā sarvaṃ jānāti nātmā nātmīyamiti | evaṃ yathābhūtaṃ samyak prajñayā paśyati iti | āha ca- rūpaṃ nātmā, vedanā, saṃjñā, saṃskārā vijñānañca nātmā iti paśyati | rūpamanityaṃ tucchaṃ māyāvat bālālāpanaṃ vadhakaṃ steyakamanātmā anātmīyamiti | kiñcāha bhagavān- atra niṣaṇṇaḥ kaścinmūḍho 'vidyāṇḍagato 'vidyāndhībhūtaḥ parityajya buddhaśāsanamimāṃ mithyādṛṣṭimutpādayati- yadi rūpaṃ nātmā, vedanā, saṃjñā, saṃskārā, vijñānañcanātmā | kathamanātmā karma kṛtvā ātmanā anubhavati iti | ato jñāyata upādānaskandhālambanameva nairātmyamiti | sūtre ca anātmajñānaṃ sarvadharmanālambata iti vacanasthānaṃ na kiñcanāsti | tatra tatra sarvatroktaṃ pañcaskandhānālambata iti |

(pṛ) bhagavān svayamāha- sarvadharmā anātmāna iti | ato jñāyate saṃskṛto 'saṃskṛtaścaitajjñānasyālambanam | na tu pañcopādānaskandhamātramiti | āha ca- daśa śūnyatāḥ sarvadharmālambanā iti | yā śūnyatā tadeva nairātmyam | kiñcāha- sarve saṃskārā anityā duḥkhā, sarve dharmā anātmāna iti | yadanātmajñānaṃ tad duḥkhasatyālambanameva | kasmānnāha- sarvasaṃskārā anātmāna iti | sarve dharmā anātmāna ityuktatvāt jñātavyaṃ yat saṃskārā iti vacanaṃ tat saṃskṛtābhidhāyakam | yat dharmā iti vacanaṃ tat sarvā[bhidhāyaka]miti | āha ca- ka ekalakṣaṇadharmaṃ lakṣaṇāntaradharmañcābhimukhaṃ samprajānāti yathā vidyācakṣuṣā rūpaṃ ( SSS_504 ) paśyati | kevalaṃ buddhā bhagavantaḥ samyak sambuddhā vimuktilābhina ekalakṣaṇadharmaṃ lakṣaṇāntaradharmañcābhimukhaṃ samprajānanti yathā vidyācakṣuṣā rūpaṃ paśyanti iti | anātmalakṣaṇena hi sarvadharmā ekalakṣaṇāḥ | ato jñāyate anātma[jñānaṃ] sarvadharmānālambate | na tu duḥkhamātram iti |
ucyate | sarva[miti] dvividhaṃ sarvasaṅgrāhakamekadeśagrāhakamiti | sarvasaṅgrāhakamiti yathā bhagavānāha- aśaṃ sarvajña iti | [atra] sarvaṃ nāma dvādaśāyatanāni | ekadeśagrāhakamiti yathāha- sarvamādīptamiti | anāsravamasaṃskṛtantu nādīptamupalabhyate | yathā ca tathāgatavarge uktam- tathāgataḥ sarvatyāgī sarvajayī iti | śīlādayo dharmā na tyājyāḥ | kintu akuśaladharmānuddiśyāha- sarvatyāgīti | ajeyyā anye buddhāḥ | anyān sattvānuddiśyāparamāha- sarvajayīti | kiñcāha- katamo bhikṣuḥ sarvajñaḥ | yaḥ ṣaṭsparśāyatanānāmutpādaṃ nirodhañca yathābhūtaṃ prajānāti | ayamucyate sāmānyalakṣaṇajñaḥ sarvadharmāṇāṃ, na tu viśeṣalakṣaṇajña iti | bhagavāṃstu sāmānyaviśeṣajñaḥ sarvajña ityucyate | bhikṣurayaṃ sāmānyena sarve dharmā anityā iti prajānātītyataḥ sarvajño bhavati | tasya nāmasāmye 'pi vastuto 'sti bhedaḥ | [tat] ekadeśasaṅgrāhakaṃ nāma |
āha ca bhagavān- yatsūtre 'vatarati | vinaye ca sandṛśyate | dharmatāñca na vilomayati | sa dharma upādeya iti | kiñcāha- ya āha idaṃ buddhavacanamiti | sa suvyañjanaḥ | na svarthaḥ | vidvān tatra svarthaṃ suvyañjanaṃ brūyāt | yenārthena bhikṣorasya vyañjanaṃ praśasyaṃ bhavati | punarasti kaścidvaktā svarthasya, na suvyañjanasya | svarthaṃ suvyañjanena prakṣipet | ityevamādisūtre bhagavān sarvaṃ tat saṃśrāvayati | asti ca nītārthaṃ neyārthañca sūtram | idantu neyārthaṃ sūtram | kasmādekasmin vastuni sarvamiti vacanaṃ bhavati | tasyābhisandhi rjñātavyāsti | laukikā api vadanti ekasmin sarvamiti | yathā vadanti- sarvatyāgaṃ karoti | sarveṣāñca bhojanaṃ prayacchati | ayaṃ sarvabhuk iti | ato jñāyate sarvamanātmeti vacane satyapi pañcopādānaskandhāna[bhisandhāya] uktaṃ, na tu sarvadharmāniti draṣṭavyam |
yaduktaṃ bhavatā- daśa śūnyatā iti | tatrāsaṃskṛtaṃ śūnyamiti nopalabhyate | ( SSS_505 ) kasmāt | na hi kaścidasaṃskṛta ātmasaṃjñāmutpādayati | tadanyasmin śūnye 'pi na kācitkṣatiḥ | bhavānapi duḥkhajñānena śūnyaṃ saṃyojayati | ataḥ śūnyatā na sarvadharmālambinī | (pṛ) laukikī śūnyatā sarvadharmānālambate na tu anāsravaśūnyatā | (u)nāsti tu laukikī śūnyatā | sarvā śūnyatā anāsravā | (pṛ) uktaṃ hi dharmamudrāsūtre- śūnyatā laukikī śūnyateti | (u) iyaṃ lokottaraśūnyatā na tu laukikī śūnyatā | (pṛ) atroktaṃ jñānadarśanasyāviśuddhatvāt jñāyata iyaṃ laukikī śūnyateti | (u) uktantu prāgasmābhiḥ- anāsravaṃ cittaṃ prajñaptividāraṇamiti | ataḥ prajñaptividāraṇādāgatamanāsravaṃ cittam | paścānnirodhasatyaṃ dṛṣṭvā abhimānaṃ vihāya jñānadarśanaṃ viśuddhaṃ bhavati | ato na laukikī śūnyatā |
yadbhavānāha- sarve saṃskārā anityāḥ sarve dharmā anātmāna iti | evaṃ hi syāt- yogī yadā nairātmyasaṃjñāsamanvitaḥ tadā dharmasaṃjñāsamanvitatvāt nairātmye dharma iti sa saṃjñocyate | yathoktaṃ darśanavarge- yo duḥkhaṃ na paśyati, sa ātmadarśī bhavati | yo yathābhūtaṃ duḥkhaṃ paśyati, na sa punarātmānaṃ paśyati | iti | yathābhūtamiti yadanātmadarśanam | ataḥ sarve dharmā anātmāna iti vacanaṃ duḥkhasatyamātramālambya anātmā saṃskāra ityabhidadhāti | yadbhavānavocat- buddhā [bhagavantaḥ] ekalakṣaṇaṃ lakṣaṇāntarañcābhimukhaṃ paśyantīti | tadapi dhātvāyatanādīnāmekatvādekalakṣaṇamityucyate iti syāt | ko doṣaḥ ||
sarvālambanavarga ekanavatyuttaraśatatamaḥ |
192 āryavihāravargaḥ
asti dvividho vihāraḥ śūnyavihāra anātmavihāra iti | pañcaskandheṣu nāsti sattva iti darśanaṃ śūnyavihāraḥ | pañcaskandhā api na santīti darśanamanātmavihāraḥ | kenedaṃ jñāyate | uktaṃ hi sūtre- rūpaṃ niskhabhāvaṃ paśyati [yāvat] vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ niḥskhabhāvaṃ paśyatīti | kiñcoktaṃ sūtre- niḥskhabhāvamupādāya vimucyata iti | ato jñāyate rūpasvabhāvo na vastusan yāvadvedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānasvabhāvā na vastusanta iti | api ( SSS_506 ) coktaṃ sūtre- pañcaskandhāḥ śūnyā māyāvat iti | na hi māyā vastusatīti nirvācyā | yadi māyā vastusatī, na māyeti bhavati | nāstītyapi na nirvaktuṃ sambhavati | avastutvādeva [bālā]lāpanaṃ karoti | ayañca yogī sarvaṃ śūnyaṃ paśyati | ato jñāyate pañcaskandhā na vastusanta iti | yathā ekalakṣaṇavidhamanādbhittyādireko ['pi] dharmo nāsti | tathā pañcaskandhā api, naikaḥ [tādṛśaḥ] paramārthiko dharmo 'sti |
(pṛ) yadi rūpādayo dharmā api avastusantaḥ | tadā ekaṃ lokasatyameva syāt | (u) nirodhaḥ paramārthasatyatvādasti | yathoktaṃ sūtre- mṛṣā nāma yat tucchakam | satyaṃ nāma yathābhūtamiti | nirodhaḥ sa niyataṃ yathābhūta ityataḥ paramārthasan iti | (pṛ) yadbhavatoktaṃ pañcaskandheṣu nāsti sattva iti darśanaṃ [śūnyavihāra] iti | kena hetunā pañcaskandhāḥ sattva ityucyante | [sa] kiṃ sāsrava utānāsravaḥ | (u) sāsravo 'nāsravaśca (pṛ) sūtra uktam- yaḥ sattvaṃ paśyati sa pañcopādānaskandhān paśyati iti | (u) anāsravadharmo 'pi sattvākhye vartate nāsattvākhye tarupāṣāṇādau | ato jñāyate anāsravān skandhānupādāyāpi sattva ityucyante | yadācāryo 'nāsravacittagataḥ | tasmin samaye 'pyasti cittaṃ sattva iti | ato 'nāsravacittamapi sattvo bhavati | sarve skandhā upādānaskandhā ityucyante | upādānādutpannatvāt |

(pṛ) kathaṃ jñāyate sarve upādānādutpadyanta iti | (u) anāsravadharmo dānaśīlasamādhibhāvanā karmacittādutpadyate | asati tu [tasmin] notpadyate | yathoktaṃ sūtre- avidyānivṛtatṛṣṇāsaṃyojanayā pratibaddho mūḍha imaṃ kāyamanuprāpnoti | evaṃ vidvānapi iti | kāya evopādānaskandhaḥ | (pṛ) yadi sarve skandhā upādānaskandhāḥ | sāsravo 'nāsrava iti skandhānāṃ pravibhāgaḥ katham | (u) sarve skandhā upādānādutpannā ityata upādānaskandhā ityucyante | naiva punarbhavamupādadata ityato 'nāsravāḥ | ityayaṃ pravibhāgaḥ | skandhā upādānaskandhaiḥ sahopādānādutpannā ityata upādānaskandhā ityabhidhīyante | idaṃ sūtraṃ na virudhyate |
imau dvau vihārau yatkiñcidabhāvamālambete | yadrūpādaye dharmāḥ śūnyāḥ svabhāvaniruddhā iti | ayameva yatkiñcidabhāvaḥ | (pṛ) imau dvau pañcaskandhānālambete | uktaṃ hi sūtre- rūpaṃ paśyati śūnyamanātmā vedanāsaṃjñāsaṃskārān vijñānañca paśyati śūnyamanātmā iti | (u) ( SSS_507 ) skandhānupādāya paśyati śūnyamanātmeti | kasmāt | sattvakāraṇe sattvaśūnyaṃ paśyati | rūpādīnāṃ dharmāṇāmapi nirodhaṃ paśyati | (pṛ) evañcobhayālambanam | yadyogī skandhāṃśca śūnyānanusmarati | tadeva skandhān yatkiñcidabhāvañcālambate | (u) yogī sattvakāraṇe na sattvaṃ paśyatītyata eva śūnyacittamutpādya tataḥ śūnyaṃ paśyati | pañcaskandhānāṃ nirodhe ca na paśyati rūpasvabhāvaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānasvabhāvam | ato jñāyate imau dvau yatkiñcidabhāvālambanāviti ||
āryavihāravargo dvinavattyuttaraśatatamaḥ |
193 jñānadarśanavargaḥ
(pṛ) samyagdarśanasya samyagjñānasya ca ko viśeṣaḥ | (u) ubhayamekātmakameva | nāsti kaścidviśeṣaḥ | samyagdarśanaṃ dvividhaṃ laukikaṃ lokottaramiti | laukikaṃ yadasti puṇyaṃ pāpamityādi | lokottaraṃ yat duḥkhādīnāṃ satyānāṃ pratisaṃvedaḥ | tathā samyak jñānamapi ||
(pṛ) bhavatoktaṃ jñānadarśanayornedṛśaṃ lakṣaṇam | kasmāt kṣāntayo darśanamātraṃ na jñānam | kṣayajñānamanutpādajñānaṃ, pañcavijñānasamprayuktā ca prajñā jñānameva ca darśanam | (u) kasmāt kṣāntayo na jñānam | (pṛ) ājñātamājñāsyāmītyata ājñāsyāmīndriyam | yadi duḥkhe dharmakṣāntirjñānam | duḥkhe dharmakṣāntirjñātaiva duḥkhe dharmajñānamājñendriyaṃ syāt | nājñāsyāmīndriyam | ato kṣāntirna jñānam | uktañca sūtre- yat dharmeṣu dharmān parīttaṃ prajñayā vipaśyati | kṣānti[riyaṃ vipaśyanā] apariniṣpannā | pariniṣpannā tu jñānam iti | yā kṣāntiḥ, apariniṣpannā vipaśyanā [sā] | prathamā cānāsravā prajñā prāthamikaṃ darśanaṃ kṣāntiḥ | na prāthamikaṃ darśanaṃ jñānaṃ bhavet | kṣāntikāle ca na viniścayo bhavati | jñānakāle tu viniścayo 'vaśyaṃ bhavati | kṣāntyutpattikāle vicikitsā punaranuvartate | ataḥ kṣāntirna jñānam | (u) yā kṣāntistadeva jñānam | kasmāt | chandaḥ abhiratiḥ kṣāntiḥ ( SSS_508 ) sarvamekārthakam | yogī pūrvaṃ duḥkhaṃ jñātvā paścāt [tat]kṣāntāvabhiramate | yadi pūrvameva nāsti jñānam | kṣantavye kābhiratiḥ | parīttavacane ca kevalamuktaṃ vipaśyanā kṣāntiriti na jñānam | tathā cet pratipattiphalavedako jñānarahitaḥ syāt | yadi manyase yogino jñānavata eva kṣāntirbhavatīti | tadā kṣāntivedanameva jñānaṃ bhavati | uktañca sūtre- [evaṃ] jānan paśyan āsravādvimucyata iti | āha ca- jñānaṃ darśanañcaikārthakamiti | kiñca bhagavānāha- duḥkhajñānaṃ samudaya[jñānaṃ] nirodha[jñānaṃ] mārgajñānam iti | na tvāha kṣāntiriti | ato jñāyate jñānameva kṣāntiriti |
bhagavān vimuktyarthamāha- yathābhūtaṃ prajānātīti jñānam iti | kṣāntirapi yathābhūtaṃ prajānātīti na [jñānā]danyā syāt | yadi bhavat ājñāta[mājñāsyāmī]ndriyameva kṣāntiriti | tadayuktam | na vayaṃ vadāmaḥ pūrvaṃ kṣāntiḥ paścāt jñānamiti | ekasyaiva cittasya kṣāntiḥ jñānamityākhyā bhavati | ayaṃ sūtrārtho 'siddhaḥ | bhavataḥ kathamasiddhena lakṣaṇasiddhirbhavati | bhavānāha- kṣāntipariniṣpanneti | pratyuktamidaṃ mayā yat jñānapūrvikā kṣāntiriti | [ataḥ] pariniṣpannaiva kṣāntiriti draṣṭavyam | yadi pariniṣpattiṃ na jānāti | kathaṃ kṣamate | bhavānavocat- kṣāntikāle na viniścayo 'stīti | bhavatāṃ śāsanekṣāntyā saṃyojanaṃ prajahāti | evamaniścitaṃ kiṃ saṃyojanaṃ prajahāti | bhavānavocat- kṣāntikāle vicikitsānuvartate iti | tathā cet mārgasatyadarśane 'pi vicikitsānuvartamānā bhavati | tatra jñānamutpadyamānamapi ajñānaṃ syāt | na savikalpikeyaṃ kṣāntiḥ idaṃ jñānaṃ bhavati | yathā laukikī vipaśyanā catussatyānusāriṇī kṣāntirityapyucyate jñānamityapyucyate | anāsravā kṣāntirjñānañca tathā syāt |
(pṛ) kṣayajñānamanutpādajñānañca jñānamātraṃ na dṛṣṭiḥ | (u) kiṃ kāraṇam | (pṛ) sūtre hi pṛthugucyate samyagdṛṣṭiḥ samyak jñānamiti | ato jñānaṃ na dṛṣṭiḥ | (u) tathā cet samyagdṛṣṭirna samyag jñānaṃ bhavati | yadi bhavato mataṃ samyag ( SSS_509 ) dṛṣṭiḥ samyag jñānamiti | samyag jñānamapi samyag dṛṣṭiḥ syāt | pañcāṅgadharmakāye prajñāskandhāt pṛthaguktaṃ vimuktijñānadarśanaṃ na prajñā bhavet | tathā ca kṣayajñānamamutpādajñānamapi na prajñā bhavati | idānīṃ samyagdṛṣṭireva bhinnalakṣaṇatayā samyag jñānamityucyate | yaduta sarvakleśānāṃ kṣayo 'rhataścitte samutpadyata ityata[stata] samyag jñānamityucyate |
(pṛ) yadi samyag jñānameva samyagdṛṣṭiḥ | tadā arhanna daśāṅgasampannaḥ syāt | (u) ekasyaiva nāmāntaram | yathā dharmajñānaṃ duḥkhajñānamiti | āha ca- arhan aṣṭaguṇapuṇyakṣetrasampaditi | ataḥ samyag jñānameva samyagdṛṣṭiḥ | ṣaṭsu sāmīcīṣu ṣaṣṭhī sāmīcī samatādṛṣṭirityucyate | yadi bhavatoktavat bhavati | tadā kṣayajñānamanutpādajñānaṃ na sāmīcī bhavati | kiñca samyagvipaśyatīti samyagdṛṣṭiḥ | kṣayajñānamanutpādajñānañca samyagvipaśyatītyato 'pi samyagdṛṣṭiḥ |

(pṛ) pañcavijñānasamprayuktā prajñā jñānamātraṃ na dṛṣṭiḥ | (u) kasmānna dṛṣṭiḥ | (pṛ) pañcavijñānāni nirvikalpakāni | prathamata ālambanagatatvāt | dṛṣṭirnāma sañcityopanidhyānam | pañcavijñānāni ca pratyutpannamālambante | ato na dṛṣṭiḥ | (u) tatra vitarkavicārābhāvāt na vikalpayanti | prathamata ālambanagatatvāt na dṛṣṭiriti yadi matam | tadayuktam | kasmāt | bhavatāṃ hi śāsanaṃ cakṣurvijñānaṃ santānālambanaṃ yathā manovijñānamiti | ato na vaktavyaṃ prathamata ālambanagatamiti | tathā cenmanovijñānamapi na dṛṣṭirbhavet | bhavān punarāha- pratyutpannālambanatvānna dṛṣṭiriti | idamapi na yuktam | paracittajñānamapi pratyutpannālambanam | idamapi na dṛṣṭiḥ syāt | pañcavijñāneṣu nāsti yathābhūtajñānam | pratipattyabhāvāt | sadā prajñaptyanuvartanācca | dṛṣṭiḥ jñānaṃ prajñā ityādi sarvaṃ nāsti | kiṃ punardṛṣṭimātraṃ nāstīti |
kecidāhuḥ- cakṣurindriyaṃ dṛṣṭiriti | kathamidam | (u) na cakṣurindriyaṃ ( SSS_510 ) dṛṣṭiḥ | cakṣurvijñānaṃ [viṣayā]lambanaṃ bhavati | lokavyavahāramanusṛtya cakṣurdṛṣṭirityucyate | (pṛ) kecidāhuḥ- santyaṣṭadṛṣṭayo yaduta pañcamithyādṛṣṭayo laukikī samyagdṛṣṭiḥ śaikṣadṛṣṭiraśaikṣadṛṣṭiḥ | etā aṣṭadṛṣṭirvarjayitvā anyā prajñā na dṛṣṭirityucyata iti | kathamidam | (u) jñānadarśanaṃ vimuktilābhaḥ pratisaṃvedanaṃ sākṣātkāra itīdaṃ sarvamekārthakam | iyaṃ dṛṣṭiriyaṃ na dṛṣṭiriti yat vacanam | sarvaṃ tat svasaṃjñāvikalpitaṃ vacanam | (pṛ) uktaṃ nanu sūtre- jānan paśyan āsravādvimucyata iti | kathamasti pravibhāgaḥ | (u) yat jñātvā ādau prajñaptiṃ vidārayati tat jñānamityucyate | dharmasthitāyāmavataraṇaṃ darśanam | ādyavipaśyanā jñānam | [tat]pratisaṃvedanaṃ darśanam | ityevamasti pravibhāgaḥ ||
jñānadarśanavargastrinavatyuttaraśatatamaḥ |
194 trividhaprajñāvargaḥ
tisraḥ prajñā, śrutamayī prajñā, cintāmayī prajñā, bhāvanāmayī prajñeti | sūtrādi dvādaśāṅgapravacanādutpannā śrutamayī | idamanāsravāṃ prajñāṃ janayatīti prajñā | yathoktaṃ sūtre- rāhulo bhikṣurvimuktiprāpiṇīṃ prajñāṃ sampādayati iti | vedādīn vyāvahārikagranthān śṛṇvannapi nānāsravāṃ prajñāmutpādayatītyato na [sā] śrutamayī prajñā bhavati | yat sūtrāṇāmarthaṃ cintayati sā cintāmayī prajñā | yathocyate- yogī dharmaṃ śrutvā tadarthagatiṃ cintayati | iti | api cāha- yogī dharmaṃ śrutvā tadarthaṃ cintayan sadā pratipadamanuvartata iti | yat jñānadarśanamabhimukhībhavati sā bhāvanāmayī prajñā | yathocyate- yogī samāhitacitte pañcaskandhānutpādaniruddhān paśyatīti | yathoktaṃ sūtre- yūyaṃ bhikṣavo dhyānasamādhiṃ bhāvayanto yathābhūtajñānadarśanamabhimukhaṃ labhadhve | iti | kiñcoktaṃ saptasamyagjñānasūtre- yat bhikṣu dharmaṃ prajānāti | [iyaṃ] śrutamayī prajñā | yadarthaṃ prajānāti [iyaṃ] cintāmayī prajñā | yat ( SSS_511 ) kālādīn prajānāti | iyaṃ bhāvanāmayī prajñā | iti | yathā ca rāhulaḥ pañcopādānaskandhanikāyādīnadhīte | iyaṃ śrutamayī prajñā | yadviviktadeśe tadarthaṃ cintayati | iyaṃ cintāmayī prajñā | paścātsambodhikāle bhāvanāmayī prajñā | kiñcoktaṃ sūtre- trīṇyāyudhāni śrutāyudhaṃ vivekāyudhaṃ prajñāyudhamiti | śrutāyudhaṃ nāma śrutamayī prajñā | vivekāyudhaṃ cintāmayī prajñā | prajñāyudhaṃ bhāvanāmayī prajñā | api coktaṃ sūtre- pañcānuśaṃsādharmaśravaṇe | katamāḥ pañca | aśrutaṃ śṛṇoti | śrutaṃ paryādāpayati | kāṃkṣāṃ vihanti | dṛṣṭiṃ ṛju karoti | cittamasya prasīdati | iti | aśrutaṃ śṛṇoti | śrutaṃ paryādāpayati itīyaṃ śrutamayī prajñā | kāṃkṣāṃ vihanti | dṛṣṭiṃ ṛjukaroti itīyaṃ cintāmayī prajñā | cittamasya prasīdati itīyaṃ bhāvanāmayī prajñā | dharmaśravaṇānuśaṃsāyāñcoktam- śrotreṇa dharmaṃ śṛṇoti | vācā dharmamadhīte | iyaṃ śrutamayī prajñā | manasā mīmāṃsate | iyaṃ cintāmayī prajñā | paśyan abhisameti | iyaṃ bhāvanāmayī prajñā iti | caturṣu śrotaāpattyaṅgeṣu saddharmaśravaṇaṃ śrutamayī prajñā | yoniśomanaskāraścintāmayī prajñā | dharmānudharmapratipattirbhāvanāmayī prajñā | pañcavimuktidvāreṣu [yadanyatarasmāt] gurusthānīyāt dharmaṃ śrṛṇoti | iyaṃ śrutamayī prajñā | [tasmin dharme] yadarthapratisaṃvedī bhavati | iyaṃ cintāmayī prajñā | tasya yat pramodyādi jāyate | iyaṃ bhāvanāmayī prajñā |
api coktaṃ sūtre- bhagavān dharmamupadiśati ādau kalyāṇaṃ madhye kalyāṇamante kalyāṇamityādi | taṃ dharmaṃ śṛṇoti satpuruṣastaruṇo vṛddho vā | śruttvā pratisañcikṣati- sambādho gṛhāvāso 'bhyavakāśā pravrajyā | nedaṃ su karamagāramadhyāvasatā [ekāntapariśuddhaṃ] saddharmaṃ caritumiti | tadaiva bhogaskandhaṃ prahāya jñātiparivṛttaṃ prahāya agārādanāgāraṃ ( SSS_512 ) pravrajati | śīlaṃ dhatte | indriyāṇi rakṣati | iryāpatheṣu samprajanyakārī bhavati | viviktadeśe cintayati | pañca nīvaraṇāni prahāya prathamadhyānādīnupasampadya viharati | yāvadāsravakṣayamanuprāpnoti | iti | tatra yat dharmaṃ śṛṇoti taruṇo vā vṛddho vā iti | iyaṃ śrutamayī prajñā | śrutvā yat pratisañcikṣati- sambādho gṛhāvāso 'bhyavakāśā pravrajyeti | iyaṃ cintāmayī prajñā | pañca nīvaraṇāni prahāya yāvadāsravakṣayamanuprāpnoti | iyaṃ bhāvanāmayī prajñā | kiñcoktaṃ sūtre- dvābhyāṃ pratyayābhyāṃ samyagdṛṣṭirutpadyate | [katamābhyāṃ dvābhyām] | parato dharmaśravaṇaṃ yoniśomanaskāra iti | parato dharmaśravaṇaṃ śrutamayī prajñā | yoniśomanaskāraścintāmayī prajñā | samyagdṛṣṭisamutpādo bhāvanāmayī prajñā | uktañca gāthāyām-
niṣevya santaṃ puruṣaṃ saddharmamupaśrutya ca |
viviktadeśābhirataḥ taccittaṃ vinayetpunaḥ || iti |
tatra niṣevya santaṃ puruṣaṃ saddharmamupaśrutya cetīyaṃ śrutamayī prajñā | viviktadeśābhirata itīyaṃ cintamayī prajñā | taccittaṃ vinayetpunaritīyaṃ bhāvanāmayī prajñā | kiñca bhagavān bhikṣūnanuśāsti- yatkiñcidbhāṣamāṇairyuṣmābhiścatussatyāni bhāṣayitavyāni | yatkiñciccintayadbhiścatussatyāni cintayitavyāni iti | tatra catussatyabhāṣaṇaṃ śrutamayī prajñā | catussatyacintanaṃ cintāmayī prajñā | catussatyānāṃ lābhaḥ bhāvanāmayī prajñā | evamādinā tatra tatra sūtre bhagavān trividhāṃ prajñāmavocat |

(pṛ) tisṛṣu prajñāsu kati kāmadhātau | kati rūpadhātau | kati ārūpyadhātau bhavanti | (u) kāmadhātau sarvā bhavanti | yathā hastaka upāsako 'tapyaddeveṣūpapadya tatra dharmaṃ deśayati | dharmaṃ deśayan avaśyaṃ tadarthaṃ cintayati | ato jñāyate rūmadhātāvapyasti cintāmayī prajñeti | ārūpyadhātāvasti bhāvanāmayī prajñā | (pṛ) kecidāhuḥ kāmadhātau nāsti bhāvanāmayī prajñā | rūpadhātau nāsti cintāmayī prajñeti | ( SSS_513 ) kathamidam | (u) kena pratyayena kāmadhātau nāsti bhāvanāmayī prajñā | (pṛ) na kāmadhātukamārgeṇa sarvāṇi nīvaraṇāni sarvāṇi paryavasthānāni prajahāti yena kāmadhātukaparyavasthānaṃ nābhimukhībhavet | (u) bhavatāṃ śāsane nedaṃ vacanamasti yat na kāmadhātukamārgeṇa nīvaraṇāni paryavasthānāni prajahāti yena kāmadhātukaparyavasthānaṃ nābhimukhībhavediti | āha ca kāmadhātukamārgeṇa kleśāna paribhedayatīti | kimiti | kāmadhātāvasti aśubhādibhāvanā | yathoktaṃ sūtre- aśubhabhāvanāṃ bhāvayan kāmarāgaṃ samūhanti iti | tathā karuṇādāvapi | (pṛ) kāmadhātāvaśubhādibhāvanā nātyantaṃ kleśān samucchedayati | (u) rūpadhātukāśubhādibhāvanāpi nātyantaṃ kleśān samucchindyāt | (pṛ) dauṣṭhulyādyākāraiḥ kleśān prajahāti | nāśubhādinā | (u) dauṣṭhulyādinā kleśān prajahāti nāśubhādinā iti nāsti kiñcana sūtravacanam | uktaṃ hi sūtre- aśubhādinā kleśān samūhanti iti | dauṣṭhulyādīnāṃ kimasti balaṃ kleśānāṃ samucchedakam | [yat] nāstyaśubhādīnām | yadi kāmadhātau dauṣṭhulyādyākāro 'sti | anenākāreṇa kleśān samucchindyāt | yadi nāsti, vaktavyaṃ kāraṇaṃ kasmādasti aśubhādiḥ, na dauṣṭhulyādiriti | yadi sannapi na kleśān samucchedayati | rūpadhātau sannapi na samucchindyāt | atrāpi kāraṇaṃ vaktavyaṃ kasmāt kāmadhātau na samucchedayati | rūpadhātau paraṃ samucchedayatīti |
kāmadhātau sannapi dauṣṭhulyādirna kleśān samucchedayati | asti vikṣepadhātutvāt | vikṣiptacitto na kiñcitsamucchedayati | yayoktaṃ sūtre- cittasamādhānaṃ mārgaḥ cittavikṣepo 'mārga iti | (u) kāraṇaṃ vaktavyaṃ kasmāt kāmadhāturvikṣepadhāturiti | tatrāsti aśubhādibhāvanā yadyayaṃ vikṣepadhātuḥ | kathaṃ kaṅkālādi vilakṣaṇaṃ paśyati | rūpadhātau ca cittasamādhāne ( SSS_514 ) kasya vailakṣaṇyamasti | kāmadhāto tu nāsti | (pṛ) rūpadhātukamārgeṇa vairāgyamanuprāpya tadantarā mriyamāṇo rūpadhātāvutpadyate | yathā āṇirāṇiṃ nissārayati | (u) kiṃ nāma vairāgyam | (pṛ) kleśaprahāṇaṃ vairāgyam | rūpadhātukarmārgeṇa kleśān prajahāti | na kāmadhātukena | (u) tīrthikāḥ prahīṇasaṃyojanā api punaḥ kāmadhātau samutpadyante | ataḥ [te] prākṛtā na prahīṇasaṃyojanā ityucyante | yadi [saṃyojanāni] prahāya punarutpadyate | tadā anāsravaḥ kṣīṇasaṃyojano 'pi punarutpadyeta | tattu na sambhavati |
api coktaṃ sūtre- kṣīṇatrisaṃyojanastrīṇi viṣāṇi samūhantīti | prākṛto na trīṇi saṃyojanāni kṣapayatītyato na vītarāgo bhavati | prākṛtasya nityamasti ātmadṛṣṭiḥ | yataḥ sa na satkāyadṛṣṭyādīn kṣapayati | yadi prākato vairāgyakuśalaḥ, sarve 'pi kleśā na syuḥ | kasmāt | sarve hi kleśāḥ pratītyasiddhāḥ | yathoktaṃ sūtre- pratyayebhya ātmā sidhyatīti | yadi pṛthagjanasyāsya kāmadhātukapañcaskandheṣu satkāyadṛṣṭirnodbhavati | ūrdhvadhātukaskandheṣu punarna bhavet | tadā tu pṛthagjanasya na satkāyadṛṣṭirbhavet | ityastīdṛśo doṣaḥ | evaṃ kleśairatyantakṣīṇairbhavitavyam | pṛthagjano 'yamarhan syāt | vastutastu [tasya] kleśā naikāntaṃ kṣīṇāḥ | yathoktaṃ sūtre- dvāvimau bhikṣavaḥ aśanyā phalantyā na santrasataḥ | [katamau dvau] bhikṣuśca kṣīṇāsravo rājā ca cakravartī iti | idānīmayaṃ pṛthagjano 'pi na santraset | arhan nābhinandati jīvitaṃ, nābhisantrasati maraṇam | ayaṃ [pṛthagjano] 'pi evaṃ syāt | yathā upaseno 'rhan āśīviṣadaṣṭo jīvitānte 'virūpendriyo 'vikṛtarūpaśca babhūva | tathāyamapi syāt | arhato 'ṣṭau lokadharmā na cittamavapātayanti | ( SSS_515 ) tathā syādayamapi | vītarāgatvāt | vastutastu pṛthagjanasya vītarāga iti kathyamānasyāpi nedaṃ lakṣaṇaṃ syāt | ato jñāyate na kṣīṇakleśo ['ya]miti |
(pṛ) pṛthagjanaḥ saṃyojanāni prahāya atrāyuṣo 'nte rūpadhātāvutpadyate | yadi saṃyojanāni na prajahāti | kathaṃ tatrotpadyeta | sūtre 'pyuktam- asti vītarāgastīrthika iti | āha ca arāḍaḥ kalāma udrako rāmaputro rūpe vītarāga ārūpya utpadyata iti | kiñcāha- rūpeṇa kāmaṃ vijahāti | arūpeṇa rūpaṃ vijahāti | nirodhena smṛtyupasthānāni vijahātīti | ato [yat]bhavatoktaṃ pṛthagjanaḥ kṣīṇakleśo 'pi punarutpadyata ityato na kṣīṇa[kleśa] iti | tanna yujyate | bhavānapyāha- pṛthagjanasya sarvāṇi vidyamānāni prahīṇānīti idaṃ vastutaḥ pratiṣiddhamityataḥ kṣīṇo vīta ityucyate | yathoktaṃ gāthāyām-
ahaṃ mameti yā cintā mriyamāṇo jahāti tām
ayameva vītarāgo nāma | tīrthikānāṃ prahāṇantu maraṇaprahāṇādanyat | maraṇaprahīṇo na rūpārūpyadhātāvutpadyate | yo bālaḥ svabhūmiṃ tyajati taṃ satkṛtavatāmapi nāsti mahāvipākaḥ | yadi vītarāgaṃ tīrthikaṃ satkaroti, mahāvipākaṃ vindate | vacane samāne 'pi tadarthastu vibhinnaḥ | ato jñāyate pṛthagjano vastutaḥ prahīṇa[kleśo] vīta[rāga] iti |
(u) pratiṣedhe 'sti pravibhāgaḥ | yadi gabhīrakleśavyāvartakaḥ tadā rūpārūpadhātāvutpadyate | yadi satkāyadṛṣṭiṃ vyāvṛttavān tadā pūrvokto doṣaḥ | yadi kāmadhātukasatkāyadṛṣṭiṃ na vyāvṛttavān | kathaṃ rūṇarūpyadhātāvutpadyate | vyāvṛttarāgapratighamātrasya rūpadhātāvutpādaḥ | na vyāvṛttasatkāyadṛṣṭikasya | ataḥ pṛthagjano na vastutaḥ prahīṇasaṃyojana iti jñāyate | kāmadhātukasaddharmo 'pi kleśavyāvartako 'sti | ato jñāyate kāmadhātāvapi bhāvanāmayī prajñāstīti | sūtre 'pyuktam- saptaniścayānatikramya sambodhiṃ vindata iti | ato jñāyate kāmadhātuniśritaḥ samādhistattvajñānajanaka iti |

(pṛ) pugdalo 'yaṃ prathamadhyānasyāsannabhūmiṃ niścityārhanmārgamanuprāpnoti | na kāmadhātukasamādhim | (u) na yuktam | atikramya saptaniśrayāniti vacanena prathamadhyānaṃ tadāsannabhūmiścātikrāntaiva | na tatrāsti kāraṇamāsannabhūmiṃ niśrayate na kāmadhātukasamādhimiti | yadyayaṃ yogī āsannabhūmimupasannaḥ | kasmānna prathamadhyānamupasampadyate | asyāpi nāsti kāraṇam | susīmasūtre coktam- pūrvaṃ khalu dharmasthitijñānaṃ pañcānnirvāṇajñānamiti | asyārthaḥ nāvaśyaṃ dhyānasamādhiprāptipūrvaka āsravakṣayaḥ | kintu dharmasthitijñānamavaśyaṃ pūrvaṃ kṛtvā paścādāsravakṣayo bhavatīti | ato jñāyate sarvān dhyānasamādhīnatikrāmatīti | dhyānasamādhisamatikramāya sūsīmasūtramāha | yadyāsannabhūmiṃ vedayate | sa eva dhyānasamānadoṣaḥ | sūtre cāsannabhūmiriti vacanaṃ nāsti | svasaṃjñānusmaraṇavikalpo 'yam |
(pṛ) pūrvamukto mayā āṇidṛṣṭāntaḥ | ato jñāyate anyabhūmikamārgeṇānyabhūmikasaṃyojanaṃ prajahātīti | yathā sūkṣmayāṇyā sthūlāṇiṃ nissārayati | evaṃ rūpadhātukamārgeṇa kāmadhātuṃ prajahāti | yogī yadi pūrvaṃ kāmamakuśaladharmāṃśca prajahāti | taduttaraṃ prathamadhyāne 'vatarati | ato jñāyate 'vaśyamastyāsannabhūmiḥ yayā kāmaṃ prajahāti | āha ca- rūpamupādāya kāmamatikrāmatīti | yadi nāstyāsannabhūmiḥ | kathaṃ rūpamupādadyāt | uktañca sūtre- yogī śubhaṃ pratilabhamāno 'śubhaṃ tyajati tadyathā nandaḥ apsaratṛṣṇāmupādāya pūrvatanakāmaṃ jahau iti | yaśca prathamadhyāne nopaśamarasamanuvindate, na sa pañcakāmaguṇeṣu mahāvadyamatiṃ karoti | ato jñāyate pūrvaṃ prathamadhyānasyāsannabhūmimanuprāpya kāmadhātumutsṛjatīti |
ucyate | kāmadhātau śubhamanuprāpyāśubhaṃ prajahati | tadyathāha- pañcanissaraṇasvabhāvā iti | yadyāryaśrāvakaḥ kadācit pañcakāmaguṇā na prītisaumanasyajanakā ityanusmarati | tadā taccittaṃ nābhiramate sirāpakṣadāhavat | yadi [te] nissaraṇadharmā ityanusmarati | tadā cittamabhiramate | āha ca- yogino yadākuśalavitarko bhavati | tadā kuśalavitarkeṇa taṃ nirodhayati | tasmādbhavadukta āṇidṛṣṭānto 'pi kāmadhātau sambhavati | yat bhavānāha- ( SSS_517 ) rūpamupādāya kāmamatikrāmatīti | idaṃ caramabhavikam | yogī yadi kāmadhātukamārgeṇa kleśān prajahāti | tadanukramaśo yāvadrūpadhātukakuśaladharmān pratilabhate | tasmin samaye kāmadhātoratyantaprahāṇaṃ nāma rūpadhātukadharmapratilābhaḥ | bhavānāha- nirodhasamāpattiṃ pratilabhata iti | arhannapi samādhīn pratilabhate | kintu taccaramabhavikamityucyate | yadbhavatoktaṃ- śubhaṃ praṇītaṃ pramodamupaśamarasañca pratilabhamāna iti | tatsarvaṃ sāmānyataḥ pratyuktam |
yadi ca kāmadhātau nāsti samādhiḥ | kathaṃ vyagracittena rūpadhātukakuśalaṃ sākṣātkaroti | (pṛ) prajñāvimuktasyārhato nāsti samādhiḥ | prajñā paramasti | (u) tatra dhyānasamādhimātrasya niṣedhaḥ | avaśyaṃ bhavitavyamalpakālaṃ samāhitacittena yāvadekaṃ kṣaṇam | yathā sūtre bhagavānāha- bhikṣūṇāṃ cīvaraṃ gṛhṇatāṃ triṣu [kleśa] viṣeṣu satsvapi cīvarāsaṅgo niruddha eveti | vyagracittasya tattvajñānamutpadyata iti na kiñcitsūtramāha | sarvathāha- samāhito yathābhūtaṃ prajānātīti ||
trividhaprajñāvargaścaturvanavatyuttaraśatatamaḥ |
195 catuḥ pratisaṃvidvargaḥ

(pṛ) asti dharmasthiteḥ pratyāsannaṃ laukikaṃ jñānam | katamadidam | (u) idaṃ ūṣmādidharme prajñaptividārakaṃ jñānam | jñānamidaṃ sāṃvṛtasatyadarśana[rūpa]tvāt laukikam | āryamārgasya pratyāsannatvāt dharmasthiteḥ pratyāsannamityucyate | (pṛ) idaṃ satyadarśanamārge anāgatabhāvanādīnāṃ jñānam | (u) anāgatabhāvanādīnāṃ jñānaṃ nāstīti paścādvakṣyate | kasmāt | dharmalakṣaṇavidāraṇe hi nāsti prajñapticittam | ataḥ satyadarśanamārge na laukikaṃ jñānaṃ bhāvayati |
(pṛ) sūtra uktam- catasraḥ pratisaṃvida iti | katamā imāḥ | (u) akṣareṣu, ( SSS_518 ) yā pratisaṃvit | iyaṃ dharmapratisaṃvit | ruteṣu pratisaṃvit niruktipratisaṃvit | yaduta [nānā]digantaravyavahṛtarutaviśeṣa[jñāna]m | yathoktaṃ sūtre- janapadaniruktau nābhiniveśeta yogī iti | rutasyāprayoge 'rtho duradhigamaḥ | akṣarābhāve 'rtho na prakāśyo bhavati | iyameva niruktirakuṇṭhā akṣayā asandigdhaṃ subhāṣitamityucyate | yathoktaṃ sūtre- santi catvāro bhāṣitadharmāḥ kiñcidbhāṣitaṃ sārthagati nākṣayakaram | kiñcidakṣayakaraṃ na sārthagati | kiñcidubhayavat iti | kiñcinnobhayavat iti | idaṃ trividhaṃ jñānaṃ niruktyupāyaḥ | nāmapadajñāne yadarthapratisaṃvedanam, iyamarthapratisaṃvit | yathāha- santi catvāro bhāṣitadharmāḥ kaścidarthopāyaḥ na vyañjanopāyaḥ | kaścidvayañjanopāyo nārthopāyaḥ | kaścidubhayopāyaḥ | kaścinnobhayopāyaḥ | ya etaccatuḥpratisaṃvitprāptaḥ sa upāyasampanno duṣpradhṛṣyo duradhigamyo dharmabhāṣaṇe | [tasya] subhāṣitamakṣaya[kara]mapi sārthagati | prajñānavasannā vacananiruktiścā pratihatā bhavati |
(pṛ) pratisaṃvidiyaṃ kathaṃ pratilabdhavyā bhavati | (u) pūrvādhvanīnakarmapratyayāt | yadi pratyadhva prajñāpratyayaṃ skandhādyupāyañca samyagbhāvayati | tadā tadbhāvanābalādihaivādhvani aśikṣitākṣarasūtrādhyayano 'pi [tatra] jñānaṃ vindate | yathā divyacakṣurabhijñādiṣu | (pṛ) katamaḥ pudgalaḥ pratilabhate | (u) āryapudgala eva pratilabhate | kecidāhuḥ- arhanneva ( SSS_519 ) pratilabhate | na śaikṣajanā iti | nāyaṃ tathā niyamaḥ | śaikṣā api aṣṭavimokṣān vindate | kasmānna pratilabhanta idaṃ jñānam |
(pṛ) catasra imāḥ pratisaṃvidaḥ kasmin dhātau vartante | (u) kāmadhātau rūpadhātau ca sarvā bhavanti | ārūpyadhātau kevalamarthapratisaṃvidasti | pratisaṃvid dvividhā bhavati sāsravā anāsraveti | śaikṣāṇāṃ dvividhā ca bhavati | aśaikṣāṇāṃ kevalamanāsravā | pratilābhe tu sarvā yugapadvindate | striyo 'pi pratilabhante yathā dharmadinnādayo bhikṣuṇyaḥ ||
catuḥpratisaṃvidvargaḥ pañcanavatyuttaraśatatamaḥ |
196 pañcajñānavargaḥ
pañca jñānāni- dharmasthitijñānaṃ, nirvāṇajñānaṃ araṇājñānaṃ praṇidhijñānaṃ prāntakoṭikajñānamiti | tatra dharmāṇāmutpādajñānaṃ dharmasthitijñānam | yathā jātipratyayaṃ jarāmaraṇaṃ yāvadavidyāpratyayāḥ saṃskārā iti | asti vā tathāgato nāsti vā tathāgataḥ | eṣāṃ svabhāvaḥ sadā sthita ityato dharmasthitijñānamityucyate | eṣāṃ dharmāṇāṃ nirodho nirvāṇajñānam | yathā jātinirodhe jarāmaraṇanirodhaḥ | yāvadavidyānirodhe saṃskāranirodha iti |
(pṛ) tathā cet nirvāṇajñānamapi dharmasthitijñānaṃ bhavati | kasmāt | yataḥ asti vā tathāgato nāsti vā tathāgataḥ | asya svabhāvo 'pi sadā sthitaḥ | (u) dharmāṇāṃ kṣayanirodho nirvāṇamityākhyāyate | asmin kṣayanirodhe ko dharmaḥ sthitaḥ | (pṛ) nirvāṇaṃ kimadravyamasat | (u) skandhānāmaśeṣanirodho nirvāṇamiti kīrtyate | tatra kimasti [avaśiṣṭam] | (pṛ) dravyasat nirvāṇam | tat kena jñāyate | nirodhasatyaṃ hi nirvāṇam | duḥkhādīnāṃ satyānāṃ vastusattvāt nirvāṇamapi vastusat | kiñca nirvāṇasya jñānaṃ nirodhajñānaṃ bhavati | yadyasan dharmaḥ | kasya dharmasya jñānamutpadyate | sūtre ca bhagavānavocat- asti, bhikṣavaḥ kṛtako jāto bhūtaḥ saṃskṛtadharmaḥ | asti ( SSS_520 ) [bhikṣavaḥ] akṛtako 'jāto 'bhūto 'saṃskṛtadharma iti | api coktam- santi dvidhaiva dharmāḥ saṃskṛto 'saṃskṛta iti | saṃskṛtadharma iti utpādasthitivyayavikṛtaḥ | asaṃskṛta anutpādasthitivyayavikṛtaḥ | kiñcoktaṃ sūtre- ye vidyante saṃskṛtā vā asaṃskṛtā vā nirodho nirvāṇaṃ teṣāmagramākhyāyate iti | āha ca- rūpamanityam | rūpanirodhe nirvāṇaṃ nityam | evaṃ yāvadvijñānamapi | sūtre coktam- nirodhaḥ sākṣātkartavya iti | yadyasan dharmaḥ | katamaḥ sākṣātkartavyaḥ | bhagavān bahudhātukasūtra āha- vidvān saṃskṛtadhātumasaṃskṛtādhātuñca yathābhūtaṃ prajānāti | iti | yo 'saṃskṛtadhātuḥ tadeva nirvāṇam | yathābhūtajñātaṃ kathamabhāva ityucyate | sarveṣu sūtreṣu nāsti kiñcinniyataṃ vacanaṃ nirvāṇamasaddharma iti | ato jñāyate yannirvāṇamasaditi tat bhavataḥ svasaṃjñāvikalpa eveti |
ucyate | yadi skandhānāṃ viyoge 'pi punarasti dharmāntaraṃ nirvāṇamiti | tadā dharmāṇāmaśeṣanirodho nirvāṇamiti na syāt | yadi nirvāṇaṃ sat | tadā vaktavyaḥ asti svabhāvaḥ ko 'yamiti | nirvāṇālambanaḥ samādhiranimitta ityākhyāyate | yadi dharmalakṣaṇamapi sajīvam | kimasallakṣaṇaṃ bhavati | yathoktaṃ sūtre- yogī rūpalakṣaṇaṃ prahīṇaṃ paśyati yāvaddharmalakṣaṇaṃ prahīṇaṃ paśyati iti | sūtre ca tatra tatroktam- sarve dharmā anityāḥ sarve dharmā anātmānaḥ | teṣāṃ vyupaśamo nirvāṇamiti | tatrātmā sarvadharmāṇāṃ svabhāvaḥ | yat sarvadharmāṇāṃ svabhāvādarśanam | tadā anātmadarśanaṃ bhavati | yadi nirvāṇaṃ dharmaḥ tadā nāsti svabhāva iti darśanaṃ nopalabdhuṃ śakyate | asya dharmasya nirodhābhāvāt | yathā yatra ghaṭo 'sti | na tatra ghaṭasya vināśadharmo 'sti | ghaṭe vinaṣṭe tu ghaṭo vinaṣṭa iti vaktuṃ śakyate | vṛkṣacchede 'pyevam | evaṃ saṃskārā athāpi vartante | tadā na nirvāṇamityākhyāyate | saṃskārāṇāṃ nirodhe tu nirvāṇamityākhyā bhavati |
duḥkhanirodhaśca na punardharmāntaraṃ bhavati | yathoktaṃ sūtre- yadidaṃ bhikṣavo duḥkhaṃ nirudhyate anyadduḥkhaṃ notpadyate na punastatsantatirasti | idaṃ sthānaṃ paramaṃ śāntaṃ śiva yaduta ( SSS_521 ) sarvapratinissargaḥ kāyikacaitasikarāgātyantavisaṃyogo nirodho nirvāṇamiti | tatredaṃ duḥkhaṃ nirudhyate | anyaddaḥkhaṃ notpadyata iti vacane ko dharmo nirvāṇādanyo bhavati | nāpyasti punaḥ pṛthak kṣayadharmaḥ | utpannamātrā tṛṣṇā nirudhyate, ajātā na jāyate | tasmin samaye kṣayo nāma | ko dharmaḥ punarasti kṣaya ityabhidhīyamānaḥ | dravyato nābhidhātuṃ śakyate |

atha sattā dharmasya nāmāntaram | pañcaskandhānāmabhāvo nirvāṇamityucyate | tatrābhāvo vidyamānaḥ san sattetyucyeta | itīdantu na sambhavati | aśeṣanirodhe nirvāṇamityabhidhīyate | tadyathā cīvarakṣayaḥ punarna dharmāntaramasti | tathā no cet cīvarakṣayādirapi pṛthak dharmaḥ syāt |
bhavānavocat- asti nirodhajñānamiti | tadapyabādhitam | tadyathā vṛkṣacchedādau [vṛkṣaccheda]jñānamutpadyate | na cāsti pṛthak chedadharmaḥ | saṃskāravaśāttatra jñānamutpadyate | yat sarvasaṃskārāṇāmabhāvaḥ | [tat] nirvāṇaṃ bhavati | yathā yatra yannāsti tatra tena śūnyamiti jñānam | (pṛ) kimidānīṃ nāsti nirvāṇam | (u) na nāsti nirvāṇamiti | kintu nāsti dravyadharma[rūpam] | yadi nāsti nirvāṇam | tadā sadā sarvatra jātimaraṇamasti | na kadācinmokṣasamayaḥ | yathā asti ghaṭabhaṅgaḥ vṛkṣasamucchedaḥ | paraṃ tu nāsti dravyato dharmāntaramastīti | [anena] anyasatyādivacanamapi pratyuktam | kasmāt | asti duḥkhanirodha ityato 'styajāto 'bhūto 'kṛtako 'saṃskṛta ityādivacanaṃ sarvamapratihatam |
araṇājñānamiti | yena jñānena na raṇāyate pareṇa saha | idamaraṇā [jñāna]m | ( SSS_522 ) kecidāhuḥ- maitrīcittamidamiti | maitrīcittānna sattvānupahanti | anye kecidāhuḥ- śūnyatāvihāro 'yamiti | anena śūnyatāvihāreṇa na vastunā raṇāyate | kecidvadantinirvāṇābhirucicittamidamiti | nirvāṇābhirucyā hi na raṇāspadamasti | kecidvadanti- caturthadhyānagataṃ [kiñcidida]miti | nedaṃ niyamena tathā | etajjñānabhāvitacittasyārhato nāsti [raṇāspadaṃ] kiñcit |
praṇidhijñānamiti | dharmeṣu apratihataṃ praṇidhijñānamityucyate | (pṛ) tathā cet bhagavato buddhasya kevalamidaṃ jñānaṃ syāt | (u) evameva | buddho bhagavānevaitajjñānasampannaḥ | anye [ta]dbalādhiṣṭhitā apratihata[jñānaṃ] vindante |
prāntakoṭikajñānamiti | yat yogī prakṛṣṭamuttamaṃ jñānaṃ sarvadhyānasamādhibhiḥ paribhāvitaṃ parivardhitaṃ pratilabhya [sva]jīvitasya bṛddhau hrāse vaśitāṃ vindate | idaṃ prāntakoṭikajñānamityucyate ||
pañcajñānavargaḥ ṣaṇṇavatyuttaraśatatamaḥ |
197 ṣaḍabhijñājñānavargaḥ
asti ṣaḍabhijñājñānam | ṣaḍabhijñāḥ- kāyarddhiḥ dviyacakṣuḥ divyaśrotraṃ paracittajñānaṃ pūrvanivāsānusmṛtirāsravakṣaya[jñāna]miti | kāyarddhiriti | yogī svakāyādapo 'gniñcāviṣkaroti | vihāyasā gacchati | āvirbhavati | tirobhavati | sūryācandramasau parāmṛśati | brahmāṇamīśvaraṃ nānānirmitāṃścādhigacchati | īdṛśaṃ karma kāyarddhiḥ | (pṛ) kathamidaṃ setsyati | (u) yogī dhyānasamādhīnāṃ samyak bhāvanayā vindate | yathoktaṃ sūtre- dhyānasamādhānasya balamacintyamiti | kecidāhuḥ- nirmāṇacittamavyākṛtamiti | idamayuktam | yadyayaṃ yogī parahitāya nānānirmitaṃ pradarśayati | kasmāttadavyākṛtaṃ bhavet | kecidāhuḥ- kāmadhātukacittena kāmadhātukanirmitaṃ karoti | rūpadhātukacittena rūpadhātukanirmitaṃ karotīti | tadapyayuktam | cakṣurādyapi evaṃ syāt | kāmadhātukavijñānena kāmadhātukarūpameva paśyedityādi | yadi rūpadhātukacittaṃ kāmadhātukacittaṃ karoti | ko doṣo 'sti | kecidāhuḥ- prathamadhyānābhijñayā brahmalokaṃ gacchati yāvaccaturthadhyānābhijñayā rūpaparyantaṃ gacchatīti | idamapyayuktam | indriyabalavaśāt yatra kutracit gacchati | yadi tīkṣṇendriyaḥ, prathamadhyānābhijñayā caturthadhyānamanuprāpnoti | mṛdvindriyo dvitiyadhyānābhijñayāpi na prathamadhyānamupayojayati | yathā mahābrahmā [sahāṃ] patiḥ dhyānasyāntaramanuprāptaḥ | na tatrāsti [tasyā]bhijñā | prathamadhyānabalena anyān brahmadevānanuprāpnoti | naiva tu prathamadhyānena brahmāvāsaṃ prajānāti | bhagavān pūrvanivāsena ārūpyamanusmarati | yathoktaṃ sūtre rūpe vā ārūpye vā pūrvatanīnamupapattyāyatanaṃ bhagavān sarvaṃ prajānāti | ato nāsti niyamaḥ |
kecidāhuḥ- divyacakṣuḥ prajñāsvabhāvamiti | tadapyayuktam | divyacakṣurālokavaśena siddham | prajñā tu naivam | (pṛ) sūtra uktam- ālokalakṣaṇaṃ bhāvayan jñānadarśanaṃ sādhayati iti | jñānadarśanameva divyacakṣuḥ | (u) maivam | api cāha- divyaśrotraṃ na prajñāsvabhāvamiti | tat śrotramityākhyāyate iti | ato na prajñāsvabhāvam | divyacakṣuḥ pratyutpannaṃ rūpamālambate | na tathā manovijñānam | divyacakṣurvibhaṅge coktam- jñānaṃ sattvakarmavipāka[bhūta]m | cakṣurvijñānasya nāsti balamidam | kintu manovijñānasya jñānaṃ cakṣurvijñānaprayogakāle samutpadyate | ato dhyānasamādhibhya utpannaṃ rūpaṃ divyacakṣurityucyate | (pṛ) divyacakṣuṣaḥ saṃsthānaṃ kiṃ mahat kiṃ vālpam | (u) tārakāpramāṇasadṛśam | (pṛ) andhasya katham | (u) cakṣurāyatanena sahaiva bhavati | (pṛ) kiṃ divyacakṣurekaṃ uta dve | (u) dve bhavataḥ | (pṛ) yāṃ kāñciddiśamanupaśyati | (u) sarvā diśo vyāpya paśyati | (pṛ) kiṃ nirmite 'pyasti | (u) nāsti | nirmāturasti | divyaśrotravādo 'pyevam |

yogī tat paracittaṃ vetti | yat paracittajñānam |(pṛ) kasmānnocyate paracaitasikajñānam | (u) asmādeva kāraṇānnāsti pṛthak caitasikam | parakīyasaṃjñāvedanādīnāṃ jñānamapi paracittajñānameva | kecidāhuḥ- jñānamidaṃ sajātīyālambanam | yathā sāsraveṇa sāsravaṃ jānāti anāsraveṇa anāsravaṃ jānāti iti | tadayuktam | neme vadanti kāraṇaniyamam- anena kāraṇena sajātīyamevālambanaṃ jānātīti | kecidvadanti- pratyutpannamātrālambanamiti | tadapyayuktam | kiñcidanāgatālambanam | yathā kaścidavitarkasamādhimupasampannaḥ prajānāti asmāt samādhervyutthite evamevaṃ vitarko bhaviṣyatīti | kecidvadanti- jñānamidaṃ na mārgasatyaṃ prajānātīti | tadayuktam | yadi prajānāti | ko doṣaḥ | āha ca- pratyekabuddho mārgasatyadarśanagatatṛtīyacittaṃ jñāsyāmīti saptamaṃ cittameva paśyati | śrāvakastṛtīyacittaṃ jñāsyāmīti ṣoḍaśaṃ cittameva paśyati | kimayaṃ na mārgasatyadarśanaṃ prajānāti | kecidāhuḥ- jñānamidaṃ na prajānāti ūrdhvabhūmimūrdhva[bhūmi]pudgalamūrdhvamindriyamiti | idamapyaniyatam | devā api prajānānti bhagavataścittam | tadyathā bhagavānekadā pariṣadaṃ vihāya punargrahaṇecchāmanvasmarat | tat sarvaṃ brahmā prājānat | kiñcaikasmin samaye manasyacintayat- rājā bhūtvā ( SSS_525 ) yathādharmaṃ lokaṃ vineṣyāmīti | mārastadeva jñātvā samāgatyāyācata | devā api jānanti- ayamarhan yāvadayaṃ srotaāpattipratipannaka iti | bhikṣavo 'pi prajānanti bhagavataścittam | tadyathā bhagavati parinirvāṇābhimukhe sati anirūddho bhagavatopasampannān dhyānasamādhīn yathākramamajānīt | kecidāhuḥ- jñānamidaṃ nārūpyaṃ prajānātīti | ida mayuktam | bhagavān hi pūrvanivāsā[nusmṛtyā] ārūpyaṃ prajānāti | paracittajñānenāpi tathā jñāne ko doṣaḥ |
(pṛ) kathaṃ paricittaṃ jānāti | (u) ālambane sati jānāti | yadi cittaṃ rūpāvacaraṃ, rūpālambanaṃ cittaṃ bhavati | ityādi | (pṛ) tathā cet paracittaṃ sarvadharmālambanaṃ syāt | (u) evameva [syāt] | yadi na jānātyālambanaṃ, katamat cittaṃ jānīyāt | yathoktaṃ sūtre- bhavataścittamevamevamiti prajānāmi iti | idameva rūpādyālambanam |
paracittajñānaṃ trividham- nimittajñānaṃ, vipākapratilabdhaṃ, bhāvanāpratilabdhamiti | nimittajñānamiti yathā aṅgamantrādinā jānāti | vipākaprāptamiti yathā asurādīnām | bhāvanāpratilabdhamiti dhyānasamādhibhāvanābalapratilabdhaṃ paracittajñānam | idameva ṣaḍabhijñāsu bhāvanāpratilabdhamityucyate |
yadatītādhvanīskandhānāmanusmaraṇaṃ [tat] pūrvanivāsānusmaraṇam | (pṛ) keṣāṃ skandhānāmanusmaraṇaṃ karoti | (u) svaskandhān paraskandhānasattvaskandhāṃścānusmarati | jinānāṃ skandhānanuramarannapi teṣāṃ śīlādīn dharmānanusmarati | kena tat jñāyate | yathā śāriputraḥ bhagavantaṃ pratyāha- ahamatītānāgatānāṃ tathāgatānāṃ cittamajānannapi teṣāṃ dharmaṃ jānāmīti | śuddhāvāsā devāstathāgatacittaṃ jānantītyato bhagavantamupasampadyāhuḥ- atītatathāgatānāṃ bhagavan iryāpatho 'pyevamiti |
(pṛ) pūrvanivāsā[nusmṛti]vibhaṅge kasmāduktaṃ saha nimittena saha jātyeti | (u) anusmṛtirviśadetyata evaṃ nimittasaṃjñāmavocat amukaḥ pudgalaḥ ityādi | vastuvijñānena nimittamityucyate | jātirnāma gotram | yathāhuḥ- idaṃ tava kulaṃ iyaṃ tava jātiriti | jātiṃ nimittañca militvā vadatītyato jñānadarśanaṃ viśuddham | (pṛ) kasmādviśadānusmaraṇaṃ bhavati | (u) atītadharmā niruddhā na nimittāni | athāpi tān jñātuṃ prabhavatīdamadbhutam | ( SSS_526 ) kaścinnimittābhyuhena jānan na viśadaṃ jānāti | yajjinaurasāḥ [te] 'pi punarevam | ato jātiṃ nimittaṃ militvoktam |
kaścit pūrvanivāsajñānaṃ prayojayati | kadācit samārgayā cintāmayaprajñayā prajānātyatītamadhvānam | yathā saṃskārapratyayaṃ vijñānam | anayordvayościntāmayī prajñā viśiṣyate | kasmāt | asti hi pudgalasya aṣṭamahāsahasrakalpān jānato 'pi nāstīyaṃ cintāmayī prajñā | ato mithyādṛṣṭirutpadyate | yadi ta āgataṃ jarāmaraṇaṃ bhavati | tadatītya na punarasti [iti] | samārgacintāmayaprajñasya naivāsti taccittam |
(pṛ) kecidāhuḥ- jñānamidamatītaṃ kramaśo 'nusmaratīti | tadayuktam | yadi kṣaṇakrameṇānusmarati | ekasminneva kalpe vastu durvijñeyaṃ sarvataḥ | kiṃ punarapramāṇakalpe (pṛ) sūtre kasmāduktam- ahamekanavatikalpānāgatya nāpaśyaṃ [kimapi] dānamapacīyamānaṃ vinā vipākena iti | (u) bhagavānatra saptabuddhān sākṣīcakāra | dīrghāyuṣkāḥ śuddhāvāsā api buddhairna samadarśinaḥ | bhagavān yathābhūtajñānaṃ pratilabdhavānityataḥ pariśuddhaguṇaḥ | yadi satkaroti [tathāgataṃ] sa ubhayorlokayoḥ puṇyamanuprāpnoti | ata etadubhayamuktam |
kecidāhuḥ- jñānamidaṃ nordhvabhūmiṃ prajānātīti | tadayuktam | ūrdhva[bhūmika] kāyarddhyādau pratyuktameva | (pṛ) yadi smṛtisvabhāvamidam | kuto jñānamityucyate | (u) smṛtirnimittamanusambhavati | atītaṃ na nimittam | athāpyanusmarati | prajñāviśeṣameva smṛtiriti brūmaḥ |
pūrvanivāsānusmṛtistrividhā- pūrvanivāsajñānaprayogiṇī, vipākapratilabdhā, punarātmasmṛtisañjananīti | pūrvanivāsajñānaṃ bhāvanāpratilabdham | vipākapratilabdhamiti yathāsurādīnām | punarātmasmṛtisañjananī yanmanuṣyagatau bhavati | (pṛ) kena karmaṇā punarātmasañjananī bhavati | (u) sattvānāmavihiṃsanena karmaṇā pratilabhate | kasmāt | maraṇakāla upapattikāle ca duḥkhābhihatatvānmuṣitasmṛtirbhavati | tatrāmoṣaṇaṃ durlabham | ataḥ kuśalaṃ karmāpekṣyate | kecidvadanti- idamatītaṃ saptādhvaparamamanusmaratīti | nāyaṃ niyamaḥ | kaścit pratyadhvamavihiṃsanadharmasubhāvitatvāt suciraṃ viprakṛṣṭañcānusmarati |
āsravakṣayajñānasākṣātkārābhijñeti | vajropamasamādhirayam | ( SSS_527 ) vajropamasamādhirayamāsravakṣayarūpaḥ anāvaraṇamārgaḥ | āsravakṣayaḥ aśaikṣajñānamityucyate | vajropamasamādhinā āsravāṇāṃ nirodhaḥ kṣayaḥ | [sa] āsravakṣayajñānasākṣātkārābhijñetyucyate | (pṛ) anye ṛddhi[pādā] api vaktavyāḥ; kena dharmeṇa sākṣātkaroti | (u) uktameva pūrvaṃ dhyānasamādhīn gabhīraṃ bhāvayan ṛddhipādān sākṣātkarotīti | yatprayojanamanusṛtya sākṣātkāraḥ sākṣātkṛtaṃ vastu, [sa] sarva ṛddhipādaḥ |

kecidāhuḥ- sarva āryamārgā asravakṣayasyopāyāḥ | yathoktaṃ sūtre- tathāgate loka utpanne supuruṣā dharmaṃ śrutvā pravrajitāḥ śīlaṃ samādadānā apanītapañca nīvaraṇāḥ samādhiṃ bhāvayantaḥ satyaṃ paśyanti ityādi sarvamāsravakṣayasyopāyāḥ | kecidāhuḥ- dānādayaḥ kuśaladharmā api āsravakṣayasya nidānāni | yathoktaṃ sūtre- yogino dānaṃ kṣīṇāsravaśūnyānātmajñānaṃ sādhayatīti | idamucyate tattvata āsravakṣayasākṣātkārābhijñā iti | asyaiva dharmasya nāmāntaraṃ vajropamasamādhiriti | nimittāni samūhantīti vajratvam | tīrthikāḥ pañcābhijñā bhavanti | tairasya tattvajñānasyāpratilabdhatvāt |
(pṛ) anātmajñānena ātmadṛṣṭiṃ bhindyāt | kathamanena kāmapratighādi prajahāti | (u) anātmajñānena sarvāṇi nimittāni nirundhe | nimittābhāvātsarve kleśā nirudhyante | (pṛ) adyena anātmajñānena nimittāni nirundhe | dvitīyajñānādinā ka upayogaḥ (u) nimittāni niruddhānyapi punarutpadyante | ato dvitīyādyapekṣate | (pṛ) yadi niruddhaṃ punarutpadyate | tadā anavasthaṃ nimittaṃ bhavati | tathā sati nārhanmārgaḥ | (u) astyavasthā | yathā paśyāmaḥ stanyaṃ śuṣyat punaḥ prasravati | asti kaścit kālaḥ [yadā] stanyaṃ pratiruddhapayaḥprasūti bhavati | tadā avadhirbhavati | nimittamapyeyam | yathā ca tapte 'yasi kṛṣṇalakṣaṇaṃ niruddhaṃ punarutpadyate | yāvallohitalakṣaṇamutpadyate | sa samayo 'vadhirityucyate | kalalādayo dṛṣṭāntā apyevam | yasmin samaye nimittāni niruddhāni na punarutpadyante | sa samayo 'rhanmārgapratilambhaḥ | (pṛ) kimarhato 'tyantābhāvarūpāṇi nimittāni | (u) yadā asamāhitacittasthaḥ, tasmin samaye santyapi rūpādinimittāni | kintu na doṣajanakāni | yadi kiścit cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā mithyāmanaskāreṇa mithyā vikalpayati | tadā doṣājanakāni bhavanti |
(pṛ) kimanātmaśūnyajñānam | (u) yadyogī pañcasu skandheṣu prajñaptaṃ sattvaṃ na paśyati | dharmaśūnyatvāt rūpakāyanirodhaṃ yāvadvijñānanirodhaṃ paśyati | idamucyate anātmaśūnyajñānam | ( SSS_528 ) (pṛ) prajñaptikṛtā dharmā nityavartinaḥ | [teṣu] tṛṣṇādayaḥ kleśā api praheyāḥ | yathoktam- padārthā nityasthāyinaḥ | vyavasāyī tu [tatra] kāmatṛṣṇāṃ prajahāti iti | kiṃ nirodhalakṣaṇamapekṣate | (u) sūtra uktam- yatkiñcitsamudayadharma, tatsarvaṃ nirodhadharma | teṣu dharmeṣu virajo dharmacakṣuḥ pratilabhata iti | yo nirodhena prahāṇaṃ tadatyantaprahāṇam | kaścidyogī rūpeṣu vītarāgaḥ kāmapratighaṃ kṣapayati | tadarthaṃ bhāgavānīdṛśīṃ gāthāmavocat | kiñcāha- saṃskārāḥ svabhāvaśūnyā māyāvat | prākṛtā ajñā vadanti- te vastusanta iti | śaikṣāḥ punaḥ prajānanti- te tucchā riktā māyāvaditi | arhannapi māyāṃ [kiṃ] na paśyati | ato jñāyate yayā prajñayā dharmāṇāṃ nirodhaṃ sākṣātkaroti iyamāsravakṣayajñānasākṣātkriyābhijñeti ||
ṣaḍabhijñāvargaḥ saptanavatyuttaraśatatamaḥ |
198 jñānakṣāntivargaḥ
(pṛ) sūtra uktam- yo yogī saptabhirupāyaistribhirarthāvalokanaiḥ samanvitaḥ so 'smin dharme kṣipramāsravakṣayamanuprāpnotīti | kimidaṃ jñānam | (u) saptopāyā nāma śrutamayī prajñā cintāmayī prajñā ca | kasmāt | asamāhitacitta evaṃ vicārayati- yadidaṃ rūpam, ayaṃ rūpasamudayaḥ ayaṃ rūpanirodhaḥ iyaṃ rūpanirodhagāminī pratipat, [ayaṃ] rūpāsvādaḥ, [ayaṃ] rūpādīnavaḥ idaṃ rūpanissaraṇaṃ iti | (pṛ) yadīyaṃ śrutamayī cintāmayī prajñā | kasmādāha- kṣipramāsravakṣayamanuprāpnotīti | (u) yadyapīyaṃ śrutamayī cintāmayī prajñā tathāpyevaṃ pañcaskandhān vikalpayan ātmamatiṃ vibhedayati | ata āha- kṣipramāsravakṣayamanuprāpnotīti | trividhāvalokanajñānaṃ yaduta saṃskārā anityā duḥkhā anātmāna iti | skandhadhātvāyatanamukhena saṃskārān paśyato nāstyartho hitaṃ vā | (pṛ) tathā cet pūrvamādīnava uktameva- anityā duḥkhā iti | nissaraṇe coktam- anātmāna iti | kasmātpunarucyate trividhamidamavalokanamiti | (u) trividhāḥ śikṣate- pūrvaṃ śrutamayīṃ cintāmayīṃ prajñām | paścāt bhāvanāmayīṃ prajñām | pūrvaṃ śrutamayyāṃ cintāmayyāṃ prajñāyāmuktāḥ sapta prakārāḥ | paścādbhāvanāmayyāṃ prajñāyāṃ trayaḥ prakārāḥ | kasmāt | yadanityaṃ tat duḥkhamiti lakṣaṇasya bhaṅgo ( SSS_529 ) nāma anityasya bhaṅgaḥ nānityasaṃskārāṇāṃ bhaṅgaḥ | pūrvaṃ kāmakaṣāyotsarga ukte 'pi noktaṃ kathamutsṛjatīti | paścāttābaduktaṃ trividhamarthāvalokanam |
(pṛ) katamā aṣṭa kṣāntayaḥ | (u) yatkiñcit jñānaṃ prajñaptividāraṇam, iyaṃ kṣāntirityucyate | kṣāntiriyamūṣmamurdhakṣāntilaukikāgradharmeṣva[sti] | (pṛ) yogino 'pi buddhe dharme saṅghe śīladiṣu kṣāntirasti | kasmāduktamaṣṭāviti | (u) prādhānyāduktam | prādhānyaṃ mārgapratyāsannatā | yathā duḥkhe dharmajñānāya duḥkhe dharmakṣāntirityevamādi | kasmāt | pūrvaṃ hi mārgānukūlāṃ cintāmayīṃ prajñāṃ prayujya paścātpratyakṣajñānamanuprāpnoti | yathā hastipakaḥ pūrvaṃ hastipadaṃ dṛṣṭvā tena jñānena prajānāti- atra vartata iti | paścādabhimukhīkaroti | tathā yogyapi pūrvaṃ kṣāntyānvayajñāne na nirvāṇamabhyūhya paścāt tena jñānenābhimukhīkaroti | ataḥ sūtra uktam- [evaṃ] jānan[evaṃ] paśyan āsravakṣayamanuprāpnotīti ||
jñānakṣāntivargo 'ṣṭanavatyuttaraśatatamaḥ
199 navajñānavargaḥ
(pṛ) kecidābhidharmikā vadanti arhan kṣayajñānaṃ sākṣātkurvan sāṃvṛtāni nava jñānāni prāpnoti yaduta kāmadhātupratisaṃyuktaṃ kuśalamavyākṛtaṃ [jñānaṃ] yāvannaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanapratisaṃyuktaṃ kuśalamavyākṛtaṃ [jñāna]m | kathamidam | (u) na sarvo 'rhan sarvān dhyānasamādhīn prāpnoti | kathaṃ nava jñānāni prāpnuyāt | (pṛ) sarvo 'rhan dhyānasamādhīn prāpnoti | na tu sarvaḥ samāpattimabhimukhīkaroti | (u) yadi samāpattiṃ nābhimukhīkaroti | katamā prāptirnāma | yathā kaścidāha- granthaṃ jānāmi, tadakṣaramekantu na vijānāmīti | tathedamapyasti | (pṛ) yo vītarāgaḥ san na prathamadhyānasamāpattiṃ nādyāpi pratyakṣīkṛtavān | sa āyuṣo 'nte ['pi] na tāmutpādayati | (u) sūtre tūktam- asminnantarāle samāpadya paścāttāṃ samutpādayediti | idānīṃ kathamasminnantarāle 'samāpannastāṃ samutpādayati | (pṛ) yadi ( SSS_530 ) rāgādvirajyamānasyātītānāgatāni sarvāṇi dhyānāni mūlataḥ prāpnāni | tadvipākena [ta]dutpattiṃ prāpnoti | (u) anāgataṃ karma akṛtamabhūtaṃ na vipākaṃ prāpayati | atītāni dhyānāni citta utpannacarāṇi yadi vipākaṃ prayacchanti | tadā avidyamānatāhāniḥ | kiñca nānāgatakarmāṇi prāpnuyāt | yadi prāpyamiti, anāgataṃ sarvaṃ prāpyaṃ syāt | kasya pratibandhāt prāptyaprāptī staḥ |

(pṛ) yadyanāgato dharmo na prāpya iti | śaikṣo nāṣṭabhiraṅgaiḥ samanvitaḥ syāt | aśaikṣo 'pi daśabhiraṅgaiḥ samanvitaḥ | kasmāt | yasya dvitīyadhyānādi niśritya samyak dharmaniyāmāvakrāntirbhavati | so 'nāgate samyaksaṅkalpaṃ prāpnoti | yadi yogī kṣayajñānamabhimuravīkaroti | tadānāgate 'dhvani samy dṛṣṭiṃ prāpnoti kaścidārūpyasamādhiṃ niśrityārhatphalaṃ prāpnoti | ayamanāgate samyaksaṅkalpaṃ samyagvācaṃ samyakkarmāntaṃ samyagājīvaṃ prāpnoti | yadi tṛtīyadhyānādi niśrityāryamārgaṃ prāpnoti | so 'nāgate prītiṃ prāpnoti | evamādayo dharmāstadā na syuḥ | ato jñāyate astyanāgato dharma iti | yadi ca nāsti anāgata[dharmaḥ] kathaṃ bhāvako phalāni dhyānasamādhyādīnanuprāpsyati | yogī yadā mārgānvayajñāne vartate | prathamaphalasaṅgṛhītāni sarvāṇi jñānāni samādhīṃśca sarvathānuprāpnoti | tathā no cet phalāni gaṇayitvā gaṇayitvānuprāpnuyāt | kasmāt | phalāni sarvāṇyabhimukhīkāle prāpnuyāditīdaṃ na sambhavati | ato jñāyate bhavedanāgate bhāvaneti |

ucyate | yat bhavatoktam- aṅgaiḥ samanvita iti | idamabādhitam | kasmāt | śīlādyaṅgāni kramaśaḥ prāpyante naikakālamiti brūmaḥ | ato nāsti dūṣaṇam | yaduktaṃ bhavatā keṣāñcitprāptistajjātīyātā[mapi] | yoginaḥ [kutracit] duḥkhajñānaprāptāvanyaduḥkhajñānajātiḥ prāptā bhavati | yathā manuṣyajātiḥ prāptetyato manuṣyalakṣaṇaṃ prāptaṃ bhavati | nāpi pratikṣaṇaṃ kramaśo manuṣyalakṣaṇaṃ prāptamiti | tathedamapi | (pṛ) yogino vidyamānaduḥkhādīnāṃ jñānāni kramikāṇīti sarvaṃ parihṛtameva | srotaāpattiphalasaṅgṛhītānāṃ jñānānāṃ prāptiḥ punaraikakālikī | (u) anāsravajñānāni prāptāni tu na parihīyante | (pṛ) yadi pūrvaṃ ( SSS_531 ) prāptāni na parihīyante | tadā prāptiḥ prayoga iti nāsti bhedaḥ | kasmāt | prāptaphala eva yogī ityādidoṣaḥ | (u) yadi nāsti viśeṣaḥ | kimavadyaṃ bhavati | yathā sampannaphalo 'pi yogītyucyate | tathedamapi | pudgalo 'yaṃ punarviśiṣṭaṃ dharmaṃ prāpnotītyato 'sti pravibhāgaḥ | ato nāsti doṣaḥ | yathā samāpattapañcaśīlaḥ punaḥ pravrajyāsaṃvaramanuprāpnuvannapi na maulikaśīlebhyaḥ parihīyate | prāptaphalasya ca mārgādarśanādasti pravibhāgaḥ | yathā kaścidādau vastu jānannapi viśiṣṭavastu[darśanāya yatata] iti pravibhāgo 'sti | tathe damapi | ato jñāyate nāstyanāgatasya prāptiriti | kiñca yogī śūnyānātmajñāne viharati | tasmin samaye kathamanuprāpnoti laukikaṃ dharmam | ato jñāyate kṣayajñānaprāptau na laukikajñānamanuprāpnotīti |
(pṛ) imāni laukikajñānāni kṣayajñānena sahārhataḥ samādhisamāpattivyutthānacittakriyāṃ prāpayanti | (u) arhataścittaṃ santānena pravartamānaṃ pratikṣaṇaṃ viśuddham | yadi punarnavajñānāni prāpnoti | cakṣurādi sarvaṃ punaḥ prāpyeta | tathā no cet na navajñānāni prāpnuyāt | uktañca- anāgatabhāvanāyā nāsti hetuḥ pratyayo vā iti | kasmāt | ete hi vadanti- satyadarśanamārge kevalaṃ nimittābhāsaṃ jñānaṃ bhāvayati | cintanāmārge 'pi nimittābhāsamanimittābhāsañca bhāvayati | satyadarśanamārge nordhvabhūmiṃ bhāvayati | cintanāmārge tu bhāvayati | mārgānvayajñāne na sāṃvṛtaṃ kuśalaṃ bhāvayati | anyasmin jñāne tu bhāvayati | ānantaryamārge na paracittajñānaṃ bhāvayati | śraddhāvibhukto darśanaprāptatvena parivartamānaḥ sarvasminnānantaryavimuktimārge na sāṃvṛtaṃ mārgaṃ bhāvayati | samayavimuktaḥ akopyavimuktatayā parivartamāno navānantarya[mārgeṣu] aṣṭavimokṣamārgeṣu saṃvṛtaṃ mārgaṃ na bhāvayati | navame vimuktimārge [tu] bhāvayati | sūkṣmacitte na bhāvayati sarvamanāsravam | etyevamādīnāṃ sarveṣāṃ nāsti kāraṇam | ato bhavān yadi vā samyagdyetuṃ brūyāt yadi vā śraddhāpayet | kiñca śaikṣabhāvanayā bhāvanā bhavati | ūṣma[gatā]diṣu sthitikāle uttamāni sarvāṇi kuśalamūlāni bhāvayati | sarvathā prakarṣakaraṇārthatvāt | yathā sūtramadhīyānasya sarvathā vaiśadyopakāro bhavati | ata ūṣmagatādidharmakālāt yāvat kṣayajñānaṃ sarveṣāṃ bhāvanā bhavati | tathā no cet saddheturvaktavyaḥ ||
navajñānavarga ekonadviśatatamaḥ |
200 daśajñānavargaḥ
daśa jñānāni- dharmajñānaṃ anvayajñānaṃ, paracittajñānaṃ saṃvṛtijñānaṃ, catvāri satyajñānāni, kṣayajñānamanutpādajñānamiti | pratyutpannadharmajñānameva dharmajñānamityucyate | yathoktaṃ sūtre- bhagavānānandamāmantryāha- asmin dharme evaṃ jñānena dṛṣṭvā evaṃ pratibudhyasva | atīte 'nāgate 'pyevaṃ jānīhīti | vaktavyaṃ pratyutpannadharmajñānamiti | idānīṃ pratyutpannamanuktvā kevalamucyate dharmajñānamiti | yathoktaṃ sūtre- bālaḥ pratyutpannaṃ dharmaṃ bahumanyate | jñānī anāgataṃ bahumanyata iti | kiñcāha- pratyutpannāḥ kāmā anāgatāḥ kāmāśca mārasenā māradheyā mārabandhanā ityādau sarvatrocyate pratyutpannavādaḥ | idaṃ saṃkṣipyavacanāt kevalaṃ dharmajñānamityucyate |
avaśiṣṭadharmajñānamanvayajñānamiti vadanti | avaśiṣṭā iti yadutātītā anāgatā dharmāḥ | pratyutpannadharmānanu paścāt jānātīti anvayajñānam | kasmāt | dṛṣṭadharmajñānapūrvakaṃ hi anvayajñānam | dharmajñānaṃ nāma dṛṣṭajñānamityucyate | etaddharmajñānamanusṛtya vitarkitaṃ jñānamanvayajñānamityucyate | (pṛ) anvayajñānamidamanāsravaṃ jñānam | anāsravaṃ jñānaṃ kathamanvayajñānaṃ bhavati | (u) loke 'pyastyanvayajñānam | kasmāt | dharmajñānamanvayajñānaṃ paracittajñānaṃ duḥkhajñānaṃ samudayajñānaṃ nirodhajñānaṃ mārgajñānañca sarvaṃ sāsravamanāsravamasti | imāni jñānāni ūṣmagatādidharmeṣu sāsravāṇi niyāmāvakrāntiprāpyāṇi anāsravāṇi |
(pṛ) kecidāhuḥ- kāma[sampratiyukteṣu] saṃskāreṣu [yadanāsravaṃ] jñānaṃ [kāmasampratiyuktānāṃ saṃskārāṇāṃ] hetau [yadanāsravaṃ] jñānaṃ [kāmasampratiyuktānāṃ saṃskārāṇāṃ] nirodhe [yadanāsravaṃ] jñānaṃ [kāmasampratiyuktānāṃ saṃskārāṇāṃ] prahāṇāya mārge [yadanāsravaṃ] jñānam, idamucyate dharmajñānam | rūpārūpyasampratiyukteṣu saṃskāreṣu yadanāsravaṃ jñānaṃ rūpārūpyasampratiyuktānāṃ ( SSS_533 ) saṃskārāṇāṃ hetau yadanāsravaṃ jñānaṃ rūpārūpyasampratiyuktānāṃ saṃskārāṇāṃ nirodhe yadanāsravaṃ jñānaṃ rūpārūpyasampratiyuktānāṃ saṃskārāṇāṃ prahāṇāya mārge yadanāsravaṃ jñānam, idamucyate 'nvayajñānam iti | kathamidam | (u) uktaṃ hi sūtre- bhagavānānandamāmantryāha- atītae 'nāgate caivaṃ prajānīhīti | na kiñcitsūtramāha- rūpārūpyasampratiyukteṣu saṃskāreṣu jñānamanvayajñānamiti | kiñcoktaṃ sūtre- yogī anusmaret- ahamidānīṃ dṛṣṭarūpeṇopadruto bhavāmi | atīte 'pi rūpeṇopadruto 'bhavam, anāgate 'pi rūpeṇopadruto bhaviṣyāmīti | api coktaṃ sūtre- jātipratyayaṃ jarāmaraṇam | atīte 'nāgate 'pyevaṃ syāditi | tathāvocadaśvaghoṣabodhisattvo gāthām-
pratyakṣamālokya ca janma duḥkhaṃ duḥkhaṃ tathātītamapīti viddhi |
yathā ca tat duḥkhamidañca duḥkhaṃ tathānāgatamapyavehi |
[bījasvabhāvo hi yatheha dṛṣṭo bhūto 'pi bhavyo 'pi tathānumeyaḥ |]
patyakṣataśca jvalano yathoṣṇo bhūto 'pi bhavyo 'pi tathoṣṇa eva || iti |
evamādi duḥkhaṃ mahāvaibhāṣikā api vadanti |

atītānāgatādhvanīnadharmajñānamevānvayajñānam | asya ca yuktirasti | kasmāt | yogī hi atīte 'nāgāmini pratyutpanne ca duḥkhe nirvidyate | nirveda eva eṣu dharmeṣu tattvajñānaprādurbhāvaḥ | yathā pratyutpannāḥ saṃskārā duḥkham | tathātītā anāgatāḥ saṃskārā api duḥkham | kena jñānena atītānāgatān dharmān jānāti | yadīdaṃ dharmajñānam | rūpārūpyasampratiyuktāḥ saṃskārā api santyatītā anāgatāḥ | teṣāṃ jñānamapi dharmajñānaṃ syāt | tathā ca dharmajñānameva nānvayajñānamasti | yadi rūpārūpyasampratiyukteṣu atītānāgateṣu saṃskāreṣu jñānāntaramastīti | kāmasampratiyukteṣvatītānāgateṣu saṃskāreṣu ca jñānāntaraṃ bhavet | tadarthameva ābhidharmikā āhuḥ- asti prāptiraprāptirityato 'nupūrveṇa satyaṃ paśyatīti | kāmadhātusampratisaṃyuktaṃ duḥkhaṃ prāptiḥ | rūpārūpyasampratiyuktaṃ duḥkhamaprāptiḥ | ata ekasmin samaya ubhayajñānaṃ na sambhavati | yadyaprāptirduḥkhamanvayajñānena jñāyate | idānīṃ kāmadhātāvaprāptirduḥkhamapi anvayajñānena jñāyeta |
(pṛ) kena jñānena saṃyojanaprahāṇamārgo bhavati | (u) [tatra] dharmajñānamātramupayujyate | anvayajñānamupāyamārge vartate | (pṛ) kiṃ dharmajñānamupayujyate | (u) duḥkhe dharmajñānaṃ nirodhe dharmajñānañcopayujyate | kasmāt | yogī anityaṃ duḥkhamiti paśyan śūnyamanātmeti paśyati | tasmin samaye saṃskārāṇāṃ nirodhaṃ sākṣātkaroti | anyat jñānaṃ sarvamupāyaḥ | (pṛ) kiṃ duḥkhaṃ dṛṣṭvā nirodho bhavati | (u) vedanāḥ dukhaṃ paśyati | tatrātmamatirutpadyate | atastāsāmapi nirodhaṃ paśyati | yathoktam- adhyātmavimuktatvāt tṛṣṇāyāḥ kṣaye nirodhe svata evārhan prāpta ityucyate | iti | (pṛ) nanu sūtre kiṃ noktaṃ sarvasaṃskārāṇāṃ prahāṇaṃ prahāṇalakṣaṇamiti | (u) ayaṃ yogī adhyātmanirodhaṃ sākṣātkṛrvan sarvatra nirviṇṇaḥ | kiñca yogī adhyātmanirodhamavaśyaṃ sākṣātkuryāt | nānyadavaśyaniyatam |
(pṛ) satyeṣu kathaṃ jñānaṃ bhavati | (u) jātirduḥkhamityādi jñānaṃ bhavati | (pṛ) idamasamāhitaṃ cittam, kathaṃ jñānaṃ janayati | (u) evaṃ darśane sati skandhānāmanityatādidoṣamapi dṛṣṭvā duḥkhanātmasaṃjñāṃ janayati | yathoktaṃ sūtre- [yat] duḥkhaṃ tadanityam, yadanityaṃ tadānātma iti | kasmāt | cakṣurādīnāmindriyāṇāmutpādo 'sti vyayo 'sti | yadyayamātmā, ātmana utpādo vyayaḥ syādityato jñāyate anātmeti | idañca cakṣurādyutpadyamānaṃ na kutaścidāgacchati | kṛtakamastītyato 'nātmetyucyate | sūtre coktaṃ- nāsti kāraka iti | ato jñāyate yadanityaṃ tadanātmeti | evaṃ yoginaḥ samyak anityamanātma ca bhāvayataḥ kāyacittamupaśāmyati | sarvasaṃskāreṣu samutpanneṣu teṣāṃ vihiṃsāmanubhavato duḥkhasaṃjñā samutpadyate | niścarmaṇyā yathā gāva alpasparśe ['pi] vyathānubhūyate | tathā yogī anātmasaṃjñāvaśāduttamāṃ duḥkhasaṃjñāṃ sādhayati | mūḍhastu ātmasaṃjñāvaśātsatyapi mahati duḥkhe na tadupāyāsamanubhavati | idamucyate duḥkhajñānam | saṃskārāṇāmutpādadarśanaṃ hetujñānam | saṃskārāṇāṃ vyayadarśanaṃ nirodhajñānam | mārgasyāvarāgrānusaraṇaṃ mārgajñānam |
(pṛ) kimucyate kṣayajñānam | (u) sarvāṇi nimittāni kṣapayatīti kṣayajñānam | kasmāt | śaikṣasya nimittaṃ prahīṇaṃ punarutpadyate | idantu atyantaṃ kṣapayatīti ( SSS_535 ) kṣayajñānam | yathoktaṃ sūtre- abhūtanimittamidamabhūtaṃ saṃjñāmātramiti prajānato duḥkhāni kṣīyanta iti | śaikṣāḥ prajānanti | abhūtaṃ saṃjñāmātramātmeti | taccittamatyantaṃ prahīṇamiti kṣayajñānamityucyate | yathoktaṃ sūtre- kaścidarhan tathāgatasya purato vyākaroti- bhagavatā deśitāni na santi mama | nāhameṣu saṃyojaneṣu punarvicikitse | sadā mama samāhitaikāgrasya samyak caryāmanusmarataḥ kāmādīnyakuśalāni na cittasyāsravā bhavanti iti | tatra nimittaṃ gṛhṇātītyataḥ saṃyojanāni bhavanti | prahīṇanimittasya tu saṃyojanāni nirudhyante | śaikṣā nimitte 'nimittamiti viharanti | ata ātmamatiḥ kadācidāvirbhavati | yathā sthāṇuṃ dṛṣṭvā ayaṃ puruṣa iti saṃśerate | ato 'rhataḥ kevalaṃ nirvicikitsasya prāptiḥ | sadā animittavihāricittatvāt pūrvaṃ sattvaśūnyatāṃ dṛṣṭvā pañcasu skandheṣu na paśyatyātmānam | paścāt dharmaśūnyatvānna paśyati rūpasvabhāvaṃ yāvadvijñānasvabhāvañca | ato jñāyate sarvanimittakṣayaḥ kṣayajñānamiti |
sarvanimittānāmanutpādaṃ jānātītyanutpādajñānam | śaikṣasya prahīṇanimittasya punarutpādaḥ kṣīṇaḥ | aśaikṣasya nimittaṃ kṣīṇaṃ na punarutpadyate | sarvanimittānāṃ kṣaye nirodhe yatpunaranutpādaḥ tadanutpādajñānam | (pṛ) śaikṣo 'pi jānāti asti [mama] kṣayajñānamanutpādajñānamiti | yathānusmarati- parikṣīṇatrisaṃyojano na punarutpatsya iti | kasmānnāha daśāṅgasamanvita iti | (u) śaikṣo na sarvasaṃjñāḥ prajahāti | ato nāha- asti [mama] kṣayajñānamanutpādajñānamiti | yathā kaścit tatra tatra pratibaddha ekasmānmukto 'pi na vimukta ityucyate | asti cāyamarthaḥ śāriputro 'nāthapiṇḍadasya daśāṅgasamanvāgamamavocat iti | arhan vaśitābalaprāptatvāt prajānāti- kṣīṇāni [me] saṃyojanāni, na punarutpatsya iti | tathā śaikṣo 'pi | arhan aśaikṣamārgaṃ prāpto [yat] prajānāti kṣīṇā[me]jātiriti | tat kṣayajñānamityucyate | uṣitaṃ brahmacaryamiti śaikṣacaryāparityāga ucyate | kṛtaṃ karaṇīyamiti karaṇīyāni sarvāṇi kṛtvā prajānāti- asmādbhavāt nāsti bhavāntaramiti | ato jñāyate arhanneva sarveṣu karaṇīyeṣu vaśitāṃ prāptaḥ kṣayajñānenānutpādajñānena ca samanvitaḥ syāt, ( SSS_536 ) na tu śaikṣā iti | yathā kaścit jvarārto[jvarā]nudgamakāle 'pi jvarītyucyate | yathoktaṃ sūtre-
sarvatra vihatā nandiḥ tamaskandhaḥ pradālitaḥ |
jitvā mṛtyorhi senāñca viharāmi anāsravaḥ || iti |
paracittajñānaṃ yathā ṣaḍabhijñāsūktam | pañcaskandhakalāpaḥ sattvaḥ | tatra jñānaṃ saṃvṛtijñānam | anāsravaṃ jñānaṃ tattvajñānam | idamanāsravābhāsaṃ jñānākhyāṃ prāpnotītyataḥ saṃvṛtijñānamiti vadanti | (pṛ) kecidāhuḥ- sarve sattvāḥ samaṃ jñānasamanvitā iti | kathamidam | (u) yo jinauraso jānāti dharmāḥ pratītyasamutpannā iti | sa prāpnoti nānyaḥ sattvaḥ | jñānākhyāyāḥ prāpitvāt | sarve sattvāḥ saṃjñāprayogamātraṃ vijānanti | yadi prāpnuvantīdaṃ jñānam | [tadā] ābhyantarapṛthagjana ityucyante |
daśajñānavargo dviśatatamaḥ |
201 catuścatvāriṃśajjñānavargaḥ

(pṛ) sūtra uktam- catuścattvāriṃśat jñānāni yaduta jarāmaraṇe jñānaṃ, jarāmaraṇasamudaye jñānaṃ, jarāmaraṇanirodhe jñānaṃ, jarāmaraṇanirodhamārge jñānaṃ, jātibhavopādānatṛṣṇāvedanāsparśaṣaḍāyatananāmarūpavijñānasaṃskāreṣvapyevam | kasmādidamucyate | (u) nirvāṇe ( SSS_537 ) tattvaratne vividhairdvārairavatarati | kaścitpañcaskandhamukhenāvatarati | kaścit dhātvāyatananidānadvāraiḥ, [kaścit] satyaiḥ evamādibhirdvārairnirvāṇamanuprāpnoti | kenedaṃ jñāyate | yathoktaṃ sūtre- [tadyathā] nagarasvāmī nagare niṣaṇṇaḥ syāt | [tatra] kiñcit dūtayugamekasmāt dvārādāgatyopasṛtya nagarasvāmino yathābhūtaṃ vacanaṃ niryātya [yathāgatamārgaṃ] pratipadyeta | tathā [anyadūtayugamanyebhyo] dvārebhyo 'pi | tatra nagarasvāmyupamo yogī | dvārāṇīti skandhadhātvāyatanādīnāṃ bhāvanāyā adhivacanam | dūtayugaṃ śamathavipaśyanopamam | yathābhūtaṃ vacanaṃ nirvāṇasyādhivacanam | iti | dūtā nānādvārebhya āgatā api ekameva sthānamupasarpanti | evaṃ skandhadhātvāyatanādīnāṃ bhāvanā nānādvārāṇyupāyā nirvāṇe 'vataraṇasya | yathā rāhula ekānte niṣaṇṇo dharmaṃ cintayan evaṃ prajānāti- īdṛśo dharma parikīrtitaṃ nirvāṇaṃ prati anuprayātīti |
kiñca bhagavān dharmasyāniśaṃsāyāmāha- dharmo 'yaṃ sarvān kleśāgnīna nirodhayatīti nirodha ityucyate | yoginaścittaṃ praśamayatīti praśamaḥ | yoginaḥ samyak parijñānaṃ parāyayatīti parāyaṇam | ityādayo 'rthā nirvāṇasyāniśaṃsāḥ | brahmacaryamaṣṭāṅgamārga ucyate | aṣṭāṅgamārge ca samyagjñānamevoktam | asya samyagjñānasyaiva phalaṃ yaducyate nirvāṇamiti | bhagavatopradiṣṭaṃ śāsanaṃ sarvaṃ nirvāṇāya bhavati | ato jñāyate pañcaskandhādayo dvārāṇi nirvāṇaparāyaṇāni bhavanti |
(pṛ) kecidābhidharmikā āhuḥ- jarāmaraṇajñānaṃ duḥkhajñānamiti | kathamidam | (u) na [yuktam] | kasmāt | na tatrocyate duḥkhākāraḥ | ato na [tat] duḥkhajñānam | (pṛ) idaṃ kasya jñānaṃ bhavati | (u) tat jarāmaraṇasvabhāvajñānam | (pṛ) ucyate ca jarāmaraṇasamudayaḥ jarāmaraṇanirodho jarāmaraṇanirodhamārga ityādi | ato jñāyate idaṃ duḥkhajñānameva syāditi | (u) tat nidānadvāraṃ bhavati, na satyadvāram | ato na tasya duḥkhākāro vaktavyaḥ | [evaṃ] samudayādau vaktavyaḥ | lakṣaṇasāmyāt | (pṛ) atra kuto nocyate āsvādādīnavanissaraṇādīnāṃ jñānāni | (u) sarvāṇīmāni atra parigṛhītāni | kintu saṅgītikāraḥ saṃkṣipan na [vistaraśa] uvāca ||
catuścatvāriṃśajjñānavarga ekottaradviśatatamaḥ |
202 saptasaptatijñānavargaḥ
(pṛ) sūtra uktam- saptasaptatijñānāni yaduta jātipratyayaṃ jarāmaraṇamiti [jñānam] | asatyāṃ jātau nāsti jarāmaraṇamiti [jñānam] | evamatīte 'nāgate 'dhvanyapi | ( SSS_539 ) yadasya dharmasthitijñānam | [tadapi] anityaṃ saṃskṛtaṃ kṛtakaṃ pratītyasamutpannaṃ kṣayadharma, vipariṇāmadharma, viyogadharma, vyayadharma iti jñānam | yāvadavidyāpratyayāḥ saṃskārā ityapyevam iti | tatra kasmānnoktaṃ- jarāmaraṇasya svabhāvo nirodho mārga ityādi | (u) hitajñasya kṛta evamuktaṃ tasya dvāratvamātramaviṣkaroti | anyadapyevaṃ jñeyam |
tīrthikā bahavo nidāne bhrāntā vadanti- laukikānāṃ padārthānāṃ heturlokātmaka ityādi | ato bhagavān teṣāṃ nidānamātramāha | (pṛ) jātipratyayaṃ jarāmaraṇamityuktvā kasmātpunarāha- asatyāṃ [jātā]viti | (u) niyamārtham | yathā dānaṃ puṇyasya hetuḥ | śīlenāpi puṇyaṃ vindate | yathoktam- dhṛtaśīlo deveṣūtpadyata iti | kecinmanyante- jarā- maraṇapratyayā jātiriti | kecidahetukā jātiriti | ato niyama ucyate | (pṛ) kasmādatīte 'nāgate 'dhvani punarniyama ucyate | (u) pratyutpannamatītādhvanaḥ kadācidbhinnadharma bhavati yadutātītānāṃ sattvānāmāyurapramāṇaṃ prabhāvaśca devatulya ityevamādi | āyurādi bhinnaṃ jarāmaraṇapratyayo 'pi bhinno bhavediti janā vadeyuriti bhītyā niyama ucyate | anāgate 'pyevaṃ [vaktavyam] |
idaṃ ṣaḍvidhaṃ dharmasthitijñānam | anyannāma nirvāṇajñānam | jarāmaraṇasantānakaratvāducyate- anityaṃ saṃskṛtaṃ kṛtakaṃ pratītyasamutpannam | kṣayadharma vipariṇāmadharma ityanityākāraḥ | viyogadharma iti duḥkhākāraḥ | vyayadharma iti anātmaśūnyākāraḥ |
kasmāt tatra rūpasya svarūpaṃ nirodhaḥ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya ca svarūpaṃ nirodhaḥ | ayaṃ trividhavipaśyanānāmartha ityākhyāyate | yathoktaṃ sūtre- yo bhikṣavaḥ saptabhiḥ sthānopāyaiḥ tribhirvipaśyanārthaiśca samanvitaḥ sa kṣipramāsravāṇāṃ kṣayamanuprāpnoti | idameva nirvāṇajñānaṃ bhavatīti | ityādi nidānajñānāni apramāṇaśatasahasrāṇi santi yaduta ( SSS_540 ) cakṣurvijñānamityādi | yathoktaṃ sūtre- cakṣuṣa karma pratyayaḥ | karmaṇaḥ tṛṣṇā pratyayaḥ | tṛṣṇāyā avidyā pratyayaḥ | avidyāyā ayoniśomanaskāraḥ pratyayaḥ | ayoniśomanaskārasya cakṣūrūpaṃ pratyayaḥ | āsravāṇāmayoniśo mananaṃ pratyayaḥ | āhārāṇāṃ tṛṣṇā pratyayaḥ | pañcakāmaguṇānāṃ kabalīkārāhārādayaḥ pratyayāḥ | narakasyālpāyuṣaśca prāṇātipātādayaḥ pratyayāḥ | yadidānīntanaṃ duḥkhaṃ pūrvatanīnañca duḥkhaṃ, sarvasyābhūtasaṃjñā pratyayaḥ | abhūtasaṃjñāyāḥ kāyacittayoḥ priyāpriye pratyayaḥ | priyāpriyayoḥ kāmarāgaḥ pratyayaḥ | kāmarāgasya mithyāvitarkaḥ pratyayaḥ ityevamādipratyayānāṃ jñānamapramāṇamanavadhi svayamevonnetavyam ||
saptasaptatijñānavargo dvyuttaraśatatamaḥ |
[mārgasatyaskandhaḥ samāptaḥ]
śāstraṃ samāptam

Original text: Satyasiddhiśāstram · Edition: N. Aiyaswami Sastri: Harivarman: Satyasiddhisastra, Vol. I, Baroda : Oriental Institute, 1975. (Gaekwad's Oriental Series, 159) · Data entry Udip Shakya · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc