Satyasiddhiśāstram · Part 2140
kiñcoktaṃ sūtre- ahaṃ bhagavan asmin vastuni yathā bhagavadvacanaṃ śraddhadha iti | yat svayaṃ dharadarśinaścittaṃ prasīdati | sā[pi] śraddhetyucyate | pūrvaṃ dharmaṃ śrutvā paścātkāyena sākṣātkaroti | tasyeyaṃ cintā bhavati sa dharmaḥ paramārthasatyo na mṛṣeti, cittañca prasīdati | sā śraddhā caturṣu avetyaprasādeṣvantargatā | tadyathā rogī pūrvaṃ bhiṣagvacane śraddadhāna auṣadhamupasevya rogānmuktaḥ paścāttasmin bhiṣaji prasannacitto bhavati | sā śraddhetyucyate |
śraddheyaṃ dvividhā mohajā jñānajeti | mohajā yat kuśalākuśalamacintayataḥ pūraṇādyasadācāryeṣūtpadyamānaścittaprasādaḥ | jñānajā yathā caturṣu [avetya] prasādeṣu buddhādiṣu cittaprasādaḥ | sā tridhā vibhaktā kuśalā akuśalā avyākṛtā ceti | (pṛ) akuśalā śraddhā kleśamahābhūmigataiva āśrāddhya dharmaḥ | neyaṃ śraddhā bhavati | (u) nāyamāśrāddhyadharmaḥ | śraddhā ca prasādalakṣaṇā | akuśalā śraddhāpi prasādalakṣaṇaiva | tathā no cet akuśalā vedanā vedanā na syāt | na ca tadyujyate vastutaḥ | tatastridhaiva vibhaktā | yā śraddhā indriyeṣu gaṇitā vimuktyanugāminī saptatriṃśabdodhipakṣikeṣu gatā sā niyamena kuśalaiva |
śraddhāvarga ekonanavatitamaḥ |
90 vyavasāyavargaḥ
cetaso 'bhyutsāho vyavasāya ityucyate | sadānyadharmānniśrayate manaskāraṃ vā samādhiṃ vā | tatrāmyutsāhaḥ sadā cittaikāgratāsamudācāraḥ sa vyavasāya ityucyate | trividho vyavasāyaḥ kuśalo 'kuśalo 'vyākṛta iti | yat caturṣu samyakpradhāneṣu antargataḥ sa kuśalaḥ | anyo 'kuśalaḥ | yogī yo 'kuśalānāmādīnave kuśalānāmaniśaṃse ca śraddhadhate | tasya paścādutpadyate vyavasāyo 'kuśalānāṃ prahāṇāya kuśalānāṃ samādānāya | ataḥ śraddhendriyasamanantaraṃ vīryendriyamucyate | kuśadharmagato vyavasāyo vīryamityākhyāyate | sarvahitānāṃ mūlaṃ karoti | tadvyavasāyasahakāratayā manaskārādayo dharmā mahāphalaprāpakā bhavanti | yathā dahanaḥ samīraṇapratilabdhaḥ sarvān dahati ||
vyavasāyavargo navatitamaḥ |
91 smṛtivargaḥ
anubhūtapūrvasya jñānaṃ smṛtiḥ | yathoktaṃ sūtre- yat ciraviprakṛṣṭānubhūtaṃ smarati na pramuṣati sā smṛtirityucyate |
(pṛ) sā smṛtistrayadhvartinī | kasmāt | uktaṃ hi sūtre smṛtiṃ sarvārthikāṃ [vadāmī]ti | sā smṛtiḥ catuḥsmṛtyupasthānagatā | catvāri smṛtyupasthānāni trayadhvālambanāni ca | kasmātpunaratītamātrālambaneti | (u) tadvacanaṃ sarvakālena bhavati | na tu tryadhvā bhavati | yasmin samaye cittamuddhataṃ bhavati | tadā smṛtirubhayatrānugā | sā sarvatragetyucyate | yaduktaṃ bhavatā catvāri smṛtyupasthānāni tryadhvālambanānīti | tatra pratyutpannā prajñaiva na tu smṛtiḥ | atastathāgato [yadā] pūrvaṃ smṛtināmnā vimuktimuktavān tadā tāmeva prajñetyavocat |
(pū) kathaṃ vijñānāntareṇānubhūtaṃ vijñānāntaraṃ smarati | (u) smṛterdharmaṃ evaṃ yat svasantāne yo dharmaḥ [pūrva]mutpannaniruddhaḥ tameva [svasantānikaṃ] viprakṛṣṭaṃ vijñānāntaramālambata iti | jñānānāṃ vijñānadharmaśca tathā yat vijñānāntarānumūtaṃ vijñānāntaraṃ vijānātīti | yathā cakṣurvijñānena vijñātaṃ rūpaṃ manovijñānaṃ vijānāti | anyapudgalenānubhūtamanyaḥ pudgalo vijānāti | yathāryapudgalā yāvatpūrvanivāse dehāntarānubhūtaṃ smṛtibalādvijānānti | (pū) yadi pūrvānubhūtasya jñānaṃ smṛtiriti | ādhunikavijñaptyādidharmāḥ smṛtayaḥ syuḥ | kasmāt | taddharmāṇāmapi pūrvānubhūtopavicārarūpatvāt | (u) vijñaptyādidharmā api smṛtaya ityucyante | yathā bhagavān salyakaṃ nāthaputramavocat pūrvaṃ manasi kṛtvā vyākuruṣva iti | āha ca pūrvānubhuktasukhasmaraṇe kleśa āvirbhavatīti | ato vijñaptyādidharmā api pūrvavastvanusmaraṇarūpā smṛtaya ityucyante | smṛtiriyaṃ gṛhītalakṣaṇājjātā | yasmin dharme gṛhītalakṣaṇamasti | tatra smṛtirbhavati nānyathā | samādhiḥ prajñā ca samādhivarge prajñāvarge ca vakṣyate ||
smṛtivarga ekanavatitamaḥ |
92 vitarkavicāravargaḥ
yat cittaṃ vyagraṃ muharmuhurālambhakaṃ sa vitarkaḥ | samāhitacittasyāpyasti audārikatā sūkṣmatā | [tatra yat] audārikaṃ sa vitarkaḥ | sūkṣmasamādhānābhāvādaudārikaṃ cittamityucyate | yathoktaṃ sūtre- bhagavānāha- savitarkaṃ savicāraṃ prathamadhyānamupasampadya viharāmīti | ataḥ prathamadhyānamasūkṣmasamāhitamiti savitarkaṃ bhavati | yā cittasya vyagratā kiñcitsūkṣmatā sa vicāraḥ | imau dvau traidhātukau | cittasyaudārikasūkṣmalakṣaṇatvāt | vyagraṃ vikṣiptaṃ cittaṃ vitarkavicārau bhavataḥ | tallakṣaṇatvāt sarvatra syātām | apratyakṣaṃ vastu anumityā jñāyate | evaṃ syānnaivaṃ syādityabhyūho vitarkaḥ | ato 'pratyakṣavastuno 'nuvitarkaḥ samyagvitarko vā mithyāvitarko vā iti taṃ kathayāmaḥ | nirvikalpānuvitarkaḥ samyak dṛṣṭirityākhyāyate | ayaṃ tridhājñātaḥ | mithyāvitarko viparītamanaskāraḥ yadanitye nityamityādiḥ | samyagvitarkaḥ yadapratilabdhaṃ tattvajñānamanumitilakṣaṇena jñānena labdhvā yogī nirvedhabhāgīyakuśalamūle vartate | iyaṃ kṣāntirityucyate | evamanyamārgeṇānuyāyi anumitijñānaṃ samyagvitarkaḥ | tatra yat saṃzñānusmaraṇavikalpāpoḍhaṃ tat pratyakṣamityucyate | tasminneva vitarke anena hetunā evaṃ bhavati anena hetunā naivaṃ bhavati iti cintanā vicāraṇā vā sa vicāraḥ |
(pṛ) kecidāhuḥ- vitarkavicārāvekāgratāntargatāviti | kathamidam | (u) maivam | kasmāt | uktaṃ khalu bhavadbhirghaṇṭātāḍanadṛṣṭāntaḥ | ādyaśabda[samo] vitarkaḥ | anyaśabda[samo] vicāraḥ | taraṅgadṛṣṭāntaśca [uktaḥ] | ya audārikaḥ [tatsamo] vitarkaḥ | yaḥ sūkṣmaḥ [tatsamo] vicāraḥ | kāladeśabhedānna cittaikāgratā syāt | nirvikalpakatvātpañca vijñānāni na savitarkavicāralakṣaṇāni bhavanti ||
vitarkavicāravargo dvinavatitamaḥ |
93 anyacaitasikavargaḥ
yat kuśalasyānācaraṇaṃ mithyācaraṇaṃ vā sa pramādaḥ | na pramādākhyo 'nya ekadharmo 'sti | tasmin samaye cittasamudācāraḥ pramādaḥ ityucyate | tadviparīto 'pramādaḥ | yaḥ kuśalaścittasamudācāro 'pramādādanyaḥ so 'pi dharmāntaram | akuśalānugataṃ cittaṃ pramādaḥ | kuśalānugatantu apramādaḥ |
kuśalamūlamiti alobho 'dveṣo 'mohaḥ | yoniśomanaskārāśiraskānāsaktiralobhaḥ | maitrīkaruṇāśiraskaḥ krodhānutpādo 'dveṣaḥ | samyadgarśanaśirasko 'bhrānto 'viparyayaḥ amohaḥ | alobho nāma nāstyekaṃ dharmāntaram |
kecidāhuḥ lobhābhāvo 'lobha iti | na yuktamidam | kasmāt | lobhābhāvo 'bhāvadharmaḥ | kathamabhāvo dharmasya hetuḥ | adveṣāmohāvapyevam | tatrāyāṇāmakuśalamūlānāṃ viparītāni trīṇi kuśalamūlānyucyante | madamānādayo 'pyakuśalamūlāni syuḥ | saṃkṣepatastrīṇyevākuśalamūlānyuktāni | vakṣyante cākuśalavarge |
avyākṛtamūlamiti | kecidvadanti- catvāryavyākṛtamūlāni- tṛṣṇā dṛṣṭiḥ mānamavidyeti | [anye] kecidāhuḥ trīṇi tṛṣṇā avidyā prajñā iti | naitadbhagavatoktam | avyākṛtānugaṃ cittaṃ yaddhetujaṃ sa heturavyākṛtamūlaṃ bhavati | kāyavākkarmaṇī prāyo 'vyākṛtānuge iti cittamutpadyate | avyākṛtacittamavyākṛtamūlamityucyate |
cittasamācaraṇakāle yat kāyaścittaṃ dauṣṭhalyavigataṃ praśāntaṃ bhavati | tasmin samaye praśrabdhirityucyate |
nānāvastuṣu citta [samācaraṇa]kāle upekṣetyucyate | yat vedanāsu anabhijñā cittasamācaraṇaṃ sopekṣā | dhyāneṣu yat sukhaduḥkhaviviktaṃ vimuktiparāyaṇaṃ cittasamācaraṇaṃ sopekṣā | saptabodhyaṅgeṣu alīnamakampasamatādi yaccittasamācaraṇaṃ sopekṣā | prītidaurmanasyavinirmuktaṃ samatādipratilabdhaṃ cittamupekṣā | caturṣu apramāṇeṣu vairamaitravigataṃ cittamupekṣā | evaṃ nānādharmāṇāṃ virodhāccaitasikānāṃ viśeṣo 'pramāṇaḥ ||
anyacaitasikavargastrinavatitamaḥ |
94 viprayuktasaṃskāravargaḥ
cittaviprayuktasaṃskārāḥ yaduta prāptiḥ, aprāptiḥ asaṃjñisamāpattiḥ nirodhasamāpattiḥ āsaṃjñikaṃ jīvitendriyaṃ jātiḥ vyayaḥ sthitiḥ anyathātvaṃ jarā maraṇaṃ nāmakāyaḥ padakāyo vyañjanakāyaḥ pṛthagjanatvaṃ ityādayaḥ |
prāptiriti | sattvānāṃ kṛte dharmāṇāṃ samanvāgamaḥ prāptiḥ | pratyutpannādhvani pañcaskandhasamanvāgataḥ sattvaḥ prāpta ityucyate | atītādhvani yāni kuśalākuśalakarmāṇi ananubhūtavipākāni | taddharmasamanvāgataḥ sattvaḥ | yathoktaṃ sūtre- kuśaladharmasamanvāgato 'kuśaladharmasamanvāgataśca pudgala iti | (pṛ) kecidāhuḥ- atītakuśalākuśalakāyavākkarmasamanvāgataḥ | yathā pravrajitaḥ atītaśīlasaṃvarasamanvāgata iti | kathamidam | (u) sarveṣāṃ samanvāgamaḥ | kasmāt | uktaṃ hi sūtre yaḥ puṇyaṃ pāpañca karoti | tasya tadvidyamānameva | tat dvayaṃ tatkāyamanupatati rūpānupāticchāyāvat iti | kiñcoktaṃ sūtre- mṛtasya puṇyaṃ na praṇaśyati yaduta phalaprāpakameva | yadasamanvāgataṃ puṇyapāpaṃ karma na tatphalaprāpakam | tāni karmāṇi naśyanti | iti |
(pṛ) atītasaṃvarasya na samanvāgamaḥ syāt | kasmāt | bhavatoktam atītadharmo niruddhaḥ | anāgato 'vidyamāna iti | pratyutpannaśca na sadā kuśalacittavattve ( SSS_219 ) kṣamaḥ | kathaṃ śīlasaṃvarasamanvāgataḥ syāt | (u) puruṣaḥ pratyutpannena saṃvareṇa samanvāgato nātītena | yathā pratyutpannakliṣṭāt kliṣṭam, tathā pratyutpannaśīlāt śīlaṃ bhavati | nātītāt | [yaḥ] pūrvaṃ svīkṛtyāparityaktavān [saḥ] atītasamanvāgata ityucyate |
(pṛ) ābhidharmikā āhuḥ sattvā anāgatādhvanīnakuśalākuśalacittasamanvāgatā iti | tatkathamidam | (u) na samanvāgatāḥ | kasmāt | akṛtābhyāgamāt | ato 'nāgatāsamanvāgamaḥ prāptirityucyate | na cāsti prāptyākhyaḥ pṛthakcittaviprayuktadharmaḥ | tadviparitāprāptirapi nāsti pṛthakcittaviprayuktadharmaḥ |
asaṃjñisamāpattirityayaṃ samāpattidharmo nāsti | kasmāt | na hi nirudhyante pṛthagjanānāṃ cittacaitasikadharmā iti paścādvakṣyate | cittacaitasikānāṃ sūkṣmatayā duravabodhāt asaṃjñīti nāma | āsaṃjñikamapyevam | nirodhasamāpattiriti | cittanirodhe samudācārābhāvānnirodhasamāpattiriti nāma | sa ca nāsti dharmāntaram | nirvāṇavat | jīvitendriyamiti | karmapratyayaḥ pañcaskandhasantāno jīvitamityucyate | jīvitañca karmaṇo mūlamiti jīvitendriyamityucyate | jātiriti | pañcaskandhānāṃ pratyutpannādhvā jātiḥ | pratyutpannādhvaparityāgo vyayaḥ | santanyamānatvaṃ sthitiḥ | sthitipariṇāmo 'nyathātvam | na santi pṛthakjātivyayādayo dharmāḥ | bhagavataḥ śāsanaṃ gabhīraṃ yatpratyayānāṃ sāmagryā dharmā ( SSS_220 ) utpadyanta iti | ato nāsti kaściddharmo dharmāntarasyotpādakaḥ | uktaṃ hi- cakṣūrūpādayaścakṣurvijñānasya pratyayā iti | na tatroktaṃ jātirastīti | ato nāsti jātirityanavadyam |
kiñca vadanti jātyādayo dharmā ekakālīnā iti | ya ekakālīnaḥ sa niruddha eva | tatra jātyādayaḥ kimarthā iti vicārayitavyam | dvādaśanidāne ca bhagavān svayamāha jāterartham | yā teṣāṃ teṣāṃ sattvānāṃ tasmin tasmin [sattvanikāye] jātiḥ skandhānāṃ pratilābhaḥ....... [sā jātiḥ] iti | ataḥ pratyutpannādhvani skandhānāmādyalābho jātiḥ | āha ca- skandhānāṃ cyutirantahāṇirmaraṇamiti | āha ca- skandhānāṃ jīrṇatā bhugnatā jareti | [ato] na pṛthak sto jarāmaraṇadharmau |
nāmakāya iti | vyañjanebhya utpannaṃ nāma yathā vadanti devadatta iti | yathāvyañjanamarthasādhanaṃ padam | vyañjanāni akṣarāṇi | kecidāhuḥ- nāmapadavyañjanakāyāścitaviprayuktasaṃskārā iti | tadayuktam | dharmā ime vāksvabhāvā dharmāyatanasaṃgṛhītāḥ |
(pṛ) asti pṛthakagjanatvaṃ nāma cittaviprayuktasaṃskāra iti | [kecidvadanti] | kathamidam | (u) na pṛthagjanatvaṃ puthagjanādanyat | yadyasti tadanyat | anye ghaṭatvādayo ( SSS_221 ) 'pyanubhūyeran | saṃkhyāpariṇāmaikatvapṛthaktvasaṃyogavibhāgaparatvāparatvādayo dharmāḥ pṛthak syuḥ | tīrthikānāṃ hi sūtreṣūktaṃ- anyo ghaṭo 'nyat ghaṭatvam | ghaṭatvaṃ pratītya jñāyate 'yaṃ ghaṭa iti | rūpamanyat rūpatvamanyat iti | tadayuktam | kasmāt | tattvaṃ tatsvabhāvaḥ | yadi bravīṣi pṛthagjanatvamanyaditi | tadā rūpaṃ svabhāvaṃ vinā syāt, rūpatvāpekṣitvāt | tattu na yujyate | ato gabhīramananuvicintya vavīṣi- asti pṛthagjanatvaṃ pṛthagiti |
ābhidharmikāstīrthikagranthānabhyasyābhidharmaśāstramāracayanto vadanti santi pṛthakagjanatvādayo dharmāḥ pṛthagiti | anya ābhidharmikā api vadanti | santi pṛthak tathatābhūtakoṭipratītyasamutpādādayo 'saṃskṛtadharmā iti | ato gabhīramimaṃ nayamanuvicintyamā rutamanuvartadhvam ||
viprayuktasaṃskāravargaścaturnavatitamaḥ
[iti] duḥkhasatyaskandhaḥ samāptaḥ ||
atha samudayasatyaskandhaḥ
95 samudayasatyaskandhe karmādhikāre karmalakṣaṇavargaḥ
śāstramāha- duḥkhasatyaṃ parisamāpya samudayasatyamidānīṃ vakṣyata iti | tatra karma kleśāśca samudayasatyam | trividhaṃ karma kāyikaṃ vācikaṃ mānasikamiti | kāyena kṛtaṃ karma kāyikam | tat trividhaṃ akuśalaṃ prāṇātipātādi | kuśalaṃ caityavandanādi | avyākṛtaṃ tṛṇacchedādi |
(pṛ) yadi kāyena kṛtaṃ kāyikam | tadā ghaṭādidravyamapi kāyikaṃ karma syāt | kāyena kṛtatvāt | (u) ghaṭādi kāyikakarmaṇaḥ phalam na kāyikaṃ karma | hetuphalayorbhedāt | (pṛ) na syātkāyikaṃ karma | kasmāt | kāyaspandanakṛtaṃ kāyikaṃ karma | saṃskṛtadharmāṇāṃ kṣaṇikatvāt na syātspandanam | (u) idaṃ kṣaṇikavarge pratyuktaṃ yadekasmin dharma utpadyamāne 'nyasyāpacaya upacayo vā [tat] kāyikaṃ karmeti | (pṛ) tathā cet kāya eva kāyikaṃ karma bhavet | anyatrotpadyamānatvāt | na tu kāyena kṛtaṃ kāyikaṃ karma | (u) kāyaḥ karmakriyāyāḥ sādhanam | kāye 'nyatrotpadyamāne puṇyapāpasamudayaḥ karma | ato na kāya eva karma | (pṛ) puṇyapāpasamudayo 'vijñaptiḥ | kāyavijñaptiḥ katham | (u) kāye 'nyatrotpadyamāne kriyamāṇā vijñaptiḥ kāyavijñaptirbhavati | (pṛ) kāyavijñaptiḥ kuśalā vākuśalā vā | kāyastu na tathā | ato na kāyavijñaptiḥ syāt | (u) cittabalāt kāye 'nyatrotpadyamāne karma samudeti | atastatsamudayo yadi vā kuśalo [yadi vā] akuśalaḥ na tu sākṣātkāyikaḥ | tathā vācikakarmāpi | na tu tat sākṣācchabdavyavahāra[rūpam] | ( SSS_223 ) cittabalāt śabdavyavahārasamuditaṃ karma kuśalamakuśalaṃ vācikaṃ karmetyucyate | evaṃ mānasaṃ karmāpi | ya imaṃ sattvaṃ hanmīti adhyavasitacitto bhavati | tasya tasmin samaye pāpaṃ samudeti | evaṃ puṇyamapi |
(pṛ) yathā kāyavāgbhyāṃ pṛthagasti karma | [tathā] mano 'pi mānasakarmaṇo 'nyadeva | (u) tat dvidhā bhavati mana eva mānasaṃ karma manasa utpannaṃ vā mānasaṃ karma iti | sattvaṃ hanmīti yadadhyavasitaṃ manaḥ tadakuśalaṃ mana eva manasaṃ karma | tatkarma pāpasañcayarūpaṃ kāyikavācikakarmātiśāyakam | yadi cittamanadhyavasitam | tadā manaḥ karmaṇo 'nyat |
(pṛ) vijñaptilakṣaṇaṃ jñātam | vijñaptita utpanno 'nyaḥkarmasamudayaḥ | kiṃ [tasya] lakṣaṇam | (u) tadavijñaptireva | (pṛ) kiṃ kevalamasti kāyikavācikāvijñaptireva na mānasikāvijñaptiḥ | (u) maivam | kasmāt | nahyasti tatra kāraṇaṃ kevalaṃ kāyikavācikāvijñaptirevāsti na mānasikāvijñaptiriti | sūtre coktaṃ dvidhā karma- cetanā vā cetayitvā vā [karme]ti | cetanā mānasaṃ karma | cetayitvā [karma] trividham- cetanāsañcitaṃ karma kāyikaṃ vācikaṃ karmeti | tatra mānasaṃ karma gurutaramiti paścādvakṣyate | gurutarakarmasañcitamavijñaptyākhyaṃ sadā santānena pravartate | ato jñāyate mānasikakarmaṇo 'pi avijñaptirastīti ||
samudayasatyaskandhe karmādhikāre
karmalakṣaṇavargaḥ pañcanavatitamaḥ |
96 avijñaptivargaḥ
(pṛ) ko 'vijñaptidharmaḥ | (u) cittaṃ pratītyotpadyamānaṃ puṇyapāpaṃ middhamūrchādikāle 'pi yannityaṃ pravartate | sāvijñaptiḥ | yathoktaṃ sūtre-
ārāmaropā vanaropā ye janāḥ setukārakāḥ |
prapāñcaivodapānañca ye dadanti upāśrayam |
teṣāṃ divā ca rātriñca sadā puṇyaṃ pravartate || iti |
(pṛ) kecidāhuḥ- vijñaptikarma pratyakṣamupalabhyate | yāni cīvaradānacaityavandanahananahiṃsādīni tāni bhaveyuḥ | avijñaptistu anupalabhyamānatvāt nāstītyayamarthaḥ spaṣṭaṃ syāditi | (u) yadi nāstyavijñaptiḥ | tadā prāṇātipātaviratyādidharmo nāsti | (pṛ) viratirnāmākaraṇam | akaraṇamabhāvadharmaḥ | yathā puruṣasyābhāṣaṇakāle nāstibhāṣaṇadharmaḥ | rūpasyādarśanakāle 'pi nāstyadarśanadharmaḥ | (u) prāṇātipātaviratyādinā svarga utpadyate | yadi viratirabhāvadharmaḥ | kathaṃ hetuḥ syāt | (pṛ) na viratyā svarga utpadyate, kintu kuśalacittena | (u) maivam | uktaṃ hi sūtre- vīryavān puruṣa āyurvaśāt bahupuṇyaṃ prasavati | puṇyabahutvācciraṃ svargasukhaṃ vindata iti | yadi kuśalacittamātreṇa, kimarthaṃ bahupuṇyo bhavati | na hyayaṃ kuśalacitto bhavituṃ kṣamate | āha ca vanādiropasya divā rātriñca sadā puṇyaṃ pravardhata iti | śīlaṃ dhruvamiti coktam | yadi nāstyavijñaptiḥ | kathaṃ vaktavyaṃ syāt puṇyaṃ sadā pravardhate, śīlaṃ dhruvamiti ca | na ca vijñaptiḥ prāṇātipātakriyaiva | prāṇātipātānantaraṃ dharmo bhavati | tadūrdhvaṃ prāṇātipātapāpaṃ labhate | yathā hantuṃ kañcana prerayati | hananakālamanu prerako hananapāpaṃ labhate | ato jñāyate 'styavijñaptiriti | manaśca na śīlasaṃvaraḥ | kasmāt | yadi kaścidakuśalāvyākṛtacittasthaḥ, yadi vācittaḥ | so 'pi śīladhārītyucyate | ato jñāyate tasmin samaye 'styavijñaptiriti | evamakuśala saṃvaro 'pi |
(pṛ) jñātaṃ vināpi cittamastyavijñaptidharma iti | idānīṃ kimidaṃ rūpaṃ kiṃ vā cittaviprayuktasaṃskāraḥ | (u) sa saṃskāraskandhasaṅgṛhītaḥ | kasmāt | yasmādabhisaṃskaraṇalakṣaṇaḥ saṃskāraḥ | avijñaptirapi abhisaṃskaraṇalakṣaṇā | rūpañca rūpaṇālakṣaṇam nābhisaṃskāralakṣaṇam | ( SSS_225 ) (pṛ) sūtra uktaṃ ṣaṭ cetanākāyāḥ saṃskāraskandha iti | na cittaviprayuktasaṃskārā iti | (u) pratipāditamidaṃ pūrvaṃ yadasti puṇyaṃ pāpaṃ cittaviprayuktamiti | (pṛ) avijñaptiryadi rūpalakṣaṇā | ko doṣaḥ | (u) rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyāḥ pañca dharmā na puṇyapāpasvabhāvāḥ | ato na rūpasvabhāvāvijñaptiḥ | bhagavānāha- rūpaṇālakṣaṇaṃ rūpamiti | avijñaptau rūpaṇālakṣaṇānupalambhānna rūpasvabhāvatā |
(pṛ) avijñaptiḥ kāyikavācikakarmasvabhāvā | kāyikavācikakarma ca rūpameva | (u) avijñaptiḥ kāyikavācikakarmeti nāmamātram | na vastutaḥ kāyavāgbhyāṃ kriyate | kāyañca vācañca pratītya mānasikakarmaṇotpannatvātkāyikavācikamānasikakarmasvabhāvetyucyate | athavā manasa utpannaivāvijñaptiḥ | iyamavijñaptiḥ kathaṃ rūpasvabhāvā | ārūpye 'pyastyavijñaptiḥ | ārūpye kathaṃ rūpaṃ bhaviṣyati | (pṛ) kāḥ kriyā avijñaptimutpādayanti | (u) śubhāśubhakarmakriyābhya utpadyate 'vijñaptiḥ | nāvyākṛtābhyaḥ | alpabalatvāt | (pṛ) kadā kriyābhyo 'vijñaptirutpadyate | (u) dvitīyacittādutpadyate | yat kuśalākuśalānugāmi cittaṃ prabalaṃ bhavati | tat ciraṃ tiṣṭhati | yaccittaṃ durbalaṃ na tacciraṃ tiṣṭhati | yathā ekadinasamāttaṃ śīlamekadinaṃ tiṣṭhati | ādehapātasamāttaṃ śīlantu ādehapātaṃ tiṣṭhati ||
avijñaptivargaḥ ṣaṇṇavatitamaḥ |
97 hetvahetuvargaḥ
(pṛ) sūtra uktam- hetukṛtaṃ karma ahetukṛtaṃ karmeti | katamo hetuḥ ahetuśca | (u) jñānapūrvakaṃ kṛtaṃ [karma] hetukṛtam | tadviparītamahetukṛtam | (pṛ) [tarhi] yadahetukṛtaṃ na tat karma bhavati | (u) astīdaṃ karma | kintu yaccittahetukṛtaṃ karma tatsavipākam | citte 'dhyavasīyakṛtaṃ karma hetu [kṛta]m, anadhyavasīyakṛtaṃ karmāhetu [kṛtam] | yathā yodhājīvavyavahāro 'hetukaḥ | ayodhājīvavyavahārastu hetuḥ | yathoktaṃ sūtre- tava doṣān gaṇayiṣyāmi | yadi yodhājīvo vyavaharasi na tadā gaṇayiṣyāmīti yāvat tridhā pṛcchati | yadyakaraṇacittapūrvakaṃ karoti- yathā kaścidviharan pādanikṣepaṇena kīṭaṃ hanti | so 'hetuḥ | ahetukakarmāsañcitamiti na vipākajanakam |
karmāṇi caturvidhāni- kṛtānupacitaṃ, upacittākṛtaṃ, kṛtopacitaṃ akṛtānupacitam iti | kṛtānupacitamiti- yathā hananādikarma kṛtvā paścāccittaṃ paritapati | dānādikarma kṛtvā ca cittaṃ paritapati | karmakriyācittamutpādya na punaḥ smarati | tat kṛtānupacitam | upacitākṛtamiti- yat anyaṃ hananādi kārayitvā pramuditacitto bhavati | anyaṃ dānādi kārayitvā ca pramuditacitto bhavati | kṛtopacitamiti- yat hananādi pāpaṃ kṛtvā dānādipuṇyaṃ kṛtvā ca pramuditacitto bhavati | akṛtānupacitamiti- na ca karoti nāpi muditacitto bhavati | tatra kṛtopacitakarmaṇo 'sti vipākavedanā | yathoktaṃ sūtre- yat karma kṛtamupacitaṃ tasya karmaṇo 'vaśyamasti vipākapratisaṃvedanā iti | ataḥ kṛtopacitakarmaṇo dṛṣṭadharme vā vipāko vedyate | upapattau vā vipāko vedyate | āyatyāṃ vā vipāko vedyate |
(pṛ) yadi hetukṛtopacitakarmaṇo 'vaśyamasti vipākapratisaṃvedanā tadā nāsti vimuktiḥ | (u) karma hetukṛtamapi tattvajñānalābhino na punarupacīyate | yathā dagghabījaṃ na punaḥ prarohati | lavaṇapalavarge bhagavānāha- ekatyaḥ(śca) puruṣo [bhāvitakāyo] ( SSS_227 ) narakavedanīyaṃ karma karoti | tasya tādṛśamevālpamātrakaṃ dṛṣṭadharmavedanīyaṃ bhavati | iti | (pṛ) yadi gurupāpakaṃ karma alpamātrakaṃ [dṛṣṭadharma]vedanīyaṃ prajñāyate | kasmānnātyantaṃ kṣayameti | (u) yastattvajñānaṃ na bhāvayati sa pāpakarmaṇo 'nuśayaṃ labhate | ato 'lpako dṛṣṭadharmavedanīyo vipāko bhavati | (pṛ) [tarhi] bhāvitatattvajñāno 'rhannapi akuśalavipākaṃ vedayate | (u) paramakuśaladharmamabhyasannakuśalaṃ pratihanti | ato yo janmaśatasahasreṣu śīlādi kuśalamupacinoti | na tasyākuśalaṃ karmodeti | yathā buddhānāṃ sarvajñānāṃ puruṣāṇām | nānyeṣāmevaṃ sāmarthyam | ato 'kuśalakarma labhante | ato 'rhan bhāvitatattvajñāno 'pi pūrvakarmavaśādakuśalavipākaṃ vedayate ca | (pṛ) uktaṃ sūtre 'pi- bhagavānapavādādyakuśalakarmavipākaṃ vedayata iti | (u) bhagavān sarvajño nākuśalakarmavipākaḥ | samucchinna sarvākuśalamū[la]tvāt | kintvapramāṇarddhyupāyenopadarśayati acintyaṃ buddhavastviti | yathoktamekottarāgame acintyāni pañcavastūnīti |
karma dvividham- niyatavipākamaniyatavipākamiti | niyatavipākaṃ karma bahu vā alpaṃ vā avaśyavedanīyavipākam | aniyatavipākaṃ karmeti atyantaparikṣīyamāṇam | (pṛ) kiṃ niyatavipākaṃ karmaṃ kimaniyatavipākam | (u) yāni sūtroktāni tāni niyatavipākakarmāṇi | (pṛ) kiṃ pañcānantaryāṇyeva niyatavipākakarmāṇi | kimanyānyapi santi | (u) anyeṣāṃ karmaṇāmasti niyatavipākatābhāgaḥ | kintu na pradarśitaḥ | viṣayagauravādvā niyatavipākatā | yathā bhagavati tacchrāvake vā satkāraḥ athavālpamātrānindā | cittagauravādvā niyatavipākatā | yathā gambhīraghanaparyavasthānena krimikīṭān hanti | idaṃ puruṣahananādapi gurutaram | evamādi | anyāni karmāṇyaniyatavipākāni santi | (pṛ) yadi pañcānantaryapāpakāni tanūbhavantīti | kasmādatyantaṃ na kṣīyante | (u) na te pāpadharmāstasmin samaye 'tyantaṃ kṣīyante | yathā srotaāpannaḥ kausīdyaprāpto 'pi nāṣṭayonīḥ prāpnoti | ( SSS_228 ) sāragauravātpañcānantaryāṇi nātyantaṃ kṣīyante | yathā rājadharme gurupātakī daṇḍya eva na kṣantavyaḥ ||
hetvahetuvargaḥ saptanavatitamaḥ |
98 gurulaghupāpavargaḥ
sūtra uktam- asti gurulaghupāpaṃ karmeti | katamadgurulaghu | (u) yatkarmāvīcinarakavedanīyaprāpakaṃ tat karma gurupāpakamityucyate | (pṛ) kāni karmāṇi tadvipākaprāpakāni | (u) yatsaṅghabhedanakarma tenāvaśyaṃ tadvipākaṃ vedayate | kasmāt | trīṇi ratnāni prativibhinnāni | saṅgharatnaṃ buddharatnādvyatiriktam | dharmaratnabhedo 'pi [gurupāpam] | adhimātra mithyādṛṣṭijātastatkarmābhinirvartayati | buddhe paramīrṣyāvyāpādābhyāṃ tatkarma karoti | ciropacitākuśalasvabhāvaḥ svalābhalobhāttatkarma karoti | dharmo dharma iti [yat] tannāstīti tasmin vadati kuśaladharmāṇāmacaritāro bahavaḥ sattvāḥ pratihanyanta ityato bhavati gurutaraṃ pāpam |
(pṛ) kiṃ saṅghabhedamātramavīcau vipākaprāpakam | kimanyadapyasti | (u) anyadapyasti karma | nāsti pāpaṃ nāsti puṇyaṃ nāsti mātāpitṛsajjānānāṃ satkāravipāka iti yadvacanaṃ tadādimithyādṛṣṭirapi tadvipākaprāpiṇī | anyaṃ mithyādṛṣṭau pātayan bahūn sattvānakuśalāni kārayaṃśca tadvipākaṃ vedayate | īdṛśamithyādṛṣṭisūtrāṇi racayanti yathā pūraṇādayo mithyādṛṣṭināmācāryāḥ samyagdṛṣṭivihiṃsayā bahūnāṃ sattvānāmakuśalāya hetupratyayaṃ prakāśayanti | āryāṇāmapavādo 'pi tadvipākaprāpakaḥ | yathā vadanti caturaśītivarṣasahastrāṇi ekanindako duḥkhamanubhavati | yathā coktaṃ dharmapade-
dharmeṇa jīvannāryo yastena dharmeṇa śikṣayet |
mṛdvindriyaḥ pāpasevī vilomayati tadvacaḥ ||
kaṇṭakodvandhanaṃ yadvadātmakāyavighātakam |
narake sa patatyeva hyūrdhvapādamavācchiraḥ ||
śataṃ sahasrāṇāṃ nirarbudānāṃ ṣaṭ triṃśacca pañca ca arbudānām
yadāryagarhī nirayamupaiti vācaṃ manaḥ praṇidhāya pāpakam | iti |
prāṇātipātādi yadviṣayagurukaṃ cittagurukaṃ tatpāpamapi avīcinarakapātakam | guruviparītaṃ laghu yaduta tapanapratapanādiṣu hīnanarakeṣu tīryakṣu preteṣu devamanuṣyeṣu cākuśalavipākaṃ pratisaṃvedayate | tallaghupāpakamityucyate |
gurulaghupāpavargo 'ṣṭanavatitamaḥ |
99 mahālpārthakakarmavargaḥ
(pṛ) sūtra uktaṃ mahālpārthakaṃ karmeti | kiṃ tanmahārthakaṃ karma | (u) yena karmaṇā anuttarasamyaksambodhimadhigacchati | tanmahattamārthakaṃ karma | tato 'varakarmaṇā pratyekabuddhamārgaṃ vindate | tato 'varakarmaṇā śrāvakamārgaṃ labhate | tato 'varakarmaṇā bhavāgra 'śītimahākalpasāhasrāṇyāyurvipākaṃ labhate | idaṃ saṃsāre mahattamavipākaṃ karma | tato 'varakarmaṇā ākiñcanyāyatane ṣaṣṭikalpasahasrāṇyāyurvindate | evaṃ krameṇa yāvadbrahmalokaṃ kalpārdhamāyurvindate | tato 'varakāmadhātau paranirmitadeveṣu divyagaṇanayā ṣaṣṭivarṣasahasrāṇyanubhavati | yāvaccaturmahārājikeṣu divyagaṇanayā pañcavarṣaśatāni [vipākaṃ] vedayate | evaṃ manuṣyeṣu caturmahārājikānāmadhaḥ pratyekaṃ karmavaśādvipākaṃ vedayate | evaṃ tiryakpretanarakeṣvapyasti alpalābhaṃ karma |
kīdṛśāni karmāṇi anuttarasamyaksambodhyādīn prāpayanti | (u) dānādiṣaṭpāramitāsampadanuttarasamyaksambodhiṃ prāpayati | tataḥ kuśalakarmakrameṇa jaghanyapravṛttaṃ pratyekabuddhabodhiṃ prāpayati | [tato 'pi] jaghanyapravṛttaṃ śrāvakabodhiṃ prāpayati | adhimātreṣu caturapramāṇacitteṣu viharan bhavagra utpadyate | tato jaghanyabhūteṣu caturapramāṇacitteṣu viharannavarabhūmāvutpadyate | ( SSS_230 ) tato jaghanyabhūteṣu caturapramāṇacitteṣu viharan śīlasamādhipratyayavaśācca rūpadhātāvutpadyate | dānaśīlakuśalābhyāsapratyayena kāmadhātāvutpadyate | dānādikarmaṇāṃ puṇyakṣetrotkarṣanikarṣamanusṛtyāsti viśeṣaḥ | yat buddhakṣetra ācaraṇaṃ tadatyuttamam | yatpratyekabuddhakṣetra ācaraṇaṃ tat tato nyūnam |
(pṛ) puṇyakṣetraṃ kiṃ bodhyotkṛṣṭaṃ kiṃ vā prahāṇena | (u) atyantaśūnyatākhyaṃ dharmalakṣaṇaṃ yā bodhiḥ prāpayati | sā prahāṇādutkarṣati | kasmāt | yathā bhagavān bodhyā śrāvakebhyo 'tiricyate na prahāṇena | yathoktaṃ saṃyuktapiṭake-
jambūdvīpasamāṃ yacca saṅghabhūmiṃ viśodhayet |
pāṇikalpasya caityasya śāstustacchodhanopamam ||
sarvajñajñānañca prahāṇārtham | ato yadbodhisattvānāṃ saṃsāre dīrghakālāvāsaḥ sa samyak prahāṇārthaḥ | samyak prahāṇamiti yat svasaṃyojanaprahāṇaṃ sattvaprahāṇañca | tāni saṃyojanāni ca kramaśo bodhipraheyāni | ato jñāyate bodhyā puṇyakṣetraṃ prahāṇādutkṛṣṭamiti |
(pṛ) yastīkṣṇendriyaḥ srotaāpannaḥ yaśca mṛdvindriyaḥ sakṛdāgāmī | atayo puṇyakṣetrayoḥ ka utkṛṣṭaḥ | (u) tīkṣṇendriya utkṛṣṭo na mṛdvindriyaḥ | (pṛ) tadvacana mayuktam | yathoktaṃ sūtre srotaāpannaśatasatkāro naikasakṛdāgāmisatkārakalpa iti | āha ca- dandhānāṃ hiṃsayā kāmarāgakalahacittaṃ prarohati | iti | ato vītarāgasya dānaṃ bahupuṇyāni prāpayet | sakṛdāgāmī ca trīṇi viṣāṇi tanūkaroti | na srotaāpannaḥ | kasmāducyata utkṛṣṭa iti | (u) tatsūtraṃ neyārthakam | kenedaṃ jñāyate | tasminneva sūtra uktaṃ- tiraścāṃ dānaṃ śataguṇaṃ hitaṃ prāpayati iti | vastutastu pārāvatapakṣyādīnāṃ dānena pratilabdho vipākaḥ tīrthikānāṃ pañcābhijñānāṃ dānamatiśete | atastatsūtraṃ cintyārthakam | sūtraṃ tat bahunā hetunāha- nissaraṇārthā prajñā iti |
srotaāpannaśca prajñābalena kāmān vedayamāno 'pi puṇyakṣetramityucyate | na tu prahīṇarāgaḥ prākṛto yāvadbhavāgraniyamalābhī [puṇyakṣetram] | bahuśrutajñānaṃ nirvedhabhāgīyagatameva prakṛṣṭaṃ na bhavāgraniyato 'nirvedhabhāgīyagataḥ | maitreyabodhisattvo 'pratilabdhabuddhatvo 'pi arhatāṃ satkāryaḥ | śūnyatākāramātrabodhicittotpādako 'rhatāṃ satkāryaḥ | tadyathā ekaḥ śrāmaṇeraḥ pātracīvaramādāya arhantamanucarati | asmin śrāmaṇere utpannānuttara [bodhi]citte tu arhanneva tatpātracīvaramādāya svayamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā tamanugacchati | tadyathā dṛṣṭānte vistareṇoktam | ato jñāyate prajñayā puṇyakṣetramutkṛṣṭaṃ bhavatīti ||
mahālpārthakakarmavarga ekonaśatatamaḥ |
100 trividhakarmavargaḥ
(pṛ) sūtra uktam- trividhaṃ karma kuśalamakuśalamavyākṛtamiti | kiṃ kuśalaṃ karma | (u) yat karma pareṣāṃ priyaṃ prayacchati tat kuśalam | (pṛ) kiṃ priyam | (u) pareṣāṃ yat sukhaprāpakaṃ tat priyam | kuśalamityapyucyate puṇyamityapyucyate | (pṛ) yat pareṣāṃ sukhaprāpakaṃ tat puṇyam | yat pareṣāṃ duḥkhaprāpakaṃ tena pāpena bhavitavyam | yathā āñjanauṣadhaśalyavedhāḥ pareṣāṃ duḥkhajanakāḥ pāpāḥ syuḥ | (u) āñjanauṣadhaśalyavedhāḥ sukhapradatvādapāpāḥ | (pṛ) sukhapradaṃ tat puṇyamiti | yathā paradāragamanaṃ tat tasya sukhajanakaṃ tat puṇyakaramapi syāt | (u) abrahmacaryaṃ niyamenākuśalam | yat parānukuśaladharme pravartayati tat duḥkhāya bhavati na sukhāya | sukhaṃ nāma yadihāmutra ca sukham | na tvaihikamalpasukham | yat pretyāmutra mahāduḥkhaṃ vindate |
(pṛ) kecidannapānapratyayaṃ pareṣāṃ sukhamutpādayanti | tadannapānaṃ kadācidajīryamāṇaṃ sat puruṣasya maraṇaṃ prāpayati | tadannadāyakaḥ kiṃ pāpaṃ labheta kiṃ vā puṇyam | (u) sa sādhucitto 'nnaṃ prayacchati na duṣṭacittaḥ | ataḥ puṇyamātraṃ labhate na pāpam | (pṛ) paradāragamanamapyevaṃ syāt | kevalaṃ sukhārthatvātpuṇyamapi labheta | (u) idaṃ pūrvameva pratyuktaṃ yadabrahmacaryaṃ niyamena akuśalamiti | mahāduḥkhajanakatvāt | annapānadāne tvasti ( SSS_232 ) puṇyaguṇabhāgaḥ | kasmāt | nahyavaśyamannalābhī mriyate | sattvāḥ kāmakliṣṭāḥ kāmamaithunamanubhavanti | tat sarvathāpuṇyahetuḥ | kathaṃ puṇyaṃ labheran | (pṛ) kecit prāṇihiṃsayā bahū nāmupakurvanti | yathā corāṇāṃ nigrahe rāṣṭraṃ nirīti bhavati | krūrapaśumāraṇe janānāṃ hitaṃ bhavati | evamādiprāṇihiṃsayā kiṃ puṇyaṃ labhyeta | kecitsteyapratyayaṃ pitarau poṣayanti | maithunapratyayaṃ priyaputraṃ janayanti | mṛṣāvādapratyayañca kasyacijjīvītaṃ pradadanti | pāruṣyavacanapratyayaṃ pareṣāṃ hitaṃ bhavati | idaṃ sarvaṃ daśākuśalasaṅgṛhītam | kathamanena puṇyaṃ labheran | (u) te puṇyaṃ pāpañca labhante | parānugrahātpuṇyaṃ labhante paropaghātātpāpam | (pṛ) cikitsāpi parasyādau duḥkhapradā paścātsukhaṃ prāpayati | kasmātpāpamalabdhvā puṇyamātraṃ labhate | (u) cikitsāyāṃ kuśalacittena kṛtāyāṃ nāstyakuśalāśayaḥ | yat karma kuśalākuśalahetusamuddhitaṃ, tataḥ puṇyaṃ pāpaṃ vyāmiśraṃ labhate |
codayati | hiṃsādayaḥ sarve puṇyaprāpakāḥ | kasmāt | hiṃsāpratyayamabhīṣṭaṃ labhate | yathā rājñāścoranigrahe puṇyaṃ labhyate | puṇyapratyayañca yadabhīpsitaṃ tallabhyate | iti prāṇātipātāt kathaṃ puṇyaṃ na bhavati | hiṃsāṃ kurvan yaśo labhate | yaśaḥ puruṣasya kāmyaṃ bhavati | puruṣasya kāmyaṃ puṇyaphalakam | hiṃsayā ca prītisukhaṃ labhate | prītisukhamapi puṇyaphalavipākam | āha ca ca sūtram- yo yuddhe hanyate sa svarga utpadyata iti | yathāha gāthā- mriyamāṇañca saṅgrāme patiṃ barayatepsarāḥ iti | kiñcāha-
sudhanatve 'pi puruṣaścoraṃ purata āgatam
hanyādeva na vai pāpaṃ āhantā vindate tu tat || iti
dharmasūtramāha- catvāro varṇāḥ brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāḥ | eṣāṃ pṛthak santi svadharmāḥ | brāhmaṇasya ṣaḍdharmāḥ kṣatriyasya catvāro vaiśyasya trayaḥ śūdrasyaikaḥ | ṣaḍ dharmā iti yajanamārvijya madhyayatamadhyāpanaṃ dānaṃ pratigrahaḥ | catvāro dharmā iti yajanaṃ nārtvijyaṃ, parato vedādhyayanaṃ nādhyāpanaṃ, dānaṃ na pratigrahaḥ prajāpālanam | trayo dharmā iti yajanaṃ nārtvijyaṃ, adhyayanaṃ nādhyāpanaṃ dānaṃ na pratigrahaḥ | eko dharma iti trayāṇāmuttamavarṇānāṃ ( SSS_233 ) śūśrūṣā | kṣatriyasya prajāpālanāya prāṇivadhe puṇyameva na pāpam | veda uktam- prāṇivadhaḥ puṇyaprāpakaḥ yaduta vaidikamantreṇa hatāḥ paśavaḥ svarga utpadyanta iti | vedāśca loke śraddheyā bhavanti | kiñcāha yadvastuto martavyaṃ taddhanane nāsti pāpam- yathā pañcābhijña ṛṣirmantreṇa puruṣaṃ hanti | na vaktavyamṛṣeḥ pāpamastīti | [anṛṣe]ḥ pāpiṣṭhasya kathametatsidhyati | ato jñāyate prāṇivadho na pāpaprāpaka iti | kaścitkadāciccittabalena prāṇinaṃ hatvā puṇyaṃ labhate | prāṇadānena tu pāpaṃ labhate | yadi kuśalacittena sukhalipsayā prāṇinaṃ hanti | kathaṃ tasya pāpaṃ bhavati | yathā sūnakādayaḥ | paśupālānāṃ gavājadāne 'pi pāpam | evamadattādānādiṣvapi puṇyaguṇo 'sti |
atrocyate | yaduktaṃ bhavatā prāṇivadhenābhīpsitalābhādasti puṇyaguṇa iti | tadayuktam | kasmāt | puṇyaguṇādhīnatayā hi abhīpsitalābhaḥ | abhīpsitapratyayaḥ prāṇivadhalābha iti kasmādyuktam | pūrvādhvakṛtāviśuddhapuṇyatvāt | yathoktaṃ sūtre- cauryaharaṇavadhahiṃsāpratilabdhadhano 'nyasya dānaṃ prayojayati | tat daurmanasyaparidevanenāpariśuddhaṃ dānamiti | evamādidānamapariśuddhamityucyate | avaśyamaśubhapratyayādhīnāṃ vipākavedanāṃ prāpayati | tasya puruṣasya pūrvādhvani puṇyamasti prāṇātipātakarmapratyayo 'pyasti | tasmādidānīṃ kāyo hananahetukaṃ vipākaṃ vedayate | kecitsattvā api pratyarpaṇīyajīvitadhanā ityato vadhahiṃsayā yadabhīpsitaṃ tallabhate | na ca tathā sarve sattvāḥ | [ataḥ] prāṇivadhenopabhogyaṃ labhate | yathā loka āhuḥ- ayaṃ puruṣo 'lpapuṇyo bahukurvannapi na vindata iti | yaśaḥprītisukheṣvapyevaṃ syāt | puṇyaguṇapratyayena yaśaḥkāyabalasukhāni labhate | puṇyasya kevalamapariśuddhatvāt vadhena [upabhogyaṃ] labhate | (pṛ) siṃhavyāghrādilabdhaṃ kāyabalaṃ sarvaṃ pāpajam | yakṣarākṣasādilabdhaṃ kāyabalasukhamapi pāpajam | (u) idaṃ pūrvameva pratyuktam | aviśuddhapuṇyatvātpāpapratyayena labhate |
yadbravīṣi sūtra uktaṃ- yo yuddhe hanyate sa svarga utpadyata iti | tadayuktam | kasmāt | sūtramidamanena mithyāpralāpena mūḍhān protsāhayati sauryamutpādayitum | kenedaṃ jñāyate | avaśyaṃ puṇyādhīnaṃ puṇyamutpadyate pāpādhīnaṃ pāpam | tatrātyantamasati puṇyahetau kena puṇyaṃ labheta | yadāha bhavān- caturṇāṃ varṇānāṃ pṛthak santi svadharmāḥ | kṣatriyasya ( SSS_234 ) prajāpālanāt vadho 'pāpa iti | sa gṛhyadharmasamaḥ | yathā sūnakādīnāṃ lokānāṃ gṛhyadharmāḥ prāṇivadhāḥ sadā kriyamāṇā na pāpavimuktāḥ | tathā kṣatriyasyāpi | sa rājadharmo 'pi hetunā pāpaprāpakaḥ | yadi kṣatriyo rājadharmatvena prāṇān vadhyan apāpo bhavati | tadā sūnakavyādhādayo 'pyapāpāḥ syuḥ | kṣatriyaḥ paraṃ prajāsu karuṇārdracittatayā vairamutsṛjya tadadhīnaṃ puṇyaṃ labhate | yaḥ puruṣajīvitamapaharati | tasya pāpamasti | yathā kaścinmātāpitṛpālanāya paradhanamapaharati | sa puṇyaṃ pāpaṃ vyāmiśraṃ labhate |
(pṛ) mātapitṛpālanāya corayan na pāpaṃ labheta | yathoktaṃ dharmasūtre- yaḥ saptadinānyupavasati | sa caṇḍālādapaharan na pāpamupādatte | yo mumūrṣuḥ sa brāhmaṇādapyupādānaṃ labhate iti | ime duṣkarmaṇā jīvanto 'pi nocyante śīlavyasanina iti | āpannatvāt | yathākāśo na rajasā dūṣyate | tathā te 'pi na pāpena dūṣyante | (u) ukta brāhmaṇa dharma eva- cauryakāle dhanasvāmyāgatya rakṣati | tasmin samaye brāhmaṇena vicārayitavyam | yadi sa dhanasvāmiguṇairasamāno bhavati | tadā taṃ hanyāt | kasmāt | ahamuttamaḥ, nānāprāyaścittaistatpāpaṃ nirharāmi | yadi tena tulyaguṇaḥ | tadā ātmahanane parahanane vā tatpāpamapi tulyam | tasya gurutarapāpasya durharaṇatvāt | yadi dhanasvāmī guṇādhikaḥ | tadā svakāyaṃ tyajet | tatra pāpasyāpanodyatvāt | evaṃ vivekaḥ | corahanane 'pyevaṃ syāt duṣkarmaṇā jīvanta iti yaduktaṃ tatra duṣkarmasattvātkathaṃ puṇyaṃ bhavet |
yadavocaḥ coraṃ purata āgataṃ hanyādeva na vai pāpamahantā tu vindate tat iti | taddūṣitacarameva | kasmāt | yadi purata āgato guṇādhikaḥ | tadā svakāyaṃ tyajet | yadi nāsti pāpamiti | kasmāttathā bhavet | yadabravīḥ veda uktaṃ prāṇivadhaḥ puṇyaprāpaka iti | tatpratyuktameva yaduta badhe nāsti puṇyamiti | yaduktaṃ vastuto martavyasya kasyacidvadhe nāsti pāpamiti | tadā duṣṭacoravadhe 'pi pāpaṃ na syāt | sarve ca sattvāḥ pāpiṣṭhāḥ | skandhakāyānubhavakarmābhisaṃskāritvāt | evañca prāṇivadhena pāpaṃ labheta | tattu na sambhavati |
(pṛ) ye sattvāḥ pūrvādhvani svayaṃkṛtabadhapratyayāḥ | teṣāmidānīṃ vadhe kasmātpāpaṃ labhyate | cauryādikarmasvapyevaṃ syāt | (u) tathā cet puṇyapāpe na syātām | kasmāt | ( SSS_235 ) ayaṃ puruṣaḥ pūrvādhvakṛtavadhapratyayatvāttadvadho 'pāpaḥ | tatprāṇātipātaviratirapyapuṇyā syāt | evaṃ yaḥ parasmai dadāti tasyāpi na puṇyaṃ syāt | pratigrahītā pūrvādhvani svācaritadānakarmaka idānīṃ tadvipākaṃ labhate | na hi sambhavati nāsti puṇyaṃ pāpamiti | ato jñātavyaṃ sattvānāṃ pūrvādhvakṛtavadhakarmaṇāmapi vadhitā pāpaṃ labhata iti | rāgadveṣamohebhyaḥ samutpannatvāt | ime kleśā mithyāviparyāsāḥ | mithyāviparyastacittotpāda eva pāpaṃ labhate | kaḥ punarvādastaddhetūtthiteṣu kāyavākkarmasu | tena saṃsāro 'navasthaḥ | tathā nocedṛṣayo rāgadveṣādikleśānāmudaye ṛddhe na hīyeran | yadīdaṃ na pāpam | kasya dharmasya viparītaṃ puṇyamityucyeta | jñātavyaṃ pūrvādhvakṛtapratyayānāmapi sattvānāṃ vadhitā pāpavān syāditi | yadyupyuktaṃ tvayā pāpiyān na kiñcitsādhayatīti | tadayuktam | caṇḍālādayo 'pi mantravidhinā puruṣaṃ ghnanti | tathā maharṣayo 'pi akuśalacittena yathābhihitaṃ sādhayanti | te puṇyabalātsādhayantaḥ prāṇātipātātpāpaṃ labhante |
yadabravīḥ- kaściccittabalena prāṇātipātaṃ kurvan puṇyaṃ prasūte | prāṇadānena pāpamiti | tadayuktam | kasmāt | avaśyaṃ cittabalena puṇyapratyayena puṇyaṃ labhate | na tu cittamātreṇa | yaḥ kuśalacittena gurutalpago brāhmaṇahantā vā bhavati | tena kiṃ puṇyaṃ labhyeta | pārasīkādi paryantabhūmigatānāṃ janānāṃ puṇyabuddhayā mātṛbhaginyādigāmināṃ kiṃ puṇyaṃ bhavet | ato jñāyate puṇyapratyayatvātpuṇyamutpadyate | na tu cittamātreṇa evaṃ steyādāvapi | ato jñāyate vadhādayo 'kuśalā iti | te vadhādayaḥ pareṣāmapakārakatvādakuśalā ityucyante | yadyapi dṛṣṭe kañcitkālaṃ sukhaṃ labhate | paścāttu mahadduḥkhamanubhavati | parāpakāro hyakuśalalakṣaṇam | paśyāmaḥ khalu pratyakṣaṃ bahavaḥ sattvā vadhādīnācaranto bhūyasā tisṛṣu gatiṣu manuṣyagatau ca duḥkhapīḍā anubhavantīti | [ato] jñātavyaṃ duḥkhapīḍā vadhādīnāṃ phalamiti | hetusarūpatvātphalasya | tisṛṣu durgatiṣu pāpāni tīvraduḥkhāni | ato jñāyate vadhādipratyayāttatropapadyanta iti |
(pṛ) deveṣu maneṣyeṣu caivaṃ syāt | devā api sadā yuddhe 'suraiḥ saha vadhyante | ( SSS_236 ) manuṣyeṣu gartagrahaṇayantrajālaviṣaiḥ sattvān ghnanti | (u) devamanuṣyeṣu santi vadhaviratyādayo dharmāḥ | na tu tisṛṣu gatiṣu, iti jñātavyaṃ tatra pāpaṃ tīvraduḥkhamiti | manuṣyā vadhādipratyayena tu prakṣīṇāyurādilābhasukhā bhavanti | [tathā hi] purā manuṣyā apramāṇāyuṣkā abhūvan | candrasūryavatsvakāyaniścaradraśmayaḥ vihāyasā svairacāriṇāḥ | pṛthivī svābhāvikayatheṣṭhadravyāḥ svābhāvikataṇḍulāḥ | sarvamidaṃ vadhādipāpaiḥ praṇaṣṭam | tataḥ punaḥ kṣayo 'bhūt | yāvaddaśavarṣeṣu manuṣyeṣu dhṛtatailasitopalāśālicolayavādayaḥ sarve 'pi tirohitāḥ | ato jñāyate vadhādayo 'kuśalakarmāṇīti | yo vadhahiṃsādibhyo viramati sa punarlābhasukhāyuḥpauṣkalyaṃ labhate | yathāśītivarṣasahasrāyuṣkasya yatheṣṭaṃ kāmā bhavanti | ato jñāyate vadho 'kuśala iti |
idānīmauttarā vadanti taṇḍulaṃ svābhāvikaṃ vasanaṃ vṛkṣajam | prāṇātipātaviratitvāt | saṃkṣipyedamucyate sattvānāṃ sarvāṇi sukhopakaraṇāni prāṇātipātaviratisamutpannānīti | ato jñāyate prāṇātipātādayo 'kuśalakarmāṇīti | prāṇātipātādidharmāḥ sajjanaiḥ parityājyāḥ | ye buddhā bodhisattvāḥ pratyekabuddhāḥ śrāvakā anye ca bhadantāḥ te sarve tān parityajya viramanti | ato jñāyate 'kuśalā iti |
(pṛ) prāṇivadhādayaḥ sujanairapyanuśrūyante | yathoktaṃ mede yajñārthaṃ paśuvadho 'nuśrūyata iti | (u) te na sujanāḥ | sujanaḥ sadā parasya hitārthī bhavati | karuṇācittābhyāsī mitrāmitrayoḥ samaḥ | tādṛśaḥ puruṣaḥ kathaṃ prāṇivadhamanuśrāvayet | kāmakrodhakaluṣitacittāḥ santa imaṃ granthaṃ racayāmāsuḥ | [sattvānāṃ] svarge janmābhilāṣī sattvānabhimantrayamānaḥ svapuṇyabalena tatsādhayati | vadhādibhyo vimuktilābhī na tatkaroti | ato jñāyate 'kuśalamiti | (pṛ) vimuktilābhī anyadapi vikālabhojanādi karoti | idamapyakuśalaṃ bhavet | (u) idaṃ pāpaheturiti sujanāḥ pariharantyapi | yo dharmo 'duṣṭaḥ na sa dharmaḥ pariharaṇīyaḥ syāt | vikālabhojanādayo brahmacaryaṃ ghnantītyato 'pi pariharanti | keciddharmāḥ svarūpato 'kuśalā ityataḥ pariharanti yathā madyapānavikālabhojanādayaḥ | ato jñāyate prāṇātipātaḥ svarūpato 'kuśala iti | prāṇātipāto bahujanavidviṣṭaḥ | yathā siṃhavyāghradasyucaṇḍālādayaḥ | yadanena hetunā janavidviṣṭaṃ kathaṃ tadakuśalaṃ na bhavet | yaḥ prāṇātipātavirataḥ sa bahūnāṃ ( SSS_237 ) janānāṃ priyo bhavati | yathā karuṇāvihārī āryāṇāṃ priyaḥ | ato jñāyate vadho 'kuśala iti |
(pṛ) kaścittu prāṇivadhakṛt svavikramavaśājjanānāṃ priyo bhavati | yathā kaścidrājārthaṃ duṣṭacorāṇāṃ hantā rājapriyo bhavati | (u) [pāpa]hetusattvānnātyadhikaṃ priyo bhavati | yathā vadanti yo duṣkarmaṇā rājacittaṃ tarpayati | rājā ca yadi nirviṇṇacitto bhavati | tasya punaḥ sa vimato bhavati | yo durvṛttyā vimato bhavati | sa kathaṃ priyo bhavet | akuśalacārī ātmana evāpriyaḥ | kaḥ punarvādo 'nyeṣām | ato jñāyate prāṇihiṃsākuśaladharma iti | vadhādidharmāḥ tāḍanahiṃsanavandhanādīnāṃ duḥkho padravāṇāṃ hetava ityato jñāyate 'kuśalā iti | (pṛ) ahiṃsādidharmā api duḥkhahetavaḥ | yathā rājā duṣṭacorān vadhitumājñāpāyati | yo na vadhyati taṃ rājā hanti | (u) yo na hanti sa hanyata ityahantāraḥ sarve mariṣyamāṇā bhaveyuḥ | rājaśāsanaviruddhatvādeṣām | yadi rājā jānāti ayamavadhacitta iti tadā avadhitā pratyuta satkriyate | ato jñāyate vadhādayo duḥkhahetavo na tvavadhādayaḥ | yo vadhānācarati | tasya maraṇakāle cittaṃ paritapati | ato jñāyate 'kuśalamiti | vadhādyācaraṇāt na janānāṃ śraddheyaḥ | svayūthyeṣveva na śraddhīyate | kaḥ punarvādaḥ sajjaneṣu | siṃsādyācārī sajātīyairevādhikṣipyate | kaḥ punarvādo 'nyajanaiḥ | hiṃsādyācārī caṇḍālasūnakavyādhādivat sajjanaiḥ dūrataḥ parityajyate | hiṃsādyācaritā na sukhī jana ityucyate | yathā sūnako na kadāpīdṛśakarmaṇā satkāraṃ labhate | sujano guṇāya hiṃsādibhyo viramati | yadi nākuśalam | kasmāt guṇāya viratiṃ sampratyeṣati | dṛṣṭe paśyāmaḥ khalu hiṃsādīnāṃ vipriyaṃ phalaṃ bhavatīti | jñātavyamāgāminyadhvanyapi duḥkhavipākaṃ prāpayatīti | yadi hiṃsādayo nākuśalāḥ | ko dharmaḥ punarakuśalaḥ syāt |
(pṛ) yadi hiṃsādidharmā akuśalāḥ | tadā dehapoṣaṇaṃ na syāt | kasmāt | na hyasti ahiṃsāsambhavakālaḥ | gatāgate pādotkṣepaṇe pādāvakṣepaṇe vā sadā sūkṣmasattvān vihanti | ātmīyasaṃjñayā paravastūni sadā gṛhṇāti | yathāsvasaṃjñañca mithyā vyavaharati | ato naiva dehapoṣaṇaṃ bhavet | (u) yat hetukṛtaṃ tat pāpam | nāhetukṛtam | yathoktaṃ sūtre- vastusantaḥ sattvāḥ, teṣu sattvasaṃjñāmutpādya jighatsābuddhyā tān hatvā hananapāpaṃ labhanta iti | evaṃ steyādāvapi | (pṛ) yathā viṣaṃ pītavāniti hetāvahetāvubhayathā puruṣaṃ hanti | yathā ca vahniprakramaṇaṃ jñāne 'jñāne ca puruṣaṃ dahati | tathā vedhanādirapi syāt | jñātavyaṃ prāṇihiṃsā hetāvahetau ca pāpaṃ prāpayati | (u) nāyaṃ dṛṣṭānto yuktaḥ | viṣeṇa kāyahiṃsanānmaraṇam | ( SSS_238 ) puṇyantu cittagatam | kimatra dṛṣṭānto bhavet | vahnivedhanādirapi prabodhe 'sati na duḥkhajanakaḥ | ato na sa dṛṣṭānto yujyate | asati vijñāne na khedaṃ budhyate | sati tu vijñāne budhyate evamasati hetucitte na karma sidhyati | sati tu citte sidhyati | sa dṛṣṭāntastathā syāt | hetau sati pāpam | asati tu nāsti | karmaṇāṃ cittabalātpuṇyapāpavibhāgaḥ | asati hetucitte kathamuccanīcabhāvo bhavet | cikitsāyāmacikitsāyāñcobhayathā puruṣasya duḥkhaṃ jāyate | cittabalātpuṇyapāpavibhāgaḥ | yathā mātustanagrahaṇe bālako na pāpaṃ labhate | anurāgacittābhāvāt | anurāgacittena grahaṇe tu pāpamasti | puṇyaṃ pāpaṃ sarvaṃ cittādhīnaṃ jāyata iti jñātavyam |
yadi hetucitte 'satyapi pāpamasti | tadā vimuktilabdho 'pi asati hetau sattvān pīḍayan pāpaṃ labheta | tadā na vimucyeta | pāpiṣṭhānāṃ mokṣābhāvāt | yadi hetovasatyapi puṇyapāpamasti | tadaikameva karma kuśalamakuśalañca syāt | yathā kaścitpuṇyaṃ karma kurvan sattvaṃ hatavānasmīti bhrānto bhavati | tadā tatkarma pāpaṃ puṇyañca syāt | tattu na yujyate | hetāvasati puṇyaṃ pāpaṃ vā nāstīti jñātavyam | yadi vinā cittaṃ karmāsti | tadā kathamidaṃ kuśalaṃ idamakuśalaṃ idamavyākṛtamiti vibhāgaḥ syāt | cittahetunā tvayaṃ vibhāgaḥ | yathā trayaḥ puruṣāḥ sambhūya stūpapradakṣiṇaṃ kurvanti | tatraiko buddhaguṇānusmaraṇāya | dvitīyaḥ steyaharaṇāya | tṛtīyo bhāvaśamanāya | [teṣāṃ] kāyakarmaṇi samāne 'pi kuśalākuśalāvyākṛtavibhāgaścittagata iti jñeyam | kiñcitkarma niyatavipākaṃ, kiñcidaniyatavipākaṃ, kiñciduttamaṃ madhyamamadhamaṃ, dṛṣṭadharmavipākamupapadyavipākaṃ, taduttaravipākamityādi | yadi cittena vinā puṇyapāpaṃ labhyate | kathamayaṃ vibhāgo bhavet | yadi cittavyatiriktaṃ karmāsti asattvasaṃkhyeṣvapi puṇyapāpaṃ syāt | yathā sabhīraṇonmūlitaparvatopadruteṣu sattveṣu samīraṇe pāpaṃ syāt | sugandhikusumasya stūpavihārapatane puṇyaṃ syāt | tattu na sambhavati | ato jñāyate na cittavyatiriktaṃ puṇyapāpamastīti |
tīrthikā vadanti- upavāsasthaṇḍilaśayanaśalākāvedhādibhirjalapatanadahanapraveśa ( SSS_239 ) bhṛgupatanādibhiśca duḥkhapratyayaiḥ puṇyaṃ bhavatīti | tatra prājñā dūṣayanti | tathā cennārakāḥ sattvāḥ sadā dahyante pacyante ca | pretā bubhukṣitāḥ pipāsitāḥ | pataṅgā dahanapraviṣṭāḥ | mīnanakrā jalāvasathāḥ | ajavarāhāśvādayaḥ sadā purīṣakṣetraśāyinaḥ | te 'pi puṇyaṃ labheran | te pratibrūvanti | avaśyaṃ hetucittena tadduḥkhamanubhavatāṃ puṇyaṃ bhavati natvahetucittena | nārakādayo na hetucittena dāhādiduḥkhamanubhavanti | yadi hetucittena vinā puṇyaṃ nāsti | hetucittena vinā pāpamapi nāsti | yadi hetucittena vinā puṇyamasti | nārakādīnāmapi puṇyaṃ syāt | ityevaṃ doṣo 'sti | [iti] | yadi hetucittaṃ vinā puṇyaṃ pāpaṃ vāsti | tadā sujano na syāt | kasmāt | caturṣu iryāpatheṣu sadā sattvān hanti | tattu na sambhavati | hetāvasati nāsti puṇyaṃ pāpamiti jñātavyam | sujanmakṣetrañca na labhet | sadā pāpakattvāt | vastutastu santi brahmakāyikādīnāṃ surucirāḥ kāyā ato jñāyate na hetuṃ vinā puṇyaṃ pāpaṃ vāstīti |
bhāvatāṃ śāsane apariśuddhāhāre pāpaṃ bhavati | yo 'bhipraiti sarvāṇyannapānāni apariśuddhāhārāḥ pāpaprāpakāḥ syuriti | evaṃ surādisparśe so 'brāhmaṇaḥ syāt | pariśuddhena cittena bhojane na punarasti pāpamiti śrutaṃ dṛṣṭavānasi | tadā cittaṃ vinā nāsti puṇyaṃ pāpaṃ vā iti jñātavyam | adhvare ca puṇyacittena paśavo hanyante | tena svarga utpadyeran iti | puṇyacittena hananātpuṇyamasti | tathā no cet sarve prāṇivadhāḥ puṇyaprāpakāḥ pāpaprāpakā vā syuḥ | brāhmaṇamāha- kiñcitsteyamapāpam | yathā saptadinānyanaśanaḥ śūdrādapi pratigṛhṇīyāt | yo mumūrṣuḥ sa brāhmaṇādapi gṛhṇīyāt | putrārthino 'brahmacaryamapāpam iti | hetucitte 'sati na syādīdṛśavibhāgaḥ | ato jñāyate yo hetuṃ vinānyasya viṣaṃ prayacchati | kena sa pāpaṃ labheta | yaḥ sahetu anyasya viṣaṃ prayacchati | viṣaṃ pratyuta vyādhiṃ śamayati | sa puṇyaṃ labheta | kasyacidannaṃ prayacchati | anne cājīrṇe puruṣo mriyate | tata pāpaṃ prāpnuyāt | yadi vinā hetuṃ puṇyapāpe staḥ | tadā dharmo 'yaṃ vyākulaḥ syāt | laukikāḥ sarvavastuṣu cittaṃ śraddadhante | yathā ekameva vacanaṃ prītidveṣajananam | pṛṣṭhatāḍanādirapyevam | ato jñāyate karmāṇi cittādhīnāni iti | [tatra] mānasaṃ karma gariṣṭhamityuttaratna vakṣyate | ato jñāyate karmāṇi cittādhīnānīti | yaḥ ( SSS_240 ) prājñaḥ sa pañcakāmaguṇeṣu vasannapi na pāpamāk bhavatīti manaso balam | kasmāt | na hi prājño rūpāṇi dṛṣṭvā mithyāsaṃjñāmutpādayati | ato nāsti rūpāsaṅgadoṣaḥ | tathā śabdādāvapi | yadyanutpannamithyāsaṃjño 'pi pāpavān | tadā sarvāṇi darśanaśravaṇāni pāpāni syuḥ | tathā ca mānasaṃ karma niṣprayojanaṃ syāt | jñānī prajñāśīrṣakaḥ pañcakāmaguṇānanubhavannapi nāsaktimutpādayati | pañcakāmaguṇāḥ santo 'pi cittanirvedānna malinayanti | kimidaṃ na mānasakarmaṇo balam | ato nāsti vinā hetuṃ puṇyapāpapratilābhaḥ |
codayati | yadbravīṣi parasyānugrahānanugrahau kuśalākuśalalakṣaṇamiti | tadayuktam | kasmāt | yaḥ svakāyaṃ paripālayanpuṇyaṃ karmācarati | tasyātmānaṃ bhojayato 'pi puṇyamasti | caityavihārāvasattvabhūtau | tayoḥ secanaśodhane api puṇyaprāpake | vandanādayastu na parānugrāhakāḥ | kevalaṃ paraguṇavaikalyakarā iti na bhavetpuṇyam | na ca cittamātreṇa puṇyaguṇo bhavati | annavastrābhyāṃ paramupakurvatā tasmin samaye puṇyaṃ labhyate | tathā karuṇā[mātra]cāriṇo na bhavetpuṇyam | yadi caityavihārādayo 'sattvasaṃkhyātāḥ | teṣāṃ yo dhanamapaharati vināśayati vā | na tasya bhavetpāpam | anabhimukhīkṛtya durvacasā paranindane na bhavetpāpam | aśrutatvātkasyāpakarṣaḥ syāt | anyapuruṣe ca duṣṭacittamātramutpādayati na kāyavākkarma karoti | kiṃ punarhīyate | na sa pāpabhāk syāt | kaścidātmānaṃ nindati | kaścidātmānaṃ hanti | kaścitsvayaṃ mithyācarati | kaścicca pāpaṃ labhate | ataḥ kuśalākuśalalakṣaṇaṃ na parānugrahānanugrahamātreṇa bhavati |
atrocyate | yadbravīṣi svadehaṃ pālayataḥ puṇyaguṇo 'stīti | tadayuktam | yadyātmasatkāre puṇyaguṇo 'sti | tadā na kaścitparaṃ satkuryāt | vastutastu puṇyārthī paraṃ satkaroti | yātmārthatā tataḥ puṇyamalpaṃ bhavati | ato jñāyate ātmārthatā na puṇyavatī syāditi | yadāha bhavān ātmapoṣaṇaṃ puṇyakarmācaraṇārthamiti | tat svadehaḥ pareṣāmupakārārtha iti puṣṇāti | tasyāsyāścittabhūmeḥ puṇyaguṇaḥ prasūte | nātmapoṣaṇamātreṇa | yadbravīṣi caityavihārā vasattvabhūtau, tayoḥ secanaśodhane api puṇyaprāpaka iti | tat bhagavadguṇāḥ sattveṣu pūjyā iti smṛtvā janāḥ secante śodhayanti ca | tasya sattvādhīnatvācca puṇyameva labhyate | (pṛ) nirvṛto hi bhagavānasattvabhūtaḥ | uktañca sūtre- na tathāgataḥ san nāsan, nāpi sadasat nāpi ca na san nāsan iti | kathaṃ sattva ityucyeta | ( SSS_241 ) (u) yadi nirvṛto 'sattvabhūtaḥ | tadā anirvṛtakālīnaṃ bhagavantaṃ smṛtvā pūjayantaḥ puṇyaṃ labhante | yathā janāḥ pitarau jananapoṣaṇakālaṃ smṛtvā yajanti | tathā no cet na pitṛpūjā bhavet | tathedamapi | yadbravīṣi vandanādayo na parānugrāhakā iti | tadayuktam | kasmāt | vandanādibhiḥ parasya nānāhitaṃ bhavati | yena paraḥ pūjyānāṃ satkāryo bhavati | ayameva [parā]nugrahaḥ | tenānye 'pi janāḥ satkāraśikṣānanusarantaḥ puṇyaguṇaṃ labhante | parasya vandane svābhimānaṃ bhajyate | akuśāṅgabhaṅgādbahūpakṛtaṃ bhavati | paraguṇāṃśca khyāpayatīti vandanādīnāmīdṛśaṃ hitaṃ bhavati | yadabravīḥ vandanādayaḥ paraguṇavaikalyakarā iti | tadayuktam | vandanaṃ bhakticittena [kriyate] | na tīrthikānāmiva parāpakarṣārthatayā tadācaryate | yathā ca vastradānaṃ yadyapi paraṃ hāpayati | tathāpi paraguṇāpakarṣakameva | tathā ca vastradānenāpi na puṇyaṃ bhavet | ato vandanādīnāṃ gabhīracetanena sabhavyamācaraṇaṃ syāt | yathoktaṃ sūtre- eko bhikṣuḥ snānagṛhe anyasya dehaṃ hastena mārjayati sma | [etacchṛtvā] bhagavān bhikṣūnāmantryāha- ayamupasevako bhikṣurarhan | upasevyamānastu bhinnaśīlaḥ | tathā śikṣayatha yūyam | na siṃhena śvādaya upasevyanta iti |
yadbhavānāha- na ca cittamātreṇa puṇyaṃ labhata iti | tatra cittaṃ hi sarvaguṇānāṃ mūlam | yat kaścitparasyopakāraṃ cakāra karoti kariṣyati vā sarvaṃ tat kuśalacittamūlakam | yacca parasyāpakāraṃ cakāra karoti kariṣyati vā sarvaṃ tadakuśalacittamūlakam | karuṇācārī ca karuṇācittavipākena sarveṣāmupakaroti yaduta caṇḍavātavṛṣṭyanupatane 'pi sūryācandramasau nakṣatrāṇi ca na bhraśyanti sadā caranti ca | na mahāsamudramudvelayati | na ca mahāgnirdahati | nāpi caṇḍavāta utplāvayati | idaṃ sarvaṃ karuṇāvipākabalam | yathoktaṃ sūtre- yadi sarve lokāḥ karuṇācittamācaranti | tadā kāmāḥ svābhāvikāḥ syuḥ iti | yadbravīṣi caityavihāradhanāpahāre na pāpaṃ syāditi | tat sa puruṣaḥ sattvacittena tadapaharati | yaccaityadhanamapaharati | tatpratyayena apakarṣakaraṇe 'karaṇe vā sarvathā tadādhipatyena pāpaṃ labhate | bhagavati piḍājananānna pāpamastīti bhavato yadi matam | tadā [kaścit] vākpāruṣyādibhirarhantaṃ yojayati | na tadarhato duḥkhaṃ janayati | tasyāpi na pāpaṃ bhavet |
yabdravīṣi- anabhimukhanindane na bhavetpāpamiti | tadayuktam | akuśalacittena tatra prayujyate | akuśalacittavattvāt tasmin śṛṇvati aśṛṇvati vāvaśyaṃ duḥkhaṃ janayet | ataḥ pāpaṃ labhate | yaduktaṃ duṣṭacitta[mātra]mutpādya kāyavākkarmākurvato na bhavetpāpamiti | ( SSS_242 ) tadapi na yuktam | parapīḍanāyāviśuddhākuśalacittatvāt [pāpaṃ] janayatyeva | yadi paraprabodhito jānāti tadā tasyāvaśyaṃ duḥkhopāyāso jāyeta eva | yathā cora āgatya paradhanamapaharati | tadā [svāmī] prabudhya yadyapi na jānāti tathāpi tasya [paścāt] pīḍāṃ karotyeva | yadbravīṣī ātmahananamātmanindanañca pāpakaramiti | tadayuktama | yadi svadehaṃ duḥkhayan pāpabhāk bhavati | tadā na ko 'pi sujanmasthānaṃ prāpnuyāt | kasmāt | janā hi caturṣviryāpatheṣu svadehaṃ duḥkhayanti | tathā ca sarve sattvāḥ sadā pāpaṃ labheran yathā parapīḍanā janāḥ | ato na kaścitsusthāne jāyeta | na hyetadyujyate | ato na svadehamātrātpuṇyaṃ pāpaṃ vāstīti jñātavyam | mārgahetutvādvinaye śīlamidaṃ paribaddhaṃ yaḥ kliṣṭacittenātmānaṃ hanti na saṃkleśātpāpaṃ labhata iti |
avyākṛtaṃ karmeti | yatkarma na kuśalamakuśalaṃ vā na parasattvānāmupakārakaṃ nāpakārakaṃ tadavyākṛtamityucyate | (pṛ) kasmādavyākṛtamiti nāma | (u) tatkarma nirucyate | yatkarma na kuśalaṃ nākuśalaṃ tadavyākṛtamiti vadanti | kuśalamakuśalañca karma vipākaprāpakam | naitatkarma vipākaprāpakamityavyākṛtam | kasmāt | kuśalamakuśalañca karma prabalam | idantu durbalam | yathā pūtibījaṃ nāṅkuraṃ prarohayati | vipāko dvividhaḥ | kuśalaṃ priyavipākam akuśalamapriyavipākam | avyākṛtantvavipākam | (pṛ) tatra na priya nāpriyopādānaṃ tadavyākṛtavipākamastu | ko doṣaḥ | (u) bhagavānāha- dvidhā vipākaḥ mithyākāyacaryā apriyavipākaprāpiṇī samyakkāyacaryā priyavipākaprāpiṇīti | na tvāha anayorudāsīnamastīti | puṇyaṃ priyalābhamanojñasmṛtivipākam | pāpaṃ tadviparītam | sukhaduḥkhe puṇyapāpayorvipākau | aduḥkhāsukhañca sucaritavipākaḥ | ato jñāyate nāstyavyākṛtavipāka iti |
trividhakarmavargaḥ śatatamaḥ |
101 duścaritavargaḥ
bhagavānāha- trīṇi duścaritāni kāyaduścaritaṃ vāgduścaritaṃ manoduścaritaṃ iti | kāyābhisaṃskṛtamakuśalaṃ kāyaduścaritam | tat dvividham (1) ekaṃ daśākuśalakarmapathasaṅgṛhītam | ( SSS_243 ) yathā prāṇātipātādattādānakāmamithyācārāḥ | aparaṃ tadasaṅgṛhītam | yathā kaśādaṇḍādhātabandhanasvadāragamanādayaḥ akuśalakarmapathapūrvottaraduṣkarmāṇi ca | (pṛ) prāṇātipātādīni trīṇyakuśalakarmāṇi kiṃ kevalakāyikakarmasvabhāvāni | (u) hananapāpaṃ hananākuśalakarmetyucyate | pāpamidaṃ svakāyenāpi kriyate yatra svakāyena sattvān hanti | vācāpi kriyate yatna sattvān hantuṃ paramājñāpayati | manasāpi kriyate yat kaściccittamutpādayati yena paro mriyate | evamadattādānakāmamithyācārapāpe 'pi | svakṛtantu pūrṇaṃ pāpaṃ labhate | kāyākuśalaṃ karma kāyātmakaṃ vāgātmakaṃ vā | kadāciccittotpāde paro jānāti anena pratyayenāpi pāpakaraṃ prāṇātipātādi kuryāditi | bhūyasā kāyakṛtatvātkāyikaṃ karmetyākhyā | evaṃ vāṅmithyācaritamapi | vācābhisaṃskṛtamakuśalaṃ karma vāṅmithyācaritam | tasyāpi dvaividhyam | yat kenacitpraśne sthāpite taṃ purata eva vañcayati | tadakuśalakarmapathasaṅgṛhītam | anyattadasaṅgṛhītam | abhidhyāvyāpādamithyādṛṣṭyādayo mānasamithyācaritam |
(pṛ) daśākuśalakarmapathānāṃ kasmānmithyādṛṣṭirityākhyā trayāṇāmakuśalamūlānāṃ saṃmoha iti | (u) mithyādṛṣṭiriti saṃmohasya nāmāntaram | saṃmohavivṛddhi sārarūpā mithyādṛṣṭiḥ | na punaḥ saṃmohasya lakṣaṇāntaramasti | abhiṣvaṅgaviparyāsamātraṃ saṃmohaḥ | (pṛ) sūtra uktaṃ- sarvāṇi duścaritāni apriyavipākakarāṇi sucaritāni priyavipākakarāṇīti | priyāpriyalakṣaṇañcāniyatam | yathaikameva rūpaṃ [kasyacit] priyaṃ bhavati [anyasyā] priyaṃ bhavati | atastallakṣaṇaṃ vivecanīyaṃ syāt | (u) sukhameva priyalakṣaṇam | yathoktaṃ sūtre- puṇyavipākaḥ sukhamiti | duḥkhamapriyalakṣaṇam | yathoktaṃ sūtre- pāpātsañjātabhītikā bhavatha | duḥkhahetutvāt iti | (pṛ) sukhameva priyalakṣaṇam | śvavarāhādayo 'nnapurīṣeṇa sukhībhavanti | kimidaṃ puṇyaphalam | (u) idamaviśuddhapuṇyaphalam | yathoktaṃ karmasūtre- yadakāle dadāti aśucirdadāti | laghucittena kaluṣitacittena akṣetre ca dadāti | evamādidānena tadvipākaṃ labhata iti |
(pṛ) samyak caritāni priyavipākakarāṇīti sūtra uktvā kasmātpunarucyate sucaritapratyayaṃ svarga utpadyata iti | (u) mithyācāryapi svarga utpadyate | kecidvadanti svarga upapattirduścaritavipāka iti | ataḥ sūtre punarucyate sucaritapratyayaṃ svarga upapadyata iti | duścaritasucarite kuśalākuśalagatikakāyaṃ prāpayataḥ gṛhītakāyastatra sukhaṃ duḥkhaṃ vā ( SSS_244 ) vedayate | yathā duścaritapratyayaṃ durgatau duḥkhaṃ vedayate | sucaritapratyayaṃ deveṣu manuṣyeṣu vā sukhaṃ vedayate ||
duścaritavarga ekottaraśatatamaḥ |
102 sucaritavargaḥ
kāyakṛtaṃ kuśalaṃ kāyasucaritam | tathā vāṅmanasorapi | prāṇātipātādyakuśalakarmatrayaviratiḥ kāyasucaritam | vāgdoṣacatuṣṭayaviratirvāksucaritam | mānasākuśalatrayaviratirmanassucaritam | ivāstisro viratayaḥ saṃvarasaṅgṛhītāḥ yaduta śīladhyānānāsravasaṃvarāḥ | yadvandanavastradānādi kuśalaṃ kāyikaṃ karma tat kāyasucaritam | yat satyabhāṣaṇamṛdubhāṣaṇādi tat vāksucaritam | anabhidhyādi mānasaṃ karma manaḥsucaritam | imāni trīṇi su caritāni |
(pṛ) tīrthikā jñaptiṃ vinā prātimokṣaśīlabhājo bhavanti | te śīlasaṃvaraṃ labhante na vā | (u) tīrthikāścittataḥ śīlasaṃvaramutpādayanti | kecit vācāpi gṛhṇanti | anye 'pi śīlasaṃvarasaṅgṛhītaṃ sucaritaṃ labhante yathā daśavarṣāyuṣkasya puruṣasya prāṇātipātaviratisamādānādviṃśativarṣāyuṣkaḥ putra utpadyate |
(pṛ) sūtra uktaṃ- sucaritaṃ viśuddhacaritaṃ vyupaśamacaritamiti | teṣāṃ ko bhedaḥ | (u) ābhidhārmikā āhuḥ- pṛthagjanānāṃ yat kāyikaṃ vācikaṃ mānasaṃ kuśalaṃ karma tat sucaritamityucyate | śaikṣāṇāṃ saṃyojanaprahāṇāttadeva sucaritaṃ viśuddhacaritamityucyate | aśaikṣāṇāṃ prahīṇasaṃyojanānāṃ visaṃyojanikavyavahāratvāt [tadeva]vyupaśamacaritam | aśaikṣā atyantānutpannākuśalakarmakā ityato vyupaśamacaritā ityucyante | yathoktaṃ- kāyavyupaśamo vāgvyupaśamo manovyupaśama iti | kecidāhuḥ- imāni trīṇi caritāni ekasyaivārthasyavibhinnāni nāmāni | kintu tadbhavyatānurūpatvāt samyagiti śaṃsyate | kleśairviviktatvādviśuddhamiti vadanti | sarvākuśalaviviktatvāt vyupaśama iti | tāni trīṇyapi nārthato bhinnāni |
(pṛ) ābhidharmikā āhuḥ- cittameva vyupaśamacaritaṃ na cetaneti | kathamayamarthaḥ | (u) trīṇi caritānyapi cittameva | kasmāt | cittavyātiriktā nāsti cetanā | nāsti ca kāyavākkarma | (pṛ) sūtra uktaṃṃ- sucaritadṛṣṭisampanno devadṛśo vā bhavati devasaṃkhyātadṛśo vā bhavati | na sarve sucaritā deveṣūpapadyanta iti | kasmādevaṃ viniścayaḥ | (u) devasaṃkhyāteti vacanādidaṃ jñāpitam | sucarītaśālī yadyapi nāvaśyaṃ deveṣūtpadyate tathāpi ya āryabahumatasthāna utpadyate | sa devasarūpa ityato devasaṃkhyātadṛśa ityucyate | sarve sucaritavanto deveṣūtpadyeran | kecidanyapratyayairviniṣṭā notpadyeran | yat samyaṅmithyāvyāmiśraṃ sucaritaṃ [tatra] mithyācaritasya prābalyānna deveṣūtpadyante | yathoktaṃ sūtre- bhagavānānandamavocat- paśyāmyahaṃ kecana trīṇi suritāni caranto 'pi durgatāvutpadyante | tat teṣāṃ pūrvādhvagataduścaritasya phalavipāka iti | idānīṃ sucaritasyāpi aparipūrṇatvānmaraṇa upasthite mithyādṛṣṭeścittābhimukhyāddargatau patanti | duścaritaśālī susthāna utpadyata itīda mapyevam | ataḥ pṛthagjanatvamaśraddheyam | prabalakarmavaśādupapattivibhedaṃ vedayata iti jñātavyam ||
sucaritavargo dvayuttaraśatatamaḥ |
103 pratisaṃyuktakarmavargaḥ
(pṛ) sūtra uktaṃ- trividhaṃ karma kāmadhātupratisaṃyuktaṃ karma rūpadhātupratisaṃyuktaṃ karma arūpyadhātupratisaṃyuktaṃ karmeti | kānīmāni | (u) yat karma ānarakādāca paranirmitavaśavartidevādantarāle vipākavedakaṃ tatkāmadhātupratisaṃyuktaṃ karma | ābrahmalokādākaniṣṭhāccāntarāle vipākavedakaṃ karma rūpadhātupratisaṃyuktaṃ karma | ākāśānantyāyatanādānaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanāccāntarāle vipākavedakaṃ ārūpyadhātupratisaṃyuktaṃ karma | (pṛ) avyākṛtaṃ karma aniyatavipākañca karma kimeteṣu nāntargatam | (u) tatkarmavipākaśca kāmadhātupratisaṃyuktaḥ | kasmāt | tasya dharmasya kāmadhātukavipākatvāt | (pṛ) nanu kāmadhātukadharmāḥ sarve tatkarmavipākāḥ | ato na yujyate | (u) sarve ca kāmadhātukadharmāḥ kāmadhātukakarmavipākā eva | (pṛ) tathā cedidaṃ tīrthikaśāstraṃ yaduta sarvapratisaṃvedyaṃ sukhaṃ duḥkhañca pūrvakarmahetupratyayaṃ bhavatīti | pūrvakarmavipāko yaduta kuśalamakuśalaṃ karma savipākamavipākamiti vyavasāyaguṇasya nāsti yatkiñcanaprayojanam | yadi sarvaṃ karmavipākaḥ | kaḥ punaḥ prayāse guṇaḥ | yasya ( SSS_246 ) kleśāḥ karmāṇi karmavipākāśca santi tasya vimuktirnāsti | karmavipākasyākṣīṇatvāt | ucyate | yaduktaṃ idaṃ tīrthikaśāstramiti | tadayuktam | tīrthikā hi vadanti sukhaṃ duḥkhaṃ paratvamaparatvaṃ pūrvavipākamātramiti | tathā ca na syātpratyutpannapratyayāpekṣā | paśyāmastu vastutaḥ padārthāḥ pratyutpannebhyaḥ pratyayebhyaḥ samutpadyante yathā bījāṅkurādaya iti | ato na vaktavyaṃ sarvaṃ pūrvakarmapratyayādhīnamiti | hetupratyayābhyañca vastūnyutpadyante yathā bījahetukāḥ pṛthivyabākāśakālādipratyayā [aḍkurādayaḥ] | cakṣurvijñānañca karmahetukaṃ cakṣūrūpādipratyayam | ato na tīrthikamithyāśāstrasāmyam | yadbravīṣi pūrvakarmavipāka ityādi | tadayuktam | pratyakṣaṃ khalu phalātphalasantatirutpadyata iti | yathā brīhibhyo brīhayaḥ | evaṃ vipākādvipākotpattau ko doṣaḥ | yathā ajātaputrasya ca caṭakacakravākādīnāñca kāmaḥ, sarpādināṃ kopaḥ, tatsarvaṃ pūrvakarmavipāka iti jñeyam |
(pṛ) yadi vipākādvipāka utpadyate | tadānavasthā syāt | (u) karmavipākāstrividhāḥ kuśalo 'kuśalo 'vyākṛta iti | kuśalākuśalābhyāṃ vipāka utpadyate nāvyākṛtādityato nānavasthā | yathā brīhibhyo vrīhaya utpadyante | tatra bījādaṅkura utpadyate na tu tuṣādibhyaḥ | evaṃ kuśalākuśalavipākādvipāka utpadyate nāvyākṛtavipākāt | yaduktaṃ bhavatā prayāse na guṇa iti | yadyapi karmaṇo vipāka utpadyate | tathāpi avaśyaṃ yathāśakti paścātsaṃsidhyati | yathā sasyakarmataḥ sasyamutpadyate | tathāpi bījādyapekṣya tat sidhyati | yadāha bhavān- na vimuktirbhavediti | tadapyayuktam | tattvajñānalābhātkarmāṇi kṣīyante | tadyathā dagdhaṃ bījaṃ na punaḥ prarohati | ato nāsti vimukterdoṣaḥ | kiñca ya utpannā dharmāḥ sarve te karmamūlakāḥ | yadi nāsti karmamūlaṃ, kathamutpadyeta | dharmāṇāmutpāde 'sti pratiniyatamaṅgam | yathāyaṃ dharmo niyamena etatpuruṣakāyādutpadyate nānyakāyāt | yadi nāsti karmamūlaṃ, kathamevaṃ pratiniyatavibhāgaḥ syāt |
(pṛ) dharmā hetumātrajāḥ | yathā māṣānmāṣa utpadyate | [evaṃ sati] ko doṣaḥ | (u) tadapi karmamūlakam | māṣakarmapratyayalābhānmāṣānmāṣa utpadyate | kenedaṃ jñāyate | purā kila janāḥ kuśalamācaritavanta ityataḥ śālitaṇḍulāḥ svata ajāyanta | ato jñāyate karmabhūlakatvāt māṣānmāṣo jāyata iti | (pṛ) nanu sattvasaṃkhyātaṃ vastu khalu pūrvakarmajam | (u) maivam asattvasaṃkhyātaṃ vastvapi karmamūlakam | sarvasattvānāṃ sādhāraṇakarmavipāko yaduta ( SSS_247 ) caṅkramaṇāsthānakarmapratyayalābhāt kṣityādayo bhavanti | prakāśakarmapratyayalābhāccandrasūryādayo bhavanti iti jñātavyaṃ janyaṃ vastu sarvaṃ karmamūlakamiti | (pṛ) yadi janyadharmāḥ karmamūlakāḥ | saṃskṛto 'nāsravaḥ katham | (u) so 'pi karmamūlakaḥ | kasmāt | sarvaṃ pūrvādhvagatadānaśīlādivalādhīnam | ato 'pi karmādisambhūtam | (pṛ) yadyanāsravadharmo 'pi karmasambhūtaḥ | so 'pi pratisaṃyuktadharma ityākhyā syāt | tattu na sambhavati | uktaṃ hi sūtre- asti aprasaṃyuktā vedeneti | (u) anāsravadharmastattvajñānahetukaḥ karmapratyayakaḥ | hetubalamahimnā tu apratisaṃyukta ityucyate |
(pṛ) kiṃ karma kāmadhātuvipākavedakam | kiṃ rūpadhātuvipākavedakam | kimārūpyadhātuvipākavedakam | (u) yaḥ kāmarūpārūpyadhātuṣu daśākuśalakarmāṇi samutpādayati sa kāmadhātau vipākaṃ vedayate | (pṛ) rūpārūpyadhātugato 'pi kimakuśalaṃ karma samutpādayati | (u) tatrāpyakuśalaṃ karma samutpādayati | yathoktaṃ sūtre- tatrāsti mithyādṛṣṭiriti | mithyādṛṣṭiḥ kiṃ nākuśalā | (pṛ) tatra mithyādṛṣṭiravyākṛtā natvakuśalā | (u) nāvyākṛtā | kenaitat jñāyate | uktaṃ hi sūtre bhagavatā- mithyādṛṣṭirduḥkhakleśānāṃ heturiti | mithyādarśinā samutpāditāni kāyavāṅmanaskarmāṇi duḥkhavipākāyabhisaṃskriyante | yathā tiktakāravelle vidyamānāni catvāri mahābhūtāni sarvāṇi tiktarasāni bhavanti | yathā kāmadhātau mithyādṛṣṭirakuśalā | rūpārūpyadhātvorapi tallakṣaṇā akuśalā syāt | lakṣaṇasāmyāt | yathā bako brahmā brahmāṇamāmantrayāha- mopagaccha śramaṇaṃ gautamam | asmāllokāduttārayāma iti | idaṃ manovāgakuśalaṃ rūpadhātau samutpannam | anye 'pi brahma [kāyikā] devāḥ tatra bhavantaṃ tādṛśaṃ puruṣaṃ dūṣayanti | rūpārūpyadhātugatāḥ puruṣā vadanti- idameva nirvāṇamiti | āyuṣo 'nte kāmarūpayorantarābhavameva paśyanti | ito 'nyannirvāṇaṃ nāstīti mithyādṛṣṭirutpanneti anuttamadharmāpavādātkathaṃ nākuśalam | anena jñātavyaṃ tatrāstyakuśalaṃ karmeti | (pṛ) yadi tatrākuśalaṃ karmotpādayanti | tatkarma kiṃsthānapratisaṃyuktam | (u) yadīdamakuśalaṃ karma tadā kāmadhātau vipākaṃ vedayata ityataḥ kāmadhātupratisaṃyuktam |
kuśalaṃ karmāsti uttamaṃ madhyamamadhamamiti | adhamaṃ kāmadhātuvedanīyavipākam | madhyamaṃ rūpadhātuvedanīyavipākam | uttamamārūpyadhātuvedanīyavipākam | kecidāhuḥ- ( SSS_248 ) caturthadhyānasaṅgṛhītaṃ kuśalaṃ karma rūpadhātuvedanīyavipākam | caturārūpyasamādhisaṅgṛhītamārūpyavedanīyavipākam | anyadvikṣiptacittasamutpāditaṃ karma kāmadhātuvedanīyavipākam | iti | (pṛ) kathaṃ tatra samutpāditaṃ kuśalaṃ karma kāmadhātuvedanīyavipākaṃ bhavet | (u) yathāsmin loke samāhitacittasamutpāditakuśalakarmaṇastatra vipākaṃ vedayate | tathā tatra vikṣiptacittasamutpāditakuśalakarmaṇo 'smin loke vipākaṃ vedayate | yathā ca rūpārūpyadhātusamutpāditākuśalakarmaṇaḥ kāmadhātau vipākaṃ vedayate | tathā tatra samutpāditakuśalakarmaṇo 'pi |
(pṛ) yo rūpārūpyadhātugataḥ na sa utpādayati kāmadhātupratisaṃyuktaṃ kuśalaṃ karma | (u) tatra nāstyayaṃ hetuḥ yat kāmadhātugato rūpārūpya[pratisaṃyuktaṃ] kuśalaṃ karmaiva samutpādayati na rūpārūpyadhātugataḥ kāmadhātupratisaṃyuktaṃ kuśalaṃ karma samutpādayati iti | ucyate ca yuṣmābhiḥ kāmadhātugataḥ kāmadhātukamavyākṛtaṃ cittaṃ samutpādayatīti | yadyavyākṛtaṃ cittaṃ samutpādayati | kasmānna kucalaṃ cittam | sūtre bhagavān hastakadevaputrametadavocat- cittaviharaṇe audārikavedanāsaṃjñāṃ manasikuru iti | audārikasaṃjñā kāmadhātupratisaṃyuktaṃ cittameva | ayaṃ kuśalacittena yat dharmaṃ śṛṇoti buddhaṃ pūjayati tat sarvaṃ kāmadhātupratisaṃyuktaṃ cittam | tathā no cet audārikasaṃjñeti nākhyā syāt | tatrānusmṛtiprārthanā puṇyavastu | yathāha bhagavān triṣu vastuṣu atṛpto 'smin loke āyuṣo 'nte 'navataptadeveṣūpapatsye yaduta tathāgataṃ paśyāmi dharmaṃ śṛṇomi saṅghaṃ satkaromīti | [tatra] anusmṛtiprārthanā puṇyavastu kāmadhātupratisaṃyuktaṃ cittam | tatrāsti buddhānusmṛtiḥ na puṇyavastu | ato jñeyaṃ kāmadhātupratisaṃyuktaṃ kuśalamastīti |
pratisaṃyuktamakarmavargastrayuttaraśatatamaḥ |
104 trividhakarmavipākavargaḥ
(pṛ) sūtre bhagavānāha- trividhaṃ karma dṛṣṭadharmavedanīyavipākaṃ, upapadyavedanīyavipākaṃ ūrdhvavedanīyavipākamiti | kimidam | yadetatkāyābhisaṃskṛtaṃ karma etatkāya eva ( SSS_249 ) vedyate | tad dṛṣṭadharmavedanīyavipākam | yadetallokābhisaṃskṛtaṃ karma samanantaralokamatītya vedyate tadūrdhvavedanīyavipākam | [yat] samanantaralokātītaṃ tadūrdhvamityucyate | (pṛ) antarābhavikakarmavipākaḥ kasmin sthāne vedyate | (u) sthānadvaye vedyate | samanantarāntarābhavikaṃ karma upapadyavipākasthāne vedyate | upapattiviśeṣasyaivāntarābhavatvāt | anyāntarābhavikaṃ karma ūrdhvavipākasthāne vedyate | (pṛ) kimetāni trīṇi karmāṇi niyatavipākāni niyatakālāni ca | (u) kecidāhuḥ- niyatavipākānīti | dṛṣṭavipākaṃ karmāvaśyaṃ dṛṣṭa eva vedanīyavipākam | tathānyat dvayamapi | sato 'pīdṛśavacanasyārtho na yujyate | kasmāt | tathā cet pañcānantaryāṇi niyatavipākānīti na syāt | ṣaṭ pādābhidharme tūktaṃ pañcānantaryāṇi niyatavipākānīti | lavaṇapalopamasūtre punaruktam- aniyatavipākānīti yatkiñcanāsti narakavedanīyavipākam | ihaikatyaḥ pudgalaḥ bhāvitakāyo bhavati | bhavitaśīlo bhāvitacitto bhāvitaprajño bhavati | tasya tatkarma dṛṣṭadharmavedanīyaṃ bhavati | tasmāttrividhakarmaṇāṃ niyatakālatayā bhāvyam | dṛṣṭadharmavedanīyavipākaṃ karma nāvaśyaṃ dṛṣṭadharma eva vedyate | vedyate cet dṛṣṭadharma eva vedanīyaṃ syāt nānyatra | evamanyat dvayamapi |
(pṛ) kena karmaṇā dṛṣṭadharme vipākaṃ vedayate | (u) kecidāhuḥ- vyādhyarthakarmaṇo dṛṣṭadharma eva vipākaṃ vedayate | yathā tathāgata āryeṣu mātāpitrādiṣu samutpāditaṃ yat kuśalamakuśalaṃ karma tat dṛṣṭadharmavedanīyavipākam | yadanarthaguru tadupapadyavedanīyavipākam | yathā pañcānantaryādīni | yadartha guru ca tadūrdhvavedanīyavipākam | yathā cakravartinaḥ karma bodhisattvasya vā karma | kecidāhuḥ- trividhakarmaṇāmeṣāṃ yathāpraṇidhānaṃ vipākaṃ vedayata iti | yat karma praṇidadhāti ihaivādhvani vedayeyamiti | tat dṛṣṭadharmavedanīyam | yathā mallikādevī svānnabhāgadānena praṇidadhāti dṛṣṭa evādhvani rājamahiṣī bhaveyamiti | evamanyat karmadvayamapi | yathākarmaparipākaṃ pūrvaṃ vedayate | (pṛ) atītaṃ karma kathaṃ paripacyate | (u) gurutvalakṣaṇasampadeva paripāka ityucyate | (pṛ) yasmin kṣaṇe karmotpadyate tatsamanantarakṣaṇa eva kiṃ vipāko vedyate | (u) na | krameṇaiva vedyate | yathā bījātkrameṇāṅkuraḥ prarohati | karmāpi tathā |
yo garbhamadhyastho ye ca middhonmattādayaḥ te karma sañcinvanti na vā (u) te sacetanāścet karmopacinvanti | kintu na [te cetanā] sampannāḥ | (pṛ) yo 'syāṃ bhūmau vītarāgaḥ sa pṛthivīkarma karoti na vā | (u) sātmacittāḥ sarve 'pi tat karmopacinvanti | ātmacittavigatāstu nopacinvanti | (pṛ) arhannapi vandanakarmābhyasyati | tatkarma kasmānnopacinoti | (u) yasmāt sattvacittaḥ tasmāt karmāṇyupacinoti | arhannātmacittavihīna ityataḥ karmāṇi nopacinoti | arhannanāsravacittaḥ | yo 'nāsravacittaḥ na sa karmāṇyupacinoti | uktañca sūtre- prahīṇapuṇyapāpakarmako 'rhanniti sa nopacinoti puṇyakarmāṇi apuṇyakarmāṇyāneñjyakarmāṇi ca | ato vedanāparyavasannaṃ karmeti na nūtnaṃ karmābhisaṃskaroti |
(pṛ) śaikṣāḥ karmāṇyupacinvanti na vā | (u) nopacinvanti | kasmāt | sūtre hyuktaṃ- sa karmāṇi vidhvasya na sañcinoti nopacinoti niruddhaṃ na tathā bhavati ityādi | ābhidhārmikā vadanti- śaikṣāḥ sāsmimānatvātkarmāṇyapyupacinvanti | nairātmyajñānabalena paraṃ nāvaśyaṃ vedayante vipākamiti |
(pṛ) imāni karmāṇi kasmin dhātāvabhisaṃskriyante | (u) sarvatra triṣvapi dhātuṣu (pṛ) aniyataṃ karma kimasti kiṃ vā nāsti | (u) asti | yat karma dṛṣṭadharmavedanīyavipākaṃ vā upapadyavedanīyavipākaṃ vā tadūrdhvavedanīyavipākaṃ vā bhavati | tada niyatamityucyate | evaṃ karmāṇi bahūni |
(pṛ) ya imāni trīṇi karmāṇi prajānāti | tasya ka upakāro bhavati | (u) ya imāni trividhakarmāṇi vivecayati sa samyagdṛṣṭimutpādayati | kasmāt | paśyāmaḥ khalu kecidakuśalacāriṇo 'pi prabhūtaṃ sukhamanubhavati | kuśalacāriṇo duḥkham | udāsīnasya kadācinmithyādṛṣṭirbhavet yaduta kuśalasyākuśalasya vā nāsti vipāka iti | yasteṣāṃ karmaṇāṃ vibhāgaṃ prajānāti | tasya samyagdṛṣṭirbhavati | yathoktaṃ gāthāyām-
pāpo 'pi paśyati bhadrāṇi yāvatpāpaṃ na pacyate |
yadā ca pacyate pāpamatha pāpo pāpāni paśyati ||
bhadro 'pi paśyati pāpāni yāvadbhadraṃ na pacyate |
yadā ca pacyate bhadramatha bhadro bhadrāṇi paśyati ||
mahākarmavibhaṅgasūtramāha- avirataprāṇivadho 'pi svarga utpadyate | yaḥ pūrvādhvani puṇyavān san āyuṣo 'nte prabalakuśalacittamutpādayati iti | evaṃ prajānan samyagdṛṣṭimutpādayati | ata eṣāṃ trayāṇāṃ karmaṇāṃ lakṣaṇaṃ prajānīyāt ||
trividhakarmavipākavargaścaturuttaraśatatamaḥ |
105 trividhakarmavipākavedanāvargaḥ
(pṛ) sūtre bhagavānāha- trividhaṃ karma sukhavipākaṃ, duḥkhavipākamaduḥkhāsukhavipākamiti | kimidam | (u) kuśalaṃ karma sukhavipākaprāpakam | akuśalaṃ karma duḥkhavipākaprāpakam | aneñjyaṃ karma aduḥkhāsukhavipākam | tatkarma nāvaśyaṃ niyatavedanam | yadi vedanā bhavati | tadā sukhavipākaṃ vedayate | na duḥkhavipākam ityādi | tathānyat dvayamapi | (pṛ) tāni karmāṇi rūpavipākaprāpakānyapi bhavanti | kasmāduktaṃ [sukhādi]vedanāmātram | (u) vipākeṣu vedanā pradhānā | vedanaiva vastuto vipākaḥ | rūpādi tu tatsādhanam | vedanāpratyayeṣu vedaneti vyavahāraḥ | yathocyate agnirduḥkhamagniḥ sukhamiti | hetau phalopacāraḥ yathānnasya dātā pañcārthānāṃ dāteti | yathā cānnaṃ dhanam ityādi | (pṛ) kāmadhātumārabhya yāvattṛtīyadhyānaṃ kimaduḥkhāsukhavedanāvipāko labhyate | (u) labhyetaiva vedanā | (pṛ) kasya karmaṇo vipāko 'yam | (u) avarakuśalakarmaṇo vipākaḥ | uttamakuśalakarmaṇastu sukhavedanāvipākaḥ | (pṛ) tathā cetkasmāccaturthadhyāna ārūpyasamāpattau [aduḥkhāsukhavedanāvipāka] ucyate | (u) svabhūmikaḥ saḥ | kasmāt | tatrāyameva vipāko 'sti | na punarvipākāntaram | sūpaśāntatvāt |
kecidāhuḥ- daurmanasyaṃ na vipāka iti | kathamidam | (u) kasmānna bhavati | (pṛ) daurmanasyaṃ saṃjñāvikalpamātrādutpadyate | [karma]
vipākasya saṃjñāvikalpatvā bhāvāt | yadi daurmanasyaṃ vipākaḥ | tadā laghuḥ syāt vipākaḥ | ato na vipākaḥ | daurmanasyaṃ vitarāgāṇāṃ vyāvartate | na vipāko vītarāgāṇāṃ vyāvartate | ato daurmanasyaṃ na vipākaḥ syāt | ucyate | daurmanasyaṃ saṃjñāvikalpādutpadyata ityato na vipākaḥ | sukhantu vipāka iti bravīṣi | dvividhaṃ sukham- sukhaṃ saumanasyañceti | tatra saumanasyamapi saṃjñāvikalpādutpadyata iti na vipākaḥ syāt | bhavānāha vipākastarhi laghuḥ syāditi | daurmanasyamidaṃ duḥkhāt duḥkhataradoṣaḥ | kasmāt | taddhi mūḍhānāṃ vidyate | na tu jñāninām | ato duḥśśodhaṃ paramasantāpakarañca | kiñca catuśśatakaparīkṣāyāmuktam-
agryāṇāṃ mānasaṃ duḥkhamitareṣāṃ śarīrajam iti |
tacca daurmanasyaṃ jñānapraheyaṃ kāyikaṃ sukhaṃ duḥkhamapi pariharati | daurmanasya triṣvadhvasu kleśaṃ janayati yaduta pūrvamahaṃ duḥkhī idānīṃ duḥkhī āyatyāñca duḥkhīti | daurmanasyaṃ kleśānāṃ pratiṣṭhāyatanam | yathā sūtre kleśāyatanatvenāṣṭādaśa manaupavicārā bhavanti | pañcavijñānānāṃ kleśājanakatvāt | uktañca sūtre- daurmanasyaṃ dviśalyarūpamiti | gurutaraduḥkhavedanābhūtatvāt | yathā kaścidekatra gurutaradviśalyaviddho duḥkhamadhikataraṃ pratisaṃvedayate | yathā ca rogī kaścit [roga]duḥkhābhihataḥ punaḥ kāyacittapīḍanayātyadhikadaurmanasyopāyāso bhavati | ato duḥkhādadhikataraṃ [daurmanasyam] | mūḍhā nityadaurmanasyāḥ | kasmāt | te hi priyavirahavipriyasamāgamaprārthitālabhādimattvāt nityadaurmanasyapīḍitāḥ |
taddaurmanasyaṃ dvābhyāṃ kāraṇābhyāmutpadyate ekaṃ saumanasyādutpadyate | dvitīyaṃ daurmanasyāt | tadā priyavastu praṇaśyati tadā saumanasyajaṃ [daurmanasyam] | yathoktaṃ sūtre- bhagavān ( SSS_253 ) prasenajitaṃ rājānamapṛcchat- api tvaṃ [mahārāja] kāśīkosaleṣu priyo 'si iti | uktañca- devā rūpāsaktā rūpakāmāḥ rūpe vinaṣṭe daurmanasyajātā bhavanti | iti | idaṃ saumanasyādutpannam | daurmanasyādutpannamiti yat vipriyavastusamutpannam | īrṣyādibhyo 'pi samutpadyate | avītarāgasya īrṣyādisaṃyojanāni sadā cittaṃ pīḍayanti | yathoktam- īrṣyāmātsarya bahulā devā iti | bahavaśca sattvā daurmanasyakaraṃ parān sampīḍayantaḥ sadaurmanasyasampīḍanavipākaṃ labhante | yathoktam- yathābījaṃ phalaṃ pravartata iti | ato jñāyate daurmanasyaṃ karmavipāka iti |
yaduktaṃ bhavatā- vītarāgāṇāṃ vyāvṛttatvānna vipāka iti | tadayuktam | srota āpanno 'vītarāgo 'pi vyāvṛttanarakādivipākaḥ | narakādivipāko na vipāka iti kiṃ sambhavet | ato na sambhavati vītarāgāṇāṃ vyāvṛttamavipāka iti |
(pṛ) aduḥkhāsukhaṃ karma āneñjyam | tat karma kuśalaṃ satsukhavedanīyavipākaṃ syāt | kasmādaduḥkhāsukhavedanīyavipākam | (u) vedaneyamāneñjyeti vastutaḥ sukham | upaśamarūpatvādaduḥkhāsukhetyucyate | uktañca sūtre- sukhavedanāyāṃ rāgo 'nuśaya iti | yatra rāgaḥ tadvedanāyāṃ [so ']nuśayaḥ | iti jñāyata idaṃ sukhamiti ||
trividhakarmavipākavedanāvargaḥ pañcottaraśatatamaḥ |
106 trividhāvaraṇavargaḥ
(pṛ) sūtra uktaṃ- trīṇyāvaraṇāni karmāvaraṇaṃ kleśāvaraṇaṃ vipākāvaraṇamiti | kānīmāni | (u) karmāṇi kleśā vipākāśca vimuktimārgamāvṛṇvantīti āvaraṇāni | (pṛ) kimityāvṛṇvanti | (u) dānaśīlakuśalābhyāsastriṣu bhaveṣu parivartayatīti sa mārgamāvṛṇoti | samāpattivedanīyaṃ karmāpyāvaraṇam | yathoktaṃ sūtre- yo 'yaṃ puruṣo nitayaṃ samāpattau vedanīyavipākaṃ karmopacinoti na sa supade 'vatarati iti | idaṃ karmāvaraṇam | yat kasyacitkleśā ghanāstīvrāścittagatāḥ tat kleśāvaraṇam | yat kasyacit kleśā anivāryāḥ tadyathā ṣaṇḍādīnāṃ kāmaḥ | tadapi kleśāvaraṇam | yannarakādau pāpākuśalopapattyāyatane yathopapattyāyanañca na mārgaṃ bhāvayati | tat vipākāvaraṇam |
(pṛ) kecit pūrvaṃ vidyāvihīnebhyaḥ pūrvapuruṣebhyo na prajānanti idaṃ kuśalamiti | tadā te na dadanti yat sa yadi matto dānaṃ labdhvā akuśalāni karoti tadā ahaṃ bhāgī syāmiti | yathā brāhmaṇādayaḥ parivrājakāḥ | ataḥ parivrājako na dadyāt | nūtnakarmaṇā mārgapratibandhāt | (u) na yuktamidam | nānyakṛtasya puṇyaṃ pāpamātmano bhāgo bhavati | kasmāt | pratyayānāṃ puṇyapāpavattve bahūnyavadyāni santi | kimiti | yathā sattvo vadhasya pratyayaḥ | yadi nāsti sattvaḥ | kasya vadhaḥ syāt | tathā ca mṛtena pāpinā bhāvyam | yathā ca ghanikaścauryasya pratyayaḥ | sūrūpaṃ kāmamithyācārasya pratyayaḥ | parapuruṣā mṛṣāvādādīnāṃ pratyayāḥ | kūṭamānādayaḥ kuhanāyāḥ pratyayāḥ iti kretāraḥ pāpinaḥ syuḥ | pratigrahītā dānasya pratyaya iti puṇyabhāk syāt | ye kūpataṭākādyupabhoktāraḥ te sarve puṇyabhājaḥ syuḥ | tathā ca svasya puṇyaṃ na syāt | na tat vastuto yujyate | ataḥ pratyayānāṃ na syātpuṇyapāpavattā |
[atha yadi] pratigrahītuḥ svapuṇyabhāgaḥ kṣīyamāṇaḥ syāt | tadā na kaścidanyasmāt dānaṃ pratigṛhṇīyāt | kasmāt | svapuṇyabhāgenānnapānayoḥ krīyamāṇatvāt | dātā ca pāpabahulo 'lpapuṇyaḥ syāt | kasmāt | kiyatkuśalaṃ brāhmaṇāḥ kuryuriti | bhūyasā te trividhaviṣakaluṣitacittāḥ pañcakāmaguṇāsaktā na vyavasyanti kuśalabhāvanām | ato dātā pāpabahulo 'lpapuṇyaḥ syāt | brāhmaṇādaya ātmānaṃ sujanabhāvitadharmacaya iti kīrtayanto na samyak paśyanti samāpatticittasamādhānāni dharmān | ye dhyānasamāpattivinirmuktāḥ te cittadurvineyāḥ | ato dātā avītarāgāya dadan pāpabāhulyaṃ labheta | janāḥ pitṝn pūjayantaḥ putrabhāryābandhūn samārādhayantaḥ [yadi] jñātvā vijānanti sarve pāpaṃ prāpayeyuriti | tadā na ko 'pi puṇyabhāk syāt | na tu vastutastathā yujyate | ataḥ puṇyaṃ pāpañca na pratyayagatam | śīlādidharmopi pareṣāṃ hitakaraḥ | prāṇātipātavirataḥ sarveṣāṃ jīvitaṃ prayacchati | śīladhārī tadā mahāpāpabhāgaṃ labheta | prāṇātipātaviratyā purovartijano jīvitalabdho yadakuśalaṃ karoti | tat śīlavato bhāgaḥ syāt | ataḥ puṇyārthī punaḥ prāṇinaṃ hanyāt, na śīlaṃ dhārayet |
kiñca kaściddharmamupadiśati | tena paraḥ puṇyamabhyasyati | puṇyābhyāsapratyayaṃ paścātprabhūtaghanaṃ labhate | prabhūtaghanena pramatto bhavati | pramattaḥ san pāpāni karoti | teṣāṃ pāpānāṃ dharmabhāṇako bhāgī syāt | dānapratyayaṃ paro ghaniko bhavati | ghanikatvahetoḥ kṛtānāṃ pāpānāmapi dātā bhāgī syāt | tathā ca brāhmaṇā na dānaṃ pratigṛhṇīyuḥ | nāpi prayaccheyuḥ | idānīntu brāhmaṇāḥ kevalaṃ pratigṛhṇanti na prayacchanti | ato jñāyate sa duṣṭaḥ panthā iti | ( SSS_255 ) yathā ca rājāno yathādharmaṃ prajāḥ pālayantaḥ pāpino 'pi syuḥ | yadi putraḥ pāpaṃ karoti | tadā pitarau bhāginau syātām | tadā na putramutpādayetām | vaidyaścikitsamāno 'pi pāpabhāk syāt | taccikitsālabdhajīvitena pāpakaraṇāt | deve varṣati pañcasasyānyāyatāni prarohanti | tadā devaḥ pāpabhāk syāt | duṣṭasattvānāṃ poṣaṇaparitrāṇakaratvāt | annadātāpi pāpabhāg syāt | bhokturannamajīrṇaṃ kadācinmaraṇāya bhavet | avītarāga āsvādābhiniviṣṭa ityato dātā pāpī syāt | tathā ca dātā, tvadannaṃ bhuktvā nākuśalaṃ kariṣyāmīti bhoktāraṃ sadā pratijñāpya paścāddāsyati | tathā no cet dāturubhayaṃ naśyet |
(pṛ) nanu sūtre 'pyuktam- yadi bhikṣurdānapaterannaṃ bhuktvā cīvarañca paridhāyāpramāṇasamādhimupasampadya viharati tatpratyayāt sa dānapatirapramāṇapuṇyaṃ prasūta iti | tatpratyayena puṇyalābhī cet kathaṃ na pāpabhāk bhavati | (u) yadi sa bhikṣurdānapaterannaṃ bhuktvā cīvarañca paridhāyāpramāṇasamādhimupasampadya viharati | tadā dānapaterdānapuṇyaṃ svata evādhikaṃ vardhate | na tu tatsamādheḥ puṇyabhāk bhavati | yathā kṣetrasya sāravattvādāyaphalaṃ bahu bhavati | bandhye 'lpam | evaṃ puṇyakṣetrasya sāravattve dānavipāko mahān | vandhye puṇyamalpam | na tu pratigrahītuḥ puṇye pāpe vā dātā bhāgaṃ labhate | ato na tatpuṇyapāpapratyayena dātā puṇyapāpabhāk bhavati | sa yadyapi pratyayo bhavati | tathāpi svaṃ puṇyaṃ pāpaṃ vā svakṛtatrividhakarmāpekṣya bhavati |
(pṛ) avītarāgasya cittaṃ na svavaśavarti, avaśyaṃ kāmāsaktam | ataḥ pravrajito na dānamācaret [tasya] | (u) tathā cet pravrajinaḥ śīlādin dhṛtvā sapuṇyo bhavatīdamupekṣitaṃ syāt | na vastutastatsambhavati | ato dānamapi nopekṣyam | tribhavānāṃ kṛte kebalaṃ nācaret | nirvāṇāya paramācaret | kintu kleśānakuśalakarmāṇi ca varjayet | kasmāt | tāni hi karmāṇi hetukāla eva vāryāṇi | phalakāle na kathamapi śakyate [vārayitum] | ato buddhā [bhagavanto] hetukāla eva vinayāya dharmamupadiśanti | na tu yamarājavat phalakāle 'parādhamanyathayeyuḥ |
(pṛ) triṣvāvaraṇeṣu kiṃ gurutaram | (u) kecidāhuḥ- vipākāvaraṇaṃ gurutaramiti | anyathayitumaśakyatvāt | [anye] kecidāhuḥ- pudgalānusaraṇataḥ sarvaṃ gurutaram | (pṛ) kiṃ nivartyaṃ bhavati | (u) sarvaṃ hāpayituṃ śakyam | yannivartyaṃ na tadāvaraṇamityucyate ||
trividhāvaraṇavargaḥ ṣaḍuttaraśatatamaḥ |
107 catuḥkarmavargaḥ
(pṛ) sūtre bhagavatoktam- catvārīmāni karmāṇi | [katamāni] | asti karma kṛṣṇaṃ kṛṣṇavipākam | asti karma śuklaṃ śuklavipākam | asti karma kṛṣṇaśuklaṃ kṛṣṇaśuklavipākam | asti karma akṛṣṇamaśuklamakṛṣṇāśuklavipākam | karma karmakṣayāya saṃvartata iti | kāni tāni | (u) asti karma kṛṣṇaṃ kṛṣṇavipākamiti | yena karmaṇā savyābādhye loke yathāvaivartinaraka upapadyate | anyatra ca savyābādhye 'kuśala vipākāyatane samupapadyate yadi vā tiryañca ekatyāḥ pretā vā | etadviparītaṃ dvitīyaṃ karma | yena karmaṇā avyābādhye loka upapadyate yathā rūpārūpyadhātvoḥ kāmadhātau ca devā manuṣyā ekatyāḥ | kṛṣṇaśuklavyāmiśraṃ karma tṛtīyam | yena karmaṇā samutpadyate savyābādhye 'vyābādhye ca loke yadi vā tiryañcaḥ pretā devā manuṣyā ekatyāḥ | caturthamanāsravaṃ karma trīṇi karmāṇi kṣapayati |
yat karmalokadvayavigarhitaṃ iha vigarhitamamutra ca vigarhitam | tat pāpaṃ karma puruṣaḥ kṛtvā tamasi patitaḥ san na yaśaḥ śrutavān bhavatīti kṛṣṇamityucyate | iha duḥkhamamutra duḥkhamityadhvadvaye 'pi duḥkhaviṣamiti kṛṣṇam | (pṛ) idaṃ karma kimiti savyābādhyalokajanakam | (u) nimittakrameṇākuśalaṃ kṛtvā na cittaṃ paritapati | antarāle cākuśalavyāvartakaṃ kuśalaṃ nāsti | idaṃ karma savyābādhyalokajanakam | mithyādṛṣṭicittena hi kriyante 'kuśalāni | akuśalakriyā ca gurujaneṣu yanmātāpitṛṣu anyeṣu sajjaneṣu ca | sattvānāmahitaṃ kṛtvā na kiñcidapi kṛpāṃ karoti | yathā sattvān hanti samastaṃ taddhanaṃ vāpaharati | kārāgāre vā badhvā punarāhāramapi niṣedhayati | gurutaraṃ vā tāḍayati | tena na bhavati sukhāntaramapi | evamādi karma ekāntasavyābādhyalokajanakam |
śuklaṃ śuklavipākaṃ karmeti | yaḥ kaścidekāntataḥ kuśalānyupacinoti | akuśalavāṃśca na bhavati | tatkarmadvayātiśayabalaṃ mahattamam | nānyattadatiśete | na kṛṣṇavipākaṃ pratisaṃvedayataḥ śuklavipākasya prasaṅgo 'sti | nāpi śuklavipākaṃ pratisaṃvedayataḥ kṛṣṇavipākasya prasaṅgaḥ | kasmāt | sarve sattvāḥ kuśalamakuśalañcopacinvanti | karmabalasya parasparamāvaraṇatvānna yugapatpratisaṃvedayante | yathā dvayormallayo balīyānagre vinipātayati [durbalam] | tṛtīyaṃ karma durbalaṃ kuśalākuśalavyāmiśratvāt tadvipākaṃ yugapatpratisaṃvedayate | anyonyaṃ spardhitvāt |
(pṛ) kecidāhuḥ- yadakuśalaṃ karma durgatau vipākapratisaṃvedakaṃ tadādyaṃ karma | yadrūpadhātupratisaṃyuktaṃ kuśalaṃ tat dvitīyaṃ karma | yat kāmadhātupratisaṃyuktaṃ devamanuṣyeṣu vyāmiśravipākapratisaṃvedakaṃ tat tṛtīyaṃ karma | anāvaraṇamārge saptadaśaśaikṣacetanā caturthaṃ karma iti | kathamayamarthaḥ syāt | (u) bhagavān svayamavocadeṣāṃ karmaṇāṃ lakṣaṇam | yaduta ekatyaḥ savyābādhyaṃ kāyasaṃskāramabhisaṃskaroti, savyābādhyaṃ vāksaṃskāramabhisaṃskaroti, savyābādhyaṃ manaḥ saṃskāramabhisaṃskaroti | sa savyābādhyaṃ kāyasaṃskāramabhisaṃskṛtya savyābādhyaṃ vāksaṃskāramabhisaṃskṛtya savyābādhyaṃ manaḥsaṃskāramabhisaṃskṛtya savyābādhye loke utpadyate | tatra savyābādhye loka utpannaṃ santaṃ savyābādhyāḥ sparśāḥ spṛśanti iti | ato jñāyate yat sattvānāṃ kṛṣṇaduḥkhalokotpādakaṃ tadādyaṃ karmeti | rūpārūpyadhātvostu ekāntasukhavedanaiva | kāmadhātukadevamanuṣyā apyekāntasukhavedinaḥ | yathoktaṃ sūtre- sukhināṃ manuṣyāṇāmapi santi ṣaṭ sparśā iti | devamanuṣyairanubhūyamānā viṣayā yena amanorūpā na bhavanti tat dvitīyaṃ karma | kṛṣṇaśuklavyāmiśrasamudācaraṇaṃ tṛtīyaṃ karma | sarvāṇyanāsravakarmāṇi karmāṇāṃ kṣayāya saṃvartante | mitho virodhāt | na saptadaśaśaikṣacetanāmātraṃ caturthaṃ karma |
(pṛ) anāsravaṃ vastutaḥ śuklam | kasmādaśuklamityucyate | (u) tat śuklalakṣaṇādbhinnam | na dvitīyaśuklakarmasamānam | asmādatiśayitamaśuklasya, tadanapekṣatvāt | yathā rājñaścakravartinaḥ suviśuddhātikrāntadevamānuṣacakṣuḥ sampat | vastutastu tanmānuṣameva cakṣuḥ | anyapuruṣātiśāyitvādatimānuṣamityucyate | tathā tatkarmāpi anyaśuklakarmātiśāyitvādaśuklamityucyate | kecidāhuḥ- akṛṣṇaṃ śuklavipākaṃ karmeti vaktavyamiti | tattvaduṣṭam | nirvāṇañca na śuklam | atastatkarmāśuklamiti vācyam | vaktavyañcākṛṣṇamaśuklamiti | kasmāt | nirvāṇaṃ hyadharmaḥ | nirvāṇārthatvāttatkarmākṛṣṇamaśuklam | loke ślādhyataraṃ sāsravaṃ kuśalaṃ karma śuklamityucyate | caturthaṃ karma tatkarma vyāvartayatīti aśuklam | tasya karmaṇo 'kṛṣṇalakṣaṇatvādaśuklalakṣaṇatāpi prāpyate | vipākasya śuklatvātkarma śuklamityākhyāyate | idaṃ karma tvavipākamityato na śuklamityākhyāyate ||
catuḥkarmavargaḥ saptotaraśatatamaḥ |
108 pañcānantaryavargaḥ
[eta]tkāyasamanantaraṃ vipāko vedyata ityānantaryamityucyate | yadi dṛṣṭa eva dharme vedyate tadā savyābādhavipāko laghurbhavati | tasya gurutvātkrameṇa kṣipraṃ vā avaivartike narake patati | trīṇyānantaryāṇi puṇyakṣetraguṇagauravādānantaryāṇītyucyante yaduta saṅghabhedaḥ tathāgataśarīre duṣṭacittena lohitotpādanamarhadvadhaḥ | mātṛpitṛvadha ānantaryamakṛtajñatvāt | tadānantaryaṃ manuṣyagatāveva sambhavati | nānyagatiṣu | manuṣyāṇāmeva vivekajñānavattvāt | (pṛ) anyeṣāmāryajanānāṃ vadha ānantaryaṃ labhate na vā | (u) āryajanānāṃ vadhitā prāyo narake patati | yastvarhantaṃ hanti so 'vaśyaṃ narake patet | yastathāgataṃ tāḍayati na tu lohitamutpādayati sa gurutaraṃ pāpaṃ labhate | icchayā bhagavatyāghātāt |
(pṛ) yadyekamānantaryaṃ karoti | tadā narake patati | yadi dve trīṇi vā karoti | tadā ekasminneva kāye vipākavedanā kṣīyate na vā | (u) pāpānāṃ prācuryāt sa ciraṃ gurutaraduḥkhānyanubhavati | tataścyutaḥ punastatraiva jāyate | (pṛ) saṅghabhede kathaṃ gurutaraṃ bhavati [pāpam] | (u) yadyadharmamadharmato jñātvā imaṃ dharmaṃ dharmato jānāti | evaṃmanaskāro gurutaro bhavati | yadyadharmaṃ dharmamiti vadati dharmañcādharmamiti | nedaṃ pūrvavat | yat kaścit buddhātsaṅghaṃ prabhidya ātmānaṃ praśaṃsati mahān śāstā devamanuṣyāṇāṃ pūjya iti | idamapi gurutaram | (pṛ) yaḥ prākṛtajanabhedyaḥ, nāyamāryaḥ | [tadbhedaḥ] kimiti gurutaraṃ pāpam | (u) saddharmasya vighnitatvādguru gurutaraṃ pāpam |
(pṛ) saṅghadharmabhedaḥ kadā bhavati | (u) dharme 'cirapratiṣṭhite naikāmapi rātrimativāhayati sma | brahmādayo devāḥ śāliputrādimahāśrāvakāḥ punaḥ [saṅghaṃ] samīcakruḥ | kecidāhuḥ imāni pañca bhikṣuśatāni pūrvādhvani parān vighnayantaḥ kuśalamūlamārgalabdhāstatpratyayamidānīṃ tadvipākaṃ vindanta iti | prākṛtā laghucalacittatvātsubhedyāḥ | yo laukikānātmaśūnyatāmātraṃ labdhavān tasya cittamevābhedyam | kaḥ punarvādo 'nāsravaṃ [cittam] | cittagatāmidhyātvāt saṅghabhedapratyayaṃ karoti | ataḥ puṇyārthī san tyajedabhidhyām ||
pañcānantaryavargo 'ṣṭottaraśatatamaḥ |
109 pañcaśīlavargaḥ
bhagavānāha- upāsakasya pañcaśīlānīti | (pṛ) kecidvadanti- samādānasamanvitastu śīlasaṃvaraṃ labhate iti | kathamidam | (u) samāttabahvalpatvavaśātsaṃvaraṃ labhate nāvaśyaṃ pañcamātrāṇi gṛhṇāti | (pṛ) āptiviratyādayaḥ kasmānna śīlam | kevalaṃ prāṇātipātaviratyādaya ucyante | (u) saparibāratvāt | (pṛ) kasmānnocyate kāmacāravarjanam | kāmamithyācāraviratiḥ kevalamucyate | (u) avadātavasanānāmāvasathe lokavyavahārasya sadā duṣparihāratvāt | svabhāryāgamanañca nāvaśyaṃ durgatiṣu pātayati | yathā srotaāpannādayo 'pīmaṃ dharmamācaranti | ato noktaṃ kāmacāravarjanam |
(pṛ) paiśunyādiviratiḥ kasmānna śīlam | (u) vastvidamatisūkṣmaṃ duṣparipālam | paiśunyādirmṛṣāvādasyāṅgam | yadi mṛṣocyate tadā sāmānyataḥ [paiśunya]muktameva | (pṛ) kiṃ madyapānaṃ prakṛtisāvadyam | (u) na | kasmāt | madyapānasya sattvāvyābādhātkevalaṃ pāpahetuḥ | yo madyaṃ pibati so 'kuśaladvāramapāvṛṇoti | ato madyapānaṃ yaḥ śāsti sa pāpāṅgaṃ labhate | samādhyādikuśaladharmāṇāṃ vighnakṛttvāt | yathā taruṣaṇḍo 'vaśyaṃ bhittyāvaraṇārthaḥ | evamime catvāro dharmāḥ prakṛtisāvadyāḥ | tadviratayaḥ prakṛtipuṇyāni | tatpālanāyaitanmadya [saṃvara]śīlaṃ yojyate ||
pañcaśīlavargo navottaraśatatamaḥ ||
110 ṣaṭkarmavargaḥ
ṣaḍvidhaṃ karma- naraka[vedanīya]vipākaṃ karma, tiryagyoni[vedanīya]vipākaṃ karma, preta[vedanīya]vipākaṃ karma, manuṣya[vedanīya]vipākaṃ karma, deva[vedanīya]vipākaṃ karma, asamādhivedanīyavipākaṃ karma iti | (pṛ) kānīmāni | (u) narakavedanīyavipākaṃ karmeti ( SSS_260 ) yathā ṣaṭpādābhidharme lokaprajñaptau vistṛtam | prāṇātipātapāpena narakaṃ bhavati | yathoktaṃ sūtre- yaḥ prāṇātipātanirataḥ sa naraka utpadyate | yo manuṣyeṣu bhavati so 'lpāyurvindate | iti | evaṃ yāvanmithyādṛṣṭi [vaktavyam] |
(pṛ) jānīma eva daśākuśalakarmapathairnarakavipākaṃ vindate | tiryakpretamanuṣyagatirvotpadyata iti | bhavāṃstu kevalamāha narakeṣu manuṣyeṣu votpadyata iti | idānīṃ viśiṣya vaktavyaṃ kiṃ karma narakavipākamātravedakamiti | (u) tadeva pāpakarma gurutaraṃ sat narakavipākavedakam | yadyalpaṃ laghu tadā tiryagādivipākavedakam | yaḥ sampannatrividhamithyācāraḥ tasya narakaṃ bhavati | asampannānyakarmaṇaḥ tiryagādayo bhavanti | ataśca gurutarapāpakriyāyāṃ narakaṃ bhavati | śīlabhedinā dṛṣṭibhedinā ca kṛtamakuśalaṃ karma narakāya bhavati | cittabhedacaryābhedākuśale 'dhicitto yastatkṛtamakuśalaṃ karma narakāya bhavati | yo 'kuśalaṃ karma kṛtvā akuśalasyānucaro bhavati | tasya narakaṃ bhavati | āryeṣu yo 'kuśalaṃ karma karoti | tasya narakaṃ bhavati | akuśalaṃ karma kurvato 'kuśalaṃ karmopacīyate | yathā kaścidakuśalaṃ karma kṛtvā paścātprīyā praśaṃsan na parityaktumicchati | tasya narakaṃ bhavati | yo vidveṣavyāpādacittena pāpakaṃ karoti | tasya narakaṃ bhavati | yo ghanārthaṃ [pāpaṃ] karoti | sa vipākāntaraṃ vedayate | mithyādṛṣṭicittenākuśalaṃ karma kurvato narakaṃ bhavati | śīladūṣiṇā kṛtaṃ pāpakarma narakāya bhavati | ahrīkeṇāpatrapeṇa kṛtaṃ pāpakarma narakāya bhavatti | akuśalasvabhāvena janena kṛtaṃ pāpakarma narakāya bhavati | tadyathā klinnā bhūmiralpavṛṣṭāpi kardamaṃ sādhayati | sadākuśala karmacāriṇā kṛtamakuśalaṃ karma narakāya bhavati | yaḥ sambhramakāraṇaṃ vinā [sasaṃbhrama]makuśalaṃ karma karoti | tasya narakaṃ bhavati | yo 'nātmaśūnyatāṅgamanyatrābhiniveśānna labhate | tena kṛta pāpakarma narakāya bhavati | yaḥ kāyena śīlaṃ manasā ca prajñāṃ nābhyasyati | tena kṛtamakuśalaṃ karma narakāya bhavati | prākṛtena kṛtamakuśalaṃ karma narakāya bhavati | kasmāt | na hyayaṃ prajānāti skandhadhātvāyatanadvādaśanidānādīni | ajñānādakāryaṃ kuryāt | kāryañca na kuryāt | avācyaṃ vadet | vācyañca na vadet | ananusmaraṇīyamanusmaret | anusmaraṇīyañca ( SSS_261 ) nānusmaret | tena kṛtaṃ pāpamalpamapi narakāya bhavati | yo na paśyatyakuśalasyādīnavam | sa gurukaṃ pāpakarma kṛtvā narakavipākaṃ vedayate | yaḥ pāpaṃ kṛtvā na kuśalaṃ pratiśrayate | tasya narakaṃ bhavati | yathādhamarṇo na rājānaṃ śaraṇīkaroti | tadottamarṇo 'vakāśabhāgbhavati | yasya kuśalaṃ karma durbalam | tena kṛtamalpamapi pāpaṃ narakāya bhavati | yathā kasyacitkāye pācanaśaktiralpā | sa duṣparipācanamāhāraṃ bhuṅktvā na paripaktuṃ śaknoti | akuśalakarmavyāmiśramakuśalamātramācarato narakaṃ bhavati | yathā kaściccauryaṃ kṛtvā laghutaraṃ gurutaraṃ vā badhyate | yaḥ sarvakuśalamūlaviviktaḥ yathā hastinā yudhyamānaḥ [tasya] hastaṃ na parirakṣati | tatpuruṣakṛtaṃ pāpaṃ narakāya bhavati | yo hīnadharmamācaran hīnācāryācchikṣāṃ samādatte | tena kṛtaṃ pāpaṃ narakāya bhavati | yathā daridro 'dharmaṇa āhriyate | yo 'kuśalaṃ sadā vardhayati adhamarṇasyeva vṛddhim | tadyathā saunakaputravyādhādayaḥ | teṣāṃ karma narakāya bhavati | gaṇḍasyāntaḥ srāvavat pāpasya mrakṣaṇe narakaṃ bhavati | yo dīrghakālaṃ cittagatamakuśalaṃ na sahasā niyacchati | tasya narakaṃ bhavati | yathā cikitsāyai dattaṃ viṣameva puruṣaṃ hanti | yaḥ svayamakuśalaṃ kṛtvā parānapi śāsti | tena bahūnāṃ sattvānāṃ duḥkhopāyāsadvārasyoddhāṭanānnarakaṃ bhavati | yathā rāṣṭrapālā bahavo vijñāḥ pūrṇādivadakuśalamithyācāramācarantonyānyapi bahūn śikṣayanti | yacca kṛtaṃ karma bhūyasā sattvānāṃ byābādhāya bhavati yathā vanadāhādi | bahūnāṃ śāsanaṃ yena adharme te patanti | yathā kedāravyādhādayaḥ | yo 'kuśalakarmaṇā jīvati yathā corāmātyasūnikavyādhādayaḥ | atyantaśīladūṣiṇā kṛtaṃ pāpakarma narakāya bhavati | yadāmaraṇaṃ na tyajanti tadatyantamityucyate | yathāha gāthā-
yasyātyantadauḥśīlyaṃ māluḥsālamivātatā |
karoti sa tathātmānaṃ yathainaṃ icchanti dviṣaḥ || iti |
avastu kupyati | anena kopena yatpāpaṃ karoti | tannarakāya bhavati | yastu savastu kupyasti | tatkṛtaṃ pāpaṃ na tādṛśaṃ bhavati | yo dveṣeṇa karma karoti | asya gurusaṃyojanatvānnarakaṃ bhavati | yathoktaṃ sūtre- dveṣaḥ pāpīyānapi sunigraha iti | yo 'kuśalacittasvabhāvaḥ tasya narakaṃ bhavati | yat hetupratyayaiḥ pāpaṃ karma karoti tadaṇīyo bhavati | yaḥ pramādāya vyutsṛṣṭaḥ tena kṛtamaśubhaṃ karma narakāya bhavati | yo vijñaiḥ paripālito bhavati sa deveṣūtpadyate | vāsavayakṣe āyuṣo 'nte mriyamāṇe śāriputraḥ tadantikamāgataḥ | so 'kuśalendriyeṇa śāliputramabhisabhīkṣya nānyathābhūt | purata āgataṃ mandamāhūya punaraucchvasat | ( SSS_262 ) śāriputraprabhāsvaramāhātmyamavalokyācintayat ayaṃ mahātmā na hantavya iti viśuddhacittena saptakṛtvaḥ śāriputramūrdhvamadho vyavālokayat | anenaiva hetunā saptakṛtvo deveṣūdapadyata | saptakṛtvo manuṣyeṣu codapadyata | atha pratyekabuddhamārgamalabhata | yathā cāṅgulimālaḥ pāpakaṃ karma bahukṛtvā mātara[mapi]hantumaicchat | bhagavān tatkuśalābhijñatvāt tasya vimuktiṃ prāpayati sma | yathā ca kaściddānapati ragnighādaviṣānnabhojanairmadhye [gṛhaṃ] hantumaicchat | bhagavān tatkuśalābhijñatvāt tasya vimuktiṃ prāpayat | evamādayaḥ puruṣāḥ akuśalakarmakā api na narake patanti | ata uktaṃ yaḥ pramādāya vyusṛṣṭaḥ tena kṛtaṃ pāpaṃ karma narakāya bhavatīti |
yaḥ samucchinnakuśalamūlo devadattādivatpunaracikitsyo bhavati | tadyathā kaścidrogī dṛṣṭamaraṇanimittaḥ | tena kṛtaṃ pāpaṃ narakāya bhavati | yaḥ kuśalaṃ kartumagaṇayan mriyamāṇo durutpādakuśalacitto bhavati | sa cittaparitāpānnarake patati | yo mriyamāṇo mithyādṛṣṭi cittamutpādayati | sa pūrvākuśalahetukaṃ mithyādṛṣṭi pratyayañca narake patati | evaṃ bahūni karmāṇi narakavipākāya bhavanti | ābhidharmikā vadanti- sarvāṇyakuśalāni narakanidānānīti | ebhyo 'kuśalebhyo 'nyaistiryagādiṣūtpadyante | yathoktaṃ sūtre- bhagavān bhikṣūnāmantryāvocat- yān sattvān paśyatha kāyikamithyācārān vācikamithyācārān mānasikamithyācārān tān jānīta narakaprekṣakāniti |
(pṛ) narakavipākaṃ karmādhigatam | kiṃ punastiryagvipākaṃ karma | (u) yaḥ kuśalavyāmiśramakuśalaṃ karma karoti | sa tataḥ tiryakṣu patati | anuśayasaṃyojanautkaṭyācca tiryakṣu patati | yathā kāmarāgautkaṭyāccaṭakapārāvatacakravākādiṣūtpadyate | dveṣautkaṭayātsarpavṛścikādiṣūtpadyate | mohautkaṭyāt varāhādiṣūtpadyate | madautkaṭyāt siṃhavyāghraśvāpadādiṣūtpadyate | auddhatyacāñcalyautkaṭyānmarkaṭādiṣūtpadyate | īrṣyāmātsaryautkaṭyāt śvādiṣūtpadyate | evamādīnāmanyeṣāmapi kleśānāmautkaṭyānnānātiryakṣūtpadyate | yaḥ kaściddānabhāgī bhavati | sa tiryakṣūtpanno 'pi sukhamanubhavati | suvarṇapakṣagaruḍahastyaśvādayaḥ | vācikakarmaṇo vipāko bhūyasā tiryakṣu patanam | yathā kaścitkarmavipākamajñātvā śraddhayā ca nānāvākkarma tathā karoti yathā vadanti ayaṃ puruṣo markaṭavadaticapala iti | sa markaṭeṣūtpadyate |
yadvadanti vāyasavadāhāralolupaḥ | śvabukkavadbhāṣate | ajavarāhavaddhāvati | gardabhavacchabdāyate | uṣṭravat yāti | hastivadātmānamunnamayati | mattabalīvardavadaśubhayati | caṭakavadyabhati | viḍālavatsārajyati | śṛgālavadvañcayati | kṛṣṇorabhravajjaḍo bhavati | govat droṇabahulo bhavati | evamādyakuśalaṃ vācikaṃ karma kṛtvā yathākarma vipākaṃ vedayate | sattvāḥ sukhalobhānnānāpraṇidhānyutpādayati | tadyathā kāmasukharāge sati pakṣiṣūtpadyate | yo nāgagaruḍādīnāṃ śaktibalaṃ śrutvā praṇidadhāti sa tatrotpadyate | uktañca sūtre- yo nibiḍasthāne mriyamāṇaḥ praṇidadhāti vipulaṃ sthānaṃ labha iti | sa pakṣiṣūtpadyate | yaḥ paritarṣito mriyate sa jalārthitayā jaleṣūtpadyate | kṣudhito mriyamāṇo 'nnarāgārdvacaḥ kuṭyāmutpadyate |
vyomāhāt laghu karmāṇi kurvan vyāmiśrakuśalatvāt makṣikālīkṣākṛmikīṭādiṣūtpadyate | yaḥ parānupadiśan asaddharme pātayati so 'vidvatpada utpadyate | andho jāyate | mṛtvā ca śave kṛmirbhavati | vyāmiśrakarmācaraṇācca tiryakṣūtpadyate | yathoktaṃ sūtre- tiryañco nānācittavaśānnānākārānanuprāpnuvanti iti | yastṛṇamadyām iti karma karoti | yathā kaścinmithyā vadati ahaṃ mantrānadhyemīti | yo vā idamannamattvā tṛṇamadbhīti prakaṭayati | atha vā vadati mṛdaṃ bhakṣayāmītyeyamādi | yaśca kaścidvākpārūṣyeṇādhikṣipati | kiṃ tṛṇamanattvā mṛdaṃ bhakṣayasīti | so 'bhilāpavaśāttṛṇamṛdādibhakṣakeṣūpapattiṃ vedayate | aviśuddhadānāmācāran tṛṇādibhakṣakeṣu vipākaṃ vedayate | ya ṛṇamādāya na pratyarpayati | sa gavājakṛṣṇamṛgāśvagardabhādiṣu patitvā ṛṇarātrīryāpayati | evamādikarmaṇā tiryakṣu patati |
(pṛ) tiryadvipākaṃ karma parijñātam | kena karmaṇā preteṣu patati | (u) annapānādiṣu sañjātamatsaralobhacittaḥ san preteṣu patati | (pṛ) yadi kaścitsvadravyaṃ na dadāti | kasmātsa pāpabhāgbhavati | (u) ayaṃ kadaryo yadi kaścidyācanāṃ karoti | sāpekṣatvāttasmai kupyati | anenāvadyena preteṣūtpadyate | sa kṛpaṇaḥ yācanāṃ kurvati kasmiṃścit nāstīti vadan anṛtavāditvātpreteṣu patati | sa cirātkadaryasaṃyojanāmabhyasyati | parasya hitalābhaṃ dṛṣṭvā īrṣyāsūyācittamutpādayati | ataḥ preteṣu patati | kadaryo 'yaṃ dānacāriṇaṃ paraṃ dṛṣṭvā taṃ dānapatiṃ dvipyati | yācako 'yaṃ lābhābhyāsānmatto 'vaśyaṃ yāceteti | cirādārabhya kadaryacittavāsanayā na svayaṃ dadāti paramapi niṣedhati | yatkiñcidasti vihāre saṅghadravyaṃ yajñe ca brāhmaṇadravyam | ( SSS_264 ) tat kaścit svayaṃ kevalamabhilaṣati na parasya dātumicchati | ataḥ preteṣu patati | yaḥ parasyānnapānamapaharati nāśayati vā | sa niraśanasthāna utpadyate | yo dānapuṇyavigataḥ sa tadupapattyāyatane vipākālābhī tato yācakādhikṣepakarmaṇo duḥkhaṃ tatraivānubhavati | ayaṃ kṛpaṇaḥ kṣuttṛṣṇārditaṃ paraṃ dṛṣṭvā nirdayacitto bhavati | ato yatrotpadyate tatra sadā kṣuttṛṣṇāmanubhavati | yathā dayayā deveṣūtpadyate | tathā dveṣopanāhābhyāṃ durgatāvutpadyate | bandhuparivārapriyajaneṣu supratiṣṭhite deśe ca paramāsaktatvātkaliṅgādipreteṣūtpadyate, rāgatṛṣṇāpratyayatvāt | evamādi yathā vistṛtaṃ karmavipākasūtre |
(pṛ) parijñātāni trīṇi durgativipākāni | kena karmaṇā deveṣūtpadyate | (u) yo dānasaṃvarakuśalādikarmābhyasyati | sa uttamaḥ san deveṣūtpadyate | adhamaḥ san manuṣyeṣūtpadyate | yaśca tīkṣṇendriyaḥ sa manuṣyeṣūtpadyate | manuṣyadharmamācaratīti manuṣyaḥ | vyāmiśrakuśalakarmaṇā ca manuṣyeṣūtpadyate | tatkarma [trividha]muttamaṃ madhyamamadhamamiti | ekāgratānaikāgratā viśuddhamaviśuddhamityādi | kenedaṃ jñāyate | manuṣyāṇāṃ nānāvibhāgaśreṇīnāṃ vaiṣamyāt | yathoktaṃ sūtre- prāṇātipātyalpāyuṣko bhavati | caurye daridraḥ | kāmamithyācāre hīnāsatkulaḥ | mṛṣāvāde sadā paribhāṣyate | paiśunye kulapāṃsulaḥ | pāruṣye sadā paruṣaśabdaṃ śṛṇoti | saṃmbhinnapralāpe janānāmaśraddheyaḥ | rāgerṣyāyāṃ kāmacārabahulaḥ | krodhe duḥkhabhāvabhūyiṣṭhaḥ | mithyādṛṣṭau mohabahulaḥ | māne 'varajanmā | ātmana unmāne kharvaḥ | īrṣyāyāmate[ja]svī | mātsarye dāridryapīḍitaḥ | dveṣe virūpī bhavati | parapīḍāyāṃ vyādhibahulaḥ | vyāmiśracittena dāne 'madhurarasābhilāṣī | akāladāne na yatheṣṭabhāk | paścāttāpavimatau paryantabhūmau jāyate | aviśuddhadānacaryāyāṃ duḥkhato vipākalābhī bhavati | amārgeṇa kāmacaryāyāmapuruṣākāraṃ labhate | manuṣyeṣu evamādīni saṅkīrṇānyakuśalakarmāṇi | tadviparītāni tu kuśalakarmāṇi | yathā prāṇātipātaviratirdīrghāyuṣyaprāpiṇītyādi | manuṣyagatāvevamādi nānāvaiṣamyamastītyato jñāyate vyāmiśrakarmavipāko 'yamiti |
praṇidhānena hi manuṣyeṣu jāyate | kecidapramādaratā api na kāmabahulā bhavanti | ( SSS_265 ) ye prajñāsvadhimuktikā manuṣyadehapraṇidhānaṃ kurvanti | te manuṣyeṣūtpadyante | yaḥ pitroḥ pūjyānāñca satkāre svabhiruciko bhavati | brāhmaṇaśramaṇādīnāmapi satkāravit tatkarmakriyātuṣṭaśca puṇyaṃ samyagabhyasyati | so 'pi manuṣyeṣūtpadyate | manuṣyeṣu ca yo viśuddhakarmapratyayaḥ sa uttara[kuruṣū]tpadyate | yaśca kṣetragṛhakuṭīṣvātmīyaviśeṣeṣu dviṣyati | sa uttarāsūtpadyate | yaḥ śuklakarma samyagācaran parānapīḍayitvā dhanamādatte dānāya nābhiṣvaṅgāya | svayañca śīlamācaran na pūrvāparaparivāreṣu śīlaṃ bhedayati | sa uttarakuruṣūtpadyate | tataḥ kiñcidūnakuśalo godānīya utpadyate | tato 'pi kiñcidūnaśca ayathāvat (?) pūrvavideha utpadyate |
devavipākaṃ karmeti | atiśuddhadānaśīlatvāt deveṣūtpadyate | yaḥ prajñāṅgaṃ labdhvā saṃyojanāni samucchedayati | sa deveṣūtpadyate | vyāmiśrakarmavaśācca viśiṣyate | manuṣyeṣūktavat praṇidhānahetunā ca viśrutadeveṣu sukhavedanāpratyayaṃ kṛtakuśalakarmakāḥ sarve tatra janmagatiṃ praṇidadhati | yathoktaṃ- aṣṭapuṇyasargasthāne yaḥ karuṇāmuditopekṣāsu viharati sa utpadyate brahmaloke yāvadbhavāgram | atra dhyānasamāpatterviśiṣṭarūpatvāt vipāko 'pi viśiṣyate | yasya styānamiddhauddhatyādīni na samyak prahīṇāni | so 'nābhāsvaradehaprabho bhavati | yasya samyak prahīṇāni sa viśuddhataraprabho bhavati | atyuttamakuśalakarmavipāko deveṣūtpadyate | amīpsitānāṃ yathāmanaskārameva pratilābhāt | yo viviktarūpairarūpyasamādhimupasampadya viharati | sa ārūpyasthāna utpadyate | evamādi devavipākaṃ karmākhyāyate |
aniyatavipākaṃ karmeti | yadavaraṃ kuśalamakuśalaṃ karma | idaṃ karma narakeṣu preteṣu tiryakṣu deveṣu manuṣyeṣu vā vedyate | (pṛ) anyāsu catasṛṣu gatiṣu kuśalakarmavipāko vedayituṃ śakyate | narake katham | (u) kaścinnarakānmuhūrtaṃ nivartate | yathā [kaści]darcirnarakādvimukto dūrato vanaṣaṇḍaṃ dṛṣṭvā muditacitta āśu tasmin vane praviśati | śītavātakampite tasmin vane [yāvat] asitomarāṇi na patanti | tasmin samaye muhūrtaṃ sukhī bhavati | athavā kṣāranadīṃ dṛṣṭvā idaṃ prasannasalilamiti drutagati pradhāvya muhūrtaṃ sukhabhāgbhavati | evaṃ narake 'pi kuśalakarmaṇo vipākabhāgo 'sti | idamaniyataṃ karmetyucyate ||
ṣaṭkarmavargo daśottaraśatatamaḥ |
111 saptākuśalasaṃvaravargaḥ
saptākuśalasaṃvarāḥ yaduta hiṃsāsteyakāmamithyācārapaiśunyapāruṣyamṛṣāvādasambhinnapralāpāḥ | ya eṣāṃ saptānāṃ vastunāṃ samagro vā asamagro bhavati | so 'kuśalasaṃvara ityucyate | (pṛ) ko 'kuśalasaṃvarasamanvāgataḥ | (u) hiṃsākuśalasamanvāgato yaduta saunikavyādhādayaḥ | steyasamanvāgato yaduta corādayaḥ | kāmamithyācārasamanvāgato yadutāmārgamaithunacāriṇo gaṇikādayaḥ | mṛṣāvādāmanvāgatā gāyakanaṭaputrādayaḥ | paiśunyasamanvāgato dūṣaṇaparivādānandī rāṣṭravṛttyādisandhilipidūṣaṇādhyetā ca | pāruṣyasamanvitā narakapālādayaḥ pāruṣyopajīvyādayaśca | sambhinnapralāpasamanvitāḥ śabdasandarbhayogena janahāsyakarādayaḥ | kecidāhuḥ- rājānaḥ pratipakṣiṇo rājñaḥ śāsanāvasare etadakuśalasaṃvarasamanvitā iti | tadayuktam | yaḥ pāpasantatiṃ kṛtvā na viramati | sa khalu etadakuśalasaṃvarasamanvita ityucyate | na tathā rājādayaḥ |
(pṛ) ayamakuśalasaṃvara iti kathaṃ labhyate | (u) yasmin kāle pāpakarmācarati | tadā labhyate | (pṛ) kiṃ vadhitasattvāt saṃvaramimaṃ labhate kiṃ vā sarvasattvebhyaḥ | (u) sarvasattvebhyaḥ | yathā kaścit śīladhārī sarvasattvebhyaḥ śīlasaṃvaraṃ labhate | tathā akuśalasaṃvaramapi | prāṇātipātānuvartinaḥ vadhapāpasaṅgṛhītākuśalasaṃvarasaṅgṛhītarūpadvividhāvijñaptilābhe anyasattvebhyo 'kuśalasaṃvarasaṅgṛhītāpi labhyate | (pṛ) ayamakuśalasaṃvaraḥ kiyatkālaṃ samanvito bhavati | (u) yāvadupekṣācittaṃ na pratilabhyate | tāvatsadā samanvito bhavati | (pṛ) yo 'varamṛducittādakuśalasaṃvaraṃ pratilabhate | yo vā lobhādicitāt pratilabhate | sa sadā etatsamanvito bhavati | punaḥ kiṃ pratilabhate | (u) yathācittaṃ yathākleśapratyayañca punaretadakuśalasaṃvaraṃ pratilabhate | pratikṣaṇaṃ sadā pratilabhate | sarvasattveṣūtpannaḥ saptavidho bhavati | saptavidho 'yamuttamamadhyādhama iti ekaviṃśatidhā bhavati | evaṃ pratikṣaṇaṃ sarvasattvabhūmiṣu pratilabhate |
(pṛ) akuśalasaṃvaramimaṃ kadā tyajati | (u) kuśalasaṃvarasamādānakāle tyajati | maraṇakāle 'pi tyajati | adyaprabhṛti na punaḥ karomīti yadādhyāśayamutpādayati | tasmin kāle 'pi tyajati | abhidharmikā āhuḥ- indriyaparāvṛtto tyajatīti | tadayuktam | kasmāt | aśaktā api samanvāgamaṃ labhante | vinaye 'pyuktam | yo bhikṣuḥ parāvṛttendriyaḥ na sa vinaṣṭasaṃvaro bhavati iti | ato jñāyate nendriyaparāvṛttyā tyajatīti |
(pṛ) pañcasu gatiṣu kasyāṃ gatau sattvā akuśalasaṃvarasamanvitā bhavanti | (u) manuṣyā eva samanvitā nānyagatisthāḥ | kecidāhuḥ- [tathā nocet] siṃhavyāghrādayaḥ sadā duṣkarmaṇopajīvino 'pi samanvitāḥ syuriti ||
saptākuśalasaṃvaravarga ekādaśottaraśatatamaḥ |
112 saptakuśalasaṃvaravargaḥ
sapta kuśalasaṃvarāḥ prāṇātipātaviratiryāvatsambhinnapralāpaviratiḥ | (pṛ) asattvākhyebhya imaṃ kuśalasaṃvaraṃ labhate na vā | (u) labhate | kevalaṃ sattvamupādāya bhavati | kuśalasaṃvaro 'yaṃ trividhaḥ- śīlasaṃvaro dhyānasaṃvaraḥ samādhisaṃvara iti | (pṛ) kasmānnocyate 'nāsrasaṃvaraḥ | (u) anāsravasaṃvaro 'ntyadvaye saṅgṛhīta ityataḥ pṛthaṅ nocyate | ābhidharmikā āhuḥ- asti punaḥ prahāṇasaṃvaro yaduta kāmadhātuvīta[rāgaḥ] tasmin kāle kuśalasaṃvaraṃ labhate | śīlabhedādyakuśalaṃ prajahātīti prahāṇam iti | vastutastu sarve saṃvarāstiṣu saṅgṛhītāḥ |
(pṛ) tīrthikā imaṃ śīlasaṃvaraṃ labhante na vā | (u) labhante | teṣāmapi akuśalacittebhyo viratāvadhicittatvāt | ācāryaḥ śīlamupadiśati adyaprabhṛti prāṇātipātādipāpaṃ mā kuryā iti | (pṛ) anyāsu gatiṣu imaṃ śīlasavaraṃ labhante na vā | (u) uktaṃ hi sūtre- nāgādayo 'pi dinamekaṃ śīlamupādadate | iti | ato jñāyate bhavediti | (pṛ) kecidāhuḥ- aśaktādināṃ na śīlasaṃvaro 'stīti | kathamidam | (u) ayaṃ śīlasaṃvaraścittabhūmijaḥ | ( SSS_268 ) aśaktādīnāmapi kuśalacittamasti | kuto na labhante | kuto na śṛṇvanti bhikṣukriyām | atigahanasaṃyojanānuśayānāmeṣāṃ durlabhamārgatvāt | tādṛśāḥ puruṣā na bhikṣumadhye vartate(nte) nāpi bhikṣuṇīmadhye | ato na śṛṇvanti | teṣu cānye pratiṣiddhāḥ yathā kāṇādayaḥ | te 'pi kuśalasaṃvarasyāsyārhāḥ | (pṛ) asti ca pratiṣedho vinaye pātakinīcavṛttikabhikṣuṇīdūṣakādayo na bhikṣucaryāṃ śṛṇvanti iti | teṣāmapi kiṃ kuśalasaṃvaro 'sti | (u) sa yadyavadātavasano bhavati | kadācitkuśalasaṃvaraṃ labhate | yathā te dānadayādisaddharmacaryābhyāse na pratiṣiddhāḥ | evaṃ laukikaśīlasaṃvaravattve ko doṣaḥ | kevalaṃ duṣkarmadūṣitatvāt te pratihatāryamārgāśca bhavanti | ato na pravrajyāṃ śṛṇvanti |
(pṛ) kiṃ vadhyādisattvebhyaḥ kiṃ kuśalasaṃvaraṃ labhate kiṃ vā sarvasattvebhyaḥ | (u) sarvasattvānāṃ sāmantāllabhate | tathā no cet saṃvaraḥ prādeśikaḥ syāt | prādeśiko vikalaḥ syāt | ayaṃ tu saṃvara upacīyamāno 'pacīyamāno nirgranthaputradharmasamaśca yaduta śatayojaneṣvantaḥ prāṇātipātādibhyo viratiḥ iti | tādṛśadoṣavattvātsaṃvaro na prādeśiko bhavati | ya āha asya puruṣasya vadhādviramāmi na tasya puruṣasyeti | na sa imaṃ śīlasaṃvaraṃ labhate | ābhidharmikāḥ āhuḥ- prādeśike 'pi dānacaryākaruṇācittādau puṇyaguṇo 'sti | tathā śīlamapi bhavet | yathaikamapi śīladhāraṇaṃ śīlapuṇyaṃ prasūte | tathaikasattve saṃvaraṃ labheta iti |
(pṛ) śīlasaṃvaro 'yaṃ dvividhaḥ yāvajjīvaka ekadināhorātraka iti | yāvajjīvaka iti yat bhikṣorūpāsakasya vā | ekāhorātraka iti yathā ekāhorātramaṣṭaśīlānyupādatte | kathamidam | (u) aniyatamidam | ekāhorātraṃ vā ekadinamātraṃ vā ekarātrimātraṃ vā ardhadinamātraṃ vā ardharātraṃ vā yathaśakti kālaṃ svīkaroti | pravrajyālabdhasya tu yāvajjīvamātraṃ bhavati | ya āha- āhamekamāsamātraṃ māsadvitayamātraṃ vā ekavatsaramātraṃ vā [śīlaṃ samādada iti] | na sa pravrajyālabdha ityucyate | tathā pañcaśīlānyapi | (pṛ) yaḥ kuśalasaṃvaraṃ labhate sa punaḥ saṃvarādbhraśyati na vā | (u) na bhraśyati | kevalamakuśaladharmeṇa saṃvaramimaṃ dūṣayati | (pṛ) kiṃ pratyutpannasattvebhyaḥ śīlasaṃvaraṃ labhate kiṃ vā traikālikasattvebhyaḥ | (u) traikālikasattvebhyo labdhasyaḥ | yathā ( SSS_269 ) kaścidatītān pūjyān pūjayitvāpi puṇyaguṇo bhavati | tathā saṃvaro 'pi | ataḥ sarve buddhāḥ samānaikaśīlaskandhāḥ |
apramāṇo 'yaṃ saṃvaraḥ | yathaikasya sattvasya saptavidha utpadyate | alobhādikuśalamūlebhya utpadyate | uttamamadhyādhamacittebhyaścotpadyata iti bahuvidho bhavati | yathaikasya puruṣasya tathā sarvasattvānāṃ samantādapi pratikṣaṇaṃ sadā pratilābhādapramāṇaḥ |
(pṛ) śīlasaṃvaraḥ kadā labhyaḥ | (u) kaściddinamekaṃ śīlamupādatte | ayamādyasaṃvaraḥ | tasminneva dine upāsakaśīlamupādatte | ayaṃ dvitīyasaṃvaraḥ | tasminneva dine pravrajya śrāmaṇyaṃ karoti | ayaṃ tṛtīyasaṃvaraḥ | tasminneva dine samagraśīlamupādatte | ayaṃ caturthaḥ saṃvaraḥ | tasminneva dine dhyānasamāpattiṃ labhate | ayaṃ pañcamaḥ saṃvaraḥ | tasminneva dina ārūpyasamādhiṃ labhate | ayaṃ ṣaṣṭhaḥ saṃvaraḥ | tasminneva dine 'nāsrava[saṃvaraṃ] labhate | ayaṃ saptamaḥ saṃvaraḥ | mārgaphalalābhamanusaran punaḥ saṃvaraṃ labhate | labdhamūlo na naśyati | pratyuta viśiṣṭa ityākhyāṃ gṛhṇāti | evaṃ puṇyaguṇo 'bhivardhate | yasmādayaṃ śīlasaṃvaraḥ sarvasattveṣu sadā pratikṣaṇaṃ labhyate | tasmāducyate catvāro ratnākarā nārhanti ṣoḍaśīṃ kalāṃ dinamekaṃ saṃvarasyeti |
dhyānasaṃvaro 'nāsravasaṃvaraśca yathācittaṃ samudācarati | śīlasaṃvaro na yathācitta[mātraṃ] samudācarati | (pṛ) kecidvadanti- samādhipraviṣṭasyāsti dhyānasaṃvaraḥ | na samādhivyutthitasyeti | kathamidam | (u) samādhivyutthitasya sadāsti | labdhatattvo 'yaṃ na karoti śīlabhedanaviruddhamakuśalam | akuśalaṃ kadāpyakurvadbhiḥ kuśalacittaprakarṣapravṛttaiḥ sadā bhavitavyam | (pṛ) yadyārūpye dhyānasya śīlabhedakatā nāsti | kasya virodhāt kuśalasaṃvara ityākhyā | (u) dharmatā īdṛśī syāt | [yat] āryā maharṣayaḥ sarve kuśalasaṃvaralābhina iti | yadi śīlabhedanavirodhādeva te saṃvaravantaḥ | tadā sampīḍanīyasattvebhya eva kuśalasaṃvaro labhyeta ityayamasti doṣaḥ | ato na yujyate |
saptakuśalasaṃvaravargo dvādaśottaraśatatamaḥ |
113 aṣṭāṅgopavāsaśīla vargaḥ
aṣṭāṅga upavāsa upāsakasyocyate | sa kuśalacetasā śīlabhedādvirata upavasatīti upavasathaḥ | (pṛ) kasmāt aṣṭa viratayo mukhyata ucyante | (u) aṣṭāvetā dvāraṃ bhavanti | ebhiraṣṭadharmaiḥ sarvākuśalebhyo viramati | tatra catvāri dravyato 'kuśalāni | surāpānaṃ sarvākuśalānāṃ mūlam | anyāni trīṇi pramādakāraṇāni | pañcākuśalebhyo viratiḥ puruṣasya puṇyakāraṇam | tribhyo 'nyebhyo viratirmārgakāraṇam | avadātavasanānāṃ kuśaladharmo bhūyasā hīnaḥ mārgasya kāraṇatāmātraṃ karoti | ata ebhiraṣṭabhirdharmaiḥ samanvāgatāni pañca yānāni |
(pṛ) kimetānyaṣṭopavāsāṅgāni sahopādeyāni kiṃ vā pṛthak | (u) yathābalaṃ dhartuṃ śakyate | kecidāhuḥ- eme dharmā ekamupavāsadinaṃ rātriñca bhavanti iti | tadayuktam | bahvalpaṃ śīlaṃ yathā [balaṃ] upādāya ardhadinaṃ vā yāvadekaṃ māsaṃ vā sambhavatīti ko doṣo 'sti | kecidāhuḥ- avaśyamanyasmādupādatta iti | ayamapyaniyamaḥ | asatyanyasmin manasā smaran vācā vadati- ahamaṣṭaśīlāni dhārayāmīti | śīlasya pañca śaucāni- (1) daśakuśala[karma]pathācāraṇam | (2) pūrvāntāparāntayo duḥkha[saṃjñā] | (3) akuśalacittena na kasyacidupaghātaḥ | (4) smṛtvā saṃvararakṣaṇam | (5) nirvāṇapravaṇatā | ya idṛśopavāsasamarthaḥ tasya catvāro mahāratnākarā naikāmapi kalāmarhanti | denāvāmindrasya puṇyavipāko 'pi nārhati | śakro gāthāmavocat | bhagavān taṃ vigarhya [avocat]- yaḥkṣīṇāsravaḥ tena hīyaṃ gāthā vaktavyā | yathoktam-
māse ṣaḍupāvāsārddha aṣṭāṅgeṣu prapannakaḥ |
sa pumān puṇyamāpnoti mayā ca sadṛśo bhavet || iti |
yo dinamupavasati sa upavāsapuṇyamupabhuñjānaḥ śakratulyo bhavati | imamupavāsadharmamupādāturnirvāṇaphalaṃ syāt | ataḥ kṣīṇāsraveṇa sā gāthā vaktavyeti |
upavāsadharmasamādāne sunibaddhāḥ śṛṅkhalāḥ sarvā mocayitavyāḥ | sarvākuśalapratyayo 'pi prahātavyaḥ | idaṃ śaucamityucyate | (pṛ) āryaścaka vartī rājā upavāsadharmasamādānamabhilaṣati [cet] kastaṃ samādāpayati | (u) bhadantā brahmā devā bhagaddraṣṭārastaṃ śāsayitvā grāhayeyuḥ ||
aṣṭāṅgopavāsaśīlavargasrayodaśottaraśatatamaḥ |
114 aṣṭavidhavādavargaḥ
aṣṭavidhavādeṣu catvāro 'śuddhāḥ catvāraḥ śuddhāḥ | catvāro 'śuddhā iti | yo vadati dṛṣṭvā nādrākṣamiti | adṛṣṭvā vadati adrākṣamiti | adṛṣṭvā adrākṣamiti van [vyavahāre] pṛṣṭo vadati nādrākṣamiti | dṛṣṭvā nādrākṣamiti brūvan pṛṣṭo vadati- adrākṣamiti | evaṃ vastuviparyāsena cittaviparyāsādaśuddhāḥ | catvāraḥ śuddhā iti | dṛṣṭvā vadati adrākṣamiti | adṛṣṭvā vadati nādrākṣamiti | dṛṣṭvā nādrākṣamiti brūvan pṛṣṭho vadati nādrākṣamiti | adṛṣṭvā adrākṣamiti bruvan pṛṣṭho vadati adrākṣamiti | evaṃ vastutattvena cittatattvāt śuddhāḥ | śrutibuddhijñāneṣvapi |
(pṛ) dṛṣṭiśrutibuddhijñānānāṃ ko bhedaḥ | (u) trividhāḥ śraddhāḥ | dṛṣṭiḥ pratyutpanne śraddhā | śrutirāptavacane śraddhā | jñānamanumitijñānam | buddhistrividhaśraddhāvivecanī prajñā | imāstrividhāḥ prajñāḥ kadācitsatyā bhavanti | kadācidviparīttāḥ | uttamapuruṣā aśuddhavādamakṛtvā śuddhavādamātraṃ kurvanti | ato 'varajanaiḥ prayujyamāno 'śuddha ityucyate | uttamajanaiḥ prayujyamānastu śuddha iti | kecidāhuḥ- arthasyāsya samyagabhijñātāraḥ uttamā bhavanti | na mārgamātralābhina [uttamāḥ] | ataḥ prākṛtā api śuddhavādina iti ||
aṣṭhavidhavādavargaścaturdaśottaraśatatamaḥ |
115 navakarmavargaḥ
navavidhaṃ karma- kāmadhātupratisaṃyuktaṃ karma trividhaṃ vijñaptiravijñaptirnavijñapti nāvijñaptiriti | rūpadhātupratisaṃyuktaṃ karmāpyevam | ārūpyadhātupratisaṃyuktaṃ dvividhañcānāsravaṃ karma | ( SSS_272 ) kāyavāgbhyāṃ kṛtaṃ karma vijñaptiḥ | vijñaptimupādāya [yaḥ] puṇyapāpasañcayaḥ sadānuyāyī | ayaṃ cittaviprayuktadharmo 'vijñaptirityucyate | cittamātrajāvijñaptirapyasti | navijñapti nāvijñaptiriti mana eva | manaśca cetanaiva | cetanā ca karmetyucyate | tasmādyanmanasā praṇidhāya paścātkāya[kṛtaṃ] tanmānasaṃ karmāpi cetanetyucyate | cetanayā cintayitvā kāya[kṛta]mityataḥ karmetyucyate |
(pṛ) tathā cedanāsravacetanā na [syāt] | (u) yadidaṃ cetanātmakaṃ saivānāsravacetanā | (pṛ) avijñapteḥ kāyajātāyā api kiṃ tāratamyavibhāgo bhaviṣyati na vā | (u) yat sarve kāyāvayavāḥ vijñaptikarma kurvanti | tadupādāya sañcitāvijñaptirmahatī mahāvipākaprāpiṇī | (pṛ) avijñaptiriyaṃ kasmin sthāne vidyate | (u) karmapathasvarūpaṃ niyatamavijñaptisañcāyakam | vijñaptiḥ satī asatī vā bhavati | anyā tu cittāpekṣiṇī | yadi cittaṃ sudṛḍhaṃ bhavati | tadā satī | yadi cittaṃ mṛdu bhavati | tadā asatī | avijñaptiriyaṃ praṇidhānādapi utpadyate | yadi kaścitpraṇidadhāti- avaśyamahaṃ dāsyāmīti | yadi vā caityaṃ karomīti | so 'vaśyamavijñaptiṃ pratilabhate | (pṛ) kadā pratilabhyate 'vijñaptiriyaṃ | kadā praṇaśyati | (u) yathāvijñapti vastu vartate | yadi caityārāmādidānaṃ karoti | yāvaddattaṃ vastu na praṇaśyati | tāvatkālaṃ sadānuvartate | cittañcānusarati | noparamati | yathā kaściccittamutpādayati- mayedaṃ sadā kartavyam | yadi vā samaiḥ melayāmi, yadi vā cīvaraṃ dadāmīti | evamādi vastu cittagataṃ noparamati | tasmin samaye sadā pratilabhyate | yāvajīvamanurati ca | yathā pravrajyāśīlaṃ samādadāti | tasmātkālātsadā pratilabhyate |
(pṛ) kecidāhuḥ- kāmadhātāveva vijñapteravijñaptirutpadyate | na rūpadhātāviti | kathamidam | (u) dhātudvaye 'pyutpadyate | kasmāt | rūpadhātukadevā api dharmaṃ pravadanti | buddhaṃ saṅghañca vandante | yathā manuṣyādaya iti kathaṃ vijñaptikarmato 'vijñaptirnotpadyate | kecidāhuḥ- vilīnāvyākṛtā nāstyavijñaptiriti | idamayuktam | vilīnāvyākṛtā gurutarakleśaḥ | kleśopacayo 'yamanuśaya ityucyate | avilīnāvyākṛtā paraṃ nāstyavijñaptiḥ | kasmāt | cittamidamavaraṃ mṛdu sat nopacayamutpādayati | yathā puṣpaṃ tilaṃ vāsayati na tṛṇavṛkṣādi | kecidāhuḥ- brahmalokādūrdhvaṃ nāsti vijñaptikarmacittamutpādakaṃ iti | kasmāt | vitarkavicārau hi vākkarma samutpādayataḥ | na tatra sto vitarkavicārauḥ | brahmalokopabhogacittamātraṃ ( SSS_273 ) vākkarma samutpādayati | iti | tadayuktam | sattvāḥ karmānusāreṇa śarīramupādadate | ya ūrdhvaloka utpadyate | na sa brahmaloke vipākamupabhuñjyāt | ato jñāyate svabhūmikacittena vākkarma karotīti | yaduktaṃ bhavatā na tatra vitarkavicārau sta iti | tatpaścādvakṣyate sta iti |
(pṛ) āryā aparyavasannasaṃyojanaprahāṇā vijñaptikarma kurvanti na vā | (u) āryāḥ prakṛtito nāvadyaṃ karma kurvanti | (pṛ) śvādīnāṃ sattvānāṃ [vāg]dhvaniḥ vākkarma bhavati na vā | (u) asatyapyālāpaviśeṣe cittataḥ samutthānātkarmetyapyucyate | yadi vā vyaktalakṣaṇaṃ yadi vāhvānaṃ yadi vā veṇvādi sarvaṃ [tat] vākkarmetyucyate | idaṃ kāyikaṃ vācikaṃ karmāvaśyaṃ manovijñānādutpadyate | nānyavijñānāt | ataḥ puruṣāḥ svakāyikaṃ karma paśyanti svavācikaṃ karma śṛṇvanti ca | manovijñānasamutpannaṃ karma santatyāvicchinnaṃ sat svayaṃ paśyanti śṛṇvanti ca ||
navakarmavargaḥ pañcadaśottaraśatatamaḥ |
116 daśākuśalakarmapathavargaḥ
sūtre bhagavānāha- daśākuśalakarmapathā yaduta prāṇātipātādi | pañcaskandhakalāpaḥ sattva ityucyate | tadāyuṣaśchedaḥ prāṇātipāto nāma | (pṛ) yadīme pañcaskandhāḥ pratikṣaṇavināśinaḥ | kena vadho bhavati | (u) pañcaskandhāḥ pratikṣaṇavināśino 'pi punaḥ punaḥ santatyā samutpadyante | tatsantatisamuccheda eva prāṇātipāto bhavati | prāṇātipātacittena ca prāṇātipātapāpaṃ labhate puruṣaḥ | (pṛ) kiṃ pratyutpannapañcaskandhānāṃ samucchedaḥ prāṇātipāto bhavati | (u) pañcaskandhasantatāvasti sattva ityākhyā | tatsantativināśaḥ prāṇātipātaḥ | na kṣaṇikeṣu sattva ityākhyāsti | (pṛ) kecidāhuḥ kaścidanucarānavalambya sattvān hanti | atha vā dṛḍhāsinābhihatya sahasā sattvān hanti | tadā tasya pāpaṃ nāstīti | kathamidam | (u) te 'pi pāpaṃ labheran | kasmāt | te vadhapāpasamanvitāḥ | caturbhiḥ pratyayaiḥ khalu prāṇātipātapāpaṃ labhante | (1) sattvasattā, (2) sattvasattājñānam, (3) jighatsācittam, (4) tajjīvitoccheda iti | ebhiścaturbhirhetubhirmaṇḍitaḥ pumān kathamapāpī syāt |
adattādānamiti yadvastu yatpuruṣasambandhī tat tasmātpuruṣāccauryeṇa gṛhṇāti | tadadattādānamityucyate | atrāpi santi catvāraḥ pratyayāḥ- (1) dravyasya parasambandhitā, ( SSS_274 ) (2) parasambandhitājñānam | (3) cauryacittam, (4) cauryeṇa grahaṇam iti | (pṛ) kecidāhuḥ- nidhiḥ rājasambandhī | ya imaṃ gṛhṇāti | sa rājñaḥ pāpaṃ labhata iti | kathamidam | (u) bhūmadhyagatadravyasya na vicāraḥ | bhūmāvupari gataṃ dravyaṃ paraṃ rājasambandhi syāt | kasmāt | anāthapiṇḍadādaya āryā api hīdaṃ dravyaṃ gṛhṇanti | ato jñāyate nāsti pāpamiti | yaḥ svābhāvikadravyasya lābhaḥ na tat cauryam |
(pṛ) yadi sarve padārthāḥ sādhāraṇakarmabhirutpadyante | kasmāt cauryeṇa pāpaṃ labhante | (u) sādhāraṇakarmahetoḥ samutpattāvapi asti hetoḥ prābalyadaurbalyam | yat [yasya] puruṣasya karmahetubalatiśayādhiṣṭhitaṃ tat dravyaṃ tatsambandhi | (pṛ) yadi kaściccaityāt saṅghādvā kiñcit kṣetragṛhādidravyamapaharati | katarasmāt pāpaṃ labhate | (u) bhagavataḥ saṅghasya vā dravye nāsti mamatācittam | asatyapi tataḥ pāpaṃ labhate | dravyamidaṃ niyamena bhagavataḥ saṅghasya vā sambandhi | tasya caurye adattādāne vā akuśalacittaṃ samutpannamityataḥ pāpaṃ labhate |
kāmamithyācāra iti | yā [yasya] sattvasya jāyā na bhavati | tayā saha kāmacāraḥ | [tasya] kāmamithyācāraḥ | svajāyāyāmapi amārgeṇa kāmacāro 'pi kāmamithyācāra ityucyate | sarvāsāṃ strīṇāṃ santi pālakāḥ yanmātṛpitṛbhrātṛgaṇasvāmiputravadhvādayaḥ | pravrajitastrīṇāṃ rājādayaḥ pālakāḥ | (pṛ) gaṇikā na [kasyacit] jāyā bhavati | tayā saha kāmacāraḥ kathaṃ na kāmamithyācāraḥ | (u) alpavayaskā hi jāyā | yathoktaṃ vinaye- alpavayaskā jāyā yāvadekena śmaśrṛṇāntaritā iti | (pṛ) yadi kācidasvāminī strī svayamāgatya prārthayate jāyā bhavāmīti | kathamidam | (u) yā vastuto 'svāminī kasyacitsattvasya purato yathādharmamāgatā, [tayā saha gamanaṃ] na kāmamithyācāraḥ | (pṛ) pravrajitasya jāyāparigraheṇa kāmamithyācārādunmoko 'sti na vā | (u) nonmoko 'sti | kasmāt | na hyasti sa dharmaḥ | pravrajitasya dharmaḥ sadā kāmamithyācārādviratiḥ | parastrī- [gamana]āpattito 'tijaghanyaṃ pāpaṃ bhavati |
mṛṣāvāda iti | yatkāyabāṅmanobhiḥ parasattvān vañcayitvā mṛṣā pratipādayati | ayaṃ mṛṣāvādaḥ | pāpasya gurutaratvādbhagavānāha bahūnāṃ paśnasamādhiḥ mṛṣāvādaḥ | yāvadekasmin puruṣe pṛcchatyapi mṛṣāvādaḥ | kimuta bahūnām iti | yo vañcayitumabhīṣṭaḥ, ( SSS_275 ) tasmātpāpaṃ labhate | yadi kaścitparaṃ vadati ahamamukamīdṛśaṃ vadāmīti | tadvastuno 'tattve 'pi na mṛṣāvādaḥ | kiñca saṃjñāmanusṛtya mṛṣāvādaḥ | yaḥ paśyan na paśyati saṃjñām | sa pṛṣṭo vadati nādrākṣamiti | tasya nāsti mṛṣāvādapāpam | iti yathā varṇitaṃ vinaye |
(pṛ) yadi kaścidvastuviparyayāt adṛṣṭvā vadati adrākṣamiti tasya kathaṃ na mṛṣāvādaḥ | (u) sarvāṇi puṇyapāpāni cittādhīnāni utpadyante | sa puruṣo 'dṛṣṭavastuni dṛṣṭasaṃjñāmutpādayatītyato nāsti pāpam | yathā [yasya] tāttvikasattve nāsti sattvasaṃjñā | asattve ca sattvasaṃjñotpannā | sa na vadhapāpaṃ labhate | (pṛ) yathā vastusati sattva utpannasattvasaṃjño vadhapāpaṃ labhate | tathā yadi dṛṣṭe dṛṣṭasaṃjñāmutpādayati | tadā na pāpaṃ syāt | natvadṛṣṭe dṛṣṭasaṃjñāmutpādayan na pāpaṃ labhata iti | (u) pāpamidaṃ sattvopādānakacittamupādāyotpadyate | ataḥ sattve satyapi sattvasaṃjñāvihīno na labhate pāpam | [tādṛśa]cittābhāvāt | asati sattve sattvasaṃjñāvān [vastutaḥ] sattvasyābhāvādapi na pāpaṃ labhate | sati sattve sattvasaṃjñāvān prāṇātipātapāpaṃ labhata eva | hetupratyayānāṃ samagratvāt | yasya dṛṣṭe vastuni adṛṣṭasaṃjñotpadyate | sa pṛṣṭo vadati nādrākṣamiti | sa saṃjñāviparyayābhāvāt na sattvān vañcayati | vastuviparyaye 'pi satyamityevocyate | yasyādṛṣṭe vastuni dṛṣṭasaṃjñotpadyate | sa pṛṣṭo vadati nādrākṣamiti | sa saṃjñāviparyayāt sattvān vañcayati | vastvaviparyaye 'pi mṛṣāvāda ityucyate |
paiśunyamiti | yat kaścitparavibhedayiṣayā vākkarma karoti | tatpaiśunyamityucyate | yasya nāsti sambhedabuddhiḥ | paraḥ śrutvā svayaṃ bhedayati | sa na pāpabhāgbhavati | yastu vinayakuśalabuddhayā durjanān sambhedayati | sa sambhede kṛte 'pi na pāpabhāgbhavati | yaḥ saṃyojanānuśayena kaluṣitacitto na bhavati | sa vācaṃ vadannapi na pāpabhāgbhavati |
pāruṣyamiti | yat kaścitkaṭu vadati hitakarañca na bhavati parasyopāyāsamātramicchati | tatpāruṣyamityucyate | yastu karuṇācittena hitaṃ kurvan kaṭu vadati | na tasyāsti pāpam | yathā nirarthakaprayukta upāyāse pāpamasti | [cikitsārthaṃ] kasmiṃścitkāyadeśe sūcyā vedhanaṃ kaṭvapi na pāpaṃ bhavati | tathā kaṭuvacanamapi | buddhā āryā api kurvantī dam | yathā rūgṇādīnāmupadeśaḥ | yaḥ saṃyojanānuśayakaluṣitacitto na bhavati | tena kṛtaṃ kaṭuvacanaṃ na pāpamityucyate | yathā vītarāgādayaḥ | yaḥ kaluṣitacittena kaṭu vadati | sa kleśotpattikāla eva pāpaṃ labhate |
sambhinnapralāpa iti | yadanṛju asatyārthabhāṣaṇaṃ sa sambhinnapralāpaḥ | akāṇḍe satyavacanamapi ( SSS_276 ) sambhinnapralāpaḥ | satyamapi kāle vipattyānulomyenāhitakaratvāt sambhinnapralāpa ityucyate | satyavacane 'pi kāle cāhite amūlamanarthamakramaṃ vacanaṃ sambhinnapralāpaḥ | mohādikleśavikṣiptacittatayā vacanaṃ sambhinnapralāpaḥ | kāyamanasoranārjavamapi sambhinnaṃ karma | kintu bhūyasā vākkṛtameva vyavahārataḥ sambhinnapralāpa ityucyate | anyāni trīṇi vākkarmāṇi sambhinnapralāpasaṃmiśrāṇi bhavanti na vivekabhāgīni | yadi mṛṣāvādaḥ kaṭuvacanāñcāviviktam | tadā dvidhā bhavati mṛṣāvādaḥ sambhinnapralāpa iti | yadi mṛṣāvādo 'pi saṃbibhedayiṣayā akaṭuvacanaḥ | tadā tridhā bhavati mṛṣāvādaḥ paiśunyaṃ sambhinnapralāpa iti | yadi mṛṣāvādaḥ kaṭuvacanaḥ sambibhitsā ca | tadā caturdhā bhavati | yadi nāsti mṛṣāvādaḥ | kaṭuvacanamapi aviviktaṃ kevalamakāṇḍavacanamahitavacanamanarthavacanam | tadā sambhinnapralāpamātram | ayaṃ sambhinnapralāpo 'pi sūkṣmo dustyajaḥ | kevalaṃ buddhā eva tadindriyaṃ samucchedayanti | ato buddhā eva bhagavadvādaprasādhane śraddheyāḥ nānye |
(pṛ) uktāḥ saptavidhāḥ karmapathāḥ | ka upayogaḥ punastrividhamānasakarmakathanena | (u) kecidvadanti- puṇyaṃ pāpamavaśyaṃ kāyavāgadhīnaṃ na cittamātrāt iti | ato vadanti cittamapi karmapathaḥ | trividhasyāsya mānasakarmaṇo balādutpadyate kāyikaṃ vācikamakuśalakarma iti | idaṃ trividhaṃ yadyapi gurutaram | mānasakarmaṇaḥ sūkṣmatvāt iti paścādvakṣyate | sarveṣāṃ leśānāmakuśalakarmotpādakatve 'pi idaṃ trividhaṃ paraṃ sattvānāmupāyāsakaratvādakuśalakarmapatha ityucyate | yadi rāgo madhyamo 'varo vā na sa karmapatho bhavati | rāgo 'yamadhimātraḥ paramadhirajya saṃpīḍecchayā sopāyaḥ kāyikavācikakarmotpādakatvāt rāgerṣyā karmapatho bhavati | pratighamohāvapi tathā | yadi moha eva sarvakleśātmaka ucyata iti matam | tasyaiva kāyavāgbhyāṃ sattvānāmupadravotpādakatvāt traividhyamucyate |
(pṛ) kasmānmoho mithyādṛṣṭirbhavati | (u) asti [sa]mohaviśeṣaḥ | kasmāt | na hi sarvo moho 'kuśalaḥ | yo moho mithyādṛṣṭipravṛttāvadhipatiḥ so 'kuśalaḥ karmapathaḥ | sarvāṇyakuśalāni etattrimukhādhīnāni bhavanti | yadi [vā] kaściddhanalābhāyākuśalaṃ karma karoti tadyathā suvarṇakārṣāpaṇāya prāṇinaṃ hanti | dveṣeṇa vā [akuśalaṃ karma karoti] tadyathā amitraṃ coraṃ vā hanti | atha vā na dhanalābhāya na dveṣeṇa, api tu mohabalenaiva parāparāvijñānāt prāṇinaṃ hanti | (pṛ) catvāro durgatipratyayāḥ sūtra uktā ( SSS_277 ) rāgato dveṣato bhayato mohataśca durgatiṣu patantīti | idānīmatra kasmānnoktaṃ bhayato 'kuśalaṃ karmotpadyata iti | (u) bhayaṃ mohasaṅgṛhītam | yaducyate bhayata iti tanmohata eva bhavati | kasmāt | na jñānī yāvadāyurvināśapratyayamapi akuśalaṃ karma karoti | idañca pūrvaṃ pratyuktameva |
yat kleśavivṛddhiḥ kāyikavācikarmotpādayati sa kālo 'kuśalakarmapatha ityucyate | asya trividhasya bhūyasā akuśalotpādakatvāt | (pṛ) kasmātkarmapatha ityucyate | (u) mana eva karma | tatra caratīti karmapatha ityucyate | antimatritaye pūrvaṃ carati | ādyasaptake paścāccarati | trīṇi karmapathāḥ na karma | sapta karmāṇi karma ca panthāśca | (pṛ) kaśātāḍanasurāpānādīnyakuśalakarmāṇyuktāni | kasmāddaśaivoktāni | (u) gurutarapāpatvādimāni daśoktāni | kaśātāḍanādīni sarvāṇi tatparivārāḥ paurvāparikāḥ | na surāpānaṃ prakṛtisāvadyam | nāpi paropadravakṛta | paropadravakṛditi svīkāre 'pi na surāpānaṃ tadbhavati |
(pṛ) akuśalakarmapathā ime kutra vartante | (u) sarvatra pañcagatiṣu vartante | uttarakuruṣu kevalaṃ na santi | mithyākāmacārastribhirvastubhirutthāpitaḥ kāmarāgeṇa saṃsiddhaḥ | anye tribhirvastubhirutthāpitaḥ tribhirvastubhiḥ saṃsiddhaḥ | (pṛ) āryāḥ kimakuśalaṃ karma kuvanti na vā | (u) mānasākuśalakarmotpattāvapi na kāyikavācikakarmotpādayanti | mānasakarmaṇyapi dveṣacittamātramutpādayanti na vadhacittam | (pṛ) sūtra uktam- śaikṣā anyān śapamānā āhuḥ samucchinnavṛṣaṇo bhava iti | tatkatham | (u) [anyat] kiñcitsūtramāha- arhan śapata iti | ayaṃ kṣīṇāsrava puruṣaḥ prahīṇakleśamūlaḥ cittameva notpādayati | kiṃ puna śapeta iti | śaikṣasya śāpavacanamapi tathaiva syāt | āryā akuśalakarmasu avijñaptisaṃvaraṃ labhanta | kathaṃ kuryurakuśalam | na ca te durgatau patanti | yadyakuśalamutpādayanti | pateyurapi | yadyāryā ihādhvani akuśalaṃ karma kṛtvā durgatau na patanti | atītādhvani akuśalakarmavanta iti kasmānna patanti | (u) āryāṇāṃ manasi tattvajñāne samutpanne sarve 'kuśalakarmapathā mandā bhavanti yathā dagdhaṃ bījaṃ na punaḥ prarohati |
trīṇi ca viṣāṇi dvividhāni- durgatiprāpakāṇi tadaprāpakāṇīti | yāni durgatiprāpakāṇi tāni āryāṇāṃ prakṣīṇāni | karmakleśābhyāṃ hi śarīramupādīyate | āryāḥ karmayuktā api kleśavikalatvānna patanti | kiñca te ratnatrayākhyamahāsthānabalamavaṣṭabhya mahadakuśalaṃ kṣapayanti | yathā kaścidrājāśrita uttamarṇena na pīḍyate | te ca tīkṣṇaprajñāvidyā akuśalaṃ karma kṣapayanti | yathā kaścitkāye 'gniśaktivivṛddhyā duṣparipācaṃ paripācayati | teṣāṃ santi bahava upāyāḥ | kadācid buddhān smṛtvā kadācitkaruṇāṃ smṛtvā kuśalakarmahetubhi[rvā] akuśalebhyo vimuktiṃ labhante | yathā coro vahvalīkairaraṇyadurgamāśritya nopalabhyate | āryā ime jñānena vimuktimārgaṃ labhante | yathā gauḥ svāminaṃ yāti | vihaga ākāśaṃ niśrayate | dīrgharātraṃ kuśaladharmāṇāmabhyāsānna durgatau patanti | yathoktaṃ sūtre- yo nityaṃ kāyena śīlaṃ cittena prajñāmabhyasyati sa narakavedanīyaṃ karmābhimukhībhūya laghu vedayate iti | yathā cāha gāthā-
carantaṃ karuṇācitte 'pramāṇe 'nirāvṛte |
gurukarmāṇi sarvāṇi na kiñcidupayanti ca || iti |
āryāṇāmeṣāñcitte 'kuśalaṃ karma na sthirībhavati | santaptāyasi patitaikajalabinduvat | āryāṇāṃ kuśalaṃ karma sudūragāmi khadira vṛkṣamūlavat | āryāśceme bahukuśalā alpākuśalāḥ | alpamakuśalaṃ bahukuśaleṣu vartamānaṃ na balavat yathā gaṅgāyāṃ kṣiptamekapalalavaṇaṃ na vikārayati tadrasam | āryāste puṇyaśraddhādinā dhanikāḥ | yathā daridra ekakarṣāpaṇāya pāpaṃ svīkaroti | na [tathā]dhanikaḥ śatasahasrebhyo 'pi pāpaṃ prāpnoti | āryamārgapraveśābdahumatā bhavanti | yathāryāḥ satyapi pāpe na narakaṃ praviśanti | yathā vyāghraśārdūlajāśvavarāhānāṃ(ṇāṃ) saha vivadamānānāṃ baliṣṭho jayaṃ labhate | āryāṇāmeṣāṃ cittāmāryamārgoṣitam | durgatikapāpāni na punarupāyāsayanti | yathā rājādhyuṣita ekāntagṛhe nānye praviśanti | āryāḥ svavihṛtisthānavihāriṇaḥ | na [teṣu] durgatikapāpakarmāṇyavakāśaṃ labhante | tadyathā gṛdhro vā kaṅka iti dṛṣṭāntaḥ | kiñcāryāścatusmṛtyupasthāneṣu cittaṃ pratibadhnanti | ato durgatikakarmāṇi nāvakāśaṃ labhante | śākhāniveśitavṛttaghaṭavat | dvividhasaṃyojanasamanvāgamāddhi durgatau patito yathākarma vipākaṃ vedayate | āryāstu eka [saṃyojana]prahāṇānna durgatau patanti | te sadā kuśalakarmavipākaṃ samādadata ityato ( SSS_279 ) durgatikakarmāṇi nāvakāśaṃ labhante | yathā pūrvaṃ ṣaṭkarmavarge pratipāditaṃ naraka[vedanīyaṃ] karmalakṣaṇam | [tādṛśa]kāraṇābhāvādāryā na durgatau patanti ||
daśākuśalakarmapathavargaḥ ṣoḍaśottaraśatatamaḥ |
117 daśakuśalakarmapathavargaḥ
daśakuśalakarmapathā yaduta prāṇātipātaviratiḥ yāvatsamyakdṛṣṭiḥ | ime daśaśīlasaṃvarasaṅgṛhītā aikakālikāḥ | dhyānamarūpasaṃvarasaṅgṛhītamapi aikakālikam | viratirnāma karmapathaḥ | sāvijñaptireva | (pṛ) vandanādīni puṇyāni anye karmapathāḥ santi | kasmādviratimātraṃ karmapatha ityucyate | (u) viratiprādhānyāt | imāni daśa karmāṇi dānādibhya utkṛṣṭāni | kasmāt | dānādinā labdhaḥ puṇyavipāko na śīladhāraṇasya [tulā]marhati | yathā daśavārṣikaḥ pumān prāṇātipātaviratipratyayamāyurvardhayati | daśākuśalakarmaṇāṃ pāpatvāt tadviratiḥ prakṛtitaḥ puṇyam | antimāni trīṇi kuśalakarmāṇi kuśalakarmāṇāṃ mūlam | tasmāddānādīni kuśalāni karmapathasaṅgṛhītāni | asmin karmapathe 'sti paurvāparyeṇopanidhyoktakaśātāḍanādiviratiḥ | ataḥ sarvāṇi kuśalāni atra saṅgṛhītāni ||
daśakuśalakarmapathavargaḥ saptadaśottaraśatatamaḥ |
118 ādīnavavargaḥ
(pṛ) akuśalakarmaṇāṃ kimādīnavam | (u) akuśalakarmabhirnarakādiduḥkhaṃ vedayate | yathoktaṃ sūtre- prāṇātipātapratyayaṃ narake patati | yadi manuṣyeṣūtpadyate | alpāyu rvindate | yāvadevaṃ mithyādṛṣṭiḥ | akuśakarmapratyayaṃ ciraṃ duḥkhamanubhavati | yathāvīcinarake 'pramāṇavarṣāṇyativāhayan nāyuḥ kṣapayati iti | sattvānāṃ vidyamānāḥ sarvā akuśalaparābhavahānipīḍā akuśalaiḥ [karmabhi]reva bhavanti | adṛṣṭākuśalakarmaṇāṃ mahopakāro 'sti | yathā sainikavyādhādayo nānena karmaṇā bahumānaṃ labhante | coravadhapratyayaṃ dhanabhānaṃ labhata iti yat bhavata āśayaḥ | tadidaṃ pūrvameva trikarmavarge pratyuktam | akuśalacārī garhānirbhatsanādīni ( SSS_280 ) duḥkhopāyāsāṅgāni vindate | pareṣāmaniṣṭaprāpakaṃ krūramityata ebhyo 'kuśalakarmabhyo viramitavyam | uktañca sūtre- prāṇātipātasya pañcāvadyāniḥ- (1) janānāmaśraddheyatā, (2) duryaśaḥprāptiḥ, (3) kuśalādviprakṛṣyākuśalapratyāsattiḥ, (4) maraṇakāle cittavipratisāraḥ, (5) ante durgatipatanam iti | prāṇātipātapratyayamalpasukhaṃ bahudduḥkhaṃ bhavati | akuśalakarmācaraṇaṃ puruṣacittaṃ saṃkleśayati | adhvanyadhvani samupacitasamudayaściraṃ duścikitso bhavati | akuśalacārī tamasastamaḥ praviṣṭaḥ pravṛttimārgatritayānna niryāṇaṃ labhate | akuśalacārī manuṣyadehopādānaṃ vṛthākaroti | yathoṣadhinicitāt himagirerviṣatṛṇasya samāhartātimūḍho bhavati | evaṃ daśakuśalakarmapathairmanuṣyadehaṃ labhate | kuśalamanācaran kevalaṃ mahatīṃ hānimeva karoti | kiṃ punarakuśalakarmasamādāne | kiñcākuśalacārī svakāyaṃ kāmayannapi na vastutaḥ svātmānaṃ kāmayate | svātmānaṃ rakṣannapi nātmānaṃ rakṣati | ātmapīḍākarakarmapratyayatvāt | puruṣo 'yaṃ kāyasaṅgataḥ tadyathāmitracoreṇa [saṅgataḥ] svātmana eva duḥkhakārakatvāt | yo 'kuśalamācarati | sa svayameva tatkāyaṃ corayati | kiṃ punaḥ paraḥ | akuśalakarmacaryā yadyapīdānīṃ nābhivyajyate vipāke tu adhyavasīyate | tasmādalpīyasyapi aśraddhā na kartavyā | yathālpīyo 'pi viṣaṃ puruṣaṃ hanti | yathā vā ṛṇamalpamapi krameṇa vṛddhyā vardhate | parasya kṛtaṃ pāpaṃ paraḥ sadā na vismarati | ataḥ kṛtaṃ ciraviprakṛṣṭamapi na śraddhātavyam | akuśalacārī na sukhe ramate | akuśalācaraṇāddevamanuṣyasukhādbhraśyati | asukharato mūḍhaḥ śreṣṭhaḥ | akuśalacāriṇo duḥkhaṃ gāḍhaśocanīyaṃ bhavati | vipratisārādiduḥkhaṃ pratyakṣaṃ vedayate | ante tu durgatiduḥkhaṃ vedayate | akuśalakarmaphalāt vihāyasā gatvā samudre nimajyāpi na vimuktisthānaṃ labhate | yathā suvarṇatomaro buddhamanvadhāvat | sarvamakuśalaṃ mohotthitam | ato vidvān nānusmaret | uktañca sūtre- pramādaḥ śatruvatkuśaladharmān hanti iti | ato nānusmaret | kiñcākuśalaṃ karma buddhabodhisattvairarhadbhirāryaiḥ pañcabhijñairmaharṣibhiḥ puṇyapāpavedibhiravigītaṃ na bhavati | ato na kurvīta | paśyāmaḥ khalu pratyakṣamakuśalacittavaipulya eva bhāvavyāmohavikṣepopāyāsādhiduḥkhairvikṛtamukhavarṇaḥ pumānaprīto dṛśyata iti | kiṃ punaḥ kāyikavācikakarmotpādane | ebhiḥ pratyayairjñāyate akuśalānāmapramāṇānyavadyāni santīti ||
ādīnavargo 'ṣṭādaśottaraśatatamaḥ |
119 trikarmagauravalāghavavargaḥ
triṣu karmasu kiṃ gurutaraṃ- kiṃ kāyikaṃ karma, vācikaṃ karma kiṃ vā mānasaṃ karma | (pṛ) kecidāhuḥ- kāyikaṃ vācikañca karma gurutaram | na mānasaṃ karmeti | kasmāt | kāyikavācikakarmaṇorniyamena satyatvāt | yathā pañcānantaryāṇi kāyaṃ vācañcopādāya kriyante | kāyo vāk ca karma niṣpādayati | yathā kaścidimaṃ sattvaṃ hanmīti cittamutpādya kāyavāgbhyāṃ tatkarma sādhayati | na mānasakarmamātreṇa prāṇivadhapāpaṃ vindate | nāpi cittotpādamātreṇa caityanirmāṇabrāhmapuṇyaṃ vindate | kāyavacasyasati mānasikakarmamātrasya na vipāko 'sti | yathā kaściccittamutpādayati dānaṃ dāsyāmīti | na tu prayacchati | na tasyāsti dānapuṇyam | nāpi praṇidhānamātreṇa vastu pariniṣpadyate | yathā kaścitsaṅghasya mahādānaṃ karomīti praṇidadhāti | na tu dadāti | tasya nāsti saṅghadānapuṇyam | mānasaṃ karma mahattaramiti cet [tadā] dānapuṇyaṃ labheta | tathā ca karmavipākaḥ vyāmohaḥ syāt | vinaye ca nāsti mānasyāpattiḥ | yadi mānasaṃ karma mahattaram | kasmānnāstyāpattiḥ | yadi cittamutpādayituḥ puṇyaṃ labhyata iti | tadā puṇyaṃ sulabhaṃ syāt | ācaritā kasmāt sulabhamidaṃ karma tyaktvā durācaraṇaṃ dānādikarma kuryāt | tathā cedakṣīṇapuṇyaḥ syāt | yathā kaścid vṛthā cittamātramutpādayati | nātyantaṃ vyāpriyate | [tadā] kasya kṣayaḥ | dhanaṃ parimitamityataḥ puṇya[mapi] kṣīyate | na cittotpādamātraṃ parasyopakaroti | apakaroti vā | yathā tarṣito bubhukṣitaḥ sattvaḥ pānamāhāramabhilaṣati | na mānasakarmaṇā vāryate | laukikānāṃ hānilābhāvatimātrau | cittaṃ laghu calaṃ durdamamityato 'kuśalākaraṇaṃ na kiñcit | tadā gurvī hāniṃ vinderan | ye puṇyacikīrṣayā kuśalacittamutpādayanti | te mahālābhamevāpnuyuḥ | idantu atyantaṃ duṣṭam | yadi mānasaṃ karma mahattaram, prāṇātipātacikīrṣācittamutpādayan narake patet | evaṃ ciropacitenāpi śīlādinā kimupakṛtaṃ syāt | śīlādikuśalācārāṇāṃ guṇā avyavasthitā bhaveyuḥ | kasmāt | ekacittotpādamātreṇa pāpalābhāt | uktañca sūtre- kāyikaṃ vācikaṃ karma audārikam | ataḥ pūrvaṃ prajahyāt | audārikakleśaprahāṇāccittaṃ samādhīyata iti | yo 'brahmacaryacittamutpādayati | tasya maithunaṃ kṛtamiti śīlaṃ vipadyeta | yaścittotpādaḥ na tanmaithunam | etanmaithunacittavyatiriktaḥ ko dharmo maithunamityucyate | utpadyamānaṃ vijñaptikarma sarvaṃ kāyavacasā bhavati na mānasakarmaṇā | yathā parapuruṣanindā avaśyaṃ vākkarmādhīnā mṛṣāvādapāpaṃ gamayati | yatpūrvamuktaṃ caturbhiḥ pratyayaiḥ ( SSS_282 ) prāṇātipātapāpaṃ labhate yaduta sattvasattā, sattvasattājñānaṃ, jighatsācittaṃ tajjīvitoccheda iti caturbhirvastubhiḥ pāpaṃ sidhyati | [ato] jñātavyaṃ na mānasaṃ karma gurutaramiti | yathā cāha bhagavān- yo bālaka ājanma karuṇāmabhyasyati | sa kimakuśalaṃ karmotpādayituṃ śankoti akuśalaṃ karma cetayate vā iti | ato jñāyate kāyikaṃ karmaivotpādayati na mānasaṃ karma iti |
atrocyate | yat bhavānāha- kāyikaṃ vācikaṃ karmaiva gurutaraṃ na mānasam iti | tadayuktam | kasmāt | sūtre bhagavānāha-
cittaṃ dharmasya vai mūlaṃ cittaṃ prabhuśca kiṅkaraḥ |
śubhāśubhaṃ tatsmarati vacanaṃ caraṇañca tat || iti |
ato jñāyate mānasaṃ karmaiva gurutaramiti | manoviśiṣṭatvena kāyikavācikakarmaṇo rviśeṣo 'sti | yathā uttamaṃ madhyamamadhamamityādi | vinā cittaṃ nāsti kāyikaṃ vācikaṃ karma | sūtre vacanācca vijñaptikarma kṛtvā niyamena vipākaṃ vedayate | āha ca- saptaviśuddhipuṇyānāṃ trividhamānasakarmamātramupayojayati | imāni saptaviśuddhipuṇyāni puṇyasampatsūttamāni bhavanti | karuṇā ca mānasaṃ karma | sūtramāha- karuṇācittaṃ vipākaprāpakamiti | yathāha sūtram- purāhaṃ saptavarṣāṇi karuṇāsamudācaraṇānneemaṃ lokaṃ saptamahākalpān pratinivartāmīti | ato jñāyate mānasaṃ karmeva gurutaramiti | tadeva sarvān lokān vyāptuṃ śaknoti | mānasaṃ karma gurutaram | yathā mānasakarmavipākādaśītimahākalpahasrāṇyāyurbhavati | mānasakarmaṇaḥ śakti kāyikaṃ vācikaṃ karmātiśete | yathā kuśalacārī āyuṣo 'nte mithyādṛṣṭimutpādayan narake patati | akuśalacārī maraṇakāle samyagdṛṣṭimutpādayan deveṣūtpadyate | [tato] jñātavyaṃ mānasaṃ karma mahattaramiti | uktañca sūtre- pāpeṣu mithyādṛṣṭirgurutareti | āha- yo lokottarāṃ samyagdṛṣṭimutpādayati sa varṣaśatasahasyāṇi saṃsāre saṃsarannapi na durgatau patati iti | mānasakarmaṇo balaṃ kāyikaṃ vācikaṃ karmātiśete | yathoktamupālisūtre- tīrthiko maharṣiḥ [āgatya vadet] ekena manodaṇḍena nālandaṃ bhasmīkaromīti iti | yathā daṇḍakāraṇyāni ṛṣiṇāṃ manodaṇḍena [bhasmī]kṛtāni iti | mānasaṃ karmaiva vipākaprāpakam | yathoktaṃ ( SSS_283 ) sūtre- yo 'yamatra mṛtaḥ sa eva narakaṃ praviśati | sa eva deveṣūtpadyate hastamukteṣuvat iti | yathā mānasakarmaṇopacittairmaladharmairyāvadavaivartikanarakaṃ praviśati | [tathā] upacitaiḥ kuśaladharmairyāvannirvāṇam | caitasikasya savipākatvādeva kāyikaṃ vācikaṃ vipacyate | abhāve karmaṇo vipākābhāvāt | na vinā mānasaṃ karma kāyavākkarmaṇorvipāko 'sti | yanmanasā kāyaṃ vācañca niśritya kuśalamakuśalaṃ vā carati tatkāyikaṃ vācikaṃ karmetyucyate | vināpi kāyikavācikakarmaṇanasakarmaṇo vipāko 'sti | na tu vinā mānasaṃ karma kāyikasya vācikasya vā vipākaḥ | ato jñāyate mānasaṃ karma gurutaraṃ na kāyikaṃ vācikam | iti |
yadbhavatoktaṃ kāyikavācikakarmaṇorniyamena satyatvāt yathā pañcānantaryāṇi kāyaṃ vāca[ñcopādāya] kriyanta ityato gurutarāṇīti | tanna yujyate | yasmāt cetanā gurvī vastu ca guru tasmātkarma guru | na kāyavacasī guruṇī iti | cittanaiyatyātkarma niyamena satyam | yathā cittabalamātreṇa saddharmapadaṃ praviśati tathā cittabalenaiva cānantaryapāpaṃ sampādayati | asati citte mātāpitṛvadho 'pi nānantaryam | ato jñāyate kāyavacasī na balavatīti |
uktaṃ bhavatā kāye vāk ca karma vastu niṣpādayatīti | tanna yuktam | karmasamāpanaṃ niṣpattiḥ | parasyāyurapaharan prāṇātipātapāpaṃ labhate | na kāyikavācikakarmotpattikāle | karmasamāpane cittabalamavaśyamapekṣate | na kāyavacasī | yaduktaṃ bhavatā- vṛthācittotpādamātreṇa nāsti vipāka iti | tadayuktam | yathoktaṃ sūtre- dṛḍhacittamutpādya tadaiva deveṣūtpadyate narake vādhaḥ patati iti | kathamāha mānasakarmaṇo na vipāko 'stīti | yaduktaṃ bhavatā- nāpi praṇidhānamātreṇa vastu sādhayatīti | tadapyayuktam | kasyacidutpannaṃ gabhīraṃ kuśalacittaṃ mahāsaṅgha[dāna]puṇyamapyatiśete | yadāha bhavān- nāsti mānasyāpattiriti | tadayuktam | yadākuśalacittamutpādayati tadaiva pāpaṃ labhate | yathāha bhagavān- santi vividhāni pāpāni kāyikavācikamānasapāpānīti | ato jñāyate 'kuśalacittotpādamātrama pāpamiti na labhyate | asaṃyojanamātraṃ śīlam, durdharatvāt | audārikaṃ pāpaṃ śīladhāraṇena vārayati | sūkṣmaṃ pāpaṃ samādhyādinā pariharati |
yaduktaṃ bhavatā puṇyaṃ pāpañca sulabhaṃ syāditi | tadayuktam | cittabalasya tanutvāt janāḥ sulabhaṃ tyaktvā durlabhaṃ kurvanti | yathā karuṇācittādi, tatpuṇyamatimātrabahulam | na tu dānaṃ [tathā] | sattvā avarajñānabalāḥ karuṇādi mānasaṃ karma carituṃ na samarthā ityato ( SSS_284 ) dānādi kurvanti | prakīrṇakusamagandhādiṣu pūjopakaraṇeṣu viśuddhacittasya durlabhatvāt | yaduktamakṣīṇapuṇyaḥ syāditi | tatpratibrūmaḥ | sa yadi bodhibalayuktaḥ tadā akṣīṇaṃ kuśaladharmaṃ labhetaiva | yaduktaṃ mānasaṃ karma na kasyacidupakaroti apakaroti vā iti | tanna yujyate | kāyikavācikarmāṇi mānasakarmaṇāhṛtānīti na pradhānāni bhavanti | yadbalādutpadyate tat [tataḥ] pradhānam | sarva upakārāḥ karuṇācittavihārādhīnā bhavanti | kasmāt | karuṇāvihārabalātsamīraṇavṛṣṭayoḥ ṛtumanuvartamānayorapi bījaśatāni pacyante | yathā kalpādau taṇḍulāni svayamutpadyante puruṣāṇāṃ daśavarṣāyuḥkāle prāpte tatsarvaṃ nābhūta | kathamāha- karuṇācittamanupakārakamiti | karuṇāvihārī sarvāṇyakuśalamūlāni kṣapayati | akuśalakarmādhīnā hi sarva upadravāḥ | kathamāha- karuṇāvihāro mahopakāraka iti | yadi sarve sattvāḥ karuṇācitte virahanti | tadā sarve susthāna utpadyeran | na hi sarve prakṛtitaḥ puṇyaprayogamabhilaṣanti | ato jñāyate karuṇāpuṇyaṃ paramagabhīragahanamiti | kadācitkaruṇādānābhyāṃ sattvānupakurvanti | kadācitkaruṇāmātreṇa | karuṇāvihāriṇaḥ sattvā yadi kāyaṃ spṛśanti | yadi vā tacchāyāyāṃ nipatanti | sarvathā nivṛtiṃ labhante | jñātavyaṃ karuṇāpuṇyaṃ dānādibhya uttamamiti |
yaduktaṃ bhavatā- hānilābhāvatimātrāviti | tatpratyuktapūrvaṃ yanmanobalena sattvānupakaroti apakaroti ceti | ato jñāyate mānasaṃ karma gurutaramiti | yaduktaṃ ciropacitenāpi śīlādīnā na kiñcidupakṛtamiti | tadapyayuktam | kasmāt | manoviśuddhayā hi śīlaviśuddhiḥ | yadi mano na viśuddham | śīlamapi na viśuddhyati | yathedaṃ saptābrahmacaryasūtra uktam | viśuddhaśīlaśca mahāvipākaṃ pratilabhate | yathāha sūtrama- śīlavrataḥ prāṇihitaṃ mano 'nuyāyi bhavati | yaduta śīlaviśuddhyā iti | śīlaviśuddhau ca cittaṃ praśāmyati | nānyadharme [sati] | yaduktaṃ kāyikaṃ vācikaṃ karmādaurikam | ataḥ pūrvaṃ prajahātīti | tadayuktam | sūkṣmakuśalena mahāvipākaṃ labhate | yathā dhyānasamāpattau cetanā | yaduktaṃ yadyabrahmacaryacittamutpādayati tadā śīlaṃ vipadyeteti | tadayuktam | yasya mānasaṃ karmāviśuddham, tasya śīlamapi aviśuddham | puṇyapāpayorbhede labdhe saṃyojanaśīladharmayorbhedaḥ | yaduktaṃ tvayā- utpadyamānaṃ vijñaptikarma kāyavāgbhyāṃ bhavatīti | tat sāmānyataḥ pratyuktaṃ yaduta kāyikavācikakarmadharmabhede mānasakarmadharmabhedaḥ | kāyikaṃ vācikaṃ karma avaśyaṃ vijñāpayitrā sidhyati | yathā caturbhiḥ pratyayaiḥ siddhaṃ prāṇātipātapāpaṃ na mānasakarma vinā bhavati | laukikāḥ satvā vadanti kāyikaṃ vācikaṃ karmākuśalaṃ na tathā mānasamiti | ( SSS_285 ) mānasaṃ karma ca na janeṣūpaprayujyate nāpyupalabhyate 'stīti | pūrvañcoktaṃ puṇyapāpayorlakṣaṇam | tallakṣaṇatvānmānasaṃ karmaiva gurutaraṃ na kāyikaṃ vācikaṃ vā ||
trikarmagauravalāghavavarga ekonaviṃśatyuttaraśatatamaḥ |
120 karmahetuprakāśanavargaḥ
śāstramāha- saṃkṣipyoktāni karmāṇi | karmedaṃ kāyopādānasya kāraṇam | kāyo duḥkhasvabhāvaḥ | atastaṃ nirodhayet | etatkāyaniroddhukāmena tatkarma prahātavyam | hetunirodhe phalasyāpi nirodhāt | yathā bimbamupādāya pratibimbam | bimbanirodhe pratibimbaṃ nirudhyate | ato duḥkhanirodhakāminā taddhetukarmaprahāṇāya vīryamārabdhavyam |
(pṛ) karmataḥ kāya utpadyata itīdaṃ pratipādayitavyam | kasmāt | kecidāhuḥ- kāyaḥ prakṛtita utpadyata iti | kecidāhuḥ- maheśvarādutpadyata iti | kecidāhuḥ- mahāpuruṣātsambhūta iti | anye kecidāhuḥ- svabhāvaja iti | ato vaktavyaṃ kāraṇaṃ kathaṃ jñāyate karmata utpadyata iti | (u) idaṃ vividhaiḥ kāraṇairdūṣitam | jñātavyaṃ karmataḥ kāyamupādatta iti | padārthā nānāviprakīrṇajātaya iti jñātavyaṃ heturapi bhidyata iti | yathā paśyāmaḥ alakasandukakodravādīnāṃ bhedaḥ tadbījamasamaṃ jñāpayati iti | maheśvarādīnāṃ bhedābhāvāt na heturiti jñātavyam | karmaṇastu apramāṇavibhaktatvāt nānākāyā upādīyante | kiñca sajjanāḥ śraddhadhante yat karmopādāya kāya upādīyata iti | kasmāt | te hi sadācaranti dānaśīlakṣāntyādikuśaladharmān | viramyante ca prāṇātipātādyakuśaladharmebhyaḥ | ato jñāyate karmataḥ śarīramupādīyata iti | yadi karmopādāya śarīramupādīyate tadā tat nivartanīyam | tattvajñānalābhānmithyājñānaṃ prahīyate | mithyājñānaprahāṇātkāmakrodhādayaḥ kleśāḥ prahīyante | kleśānāṃ prahāṇādūrdhvajanmotpādakaṃ karmāpi prahīyate | tadā tvayaṃ kāyo nivartyate | īśvarādīnāṃ kāraṇatve tu na nivartayituṃ śakyate | īśvarādīnāmaprahātavyatvāt | ato jñāyate karmataḥ śarīramupādīyata iti | pratyakṣaṃ praśyāmaḥ khalu hetusadṛśaṃ phalam | yathā krodravātkodrava utpadyate śāleśca śāliḥ | evamakuśalakarmato 'niṣṭavipāko labhyate | kuśalakarmata iṣṭavipākaḥ | īśvarādīṣu tu nedṛśamasti | ataḥ karma kāyasya mūlam | neśvarādayaḥ |
paśyāmaḥ khalu pratyakṣaṃ padārthāḥ karmasambhūtā iti | akuśalakarmaṇā hi tāḍananigrahabandhanakaśādhātādiduḥkhānyanubhavanti | kuśalakarmapratyayañca yaśolābhasatkārādisukhānyanubhavanti | manojñapriyavādī manojñapriyavipākaṃ vindate | ato jñāyate karmataḥ śarīramupādīyate na maheśvarādibhya iti | laukikāḥ svayaṃ jānanti padārthāḥ karmahetasambhūtā iti | ata eva kṛṣyādikarma kurvanti | dānaśīlakṣāntyādipuṇyakarmāṇi ca kurvanti | nānta[rgṛha]mupaviśanti īśvarādibhya īpsitamākāṃkṣamāṇāḥ | ato jñāyate karmato vipāko labhyata iti | janā īśvarādīn kāraṇaṃ vadanto 'pi karmāṇi niśrayante yaduta svadehaṃ khedayanta upavāsādīn svīkurvanti ca | ato jñāyate karmahetukamiti | yadadṛṣṭaṃ vastu tatra paraśāsanamanusaret yadāryāṇāmācaritam | sarve cāryāḥ śīlādikuśaladharmān niśrayante yato jānanti karmahetorloko 'stīti | yadi śīlādivirataḥ na [sa] āryo bhavati | na kaścidāryaḥ śāsanapratidvandvikarmako bhavati | ato jñāyate karmaṇaḥ śarīramupādīyata iti | kiñca śīlādi karmaṇāmācaraṇādṛdhyabhijñānirmitādīni sādhayanti | ato jñāyate karmahetuka iti | narakādidurgatiṣu dveṣapradāśādayo bahulāḥ | ato jñāyate dveṣapradāśādinā durgatayo bhavantīti | yathā upari vṛkṣe phalaṃ dṛṣṭvā jānanti vṛkṣastaddheturiti | ato jñāyate karma dehasya mūlamiti | durgatau mohādayaḥ prabalā iti jñātavyaṃ kleśāḥ durgatikāraṇam | sarveṣāmakuśalānāṃ mohādhīnatvāt iti | durgatiṣūtpannā bahavaḥ, sugatiṣūtpannā alpāḥ | cakṣuṣā paśyāmaḥ khalu vadhādyakuśalacāriṇo bahavaḥ | kuśalacāriṇo 'lpā iti | ato jñāyate hiṃsādivṛttirdurgatikāraṇamiti | vadhādi sajjanā vigarhya na kurvanti | yadi jānanti nāśubhaphalānīti kasmāt nirākurvanti | sajjānānāṃ citte yadyakuśalamutpadyate tadaiva prayatnena nigṛhyate | akuśalavipākabhīrutvāt | [ato] jñātavyaṃ vadhādayo 'vaśyamakuśalavipākā iti | tathā nocet yatheṣṭaṃ kuryaḥ idameva paramaṃ sukhamiti | tadā hatvā sattvānāṃ bhojanaṃ paradravyāpahāraḥ yadi vā parastrīgamanaṃ imānyapi sukhāni bhaveyuḥ | āgāmiduḥkhabhīrutvāt tāni dūrataḥ pariharanti | ato jñāyate karmataḥ kāyo bhavatīti | samyak jñānabhāvanayā sāsravaṃ karma kṣīyate | na tadā kāya upādīyate | ato jñāyate karma tasya mūlamiti | arhato yadyapi sāsravakarmāṇi santi | samyak jñānabhāvanayā tu [tāni] nopacinoti | ato jñāyate karma kāyasya heturiti | kāyahetunirodhātkāyo 'pi nirudhyate | catussatyajñānāt satyāśrayāḥ kleśā na kadāpi punarudbhavanti | anudbhavānna bhavati kāyavān | vidvānevaṃ cintayan catussatyāni jijñāsati | ato jñāyate karma kāyasya heturiti | pratyaye vikale ca na ( SSS_287 ) kāyamupādatte | yathā śuṣkabhūmau bīje ca dagdhe na sarvo 'ṅkuraḥ prarohati | evaṃ vijñānasthitikṣetre tṛṣṇāsnehānabhiṣyandite karmabīje ca tattvajñānadagdhe nordhvadehāṅkuraḥ prarohati | vidvānetadvastu prajñāya vijñānasthitikṣetraṃ śoṣayituṃ karma bījaṃ dagdhuñca vīryamadhiṣṭhāya prayatate | ato jñāyate karma kāyopādānasya pratyaya iti ||
karmahetuprakāśanavargo viṃśatyuttaraśatatamaḥ |
karmādhikāraḥ samāptaḥ ||
121 samudayasatyaskandhe kleśādhikāre ādyakleśalakṣaṇavargaḥ
śāstramāha- uktāni karmāṇi | kleśā idānīṃ vakṣyante | malinacittasamudācāraḥ kleśa ityucyate | (pṛ) kiṃ malamucyate | (u) yat saṃsārasantānasya pravartakaṃ tanmalinacittamityucyate | tanmalinacittaprabhedā eva rāgadveṣamohādayaḥ | idaṃ malinacittaṃ kleśa ityucyate | pāpadharma ityapi, parihāṇidharmaḥ tirobhāvadharma paritapanadharma anupatanadharma ityādināmnāpyucyate | etanmalinacittābhyāsopacayo 'nuśaya ityucyate | na tu malinacitta utpannamātre 'nuśayaḥ | kleśā nāma rāgadveṣamohavicikitsāmānapañcadṛṣṭayaḥ | tatprabhedā aṣṭanavatiranuśayāḥ |
rāgaḥ prītisukhākhyastrividhaḥ | vibhavaprītisukhamapi rāga ityucyate | yathoktaṃ sūtre- kāmatṛṣṇā bhavatṛṣṇā vibhavatṛṣṇā iti | vibhavo nāma prahāṇaṃ nirodhaḥ | sattvā duḥkhābhihatā skandhakāyaṃ parijihīrṣavo vibhavaṃ sukhaṃ manyante |
(pṛ) prītisukhaṃ vedanālakṣaṇaṃ na nandirāgaḥ | yathoktaṃ sūtre- aihikaṃ saumanasyamāmuṣmikaṃ saumanasyaṃ ihalaukikasukhavedanā āmuṣmikasukhavedanā ityarthamabhidadhāti iti | kiñcāha- aihikaṃ daurmanasyamāmuṣmikaṃ daurmanasyaṃ ihalaukikaduḥkhavedanā āmuṣmikaduḥkhavedanā ityarthamabhidadhāti | yathoktaṃ devatāpraśne- kiṃ nandati putraiḥ putravān | bhagavānāha- śocati putraiḥ putravān ityādi |
atrocyate | rāgo nandyaṅgam | yathoktaṃ sūtre- vedanāpratyayā tṛṣṇā | sukhavedanāyāṃ rāgo 'nuśayaḥ | kabalīkārāhāre 'sti nandirasti rāgaḥ | nandikṣayādrāgakṣaya iti | ato jñātavyaṃ rāgaḥ prītyaṅgamiti | idaṃ tvanavadyam | kena tat jñāyate | yathoktaṃ sūtre- samudayasatyaṃ yaduta tarṣaṇaṃ iti | kasyābhidhānaṃ tarṣaṇam | yat punarbhavalipsā | kiṃlakṣaṇamidaṃ tarṣaṇam | yat rāgaṃ niśritya vividhalipsā | (pṛ) yadyucyate punarbhavalipsā tarṣaṇalakṣaṇamiti | kasmātpunarucyate rāgaṃ niśritya vividhalipseti | (u) asti punastarṣaṇalakṣaṇam | vividhalipseti viśiṣṭalakṣaṇavacanam | vītarāgasyāpyasti vividhalipsātarṣaṇaṃ yaduta salilādilipsā | neyaṃ samudayasatyasaṅgṛhītam | yadrāgamupadāya punarbhavalipsā, tattarṣaṇaṃ samudayasatyasaṅgṛhītam |
(pṛ) yadi tarṣaṇamapi nandiḥ, rāgo 'pi nandiḥ kasmāducyate rāgaṃ niśrityeti | (u) ādyotpannaṃ tarṣaṇam | vivṛddho rāgaḥ | atastaṃ niśrityetyucyate | yathoktaṃ sūtre- nandisambandho loka iti | ato nandireva rāgaḥ | uktañca sūtre- nirodhaṃ varjayitvā rāgo daurmanasyañca sarve 'kuśalā dharmā iti | tatra rāga eva nandiḥ | daurmanasyaṃ dveṣaḥ | yathocyate dveṣo daurmanasyamiti tadā jñāyate nandiḥ rāga ityupyucyata iti | ato 'ṣṭādaśamanaupavicāreṣu na kleśā ucyante kevalaṃ vedanā ucyante | ato jñāyate nandyaṅgaṃ rāga iti | pṛthagjanā vītarāgā na vedayante sukham | vītadveṣāśca na duḥkhaṃ vedayante | vītamohā nāduḥkhamasukhaṃ vedayante | kena tat jñāyate | tṛtīyavedanāyāmucyate pṛthagjanā asyā vedanāyā na jānanti samudayaṃ, na jānanti nirodhaṃ, na jānanti āsvādaṃ, na jānanti ādīnavaṃ na jānanti nissaraṇam | ato 'duḥkhāsukhavedanāyāmavidyānuśayo 'nuśete | ime pṛthagjanāḥ sadā pañcadharmān tān na jānantītyato 'duḥkhāsukhavedanāyāṃ sadāvidyānuśayaṃ rvanti | yo 'vidyānuśayaḥ tadvedanopavicārasvabhāvājñānam | evaṃ pṛthagjanānāṃ sukhaduḥkhamanaupavicārāveva ( SSS_290 ) rāgapratighau | yadādāvāgatya citte vartate [sā] vedanetyucyate | tadeva cittamadhimātraṃ kleśa ityucyate |
samudayasatyaskandhe kleśādhikāre ādyakleśalakṣaṇavargaṃ ekaviṃśatyuttaraśatatamaḥ |
122 rāgalakṣaṇavargaḥ
śāstramāha- navasaṃyojaneṣu rāgo 'yamātridhātupratipratisaṃyuktastṛṣṇetyucyate | saptānuśayānāmaṅgaṃ dvidhā bhavati- kāmarāgo bhavarāga iti | kasmāt | kecidūrdhvadhātudvaye vimuktisaṃjñāmutpādayanti | ato bhagavānāha- sthānamidaṃ bhava iti | bhavo nāma janma | asati rāge na janma bhavati ityataḥ pṛthagucyate bhavarāga iti | na tu kāmarāgamātram | kecidāhuḥ- kāmarāgamātraṃ kleśaḥ | kṣīṇakāmarāgo vimukto nāma iti | ato bhagavānāha- ārūpyadhyāne 'pyasti bhavarāga iti | pradarśayati ca bhagavān tatra[āpi] bhavaḥ sūkṣmaḥ pravartata iti | ataḥ pṛthagucyate 'yaṃ rāgaḥ | daśākuśalakarmapatheṣu caturṣu bandhaneṣu ca kāmarāga ityākhyā bhavati | kāmarāgasya paradravyalipyetyākhyā | pañcanīvaraṇānāṃ pañcāvarabhāgīyasaṃyojanānāñca kāmakāmanetyākhyā bhavati | [tatra]kāmakāmanā nāma pañcakāma [guṇā]nāṃ kāmakāmanā | trayāṇāmakuśalamūlānāmakuśalamūlarāga ityākhyā | akuśalamūlarāgo nāma akuśalamūlānāmupacayanam | ayaṃ rāgo yadyadhamācaraṇaḥ tadā akuśalarāga ityākhyā | yathā paradravyāpaharaṇaṃ, yāvaccaityasaṅghadravyādānam | yadyamṛtasattvasya māṃsabubhukṣā, yadi vā mātṛbhaginīsvasrācāryapatnīḥ pravrajitapatnīṃ svapatnīṃ vāmārgeṇa jigamiṣati | ayamakuśalarāga ityucyate | yat svadravyaṃ na tyaktumicchati | tatkārpaṇyam | kārpaṇyaṃ rāga eva | vastuto 'sati guṇe astīti vaktumanyapreraṇamakuśalarāgaḥ | sati guṇe anyasya tadvijijñāpayiṣā rāgotpādanam | bahudānasya bahudravyasya vā lipsā, sā bahurāgatā | yadalpadravyasyālpadānaṃ labdhvā priyataraṃ kāmayate na tṛpyati | [iya]masantuṣṭiḥ | gotrakulabandhuyaśorūpasampadyauvanajīvitādiṣu yadabhiṣvaṅgaḥ [sa] mada ityucyate | yaccatuḥsatkārarāgaḥ [tat] tṛṣṇācatuṣṭayamityucyate |
ayañca rāgo dvividhaḥ kāmarāgaḥ upakaraṇarāga iti | punardvividhaḥ ātmarāga ātmīyarāga iti | ādya ādyātmikapratyayaḥ | aparo bāhyapratyayaḥ | ūrdhvadhātudvaye rāga ekāntenādhyātmikapratyayaḥ | ( SSS_291 ) punaḥ pañcavidhaḥ- rūparāgaḥ, saṃsthānarāgaḥ, sparśarāgaḥ, iryāpathapralāparāgaḥ, sarvarāga iti | rūparasagandhaśabdasparśarāgaḥ pañcakāmaguṇarāgaḥ | ṣaṭsu sparśeṣūtpannā tṛṣṇā ṣaḍviṣayarāgaḥ | tisṛṣu vedanāsu rāgo 'sti sukhavedanāyāmasti lipsārāgaḥ, tatparipālanarāgaḥ | duḥkhavedanāyāmasti alipsārāgaḥ tatparijihīrṣārāgaḥ | aduḥkhāsukhavedanāyāmasti moharāgaḥ | santi cāsya rāgasya navāṅgāni | yathoktaṃ mahānidānasūtre- tṛṣṇāṃ pratītya yatheṣṭavastuparyeṣaṇā | yathā kaścit anena vastunā duḥkhito vastvantaraṃ paryeṣate | yathoktam- sukhī na paryeṣate duḥkhī tu bahu paryeṣate | rāgavivṛddhiḥ paryeṣaṇā | paryeṣaṇākāle yallabhyate [sa] tṛṣṇālābhaḥ | lābhaṃ pratītya viniścayaḥ | idaṃ grāhyamidamagrāhyamiti yaccittanirdhāraṇaṃ sa viniścayaḥ | viniścayaṃ pratītya chandarāgaḥ | chandarāgaṃ pratītyādhyavasānam | adhyavasānaṃ nāma pragāḍhacchandaḥ | adhyavasānaṃ pratītya parigrahaḥ | parigraho nāma upādānam | upādānaṃ pratītya mātsaryam | mātsaryaṃ pratītya ārakṣā | ārakṣādhikaraṇaṃ daṇḍādānaśastrādānādi | imāni navāṅgāni punarapi navāṅgagāni | rāgo 'yaṃ kālamanusṛtya adhamaḥ, madhyamaḥ, uttamaḥ, adhamādhamaḥ, adhamamadhyamaḥ, adhamottamaḥ, madhyamādhamaḥ, madhyamamadhyamaḥ, madhyamottamaḥ, uttamādhamaḥ, uttamamadhyama, uttamottama iti | rāgasya cāsya laukikāṅgāni daśa bhavanti | tadyathā priyarūpaṃ dṛṣṭvā citte idaṃ [priya]miti vacanaṃ karoti | tato rāgaṃ janayati | praṇidhānaṃ karoti | anusmarati | yathāśikṣitaṃ prakaṭayati | hryapatrapāṃ vismarati | sadā svayaṃ purovartate | pramatto bhavati | unmatto bhavati | murcchāmaraṇaṃ [karoti] | idaṃ rāgalakṣaṇam ||
rāgalakṣaṇavargo dvāviṃśatyuttaraśatatamaḥ |
123 kāmahetuvargaḥ
(pṛ) kāmo 'yaṃ kathamutpadyate | (u) strīrūpādhyālambane yadi mithyāmanaskāramutpādayati | yadi vā tadrūpe yadi vākāre yadi vā sparśe yadi vā subhāṣite [mithyāmanaskāramutpādayati] | tadā kāmarāga utpadyate | cakṣuḥ śrotrādidvārāsaṃvaraṇe kāmarāga ( SSS_292 ) utpadyate | bhojane cāmātratājñāne kāmarāga utpadyate | strīrūpasaṃstave kāmarāga utpadyate | sukhāni vedayataḥ kāmarāga utpadyate | mohātkāmarāga utpadyate | aśucisaṃjñājananāt, durvijñānātkāmarāga utpadyate | yathā śuddhaṃ vastra [mapagatakalaṅkaṃ] samyaṅ malena dūṣyate | rāgabahulānāṃ puruṣāṇāṃ saṃvāsena kāmarāga utpadyate | kāyādiṣu cāturbhautikeṣu mithyāmanaskāramutpādayan kāmāhṛto bhavati | apragṛhītavṛttaghaṭavadagrathitakusumavacca | yadi kausīdyānna kuśalaṃ bhāvayati | tadā kāmarāgo 'vakāśaṃ labhate | agamyasthāne gacchan rāgeṇā bhibhūyate | yaduta veśyāṅganāmadyavikrayavadhakakuṭyādayaḥ | tadyathā gṛdhro vā kaṅko vā iti dṛṣṭāntaḥ | aśucyādi vilokya apratihatālambanasya kāmarāgo vegaṃ labhate | sucirādārabhya sadā kāmarāgābhyāsāt rāgānuśayaḥ sidhyati | tadā sūtpādo 'yaṃ bhavati | strīrūpādyalambane prīto nimittaṃ gṛhṇāti paricchedañca gṛhṇāti | nimittagrahaṇaṃ nāma pāṇipādamukhanayanālāpamandahāsakaṭākṣarodananayanabāṣpādinimittānāṃ grahaṇam | paricchedagrahaṇaṃ nāma strī pumāniti saṃsthānaviśeṣavikalpaḥ | evaṃ gṛhītānusmaraṇavikalpasya kāmarāga utpadyate | durbalavicāraṇācitta ālambanamanudhāvati na nigṛhṇāti | tadā kāmarāga utpadyate | yaḥ pravṛttakāmarāgaḥ [tat]kṣāntiṃ vedayan na parityajati | sa kramaśo vardhayati | adhamānmadhyamamutpādayati | madhyamādadhamamutpādayati |
kāmarāgasya hitāsvādamātraṃ dṛṣṭvā tadānīnavamajānataḥ kāmarāga utpadyate | ṛtunā ca kāmarāga utpadyate yathā vasantādayaḥ | sthānavaśena ca kāmarāga utpadyate yathā kiñcitsthānaṃ yatra cirādārabhya kāmacāro bahuśo 'bhyastaḥ | dehasyā [vasthā]vaśācca kāmarāgo bhavati | yathā yūno 'rogasya dhanasampannasya | balaśaktyā ca kāmarāgo bhavati | yathā pānauṣadhādiḥ | śubhān manohāriṇaḥ pañcakāmaguṇān yaduta supuṣpitasarārāmaprasannasnigdhavāpīkūpanavameghataṭitsurabhivātavyajanāni labdhavataḥ, pakṣiṇāṃ kalaravaṃ strīṇāṃ sukumārabhūṣaṇarutāni subhāṣitāni vā śṛṇvataḥ kāmarāga utpadyate | karmapratyayena ca kāmarāga utpadyate | yathā viśuddhadātā viśuddhapraṇīteṣu pañcakāmaguṇeṣu saṃpraharṣati | pāpī tu aviśuddheṣu | jātitaśca kāmarāgo ( SSS_293 ) bhavati | yathā puruṣaḥ puruṣamicchati | prajñaptāvatyāsaṅge ca kāmarāga utpadyate | [yathā] kaścidantaḥpuṃlakṣaṇo bahistu strīlakṣaṇo vastraveṣavairamaitryādilakṣaṇaśca | alabdhacittasamādhānasya antaḥ sattvaṃ paśyato bahiḥ rūpādi paśyataśca kāmarāgo bhavati | yasya rāgānuśo 'kṣīṇaḥ tṛṣṇāpratyayaśca sammukhī bhavati | tasya mithyāmanaskāra utpadyate | evamādipratyayaiḥ kāmarāgautpadyate ||
kāmahetuvargastrayoviṃśatyuttaraśatatamaḥ |
124 kāmadoṣavargaḥ
(pṛ) kāmarāgasya ke doṣāḥ santīti kāmaḥ prahātavyaḥ | (u) kāmarāgo vastuto duḥkham | pṛthagjanā viparyayeṇa mṛṣā [tatra] sukhasaṃjñāmutpādayanti | jñānī tu duḥkhaṃ paśyati | duḥkhaṃ paśyan prajahāti | kāmopādāne nāsti tṛptiḥ | yathā madyapānaṃ tatparitarṣaṇamanuvardhayati | paritarṣaṇavivṛddhyā kaḥ sukhī bhavati | kāmopādānādakuśalāni sahopacīyante | asiśastrādīnāṃ kāmādhīnatvāt | uktañca sūtre- kāmaḥ pāpo laghurdūstyajaḥ | vyāpāda[gato] laghupāpaḥ, vastutaḥ sa [tato 'pi] laghuttaraḥ iti | kāmaḥ punarbhavasya hetuḥ | yathoktaṃ- tṛṣṇāpratyayamupādānaṃ yāvanmahato duḥkhaskandhasya samudaya iti | tṛṣṇāṃ pratītya kāyo bhavati | āha ca duḥkhahetustṛṣṇā bhavatīti | kiñcāha- vidyamānāni duḥkhāni bhikṣavaḥ kasmādbhavantīti manasikṛtvā jānīdhvaṃ [tāni] kāmahetukāni | tṛṣṇāyāśca kāyo heturiti | kiñcāha- kabalīkāre [bhikṣava] āhāre 'sti nandi asti rāgaḥ | ato vijñānaṃ tatra pratiṣṭhitam iti | jñātavyaṃ tṛṣṇā kāyavedanāyāḥ pratyaya iti | ayañca rāgaḥ sadā aśucau samudācarati | yathā stryādiṣu | strīṇāṃ kāyacittamaśuci śakṛnmṛtsu [vidyamāna]vṛścikavat daṣṭvā dūṣayati | sa kāmarāgaḥ sadā mohe samudācarati | yathoktaṃ sūtre- yathā śvā raktaliptamasthikaṅkālaṃ svādayitvā [sva]lālāyogānmanyate yanmadhura[mida]miti | tathā rāgyapi nīrase kāme mithyāviparyāsabalena manyate yadidaṃ rasāsvādamiti | ( SSS_294 ) yathā māṃsapeśyādayaḥ sasopamā [uktāḥ] | keṣāñcidatīte 'tāgate vā vastuni kāmarāga utpadyate | ato jñāyate mohe sadā samudācaratīti | sattvānāṃ kāmarāgapratyayaṃ sukhamalpaṃ duḥkhaṃ bahu kena kim [syāt] |
kāmatṛṣṇāvān sukhahetoḥ sarvaduḥkhānyanubhavati yadutārjanakāle duḥkhaṃ rakṣaṇakāle duḥkhamupabhogakāle 'pi duḥkham | yathā kṛṣivāṇijyasaṃgrāmarājasevāparicaryādīni arjane duḥkhaṃ hānabhītyā rakṣaṇe duḥkhaṃ, pratyutpanne tṛptyabhāvādduḥkham | iṣṭasaṅgame prītiralpā virahe ca duḥkhaṃ bahu | yatho jñāyate kāyo bahudoṣa iti | yathāha bhagavān- kāmatṛṣṇāyāḥ pañcādīnavāḥ- alpāsvādo bahuduḥkhaṃ, saṃyojanādīpanamāmaraṇatṛptirāryavigarhaṇamakuśalaṃ vinā na karaṇam iti | anena kāmarāgeṇa sattvāḥ saṃsārasrotānugāmino nirvāṇāddūrībhavanti | evamādīnyapramāṇānyavadyāni santi | iti jñātavyaṃ kāyo bahudoṣaḥ iti |
kleśā rāgamupādāya bhavanti yathā kāmarāgāt kleśāḥ sarve samudbhavanti | tṛṣṇānuśaye 'nunmūlite punaḥ punarduḥkhamanubhavati | yathā viṣavṛkṣo 'nucchinnaḥ sadā puruṣaṃ hanti | rāgeṇa sattvā gurvī dhuraṃ vahanti | uktañca sūtre- kāmatṛṣṇā bandhanamityucyate | yathā kṛṣṇaśuklā gauḥ svayamabaddhā rajjunā paramabaddhā | evaṃ cakṣurna rūpabaddhaṃ, rūpañca na cakṣurbaddham, kāmarāgastu tatra baddhaḥ | imaṃ bandhamavalambayato na vimuktirlabhyate | kiñcoktaṃ sūtre- pūrvā koṭirna [prajñāyate] avidyānīvaraṇānāṃ sattvānāṃ tṛṣṇāsaṃyojanānāṃ sandhāvatāṃ saṃsaratām iti | api coktaṃ sūtre- rāgaprahāṇādrūpaṃ prahīyate yāvadvijñānaṃ prahīyata iti | rāgo 'yamanityatādibhāvanayā prahīyate | prahīṇe 'smin kāmarāge cittaṃ vimucyate | rūparāgaprahāṇe ( SSS_295 ) nāsti rūpam | asati rūpe duḥkhaṃ nirudhyate | yāvadvijñāne 'pyevam | jñāyate kāmarāgāḥ sudṛḍhaṃ bandhanamiti |
kāmarāgaścoropamaḥ | sattvāstu tadakuśalaṃ na paśyanti | kāmarāgaḥ sadā kusumāramukhataḥ samudācaratītyataḥ paramamakuśalaṃ nāma | kiñca sattvāścittapramodena kāmarāge pravartante yāvanmaśakapipīlikā[daya]ḥ sarve 'pi āhāramaithunayoḥ pravartante | sa kāmarāgo nānākāraṇaiḥ puruṣāṇāṃ cittaṃ badhnāti yaduta mātṛpitṛsvasṛbhaginīpatnīsaṃjñā dhanādayaḥ | satvā āhāramaithunādikāmarāganīvṛtacittāḥ santo janmopādadate | dhyānasamāpattirāga ūrdhvabhūmāvutpadyate | kāmarāgo 'yaṃ saṅgamaṃ karoti | sarveṣāṃ lokānāṃ rucayaḥ pratyekaṃ vibhinnāḥ | rāgātsaṅgacchante | yathā śuṣkāḥ sikatāḥ salilayoge saṃyujyante | saṃsāre kāmatṛṣṇāṃ rasaṃ manyante | yathā rūpāṇāmāsvādādhyavasānamityuktaṃ yaduta rūpaṃ pratītyotpadyate sukhaṃ saumanasyam | asati rāge nāsvādaḥ | āsvāde 'sati saṃsāramāśu prajahāti | sa ca kāmarāgo vimuktiviruddhaḥ | kasmāt | yasmāt sattvāḥ kāmaḥ sukhaṃ dhyānaṃ sukhaṃ samāpattiḥ sukhamiti saṃrajyante | tasmāt vimuktirasukham | [yat] rāgāṅgaprahāṇaṃ tadeva sukhaṃ pariṇamati | yathoktaṃ- yasya vairāgyaṃ sa paramaṃ sukhamanuprāpnoti iti | kiñcāha- yaḥ sarvasukhalābhamicchati tena sarvāṇi kāmasukhāni tyaktavyāni | sarvakāmānāṃ tyāgādātyantikanityasukhaṃ labhata iti | yo mahāsukhaṃ lipsati tenālpasukhamupekṣitavyam | alpasukhopekṣayā apramāṇasukhaṃ pratilabhate |
viduṣaśca nāsti pratyekalābha ityuktam | yathā vītarāgatṛṣṇacittasya | yasya cittaṃ rāgatṛṣṇāviviktaṃ tasya sarve duḥkhopāyāsā niruddhāḥ | kāmarāgo 'yaṃ saddharmaṃ vihanti | kasmāt | na hi paramarāgī śīlajātidharmaśāsaneryāpathaśāṃsyapekṣate | nāvavādamādatte | nādīnavaṃ paśyati | nāpi puṇyapāpamālocayati | unmattavat pramattavacca na jānāti kurūpaṃ surūpam | andhavacca na paśyati dhanalābham | yathoktaṃ- kāmarāgo na paśyati hitam | kāmarāgo na vijānāti dharmaṃ andhatamasi ajñānavat | rāgānapagamāt | kiñcoktam-
kāmarāgaḥ samudro ['ya]maparyantaścāpyagādhakaḥ |
sormiḥ savīciḥ sāvartaḥ sagrahaśca sarākṣasaḥ ||
evaṃ durgā aśeṣāśca manuṣyāṇāmatāraṇāḥ |
viśuddhaśīlanaukāsthaḥ saddṛṣṭivāyuvegavān ||
nāvikaśca mahān buddhaḥ sanmārgān sampradarśayan |
yathoktabhāvanāyogī so 'yaṃ tarati vai tadā || iti |
nāsti kasyacitkleśānāṃ saṃjñāvikalpāsvādo yathā kāmarāgiṇaḥ | sa ca kāmarāgo 'tyantaṃ duṣprajahaḥ | yathoktaṃ- dve ime āśe duṣprajahe | katame dve | lābhāśā jīvitāśā iti |
kāmarāgasyedṛśā doṣāḥ santi | kathaṃ jñāyate kāmarāgiṇo lakṣaṇam | (u) kāmarāgabahulaḥ strīrūpakusumagandhamālanṛttavādyagīteṣu pramudito veśyāgṛhapānagoṣṭhīgāmī mahāsamājanāṭakarasikaḥ sānurāgālāpānanditaḥ sadā paritoṣitacittaḥ prasannavadanaḥ sākūtasakākusasmitābhilāṣī durlabhakopaḥ sulabhapramodo bhūyasā dayālucittaḥ punaḥ punarvyādhitacapalagātraḥ svadehādhyāsakta ityevamādi rāgabahulasya lakṣaṇam | lakṣaṇamidaṃ svabhāvabandhenānu gatamityato duṣprajaham | sarve ca kāmarāgā ātyantikaduḥkhāḥ | kasmāt | rāgābhilaṣitasya viprayogo 'vaśyabhāvī | viprayogapratyayaṃ daurmanasyaduḥkhamavaśyabhāvi | yathoktaṃ- rūpasukhino [bhikṣavo] devamanuṣyā rūparāgino rūpamuditā rūpavipariṇāme duḥkhacittā viharanti iti | evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñāneṣvapi | bhagavān tatra tatra sūtre nānādṛṣṭāntairimaṃ kāmarāgaṃ garhayati yaduta [āśī] viṣopamaḥ, prajñāyuḥkṣayakaratvāt | śalyopamaḥ cittagataduḥkhatvāt | asiśūlopamaḥ kuśalamūlasamucchedakatvāt | agniskandhopamaḥ kāyacittaparidāhatvāt | amitra [bhūtaḥ] duḥkhānāmutpādakatvāt | antaḥsapatnabhūtaḥ manasi ( SSS_297 ) jātatvāt | rūḍhamūlopamaḥ durunmūlanatvāt | paṅkabhūtaḥ yaśodūṣakatvāt | vighnabhūtaḥ kuśalamārgāṇāmāvaraṇatvāt | hṛdgataśalyabhūtaḥ antarvyathanāt | akuśalamūlabhūtaḥ sarvākuśalānāmutpādakatvāt | oghabhūtaḥ saṃsārārṇave saṃplābanāt | corabhūtaḥ kuśalasampadapahārāt | evamādyaprahāṇānāmādīnavānāṃ sattvāt kāmarāgaḥ prahātavyaḥ |
kāmānāmādinavavargaścatuviṃśatyuttaraśatatamaḥ |
125 rāgaprahāṇavargaḥ
(pṛ) kāmarāgasyedṛśā doṣāḥ santi | kathaṃ prahātavyaḥ | (u) aśuci bhāvanādibhiḥ pratiṣedhayati | anityatādibhāvanādibhiḥ prajahāti | (pṛ) keṣāñcidanityatādibodhanātkāmarāgo vardhate | kathamidam | (u) yaḥ sarvamanityamiti prajānāti na tasya kāmarāgo 'sti | yathoktaṃ sūtre- anityasaṃjñā [bhikṣavaḥ] bhāvitā bahulīkṛtā tadā sarvaḥ kāmarāgaḥ paryādīryate sarvaḥ rūparāgaḥ paryādīryate sarvo bhavarāgaḥ paryādīryate sarvāvidyā paryādīryate sarvo 'smimānaḥ paryādīryate samuddhanyate iti | yaḥ paśyati loko duḥkhaṃ duḥkhahetuḥ rāga iti | tasyāyaṃ rāgaḥ prahīyate | yo nityaṃ smarati mayā jātijarāvyādhimaraṇānyanubhavitavyānīti sa imaṃ rāgaṃ prajahāti | viśuddhasukhe labdhe aviśuddhasukhaṃ tyajati | yathā prathamadhyānalābhe kāmatṛṣṇāṃ tyajati | kāmānāmādīnavānudarśī imāṃ tyajati | ādīnavaśca yathāpūrvamuktaḥ | bahuśrutādiprajñāvivṛdhyā ca kāmarāgaṃ tyajati | jñānasya kleśabhedanasvabhāvatvāt | kuśalapratyayasampannasya kāmarāgaḥ prahīyate yaduta śīlaviśuddhyā dīnyekādaśasamādhyupakaraṇānīti paścānmārgasatye vakṣyate | rūpajñānādīni dharmajñānādīnyupāyāḥ | bhagavān mahābhiṣak | sabrahmacāriṇo 'nucarāḥ | saddharma auṣadham | ātmanā ( SSS_298 ) yathoktavadācaraṇaṃ virecanam | tadā kāmarāgavyādhiḥ prahīyate | yathā jñāyate rūgṇasya trivastusampannasya tasminneva samaye vyādhiḥ śāmyati iti |
(pṛ) yathoktaṃ sūtre- aśubha[bhāvanayā] rāgaṃ nirvāpaya iti | kasmāt bhavān bravīti aśubhādi anityatādi ca | (u) sarvāṇi buddhaśāsanāni kleśānāṃ bhedakāni | tathāpi pratyekamasti balaviśeṣaḥ | ādau aśubhayā rāgo vāryate paścādanityatājñānena prahīyate | aśubhayā audariko rāgo 'panīyata itīdaṃ bahūnāṃ jñātameva | rāgānuśayaḥ sūkṣma iti anityatayā prahīyate | kevalamekasmin sūtra īdṛśaṃ vacanamuktam | sarveṣu sūtreṣvanye 'pi prahāṇadharmā uktāḥ | īdṛśapratyaye sati kāmarāgaḥ prahīyate |
rāgaprahāṇavargaḥ pañcaviṃśatyuttaraśatatamaḥ |
126 vyāpādavargaḥ
śāstramāha- vyāpādo dveṣalakṣaṇamiti | yo dviṣyati sa vināśaṃ kartumicchati | parasya tāḍanabandhanamāraṇavihiṃsanāni kartuṃ praṇidadhāti | ekāntato nirākṛtya naiva draṣṭumicchati | ayaṃ dveṣaḥ pratidha ityākhyāyate | gurutaro dveṣa ityarthaḥ | kaścit dveṣī parān nindituṃ daṇḍena tāḍayituñcecchati | [ayaṃ dveṣo] vihiṃsā ityabhidhīyate | madhyamadveṣa ityarthaḥ | kaścit dveṣī [paraṃ] parihartuṃ necchati | kadācit tatputrabhāryādīn vidviṣati | tatrotpadyamāno [dveṣaḥ] krodha ityucyate | adhamadveṣa ityarthaḥ | kaścit dveṣī sadākliṣṭacittaḥ [sa]mrakṣa ityabhidhīyate | avipakvendriya ityarthaḥ | kaścit dveṣī cittagatamakuśalamatyaktvā punarvipākāyecchati | [sa] upanāha ityucyate | vipakvendriya ityarthaḥ | kaścit dveṣī sahasā kiñcit gṛhītvā nānākāraṇai[rna] tyaktumicchati | yathā siṃho nadīṃ vigāhya ( SSS_299 ) tattīranimittaṃ gṛhītvā āmaraṇaṃ na [tato] vinivartate | [sa] pradāśa ityucyate | āgraha ityarthaḥ | kaścit dveṣī hitalābhinaṃ paraṃ dṛṣṭvā citte mātsaryamutpādayati | iyamīrṣyatyucyate | kaścit dveṣī sadā kalahapriyo dhṛṣṭamanovāg bhavati | [ayaṃ] saṃrambha ityucyate | roṣakalaha ityarthaḥ | kaścit dveṣī ciramātsaryeṇa śīlamupadiṣṭo 'pi punaḥ pratilomayati | ayaṃ dveṣa ityākhyāyate | krauryamityarthaḥ | kaścit dveṣī kiñcidabhīṣṭasya amanaḥprahlādanasya vastuno lābhe kṣubhitacitto bhavati | iyamakṣāntirityucyate | akṣametyarthaḥ | kaścit dveṣī asukumāravacanaḥ sadā bhrukuṭilālaso na manaḥ pūrvamālāpaṃ yojayati | iyamapakīrtirityucyate | anāttamanaskatetyarthaḥ | kaścit dveṣī sahavāsiṣu sadādhikṣepalolupo bhavati | idamasauratya mityabhidhīyate | adānta ityarthaḥ | kaścit dveṣī kāyavāṅmanobhiḥ satīrthyaṃ saṃspṛṣṭopāyāsaṃ karoti | iayaṃ jigīṣā ityabhidhīyate | upāyāsasparśa ityarthaḥ | kaścit dveṣī sadā garhāprakaṭanaprīto vigītavastupriyaśca bhavati | iyaṃ todanatā ityucyate | upālambha ityarthaḥ |
dveṣo 'yaṃ dvividhaḥ- kadācitsattvamupādāya bhavati kadācidasattvamupādāya iti | sattvamupādayotpadyamāno gurutaraḥ pāpaḥ | uttamamadhyamādhamavikalpena navarāśayo bhavanti | navakleśānupādāya navadhā vibhajyate | vinā vastu dveṣapariṇāho daśamo bhavati | idaṃ dveṣalakṣaṇam |
(pṛ) kathaṃ dveṣa utpadyate | (u) amanojñādduḥkhopāyāsādutpadyate | duḥkhavedanāsvabhāvasya asamyak parijñānādvyāpāda utpadyate | garhāvadhataḍanādibhyo vā samutpadyate | durjanasahavṛttyā vā vyāpāda utpadyate yathā saunikavyādhādayaḥ | mandajñānabalādvā dveṣa utpadyate yathā vṛkṣāṇāṃ śākhopaśākhā vāteritā bhavanti | cirasamupacitadveṣānuśayasya āniryātanabhāvaṃ dveṣa utpadyate saunikavyādhasarpāṇāmāgamādvā dveṣa utpadyate | paradoṣānusmṛtipremṇā vā dveṣa utpadyata iti yathā navakleśeṣūktam | kālavaśādvā dveṣa utpadyate yathā daśavayaskādīnām | jātyā vā dveṣa utpadyate yathā sarpādīnām | deśasthānādvā dveṣa utpadyate yathā kānyakubjadeśādau | pūrvamukto rāgajananapratyayaḥ | tadvirodhe dveṣa utpadyate | ātmabuddhimadhyayasya [tatra] mānaparipoṣaṇaṃ padārthādhyavasānañcetyevamādipratyayeṣu satsu dveṣa utpadyate |
(pṛ) dveṣasya ke doṣāḥ | (u) uktaṃ sūtre- dveṣaḥ kāmarāgād gurutaraṃ pāpam iti | ataḥ suvimokaḥ | vastutastu durvimokaḥ | kintu rāgavanna ciraṃ cittamanuvartate | dveṣo dvidhā santāpakaḥ | ādāvātmānaṃ santāpayati ante paraṃ santāpayati | kiñca dveṣo niyamena narakāya bhavati | dveṣotthakarmaṇāṃ bhūyasā narake pātanāt | dveṣaḥ kuśalapuṇyāni vināśayati yaduta dānaśīlakṣāntayaḥ | imāstrisraḥ karuṇācittajāḥ | dveṣasya karuṇāvirodhitvāt [tāḥ] vināśayati | dveṣajañca karma sarvamante cittaṃ paritāpayati | dveṣendriyavān nirdayatvāt krūracaṇḍāla ityucyate | sattvāḥ sadā duḥkhinaḥ punardveṣeṇa pīḍitāḥ vraṇe prayuktakṣāravat | kiñca sūtre bhagavān svayaṃ dveṣadoṣānāha- dveṣabahulaḥ kutsitaḥ kharvākāro 'praśāntabuddhiśayaḥ sadā bhīrucitto janānāmaśraddheya iti |
(pṛ) vyāpādabahulasya kāni lakṣaṇāni | (u) dhṛṣṭavāṅmanāḥ sadā anāttamanā bhavati | bhrukuṭikṣepeṇa durabhigamo 'saṃśliṣṭamukhavarṇo durvimokasulabhakopaḥ sadā vyāpādopanāhamudito vigrahabhūṣaṇāyudheṣu prīto durmitrapakṣapātī sajjanavidveṣī, janānāṃ bhīṣaṇāyātathyadhyānacintano 'lpahrayapatrapa ityevamādīni dveṣalakṣaṇāni | imānyanyeṣāṃ vipriyakarāṇi | ataḥ prahātavyāni |
(pṛ) kathaṃ sa prahātavyo bhaviṣyati | (u) sadā karuṇāmuditāpekṣābhāvanāyāṃ dveṣaḥ prahīyate | dveṣasyādīnavaṃ paśyan dveṣaṃ prajahāti | tattvajñānalābhino dveṣaḥ prahīyate | kṣāntibalācca dveṣaḥ prahīyate | (pṛ) kiṃ nāma kṣāntibalam | (u) yaḥ paragarhādiduḥkhaṃ kṣamate sa kuśaladharmapuṇyaṃ labhate | nākṣāntijamakuśalaṃ labhate | idaṃ kṣāntibalam | kṣāntivihārī śramaṇa ityucyate | kṣāntirhi mārgasyādyaṃ dvāraṃ bhavati | ataḥ śramaṇadharmaṇaḥ kope 'pi na kopavipākaḥ | nindāyāñca na nindāvipākaḥ | tāḍane ca na tāḍanavipākaḥ | yo bhikṣuḥ kṣamāvān sa pravrajyādharmā syāt | vyāpādavato na pravrajitadhardho bhavati | kṣāntiriyaṃ pravrajitadharmaḥ | ya ākāraveṣābhyāṃ bhikṣuḥ bhinnavyavahāro dveṣacittasahagataśca na sa bhavyo bhavati | yastu kṣamāvihārī sa eva karuṇāguṇasavanvitaḥ | kṣamāvihārī svahitaṃ sādhayati | kasmāt | dveṣakārī parān vyābādhituṃ kāmayānaḥ svātmānameva vyābādhate | yāni kāyavāgbhyāṃ paratra pratyuktānyakuśalāni | [teṣā]makuśalānāṃ doṣāḥ śatasahasraguṇamātmanaiva labhyante | ato jñāyate dveṣo mahāntamātmāpakarṣaṃ karoti iti | ataḥ prājñenātmano hitaṃ kartukāmena mahadduḥkhaṃ mahatpāpañcāpākurvatā kṣāntirācaritavyāḥ |
(pṛ) ko nindādiduḥkhaṃ khamate | (u) yo 'nityatāṃ bhāvayati bahulīkaroti pratibudhyate sarvadharmā kṣaṇikāḥ, nindako vedakaḥ sarvo 'pi kṣaṇika iti | tasya kutra dveṣa utpadyeta | śūnyatācittasya samyak bhāvanayā kṣamamāṇa evaṃ cintayati dharmeṣu vatustaḥ śūnyeṣu ko nindakaḥ ko vā nindāvedaka iti | yadi vastu satyaṃ tadā [ta]dvedanā kṣantavyā | ahaṃ satyato doṣavān iti pūrvapuruṣāḥ satyaṃ vadanti, kasmāt dviṣāmi | yadi vastu satyaṃ | te puruṣāḥ svayameva mṛṣāvādapāpaṃ labheran | kasmādahaṃ dviṣāmīti | aśubhanindāṃ śṛṇvan evaṃ cintayet sarve lokā yathākarma vipākaṃ vedayante | mayā purā idaṃ nindākarma samupacitamāsīt | tadidānīṃ pratyanubhavitavyam | kasmād dviṣyāmīti | yadi cāśubhanindāṃ śṛṇoti taddoṣamātmani bhāvayet | ātmavaśenaiva kāyamanubhavāmi | kāyaśca duḥkhabhājanam | ato nindānubhavitavyeti | kṣāntivihārī evaṃ cintayet padārthāḥ pratītyasamutpannāḥ | idamaśubhaṃ nindākarma śrotravijñānamanovijñānaśabdādisamutpannam | eṣu ahaṃ dvyaṅgasamanvitaḥ | parastu śabdamātrasamanvitaḥ | evañca mamaiva pāpāṅgaṃ bahu | kasmāt dviṣāmi | mayā śabdasyāsya nimittagrahaṇādeva daurmanasyopāyāsāḥ sambhavanti ityahameva duṣṭaḥ | kṣāntimān na parān doṣayati | kasmāt dveṣādīni pāpāni na sattvānāṃ doṣāḥ, sattvā vyādhisamutthāpitacittatvādanīśvarāḥ | yathā bhūtacikitsako bhūtoccāṭanādhyavasito bhūtameva dviṣati na tu rogiṇam | ayaṃ vīryotsukaḥ kuśaladharmāṇāṃ sañcaya ārajyate | ataḥ parapravādān na gaṇayati | buddhānāryasaṅghañca smṛtvā na nindāḥ pramocayati | yathā nindāpaṭavo brāhmaṇādayo buddhaṃ vividhaṃ nindanti | yathā vā śāriputrādiṣu brāhmaṇaiḥ prayujyante 'pavādanindāḥ | kaḥ punarvādo 'smāsu tanupuṇyeṣu |
kiñcedaṃ cintayet lokā akuśabahulā ātmajīvitamahṛtvaiva kaṭukaṃ kurvanti | kiṃ punastāḍananindāmiti | kiñcaivaṃ cintayet- aśubhanindādinā na mama duḥkhamiti vedanā kṣantavyā | yathā bhagavān bhikṣūn śāsti- kāye krakaceṇa vidīrṇe 'pi vedanā kṣantavyā | kā punarnindā iti | idamācaran sadā saṃsārānnirvidyate | nindāyāṃ labdhāyāṃ nirvedaṃ bhūyasā mātrayā suniśritamavagamyākuśalamācarati | sa jānāti ca nindāyā akṣamā ante duḥkhaṃvipākavedanā ityevaṃ cintayan narake mā bhūt pāta iti gurvīmapi nindāṃ vedayate | so 'tīva hryapatrapāsāpekṣaḥ cintayati ahaṃ mahāpuruṣasya bhagavataḥ śrāvako mārgabhāvayitā | [mama]kathamutpādayedakāryaṃ kāyavākkarma iti | kṣānticāribhirbodhisattvaiḥ śakrādibhiśca labhyaṃ kṣāntibalaṃ śrūyate ca | ataḥ kṣāntiḥ kāryā ||
vyāpādavargaḥ ṣaḍviṃśatyuttaravaśatatamaḥ |
127 avidyāvargaḥ
śāstramāha- prajñaptyanuvartanamavidyā | iti | yathāhuḥ- pṛthagjanā ātmarutamanuvartante | tatra nāsti vastuta ātmā nātmīyam | dharmāṇāṃ samavāyaḥ kevalaṃ prajñaptyā puruṣa ityucyate | pṛthagjanānāmavivekādātmacittaṃ pravartate | ātmacittapravṛttiriyamavidyaiva |
(pṛ) bhagavānāha- pūrvāntājñānavidyā iti | kasmāducyate | ātmacittamātramiyamavidyeti | (u) atītādau bahavo bhrāntāḥ | ata āha- tatrājñānamavidyeti | ata āha tasyājñānamavidyeti | sūtre ca vidyāyā artho vivṛtaḥ- yasya kasyacit jñānaṃ vidyeti | keṣāṃ dharmāṇāṃ jñānam | rūpamanityamiti yathābhūtajñānam | vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānamanityamiti yathābhūtajñānam | vidyāyā viruddhā vidyāvidyā | tathā ca yathābhūtā vidyā avidyaiva |
(pṛ) yathābhūtāvidyā yadyavidyā | tarupāṣāṇādidharmā api avidyā syāt | yathābhūtavidyāyā abhāvāt | (u) maivam | tarupāṣāṇāni cācittakāni na pūrvāntādi vikalpayanti | avidyā tu vikalpinīti na tarupāṣāṇayoḥ samānā | (pṛ) avidyā nāma dharmābhāvaḥ | yathā puruṣasya cakṣuṣā rūpādarśanaṃ nādarśanadharmo bhavati | ato vidyāyā abhāvamātramavidyā | na dharmāntaram | (u) maivam | yadyabhāvo 'vidyā | pañcaskandheṣu asti pudgala iti mithyākalpanā ghaṭaśakale ca suvarṇasaṃjñotpadyata iti kasmādbhavati | ato jñāyate mithyāvikalpasvabhāvāvidyā | na tu vidyāyā abhāvo 'vidyeti | avidyāpratyayāḥ saṃskārādayaḥ santatyā pravartante | yadyabhāvaḥ kathamutpādayet | (pṛ) na vidyā avidyā iti cet idānīṃ vidyāṃ vihāya sarve dharmā abhāvāḥ syuḥ | ato naiko dharmo 'vidyā bhavati | (u) avidyeyaṃ svalakṣaṇata ucyate nānyadharmataḥ | yathocyate akuśalamevākuśalasvarūpaṃ nāvyākṛtam | ( SSS_303 ) tathāvidyāpi | kusūlaṃ puruṣākāramapi puruṣagatyabhāvāt apuruṣa ityucyate | evamiyaṃ vidyā savikalpāpi yathābhūtaṃ na prajānātītyavidyetyucyate | na tarupāṣāṇayorapi tathā |
(pṛ) yānyuktāni arūpamapratighamanāsravamasaṃskṛtamiti tāni sarvāṇi tadanyābhidhāyakāni | kasmādavidyāpi naivam | (u) asti kadācidayaṃ nyāyaḥ | akuśalādiṣu tu naivaṃ bhavati | (pṛ) kecidāhuḥ- vidyāyā abhāvamātramavidyeti | yathā prakāśābhāve tama iti | (u) loke dvidhā vadanti- vidyāyā abhāvo 'vidyeti | kadācidviparītā vidyā avidyeti | vidyāyā abhāvo 'vidyeti yathā vadanti loke- adho 'rūpadarśī, badhiro 'śabdaśroteti | viparītā vidyā avidyeti- yathā rātrau sthāṇuṃ dṛṣṭvā puruṣa iti buddhirbhavati | puruṣaṃ vā dṛṣṭvā sthāṇubuddhiḥ | yadi kaścididamiti yathābhūtaṃ na prajānāti | tadajñānam | mithyācittaṃ kleśaḥ | ayaṃ saṃskārāṇāṃ pratyayaḥ | arhataḥ samucchedānna santi avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ | yadi na vidyā avidyeti | arhato buddhadharmeṣu vidyā nāstīti vidyāvidyā syāt | yo 'vidyāvān na so 'rhan | [ato] jñātavyaṃ pṛthagasti avidyāsvarūpam | idaṃ mithyācittamiti |
sarve kleśā asyā avidyāyā aṅgāni | kasmāt | sarveṣāṃ kleśānāṃ mithyācāra [rūpa]tvāt | te puruṣāṇāṃ cittāvaraṇā andhatamorūpāḥ | yathāha- kāmarāgī na dharmaṃ paśyati, kāmarāgī na puṇyaṃ paśyati iti | tatkāmopādātā andhatamobhūmaḥ | evaṃ krodhamohāvapi | sarve kleśāḥ saṃskārāṇāmutpādakāḥ | uktantu sūtre- avidyāpratyayāḥ saṃskārā iti | ato jñāyate sarve kleśā avidyā iti | aśūnyatādarśino nityamastyavidyā | kliṣṭāvidyāmātraṃ sarvasaṃskārāṇāṃ pratyayaḥ | viparītā vidyā avidyetyucyate | adṛṣṭaśūnyabhāvasya nityamastīyamavidyā | ato jñāyate avidyāṅgāni sarve kleśā iti |
(pṛ) avidyā kathamutpadyate | (u) asaddhetuṃ śrutvā cintayato 'vidyotpadyate | yathā asti dravyamastyavayavī asti cit, sarve dharmā akṣaṇikāḥ, nāsti punarbhavaḥ | śabda ātmā, sa ca nityaḥ, tṛṇavṛkṣādayaḥ sacetanā ityevamādimithyāgrahe sati avidyotpadyate | asatkāraṇairvāvidyotpadyate | yaduta durmitrasaṃstavo 'saddharmaśravaṇaṃ mithyāmanaskāro mithyāsamudācāra ( SSS_304 ) ityebhiścaturbhiḥ kāraṇairavidyotpadyate | anyakleśajananapratyayāḥ sarve 'vidyājananahetavaḥ | avidyāhetubhyaścāvidyotpadyate | yathā yavebhyo yavāḥ śālibhyaḥ śālayaḥ | evaṃ yatrāsti sattvakalpanā, tatrāvidyotpadyate | kiñcoktaṃ sūtre- mithyāmanaskārapratyaye 'vidyotpadyata iti | mithyāmanaskāraścāvidyāyā nāmāntarameva | puruṣaṃ dṛṣṭvā astīti buddheḥ pūrvameva puruṣamanaskāra utpadyate paścānniścaya ityato 'vidyetyucyate | idamubhayaṃ pūrvāparalakṣaṇamanyonyasahāyamutpadyate | yathā vṛkṣātphalaṃ bhavati phalādvṛkṣaḥ |
avidyāyāḥ ke doṣāḥ | (u) sarve vipattyupāyāsā avidyādhīnāḥ | kasmāt | [yasmāt] avidyātaḥ samutpadyante rāgādayaḥ kleśāḥ | tebhyo 'kuśalaṃ karma | tataḥ kāyānubhavaḥ | tatpratyayo vividhavipatyupāyāsānāṃ pratilābhaḥ | yathoktaṃ sūtre- avidyānivṛtasya [bhikṣavo vālasya] tṛṣṇāsamprayuktasyaivamayaṃ kāyaḥ samudāgata iti | siṃha nādasūtre coktam- upādānāni tṛṣṇānidānānīti | gāthā cāha-
yāḥ kāścidimā durgatayo 'smiṃlloke paratra ca |
avidyāmūlakāḥ sarvā icchālobhasamucchrayāḥ || iti |
avidyāsamutpannatvātsarvakleśānām | pṛthagjanā vedayante [sukhata] imān skandhān pañca [ye] 'śucayo 'nityā duḥkhāḥ śunyā anātmakāḥ | ya āryāḥ te tān duḥkhān vedayante | samyaṅmanaskārātpañca skandhān prajahāti | yathoktaṃ sūtre- ātmasaṃjñā mithyāviparyāsa iti prajānato na punarutpadyata iti | ato 'vidyāpratyayo bandho vidyāpratyayo mokṣa iti | loke sattvā avidyābalādalpādabhiniveśādbahūnādīnavān na paśyanti | yathā śalabhā agnau patanti | yathā vā matsyā aṅkuśaṃ gilanti | tathā sattvā api dṛṣṭe 'lpāsvādagṛddhā bahūnādīnavān na pratīkṣante | tīrthikagranthairutpannamithyādṛṣṭikā vadanti na santi puṇyādīni iti | sarvamiyamavidyā | asatāṃ mārgo 'kuśalahetuḥ | akuśalahetuḥ sarvo 'vidyā | ( SSS_305 ) mithyādṛṣṭyā kṛtakarmaṇā bhūyasā narake patanti | mithyādṛṣṭayaḥ sarvā avidyayotpadyante | buddho bhagavān sarvajñaḥ śāstā trayāṇāṃ dhātūnāṃ samyak caryāviśuddha āryavinīta ityādi tīrthikā na vivicya prajānanti | yathā sadratnamandhā nirākurvanti | ime 'vidyāyā doṣāḥ |
kiñca sarvasattvānāṃ vipattyupāyasavipralopādayaḥ sarve 'vidyādhīnāḥ | sarve ca lābhasaṃsiddhiprakarṣā vidyādhīnāḥ | yo vardhitāvidyaḥ sa ekāntato 'vīcinarake patati | yathā kalpādau janā āsvādastuccha ityanabhijñāya [tatra] rāgādhyavasāyamutpādayāmāsuḥ | ato rūpabalāyurādayo vinaṣṭāḥ | ato jñātavyamavidyayā sarve lābhāḥ pramuṣitā iti | iyamavidyā ca tatprajñānamātreṇa prahīyate | rāgādibhistu na tathā | rāgacitte nāsti krodhaḥ | krodhacitte nāsti rāgaḥ | avidyā tu sarvacitteṣu vartate | abhāvitaprajñasya cāvidyā sadā citte vartate | sarvakleśeṣu avidyā prabalā | yathoktaṃ sūtre- avidyā pāpīyasī gurvī durvimokā ca iti | avidyā ca dvādaśanidānānāṃ mūlam | asatyāmavidyāyāṃ karmāṇi nopacīyante na saṃsidhyanti | kasmāt | nahyasti arhatāṃ sattva[saṃjñā]lakṣaṇam | avidyāvirahānna karmāṇyu pacīyante | karmaṇāmanupacayādvijñānādīnyaṅgāni na punaḥ prādurbhavanti ato jñāyate avidyā sarvaduḥkhānāṃ mūlamiti |
pratyakṣaṃ dṛśyate khalu asminnaśucikāya āsaṅgaḥ, anitye nityasaṃjñā ca | yathā riktamuṣṭirbālānāmullāpanāya | yathā ca māyā mūḍhānāṃ puraḥ pradarśayati mṛdaṃ suvarṇamiti | prākṛtā mūḍhā dṛṣṭe pāpādhiṣṭhitā abhidhānenollapanīyā bhavanti | tathā lokā api cakṣuṣā aśuci dṛṣṭvā tadvañcitā bhavanti | caittā dharmā kṣaṇikāḥ, nimittagrahaṇādutpadyante | kṣaṇike rūpe mohānnimittaṃ gṛhṇanti | tathā śabdādāvapi | tasmāddurvimokā | ime 'vidyāyā doṣāḥ |
(pṛ) avidyābahulasya puṃsaḥ kāni lakṣaṇāni | (u) ayaṃ bhayasthāne nirbhayo bhavati | susthāne prītivigataḥ sajjanadveṣī durjanasnidgho 'bhiprāyasya viparyayagrāhī priyamitre sadā pratikūlaḥ tucchavastuṣu sāragrāhī alpahrayapatrapo na vicikitsāpratīkṣī, na pareṣāṃ tarpaṇa ātmanāpi durniṣevaṇo mūḍho 'vijñātā sujīrṇamalinavastro bhramati | ramyapradeśādaśucipradeśamandhakāre prayāti | ātmanaivātmānaṃ mahāniti ślāghamānaḥ parasya laghūkaraṇe tṛpyati | apathenātmaguṇān prakaṭayati | doṣaṃ doṣa iti na vijānāti | hitaṃ hitamiti na vijānāti | apariśuddho 'nairyāṇiko bhāṣaṇe 'paṭuḥ sadā krodhopanāhamuditaḥ paropadeśaṃ viparyayato gṛhītvā [tatra] paramādhyāvasito durlabhamabhyasya suvinaśvaraṃ labhate | labdhasyāpi ( SSS_306 ) nārtha vetti | viditamapi mithyā viparyayati | evamādilakṣaṇāni sarvāṇyavidyādhīnāni | ato jñāyate 'vidyāpramāṇaduṣṭā ataḥ prahātavyeti |
(pṛ) kathaṃ prahātavyā | (u) tattvajñānaṃ bhāvayato 'vidyā prahīyate | (pṛ) skandhadhātvāyatanānāṃ jñānamapi tattvajñānam | kasmātsūtra uktam- avidyāyā bhaiṣajyaṃ pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādabhāvanā vā iti | (u) tīrthikā bahavo bhrāntāḥ | hetau bhrāntā vadanti- īśvarā dayo lokakāraṇamiti | vastutastu bhrāntā vadanti- asti dravyamastyavayavītyādi | pratītyasamutpādā[di]dvayaṃ bhāvayato ['vidyā] prahī yate | (pṛ) pratītyasamutpādo 'vidyāyā bhaiṣajyam | kasmāducyate dvayamiti | (u) anyajñānasaṃjihīrṣayā | skandhadhātvāyatanādi bhāvayannapi avidyāṃ bhinatti | mithyādṛṣṭimātraṃ gurutarāvidyā | mithyādṛṣṭiśca pratītyasamutpādapraheyā | ato dvayamityucyate | evaṃ rāgadveṣāvapi | laukikā bhūyasā ghaṭādipade bhrāntāḥ | yathā ghaṭapadaṃ śṛṇvato manasi saṃśaya udeti kiṃ rūpādiḥ ghaṭaḥ kiṃvā rūpādivyatirikto 'nyo 'sti ghaṭa iti | evaṃ pañcaskandhātmakaḥ puruṣaḥ kiṃ vā tadvyatirikto 'nyo 'sti puruṣa iti | samāhitacittaḥ kāya evātmā kāyādanya ātmā iti śāśvatocchadākhye 'ntadvaye na patati | yaḥ prajānāti ghaṭaḥ pratītyasamutpanno rūparasagandhasparśamaya iti | evaṃ rūpādayaḥ skandhaḥ puruṣa iti | [sa] evaṃ prajānan nāmajaṃ saṃśayaṃ prajahāti | idaṃ nāma dharmāṇāṃ paramārthaṃ sañchādayati | yathāha devatāparipṛcchāsūtram-
nāma sarvamadhvabhāvi nāma bhūyo na vidyate |
ekadharmasya nāmno 'sya sarve dharmā vaśānugāḥ || iti |
kiñcāha- lokasya samudayaṃ paśyato 'bhāvadṛṣṭirnirudhyate | lokasya nirodhaṃ paśyato bhāvadṛṣṭirnirudhyate | iti | api coktam- saṃskārāṇāṃ santatiṃ pañcaskandhānāṃ saṃsaraṇaṃ vadanti | ime 'vidyādīnavāḥ pratītyasamutpādaṃ bhāvayato nirudhyanta iti | ukta ñca sūtre- yaḥ pratītyasabhutpādaṃ paśyati sa dharmaṃ paśyati | yo dharmaṃ paśyati sa buddhaṃ ( SSS_307 ) paśyatīti | evaṃ yo nāmajaṃ saṃśayaṃ prajahāti so 'parapratyayaḥ paramārthato buddhaṃ paśyati | atastattvajñānādavidyā kṣīyate | pratītyasamutpādaṃ samyak prajānan tattvajñānaṃ pratilabhate | saṃkṣepata uktaṃ caturaśītidharmaskandhe- yā kācana prajñā sarvā sāvidyāvyāvartinīti | avidyā ca sarvakleśānāṃ mūlaṃ sarvakleśānāṃ sahakāriṇī cetyevaṃ pratītyasamutpāda [jñāne] avidyā prahīyate ||
avidyāvargaḥ saptaviṃśatyuttaraśatatamaḥ |
128 mānavargaḥ
(pṛ) trayaḥ kleśāḥ saṃsārasya mūlamityuktam | ato 'nyaḥ punarasti na vā | (u) asti mānākhyaḥ | (pṛ) katamo mānaḥ | (u) mithyācittenātmana unnatirmāna ityucyate | māno 'yaṃbahuvidhaḥ | avara ātmani unnatirmānaḥ | sameṣu samatāmanyatāpi māna ityucyate | tatrātmabuddhinimittagrahadoṣasattvāt | sameṣu ātmana unnatirmahāmānaḥ | viśiṣṭeṣu ātmana unnatirabhimānaḥ | pañcasu skandheṣu ātmanimittagraho 'smimānaḥ | asmimāno dvividho nimittapradarśano 'nimittapradarśana iti | nimittapradarśanaḥ pṛthagjanānāmātmamāno yaduta rūpamātmā, rūpavānātmā, ātmani rūpaṃ, rūpa ātmā iti darśanam, evaṃ yāvadvijñānamapi | iti viṃśatidhā pradarśanāt nimittapradarśanaḥ | animittapradarśanaḥ śaikṣajanānāmasmimānaḥ | yathā sthaviraḥ kṣemaka āha- na khalvāyuṣman rūpamasmīti vadāmi, na vedanā, na saṃjñā, na saṃskārā, na vijñānam, [nāpyanyatra vijñānādasmīti vadāmi] | api ca ma āyuṣman pañcasūpādānaskandheṣu anusahagato 'smīti mānaḥ asmīticchandaḥ asmītyanuśayo 'samuddhataḥ | [ityādi] | ayamasmimāna ityucyate |
yaḥ srotaāpattyādiphalaviśeṣānapratilabhya pratilabdhavāniti vadati so 'dhimānaḥ | (pṛ) alābhe kasmādbhavati lābhabuddhiḥ | (u) dhyānābhyāse 'lpāsvādalābhāt saṃyojanā nuśayaṃ vyāvartayati na punaścitte samudācarati | ato 'yaṃ māno bhavati | śrutacintāmayaprajñābalena ca sadā kalyāṇamitramupasadya [ta]tsamudācāravivekamabhirocayati | pañcaskandhānāṃ lakṣaṇamalpaṃ jñātvā srotaāpattyādiphalasaṃjñāmutpādayati | [aya]madhimānaḥ |
(pṛ) adhimānasya ke doṣāḥ | (u) ante daurmanasyopāyāsairbhavitavyam | yathoktaṃ sūtre- yo bhikṣuḥ kathayati ahaṃ samuddhatavicikitsaḥ pratilabdhamārga iti | [tasya] purata evaṃ kathayet- atigabhīraḥ pratītyasamutpādo lokottaradharma iti | yadyayaṃ bhikṣurvastuto 'pratilabdhamārgaḥ | [tadāsya] imaṃ dharmaṃ śṛṇvataḥ kaukṛtyopāyāso bhavati | ato yatnenādhimānamimaṃ samucchindyāt | adhimānini buddhā bhagavanto mahākāruṇikā api [taṃ] dūrīkṛtya na dharmāvavādaṃ kurvanti | ataḥ samucchindyāt | kiñcādhimānī dharmasya mithyādarśane viharati | ato nāsti tāttviko guṇaḥ | tadyathā vaṇik gabhīramahāsamudragato ratnābhāseṣvāsakto bhavati | tathāyamapi buddhaśāsanārṇavagataḥ alpaṃ dhyānasukhaṃ pratilabhya pāramārthikamārga iti tatrāsaṅgaṃ janayati | adhimānī ante maraṇakāle na mārgaṃ vedayate | ato yatnena pāramārthikatattvajñānamanviṣyāt | adhimānī svārthaṃ vināśayati sammohañca bardhayati | alabdhe labdhasaṃjñāvatvāt | ato nātmānamātmanaiva vañcayet | iti kṣipraṃ visṛjet |
yaduttamaṃ puruṣamavaraṃ vadanti | tadayathā bhavatīti ayathāmāna ityucyate | ayaṃ svayamucco 'pi svātmabhāvamavanamayati | yadaguṇāḥ santa ātmānamunnamayanti | tanmithyāmāna ityucyate | akuśaladharmairātmana uccakaraṇamapi mithyāmānaḥ | yat sujane pūjye pṛṣṭhato 'satkāra uddhatamānaḥ saḥ | ityādi mānalakṣaṇam |
(pṛ) kathaṃ māna utpadyate | (u) skandhānāṃ paramārthalakṣaṇamajānānāṃ māna ( SSS_309 ) utpadyate | yathoktaṃsūtre- ye kecit [śramaṇā brāhmaṇā vā] anityena rūpeṇa [duḥkhena vipariṇāmadharmeṇa] śreṣṭho 'hamasmīti samanupaśyanti | sadṛśo ['hamasmāti samanupaśyanti] hīno ['hamasbhīti samanupaśyanti] kimanyatra yathābhūtasyādarśanāt | evaṃ yāvadvijñānamiti | skandhānāṃ paramārthalakṣaṇaṃ jānatāṃ nāsti mānaḥ | kāyānusmṛtiṃ bhāvayato nāsti mānaḥ | yathā gauḥ śṛṅgamapekṣya tīkṣṇo bhavati | tacchṛṅge gate na bhavati | kāyo 'śuciḥ navadvāreṣu malaprasrāvī | kaḥ prājña imamapekṣya ucco 'smīti [manyeta] evamādikāyānusmṛtipratyaye tu nāsti mānaḥ | prājño jānāti sarve sattvā yadi vā daridrī yadi vā dhanī yadi vā pūjyo yadi vā jadhanyaḥ sarve 'pi asthimāṃsasnāyusirāpañcasandhipeśīkalalasamavāyamayakāyāḥ, jātijarāvyādhimaraṇadaurmanasyaparidevaduḥkhopāyāsasamanvitā rāgakrodhādipuṇyapāpakarmayuktā narakādidurgatibhāginaśceti | kathamutpādayenmānam | ābhyantaraṃ bāhyaṃ cittaṃ pratītyasamutpannaṃ sarvaṃ kṣaṇikamiti paśyato na bhavati mānaḥ | cittasamādhiñca samyak bhāvayato na bhavati mānaḥ | kasmāt | nimitte 'nugate hi māna utpadyate | asati nimitte kutra mānamutpādayet | kiñca prājñasya śīlādiṣu satsu na bhavati mānaḥ | kasmāt | śīlādayo hi sarve eṣāṃ kleśānāṃ kṣayakarāḥ | asatsu guṇeṣu kaḥ prājño 'sadvastuni mānamutpādayet | anityatādilakṣaṇaṃ bhāvayato māno nirudhyate | kaḥ prājño 'nityena duḥkhena aśucinā padārthena mānaṃ kuryāt |
(pṛ) mānasya ke doṣāḥ | (u) mānātkāyo bhavati | kāyātsarvaṃ duḥkhaṃ pravartate | yathāha bhagavān sūtre- yadāhaṃ māṇavako 'bhūvam, na tadā mānalakṣaṇamājñāsiṣam ahamiti vedanāvyākaraṇaṃ kutracidutpatsyata iti | anyamānānāmaprahīṇatvāt | sarve kleśā nimittagrahānuvartinaḥ | ahamiti nimitteṣu mahat | ato jñāyate mānātkāyo bhavatīti | māno 'yaṃ mohabhāgīyaḥ | kasmāt | cakṣuṣā rūpaṃ dṛṣṭvā ahaṃ paśyāmītyāha | māno 'yamanītyā ca pravartate | kasmāt | sarve lokā anityā duḥkhā anātmakāḥ | kathamanena māno bhavati | ato rāgadveṣamohāḥ paramānītayaḥ | manoddhitaṃ karma tīkṣṇaṃ gurukañca | ( SSS_310 ) gabhīrāsaktatvāt | rāgoddhitantu nedṛśaṃ bhavati | mānabalādrāgādayo vardhante | anena rāgeṇa labdho gotrādimānastu vipulaṃ vardhate | asmimānapratyayaṃ pravartate nīcakulam | siṃhavyāghra vṛkeṣvapi bhavati | asmātpratyayānnarake patati | mānasya santyevamādīnyapramāṇānyavadyāni |
(pṛ) kiṃ mānabahulasya lakṣaṇam | (u) ayaṃ samupāttadhārṣṭyo duḥsahabhāṣaṇo 'satkāracitto 'lpabhayaḥ svairācāramuditaḥ svayañca mahāduḥśāsano yatkiñcijjadhanya[mapi]svayaṃ bahumānī, parakutsanapriyāluritīme doṣā durapaneyāḥ | ato jñāninā nācaritavyāḥ | māno 'yaṃ sarvaguṇānāṃ vighaṭakatayā pravartate ||
mānavargo 'ṣṭhāviṃśatyuttaraśatattamaḥ |
129 vicikitsāvargaḥ
śāstramāha- vicikitsā nāma tattvārthe buddhyaviniścaḥ kimasti vimuktiḥ kiṃ vā nāsti | kimasti kuśalamakuśalam | uta na | kimasti ratnatrayam | uta na iti |
(pṛ) vṛkṣe saṃśayo bhavati kiṃ sthāṇuḥ kiṃ vā puruṣa iti | mṛtpiṇḍe saṃśayo bhavati kiṃ mṛtpiṇḍaḥ uta kokila iti | madhukare saṃśayo bhavati kiṃ madhukaraḥ kiṃ vā jambūphalamiti | sarpe saṃśayo bhavati kiṃ sarpaḥ kiṃ vā rajjuriti | ghoṭakamṛge saṃśayo bhavati kiṃ prabhā kiṃ vā salilaṃ iti | evamādayaḥ saṃśayahetavaścākṣuṣavijñānajanakāḥ | dhvanau saṃśayo bhavati kiṃ mayūrakṛta uta manuṣyakṛta iti | gandhe saṃśayo bhavati kimutpalagandhaḥ uta saṃparkagandha iti | rase saṃśayo bhavati kiṃ māṃsarasa uta māṃsābhāsarasa iti | sparśe saṃśayo bhavati kimautpattikatantava uta paripakvatantava iti | mānasavijñānantu nānāvidhasaṃśayajanakam | yathā kimayaṃ dharmo dravyavān uta guṇamātram | vimastyātmā uta na ityevamādayaḥ kiṃ saṃśayā na santi |
atra brūmaḥ | sthāṇurvā puruṣo va ityevamādibhistu na kleśā bhavanti | na ca te punarbhavasya pratyayā bhavanti | kṣīṇāsravāṇāmapyetatsambhavāt |
(pṛ) vicikitseyaṃ kathamutpadyate | (u) dvividhadharmadarśanaśravaṇajñānairvicikitsā bhavati | kasmāt | pūrvaṃ dvidhāvasthitaṃ padārthaṃ sthāṇuṃ puruṣañca dṛṣṭvā paścāddūrataḥ paśyati ( SSS_311 ) puruṣādi vastu tadā saṃśeta sthāṇurvā puruṣo veti | tadā mṛdādāvapi | dvidhāśravaṇam- yadi kaścicchṛṇoti asti puṇyaṃ pāpamiti | paścācchṛṇoti loke nāstīti | ataḥ saṃśayo bhavati | dvidhājñānam- yadā deve varṣati nadī samṛddhā bhavati | jalasetubhede 'pi nadī samṛddhā | yathā deve vivṛkṣati pipīlikāpotānyaṇḍavāhīni | kasmiṃścit [kutracit] khanatyapi aṇḍasaṃkrānto gacchati | mayūrakūjanaṃ puruṣo 'pi kartuṃ śaknoti | kiñcidvastu dṛśyaṃ yathā ghaṭaḥ | kiñcidadṛśyaṃ yathālātacakram | adṛśyaṃ vastu yathā vṛkṣamūlaṃ pṛthivyāmadhastāt jala[sthaṃ]vā | kiñcidavastu adṛśyañca yathā dvitīyaṃ śiraḥ tṛtīyo bāhuḥ | evamādibhirdvidhādharmadarśanaśravaṇajñānaiḥ saṃśayo bhavati |
aparīkṣya darśanācca saṃśayo bhavati | yathātidūrādibhiraṣṭapratyayaiḥ | dvidhāśraddhāvattvena ca saṃśayo bhavati | yathā kaścidvadati- asti paraloka iti | [anyaḥ] kaścidvadati nāstīti | ubhayorapi puruṣayoḥ śraddhāvataḥ saṃśayo bhavati | vimate vastuni yāvadviśiṣṭalakṣaṇaṃ na paśyati tāvatsaṃśayo bhavati | viśiṣṭalakṣaṇaṃ paśyatastu saṃśayo na bhavati | (pṛ) kathaṃ viśiṣṭhalakṣaṇaṃ paśyati | (u) darśanaśravaṇajñānānāṃ viniścayādvigatasaṃśayo bhavati | bhagavacchāsane yaḥ kāyena dharmatālakṣaṇaṃ sākṣātkaroti | so 'tyantavigatasaṃśayo bhavati | yathā bodhisattvo bodhimaṇḍe niṣaṇṇo 'vadat vyavasāyena brāhmaṇalabdhaṃ gamīraṃ dharmamabhisametya pratyayān jānan paśyaṃśca prakṣīṇasaṃśayajālo bhaveyamiti | sadyuktiprajñālābhinaśca saṃśayaḥ prahīyate | yathā jñānī saṃskārāṇāṃ pratītyasamutpādaṃ śrutvā vijñāya ca nirdhāsyati saṃsāro 'nādirityevamādi |
(pṛ) vicikitsāyāḥ ke doṣāḥ | (u) vicikitsābahulasya laukikaṃ lokottaraṃ sarvaṃ na sidhyati | kasmāt | sandidghaḥ pumān na kāryaṃ karma karoti | yat karoti tat jaghanyaṃ bhavati | sādhayitumakṣamatvāt | uktañca sūtre- vicikitsā cittasyānuprarohaḥ | tadyathā satṛṇakṣetre 'nuprarohabahulatvādanyatṛṇānyeva na prarohanti | kiḥ punaḥ śālisasyādīni | ( SSS_312 ) evaṃ cittaṃ vicikitsāprasṛṣṭamasadvastunyeva samādadhāti | kiṃ punaḥ samyak samādhau iti | kiñcāha bhagavān- vicikitsā nāma tamaso rāśiriti | sa tamaso rāśistrividhaḥ atīto 'nāgataḥ pratyutpanna iti | sa tamaso rāśirātmadṛṣṭīnāmuttisthānam | puruṣo 'yaṃ cittaṃ samādadhāno 'pi mithyā samādadhāti | vinā bhagavacchāsanaṃ na samyaksamādhimān iti vaktuṃ śakyate | bahavaḥ sattvā āmaraṇaṃ vicikitsāvinaṣṭāḥ | tadyathāha- aṣṭakādayaḥ pañcābhijñā maharṣayaḥ saṃśayālīḍhā vipannā iti | saṃśayānasya dānādi kurvataḥ puṇyamavipākaṃ vā syādalpavipākaṃ vā | kasmāt | imāni puṇyakarmāṇi cittodgatāni | tasya puruṣasya cittaṃ sadā vicikitsākaluṣitamityato nāsti kuśalam | uktañca sūtre- vicikitsitacitto dānaṃ datvā pratyantabhūmau vipākaṃ vedayata iti | kasmāt | vicikitsābahulo naikāgracitto yathākālaṃ pāṇibhyāṃ prayacchati | nāpi vividhaṃ satkāracittamutpādayati | ataḥ pratyantabhūmau kṣudraṃ vipākaṃ vedayate | tadyathā pāyāsyādayaḥ kṣudrarājāḥ |
(pṛ) nāstīyaṃ vicikitsā | kasmāt | vicikikitsā nāma caitasikadharmaḥ | caitasikāśca kṣaṇikāḥ | san na vicikitsā | asan api na vicikitsā | naikaṃ cittaṃ sat asaditi bhavati | ato nāstīti jñāyate | (u) nāhaṃ vadāmi kṣaṇikeṣvasti vicikitseti | anirdhāritacittasantāno vicikitsetyākhyāyate | na tasmin samaye cittaṃ nirdhārayati ayaṃ sthāṇurayaṃ puruṣa iti | satanyamānamidaṃ cittamaśraddadhānatvādāvilam | mithyādarśanādasti vā nāsti veti vicikitsanna śraddadhate |
aśraddheyaṃ dvividhā vicikitsāsambhavā mithyādarśanasambhavā iti | vicikitsāsambhavā laghutarā | mithyādarśanasambhavā tu gurutarā | śraddhā ca dvividhā samyadgarśanasambhavā śravaṇasambhaveti | samyadgarśanasambhavā śraddhā dṛḍhā bhavati śravaṇasambhavā tu naivaṃ bhavati ||
vicikitsāvarga ekonatriṃśaduttaraśatatamaḥ |
130 satkāyadṛṣṭivargaḥ
pañcasu skandheṣu ātmabuddhiḥ satkāyadṛṣṭiḥ | vastuta ātmano 'bhāvātpañcaskandhālambinītyucyate | kāyaḥ pañcaskandhātmakaḥ | tatrotpannā [ātma]dṛṣṭiḥ satkāyadṛṣṭirityucyate | nirātmaka ātmanimittagrahaṇāt dṛṣṭirityākhyāyate |
(pṛ) pañcasu skandheṣu ātmeti nāmakaraṇe ko doṣaḥ | yathā ghaṭādayaḥ padārthāḥ pratyekaṃ svalakṣaṇāḥ | na tatrāsti doṣaḥ | tathātmāpi | skandhavyatirikta ātmāstīti brūvatastu doṣaḥ syāt | (u) yadyapi na skandhavyatirikta ātmetyucyate | tathāpīdaṃ duṣṭam | kasmāt | tīrthikā hi vadanti- ātmā nityaḥ | asminnadhvani kṛtakarmaṇāmante vipākavedanāt iti | evaṃ bruvataḥ pañcaskandhā eva nityāḥ syuḥ | ātmavādī manyate ātmā eka iti | tathā sati pañcaskandhā eka eva syuḥ | ityayaṃ doṣaḥ | ātmagrahaśca duṣṭaḥ | kasmāt | ātmabuddhau hi ātmīya [buddhi]rasti | ātmīye sati rāgadveṣādayaḥ sarve kleśāḥ samudbhavanti | ato jñāyata ātmabuddhiḥ kleśānāmutpattisthānamiti | yadyapīme na vadanti skandhavyatirikta ātmeti | [tathāpi] skandheṣu nimittagrahānna [teṣāṃ] śūnyatāyāmavacaranti | śūnya[tā]yāmanavacaraṇātkleśāḥ sambhavanti | kleśebhyaḥ karma sambhavati | karmato duḥkham | evaṃ jananamaraṇasantāno 'vicchinno bhavati | ima ātmakalpanayā kāyaśiraścakṣurhastapādasyaudārikaṃ vivekameva na labhante | kiṃ punaḥ skandhānāṃ vivekam | eka ātmā nitya ātmeti samādānāt | yo na vivecayati | ko 'vakrāmati śūnya[tāyā]m | ātmadarśīnirvāṇabhīta ātmā na bhaviṣyatīti | yathoktaṃ sūtre- pṛthagjanāḥ śūnyānātmatāṃ śrutvā mahābhītimutpādayanti ātmā na bhaviṣyati | ato nāsti kiñcidupalabhyamiti | evaṃ pṛthagjanā yāvatpāmopahataṃ kāyaṃ prārthayamānā na nirvāṇāya prayante | yaḥ śūnyatājñānapratilābhī sa punarnirbhīto bhavati | yathohopasenasūtram-
brahmacaryaṃ sucaritaṃ mārgaścāpi subhāvitaḥ |
tuṣṭa āyuḥkṣaye bhoti rogasyāpagame yathā || iti |
ātmāstīti yo vadati sa mithyādṛṣṭau patati | yadyātmā nityaḥ tadā sukhaduḥkhayorvikāro na syāt | asati vikāre nāsti puṇyaṃ pāpaṃ vā | yadyanitya ātmā | tadā nāsti paralokaḥ | svabhāvato vimuktasyāpi nāsti puṇyaṃ pāpaṃ vā | ato jñāyate satkāyadṛṣṭirgurutaraṃ pāpamiti | kiñca satkāyadṛṣṭiko 'tyantamūḍhaḥ | pṛthagjanāḥ sarve satkāyadṛṣṭyā vikṣiptacittā bhavanti | atyāsaṅgāt saṃsāre yātāyātā bhavanti | yo nairātmyaṃ paśyati tasya yātāyātaṃ samucchidyate |
(pṛ) yadi pañcaskandhā anātmakāḥ | kasmāt satvānāṃ tatrātmabuddhirbhavati | (u) martyo devaḥ pumān strī iti nāmanimittaṃ śṛṇvataḥ saṃjñāvikalpādātmabuddhirutpadyate | na tu hetunā | hetvabhāvenātmabuddhirutpadyate yaduta yadyātmā nāsti kaḥ sukhaṃ sukhaṃ vedayet, iryāpathavyavahāroddhitapuṇyapāpakarmaṇā vipākaṃ [ko] vedayeteti | anādau saṃsāre ca cirasañcitamātmanimittantu tadanuśayasādhanam | yathā ghaṭādinimittam | ata ātmabuddhirutpadyate | sarvavedanāskandheṣu ātmabuddhirutpadyate na tu vedanāyām | ata ucyata ātmamatiryatrotpadyate tatrātmāstīti | kasmāt | na hi sarvatrātmamatirbhavati | vyāmohādātmamatirutpadyate | tadyathā andha[kalpa]sya śakalādi labdhvā suvarṇamaṇisaṃjñā bhavati | kiñcāyaṃ śūnyatāvivekajñānālābhī mohātpaśyatyātmānam | tadyathā māyā[marīcī]gandharvanagarālātacakrādiṣu astīti matirbhavati |
(pṛ) paśyāmaḥ khalu pratyakṣaṃ rūpakāye keśanakharomādyavayavān pratyekaṃ vibhinnān | kaḥ sacetanastānātmānaṃ manyeta | (u) kecitpaśyanti ātmānaṃ yavasadṛśaṃ sarṣapādisamānaṃ hṛdayāntarvartinañca | brāhmaṇānāmātmā śuklaḥ | kṣatriyāṇāmātmā pītaḥ | vaiśyānāmātmā raktaḥ | śūdrāṇāmātmā kṛṣṇa iti | uktañca vede-
purāsīnmahān puruṣa ādityavarṇaḥ tamasaḥ parastāt | tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati | nānyaḥ panthā vidyate ['yanāya] | aṇoraṇiyān mahato mahīyān ātmā guhāyāṃ nihito 'sya jantoḥ | tamakratuḥ paśyati [vītaśokaḥ] sūtraṃ maṇigaṇeṣviva |
evaṃ kecinmanyante rūpamātmeti | sthūlacetanā āhuḥ vedanātmeti | vṛkṣaśilādau vedanāyā abhāvāt jñeyaṃ vedanaivātmeti | madhyamacetanā āhuḥ saṃjñā ātmā, sukhaduḥkhayoratītayorapi [tat] saṃjñāvadātmeti buddhi[sattvā]t | sūkṣmacetanā āhuḥ saṃskāra ātmeti | ghaṭādāvatīte 'pi [tat] cetanāvānātmeti buddheḥ | paramasūkṣmacetanā āhu- vijñānamātmeti | cetanāpi audārikī | cetanāyāmasyāmatītāyāmapi [tat] vijñānavānātmeti buddheriti jānanti | [yasya] pañcasu skandheṣu ātmabuddhirbhavati | na sa vivecayati vedanādīn skandhān | rūpaṃ cittañca sammiśrya ātmasaṃjñā samutpadyate | yathā rūpādicaturdharmasāmānye ghaṭasaṃjñotpadyate | rūpādivibhāgena viṃśatibhāgaiḥ paśyati rūpamātmeti | kasmāt | rūpavānayamātmeti pratīto dharmo vedanādīnāmāśrayaḥ | vedanādaya ime rūpe pratibaddhā ityata ucyate rūpa[vān] ātmeti | kecidvedanādigataṃ rūpaṃ paśyanti | vedanādaya ime 'nupalabhyamānadharmā ityato rūpamāśrayante | yathā ākāśo 'nupalabhya ityataḥ pṛthivyādaya āśrīyante | eva [mātmadṛṣṭe] viṃśatibhāgā mohādbhavanti |
(pṛ) cakṣurādiṣu kasmānnocyata ātmeti bhāgaḥ | (u) asti ca | yathoktaṃ sūtre- yadyāha kaścit yaccakṣurayamātmeti | tanna yujyate | kasmāt | cakṣurutpannavināśi | yadi cakṣurayamātmā | tadā ātmā utpannavināśī syāt | cakṣurādīni pṛthak pṛthagviśiṣṭalakṣaṇāni | yadyucyate cakṣurātmeti | śrotrādayo nātmā syuḥ | tattu na ( SSS_316 ) yujyate | yadi śrotrādayaḥ punarā[tmā] | tadā eka eva pumān bahvātmā syāt | rūpādīnāṃ saviśeṣatvāt vaktuṃ śakyaṃ rūpamevā na vedanādaya iti |
(pṛ) nāstyātmeti yadvacanam | sāpi mithyādṛṣṭiḥ | kathamidam | (u) asti satyadvayam | paramārthato 'styātmeti yadvacanaṃ sā satkāyadṛṣṭiḥ | saṃvṛtito nāsti ātmeti vacanaṃ mithyādṛṣṭiḥ | lokasatyato 'styātmā paramārthato nāstyātmeti vacanaṃ samyak dṛṣṭiḥ | paramārthato nāsti saṃvṛtito 'stīti vadan na dṛṣṭau patati | evamasti nāstīti vacanaṃ jñeyam | yathā vyāghrī svapotaṃ mukhenāpaharati atiniṣṭhuragrahaṇe kṣataṃ [bhavediti] atiśithilagrahaṇe bhraṃśo [bhavediti] | evamāstitvaṃ pratipannaścetsatkāyadṛṣṭau patati | ātmanāstitvaṃ pratipannaścenmithyādṛṣṭau patati | kṛtahānamakṛtābhyāgama ubhayaṃ duṣṭam | nāstīti pratipannasya [kṛta]hānam | ātmāstīti pratipannasyā [kṛtā]bhyāgamaḥ | ataḥ sūtra uktaṃ- dvāvantau parihāryāviti | paramārthato nāstīti vadan saṃvṛtito 'stīti ca vadan antadvayaṃ parityajya madhyamāyāṃ pratipadi caratītyākhyāyate | buddhaśāsanamavivādamanutkarṣaṇam | paramārthato nāstītyuktau paṇḍito notkarṣati | saṃvṛtito 'stītyuktau pāmaro na vivadate | tathāgataśāsane 'śāśvatānucchedā pariśuddhā madhyamā pratipat | paramārthato nāstitayā na śāśvataḥ | saṃvṛtitostitayā nocchedaḥ |
(pṛ) yo dharmaḥ paramārthato nāsti sa sutarāṃ nāstīti syāt | kena punarucyate saṃvṛtito 'stīti | (u) sarvairlaukikairvyavahriyate astīti yaduta karma karmavipāko yadi vā bandho yadi vā mokṣa iti | ime sarve mohajāḥ | kasmāt | ime pañcaskandhāḥ śūnyā māyopamāḥ jvālāvacca santānenotpannatvāt | pṛthagjanānāṃ titīrṣayā astītivacanamanuvartate | yadi nāstīti vadet | tadā pṛthagjanā vyāmuhya yadi vā ucchedavāde pateyuḥ yadi vā skandhānāṃ nāstītākathane avineyāḥ syuḥ | puṇyapāpādikarmabhirbandho vā mokṣo vā na sidhyet | yastaṃ mohavādaṃ vināśayati | saḥ svayameva śūnyatāyāmavatarati | tadāsya sarvā mithyādṛṣṭayo na bhavanti | ataḥ paramārthasatyaṃ paścāducyate | yathā strīpuṃnimittavyāvṛttaye kāyapratyavekṣaṇamādāvupadiśyate | atha keśaromanakhādibhiḥ kāyavikalpalakṣaṇa[mupadiśyate] pañcaskandhamātramastīti | atha śūnyatālakṣaṇena pañcaskandhanirodhalakṣaṇa[mupadiśyate] | pañcaskandhanirodhalakṣaṇaṃ paramārthasatyamityucyate | saṃvṛtyāstīti kathane na tadā punaḥ paramārthato ( SSS_317 ) nāstīti vacanamapekṣyate | uktañca sūtre- yaḥ sarvadharmān niḥsvabhāvān prajānāti sa śūnyatāyāmavatarati | iti | ato jñāyate pañca skandhā api na santīti | uktañca paramārthaśūnyatāsūtre- cakṣurādi paramārthato nasti | asti tu saṃvṛtita iti | mahāśūnyatāsūtra uktam- yadidaṃ jarāmaraṇamiti vacanaṃ yadi vāyaṃ puruṣo jarāmaraṇa[-lakṣaṇa] iti vacanaṃ | yadi vā tīrthikānāṃ vacanaṃ kāya eva jīvaḥ, yadivānyaḥ kāyo 'nyo jīva itīdamekārthakaṃ, vyañjanameva nānā | kāya eva jīvaḥ anyaḥ kāyo 'nyo jīva itīdaṃ vacane na brahmacaryaṃ bhavati | yaḥ pratiṣedhaḥ ayaṃ puruṣo jarāmaraṇa[lakṣaṇa] iti nairātmyasyābhidhānam | yaḥ pratiṣedha idaṃ jarāmaraṇamiti tat jarāmaraṇasya vyāvartanam | yāvadavidyāyāḥ iti | ato jñāyate paramārthato na jarāmaraṇādi | saṃvṛtyā tūcyate jātipratyayaṃ jarāmaraṇam | iyamucyate madhyamā pratipat | kiñcoktaṃ rādhasūtre- rūpaṃ rādha yūyaṃ vikirata vidhamata vidhvaṃsata vikrīḍanakaṃ kuruta [tṛṣṇā]kṣayāya [pratipadyata] tadyathā pāṃsvāgārikāḥ | avastutvāt kṣayāya bhāvyā iti | skandhā api kṣayāya [bhāvyāḥ] | paramārthato 'bhāvāt skandhavṛttilakṣaṇavṛttimanusarato nātmamatiratyantaṃ prahīyate | hetupratyayānāmanirodhāt | yathā vṛkṣaḥ paraśunā chinno bhasmasātkṛtaḥ | tathāpi [tatra] vṛkṣasaṃjñāmanuvartate | yadā tu mahāvāte opūyate jalena vā pravāhitaḥ tadā vṛkṣasaṃjñā nirudhyate | evaṃ yadā vidhvaṃsitāni vikrīḍanakaṃ kṛtāni vikīrṇāni vidhmātāni niruddhāni pañcaskandhalakṣaṇāni, tasmin samaye śūnyatālakṣaṇaṃ sampannaṃ bhavati | yathāha sūtram- rādha yūyaṃ [rūpaṃ] vidhvaṃsata vikrīḍanakaṃ kuruta vikirata vidhamata bhāgaśo vidalayata sattvakṣayāya iti | asmin sūtra uktam- pañcaskandhā anityāḥ sattvaśūnyāḥ na santīti | pūrvasmin sūtra uktam- pañcaskandhā vikīrṇā niruddhāḥ te dharmaśūnyā bhavanti iti ||
satkāyadṛṣṭivargastrīṃśatyuttaraśatatamaḥ |
131 anta[graha]dṛṣṭivargaḥ
dharmāḥ samucchidyante vā śāśvatā vā iti yadidaṃ vacanaṃ tadanta[graha]dṛṣṭirityucyate | kecidābhidharmikā āhuḥ- yadā kaścidāha ātmā śāśvato vā aśāśvato veti iyamevāntagrahadṛṣṭiḥ na sarve dharmāḥ[śāśvatā vā aśāśvatā vā] iti | kasmāt | dṛṣṭaṃ khalu pratyakṣaṃ [yat] bāhyaṃ vastu samucchidyata iti | uktañca sūtre- astīti darśanaṃ śāśvatagrahaḥ | nāstīti darśanamucchedagraha iti | kāya eva jīva ityucchedadṛṣṭiḥ | anyaḥ kāyo 'nyo jīva iti śāśvatadṛṣṭiḥ | nāsti karma paraṃ maraṇāditi ucchedadṛṣṭiḥ | asti karma paraṃ maraṇāditi śāśvatadṛṣṭiḥ | asti ca nāsti ca karma paraṃ maraṇādityatra yadastīti sa śāśvata[vādaḥ] yannāstīti sa ucchedavādaḥ | naivāsti na ca nāstītyapyevam |
(pṛ) ayaṃ caturtho graho na dṛṣṭiḥ syāt | (u) lokasatyato 'pi pudgalarahitatvāddharmāṇāṃ dṛṣṭirityucyate | śāśvato 'śāśvataḥ antavānanantavānityādi catuṣkoṭikamapyevam | uktañca sūtre- ṣaṭ sparśāyatanāni nirudhyante santyanyānīti śāśvatavādaḥ | na santyanyānīti uccheda[vāda] iti | ātmā pūrvamakarot paścātkariṣyatīti yaddarśanaṃ sā śāśvatadṛṣṭiḥ ātmā pūrvaṃ nākarot paścānna kariṣyatītīyamucchedadṛṣṭiḥ | api cāha mithyādṛṣṭisūtram- puruṣasya saptakāyāḥ pṛthivyaptejovāyavaḥ sukhaṃduḥkhaṃ jīvitamiti | mriyamāṇasya catvāri mahābhūtāni tammūlapratiśaraṇānīndriyāṇyākāśapratiśaraṇāni iti | kiñcāha- kṣureṇa ca krakacena prāṇino hatvā [eka]māṃsapuṃñca kuryāt nāsti [tato nidānaṃ]pāpaṃ [nāsti pāpasyāgama] iti | iyamucchedadṛṣṭiḥ | brahmajālasūtra ucchedadṛṣṭilakṣaṇamuktam | asti paralokaḥ yaḥ kārakaḥ sa eva vedaka iti yadvacanam | iyaṃ śāśvatadṛṣṭirityucyate |
(pṛ) śāśvatocchedadṛṣṭiḥ kathamutpadyate | (u) yena hetunā bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāditi vadanti tato nidānaṃ śāśvatadṛṣṭirbhavati | yena hetunā na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāditi vadanti tato nidānamucchedadṛṣṭirbhavati | (pṛ) kathamiyaṃ dṛṣṭiḥ prahīyate | (u) śūnyatāṃ samyagbhāvayato nāstyātmadṛṣṭiḥ | asatyāmātmadṛṣṭau nāstyantadvayam | yathoktaṃ yamakasūtre- nāstyaikakasmin skandhe tathāgataḥ | nāsti samudite skandhe tathāgataḥ | nāsti cānyatra skandhāttathāgataḥ | evaṃ dṛṣṭa eva dharme [tathāgato] 'nupalabhyamānaḥ | kathaṃ vaktavyaṃ [yathā] kṣīṇāsravo 'rhan kāyasya bhedā [ducchetsyati vinaṃkṣyati] na bhavati paraṃ maraṇāditi | ato jñāyate nopalabhyate pudgala iti | pudgalasyānupalambhādātmadṛṣṭiḥ śāśvatocchedadṛṣṭiśca nāsti | dharmāḥ pratityasamutpannā iti paśyato nāstyantadvayam | yathā punaruktam- lokasamudayaṃ paśyato 'bhāvadṛṣṭirnirudhyate | lokanirodhaṃ paśyato bhāvadṛṣṭirnirudhyata iti | madhyamāyāṃ pratipadi viharataścāntadvayaṃ nirudhyate | kasmāt | dharmāṇāṃ santatyotpādaṃ paśyata ucchedadṛṣṭi rnirudhyate | [teṣāṃ] kṣaṇikatāṃ paśyataḥ śāśvatadṛṣṭirnirudhyate | kiñcoktam- na pañcaskandhāstathāgataḥ | na cāsti anyatra skandhāttathāgata iti | ato jñāyate nocchedo na śāśvata iti | kāyādanya upalabhyata ityato naikaḥ kāyena bhavati | sahāyaṃ sattva ityato nānyo bhavati | pañcaskandhāḥ punaḥ santanyanta ityataḥ sattvo jāyate mriyata iti vaktameva na prabhavati | santānena pravṛttatvādanya iti na vaktuṃ śakyate | santānasyaikatvenābhidhānāt | ( SSS_320 ) ime skandhāste skandhāścānya ityabhidhānāt śāśvatavādo na bhavati | svasantānapratyayabalena pravartata ityata ucchedavādo na bhavati |
antagrahadṛṣṭivarga ekatriṃśaduttaraśatatamaḥ |
132 mithyādṛṣṭivargaḥ
vastutaḥ satsu dharmeṣu nāstīti cittotpādanaṃ mithyādṛṣṭiḥ | yathā vadanti na santi catussatyāni trīṇi ratnānītyādi | ūktañcasūtre- katamā bhikṣavo mithyādṛṣṭiḥ, nāsti dattaṃ nāstīṣṭaṃ, nāsti hutaṃ, nāstisukṛtaduṣkṛtānāṃ phalaṃ vipākaḥ | nāstyayaṃ lokaḥ nāsti paro lokaḥ, nāsti mātā nāsti pitā, na santi sattvā aupapātikāḥ, na santi śramaṇabrāhmaṇāḥ samyaggatāḥ samyak pratipannā ya imaṃ lokaṃ parañca lokaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtya pravedayanti- kṣīṇā me jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamitthatvāya iti | dattaṃ [yat] parahitāya prayacchati | iṣṭhaṃ iti vedokto devānāṃ kṛte yāgaḥ | hutamiti devebhyo ghṛtādidravyahomaḥ | sukṛtamiti trayāṇāṃ sukṛtakarmaṇāmiṣṭaphalapratilābhaḥ | duṣkṛtamiti trayāṇāṃ duṣkṛtakarmaṇāmaniṣṭaphalapratilābhaḥ | sukṛtaduṣkṛtakarmaṇāṃ [phalaṃ] vipākaḥ ihalokaśubhāśubhakīrtyādiḥ devakāyādayaḥ pāralauke vipākaśca | ayaṃ loka iti vartamānaḥ | paraloka iti anāgataḥ | mātā pitā janakau | sattva aupapātika iti asmāllokātparalokagantā | arhanniti kṣīṇāsravaḥ | yadidaṃ sarvaṃ nāstīti sā mithyādṛṣṭiḥ | sattvānāṃ saṃkleśo vyavadānaṃ jñānadarśanamajñānadarśanam- idaṃ sarvamahetukam | nāsti balaṃ nāsti vīryam | nāsti ca teṣāṃ phalamityādi mithyādṛṣṭiḥ | saṃkṣipyedaṃ brūmaḥ- yadviparyayacittaṃ sarvaṃ tanmithyādṛṣṭiḥ iti | tadyathā anitye nityasaṃjñā, duḥkhe sukhasaṃjñā, aśucau śucisaṃjñā, anātmani ( SSS_321 ) ātmasaṃjñā anutkṛṣṭa utkṛṣṭasaṃjñā, utkṛṣṭe cānutkṛṣṭasaṃjñā, vyavadānamārge avyavadānamārgasaṃjñā, avyavadānamārge ca vyavadānamārgasaṃjñā, abhāve bhāvasaṃjñā, bhāve cābhāvasaṃjñā ityevamādīni viparyayacittāni | abhidharme yāḥ pañcadṛṣṭayaḥ brahmajālasūtre ca dvāṣaṣṭidṛṣṭayaḥ sarvā[stā] mithyādṛṣṭayo bhavati |
mithyādṛṣṭiḥ kathamamutpadyate | (u) mohādutpadyate | ahetau hetvābhāse cāsaṃkliṣṭāsaktatvādbhavati | sukhahetāvāsaṅgādvadati nāsti duḥkhamiti | bhraṣṭaśūnyatāmārgatvādvadanti nāsti duḥkhamiti | na hi duḥkhavedako 'stīti | laukikāḥ padārthā ahetukā apratyayā iti yadvadanti | yadi vā vadanti īśvarādihetukā na tṛṣṇāhetukā iti | idaṃ nāsti samudaya iti | yena hetunā vadanti nāsti nirvāṇamiti | anyathā vā vadanti nirvāṇam | idaṃ nāsti nirvāṇamiti | asati nirvāṇamārge kena prāpyeta | atha vā vadanti asti vimuktermārgāntaramupavāsādiriti | idaṃ nāsti mārga iti | nāsti buddha iti | te vadanti dharmā apramāṇāḥ | kathamekaḥ puruṣaḥ sarvān jānīyāt iti | atha vā manyante buddhaḥ puruṣāṇāṃ pūjyo nāsti puruṣa ityato nāsti [sa] buddha iti draṣṭavyam | kleśānāṃ kṣayābhāvānnāsti dharmaḥ | samyakcaryayā taddharmapratilābhino na santītyato nāsti saṅghaḥ | dattasya dṛṣṭaphalānupalambhādvadanti nāsti dattamiti | uktañca sūtre- nāsti dattam | tadanumānamapyanaikāntikam | loke kaściddānābhirato daridro bhavati | kṛpaṇastu dhanika ityādibhiḥ nāsti kāraṇairvadanti dattamiti | nāstīṣṭaṃ nāsti hutamityapyevam | yadyagnau prakṣiptaṃ dravyaṃ bhasmasādbhavati | tasya kiṃ phalamasti | nāsti sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ, nāsti ca sukṛtaduṣkṛtānāṃ [phalaṃ] vipākaḥ | yadi jīvo nityaḥ tadā nāsti sukṛtaṃ duṣkṛtam | yadi jīvo 'nityaḥ tadā nāsti paralokaḥ | nāsti paro loka ityato nāsti sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ, nāsti sukṛtaduṣkṛtānāṃ vipākaḥ, nāstyayaṃ loka iti | avayavaśaḥ pravibhajyamānā dharmā atyantābhāvatāṃ pratigacchanti | nāsti paro loka iti | maraṇātparaṃ na bhavati pratītyasamutpāda ityato vadanti nāsti paro loka iti | nāsti mātā pitā | te 'pyavayavaśaḥ pravibhajyamānāḥ prakṣīyante | vadanti ca gomayamupādāya krimayo bhavanti | na hi gomayaṃ krimīṇāṃ pitarau | ye mastakādayaḥ śarīrāvayavāḥ, na ta eva matāpitroḥ śarīrāvayavāḥ | dharmāṇāṃ kṣaṇikatvāt mātā pitā ca kiṃ karoti | na sattvā aupapātikā iti | sattvadharmābhāvādayaṃ loka eva nāsti | kiṃ puna[stadūrdhva]kāyaṃ vedayata iti |
cetanākhyaḥ sattvo 'yaṃ kiṃ kāyātmakaḥ kimakāyātmakaḥ | yadi kāyātmakaḥ | tadā cakṣuṣā paridṛśyamāno 'yaṃ kāyaḥ khanyamāno mṛdbhavati | hūyamāno bhasma bhavati | krimibhuktaḥ purīṣaṃ bhavati | ato nāstyaupapātikaḥ | akāyātmaka ityayaṃ dvividho yadi cittātmako yadi vā cittavyatirikta iti | yadi cittātmakaḥ, tadā caittadharmaḥ | caittadharmaśca pratikṣaṇamutpattivināśī, na sthāyī | kimuta paradehaṃ prāpnuyāt | yadi cittavyatiriktaḥ tadā nātmamatiḥ | parasya citta eva nātmamatiḥ, kimutācittasthāne | ato nāstyaupapātikaḥ |
nāstyarhanniti | sa kṣudhitaḥ sarvān dṛṣṭvā annaṃ prārthayate | śīte satyauṣṇyaṃ prārthayate | tāpe śītaṃ prārthayate | ninditaḥ kupyati | satkṛtastṛpyati | ato nāsti kṣīṇāsravaḥ | sūtre kecidvadanti- nāstyarhanniti | idaṃ sūtramanusṛtya sā mithyādṛṣṭirbhavati | saṃkleśa iti | kāya eva saṃkleśaḥ | ato vadantyakāraṇamiti | jñānadarśanamajñānadarśanamapyevam | nāsti balaṃ nāsti vīryamiti | paśyāmaḥ khalu sarve sattvāḥ prajñaptikāraṇakā iti | kecidvadanti īśvaraḥ [svātantryeṇa] karaṇīyaṃ karotīti | paśyāmaśca sarvān sattvān karmakāraṇatantrān na svatantrān | ato vadanti nāsti balaṃ nāsti vīryaṃ [nāsti] ca tatphalamiti |
anitye nityasaṃjñeti | yena kāraṇena kṣaṇika[vādaḥ] khaṇḍyate | tena kāraṇena śāśvatadṛṣṭirutpadyate | vadanti ca dharmā nirudhyamānāḥ punaḥ paramāṇavo bhavantīti | [anye] kecidvadanti mūlaprakṛtau pratiyantīti | dharmāṇāṃ vināśe 'pi saṃjñānusmaraṇāt sukhaduḥkhe vedayate | tasya śāśvatadṛṣṭirutpadyate | āhuśca jīvo nityaḥ | śabdo 'pi nitya iti | ebhiḥ kāraṇaiḥ śāśvatadṛṣṭirbhavati |
duḥkhe sukha[saṃjñe]ti | yena kāraṇena vadanti asti sukhamiti | yathā pūrvamuktaṃ trivedanāvarge | anena kāraṇenotpadyate sukhasaṃjñā | aśucau śucisaṃjñeti | kāye 'bhyāsaṅgāt cakṣuṣā aśuci dṛṣṭvā śucisaṃjñāmutpādayanti | keciccintayanti- ātmā puruṣalakṣaṇalabdhaḥ | asya puruṣasya kāyamaśuciṃ paśyāmaḥ | asti punaḥ sattvo yena śucīkriyata iti | ebhiḥ kāraṇaiḥ śucisaṃjñotpadyate |
anātmani ātmasaṃjñeti | skandhānāṃ santānena pravṛttiṃ dṛṣṭvā ekalakṣaṇaṃ gṛhṇāti | ( SSS_323 ) tadā ātmeti manyante | yathā ca pūrvamutpannaṃ satkāyadṛṣṭeḥ kāraṇam | anenaiva kāraṇenātmasaṃjñā sambhavati | anutkṛṣṭa utkṛṣṭasaṃjñeti | pūraṇādiṣu tīrthikācāryeṣu utkṛṣṭasaṃjñāmutpādayanti | brahmā svayamāha- ahamasmi mahābrahmā prabhurdevānāṃ kartā jagata ityevamādi | kecidāhuḥ- yadi kaścitpañcakāmānāṃ sukhavedanāsampannaḥ ayamutkṛṣṭa dharma iti | kecitpunarāhuḥ - yadi kaścidviraktaḥ prathamadhyāna[mārabhya]yāvaccaturthadhyānamupasampadya viharati ayamutkṛṣṭa dharma iti | kecidāhuḥ- loke pratyakṣadṛṣṭeṣu brāhmaṇāḥ pūjyāḥ | parekṣeṣu sattveṣu devāḥ pūjyā iti | iyamanutkṛṣṭa utkṛṣṭasaṃjñeti | utkṛṣṭe cānutkṛṣṭasaṃjñeti | sarveṣu sattveṣu buddhaḥ paramapūjyaḥ | kecittasmin anutkṛṣṭasaṃjñāmutpādya vadanti- ayaṃ kṣatriyaḥ alpakālikaśikṣāmārgaḥ | buddhavacanañca na cāṭukāvya[vat] kleśagurukaṃ na vedasadṛśam | tadutkṛṣṭamiti na vadanti | santi saṅghe catuṣkoṭikāḥ pudgalā ityato 'nutkṛṣṭaḥ | evamutkṛṣṭe 'nutkṛṣṭasaṃjñāmutpādayanti |
avyadānamārge vyavadānamārgasaṃjñeti | yatkecidāhuḥ- bhasmatīrthādisnānaiḥ puruṣaḥ śudhyatīti | kecidāhuḥ- jananamaraṇayoḥ kṣayo 'vasānaṃ vyavadānamārga iti | śīladhāraṇa brahmacaryamātra āsajya devapūjādayaśca [vyavadānamārga ākhyāyeta] īśvara [prasādena] ca viśuddhiṃ labhata iti ca vadanti | kecidāhuḥ- tapaścaryayā pūrvatanīnakarmakṣayo vyavadānamārga iti | [kecidāhuḥ]- laśunaṃ tyaktvā dadhinavanītādinā viśuddhiṃ labhate | punaḥ prayataḥ snātvā brahmayajñapaṭhanatadūrdhvabhojanaṃ viśuddhimārga iti | ebhirnānāvidhairasanmārgairvimukti rlabhyate natvaṣṭhāṅgikaviśuddhimārgeṇeti |
bhāve 'bhāvasaṃjñeti | yat dharmā lokasatyataḥ santo 'pi abhāva ityucyante | abhāve bhāvasaṃjñeti yaducyate santi dravyāṇi astyavayavīti | santi saṃkhyāparimāṇādayo guṇā ityapi vadanti | sāmānyalakṣaṇaṃ pṛthaktvalakṣaṇaṃ samavāyañca vadanti | prakṛtikālādayo 'satpadārthāḥ santīti ca vadanti | ebhiḥ kāraṇairutpannāni viparyayacittāni mithyādṛṣṭayo bhavanti | āsu mithyādṛṣṭiṣu viśiṣya catasro dṛṣṭayaḥ | anyā ya ugrakleśā sā mithyādṛṣṭiḥ |
(pṛ) iyaṃ mithyādṛṣṭiḥ kathaṃ prahīyate | (u) sūtre bhagavatā proktasamyakdṛṣṭyā prajahāti | (pṛ) samyagdṛṣṭiḥ kathamutpadyate | (u) yo darśanaśravaṇānvayajñānaiḥ samyagviniścinoti | tasya samyagdṛṣṭirbhavati | samyaksamādhiṃ bhāvayataḥ samyagdṛṣṭirutpadyate | yathāha sūtram- samāhito yathābhūtaṃ prajānātīti | na vikṣiptacitta [ityarthaḥ] |
(pṛ) asyā mithyādṛṣṭeḥ ke doṣāḥ | (u) sarve doṣā vipattivyasanāni ca mithyādṛṣṭyā bhavanti | sa āha- nāsti pāpaṃ nāsti puṇyaṃ sukṛtaduṣkṛtānāṃ phalaṃ vipāka iti | ato dṛṣṭadharma eva na santi suvṛttāni | kiṃ punaranāgatāni | evaṃ dūṣitasukṛtaduṣkṛtaḥ pumān samucchinnakuśalamūla ityucyate | sa niyatamavīcau patiṣyati | yathoktaṃ ṣaṭpādābhidharme- krimipipīlikāhananaṃ puruṣahananād gurutaram iti | sa mithyādṛṣṭikaḥ puruṣaḥ lokadūṣakaḥ satvānāṃ bhūyasāpakārāya pravartate | yathā viṣavṛkṣo hiṃsāyai prarohati | tena kṛtaṃ kāyikaṃ vācikaṃ mānasaṃ karma sarvamaśubhavipākāya bhavati | yathoktaṃ sūtre- mithyādṛṣṭikasya [bhikṣavaḥ] puruṣapudgalasya yatkāyakarma yathādṛṣṭisamāttaṃ samādattaṃ yacca vākkarma........yacca manaḥkarma yā cetanā yā prārthanā yaḥ praṇidhiḥ ye ca saṃskārāḥ sarve te 'niṣṭāya akāntāya amanāpāya ahitāya duḥkhāya saṃvartate | tadyathā tiktakālābubījaṃ koṣātakībījaṃ picumandabījamādrāyāṃ pṛthivyāṃ nikṣiptaṃ yaccaiva pṛthivīrasamupādīyate yaccāporasaṃ tejorasaṃ vāyurasamupādīyate sarvaṃ tat tiktakatvāya kaṭukatvāya asātatvāya saṃvartate | [tatkasya hetoḥ] bījaṃ hi bhikṣavaḥ pāpakam | evameva mithyādṛṣṭikasya puruṣapudgalasya cittacaitasikā dharmā aniṣṭāya [akāntāya ( SSS_325 ) amanāpāya ahitāya duḥkhāya] saṃvartate | [tatkasya hetoḥ] dṛṣṭirhi bhikṣavaḥ pāpikā iti | atastasya puruṣapudgalasya kṛtamapi dānādi neṣṭaphalaṃ bhavati | pūrvakṛtamithyādṛṣṭicittena vinaṣṭatvāt | tatkṛtasyāśubhamevādhimātraṃ bhavati | pāpakacittasya cirasañcitatvāt |
saṃvareṇa ca kaścidasaddharmaṃ pratiroddhuṃ śaknoti | asya puruṣapudgalasya nāsti sukṛtaṃ duṣkṛtamityato na yataḥ kutaścitprativiratiḥ | atyantapramatto 'saddharma carati | hryapatrapākhyadvividhaśukladharmasabhinnaḥ paśusamo bhavati | yaśca vadati nāsti sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ veti sa sadā citte 'kuśalameva kāṅkṣate | tasya saddharmasamādāpanakāraṇameva nāsti | kasmāt na hi sa sajjanamupagacchati | nā[pi] saddharmaṃ śṛṇoti | tasya duṣkṛtacittaṃ sūtthānaṃ bhavati | sukṛtacittaṃ durutpādam | duṣkṛtasya sūtthānatvātsukṛtasya kāraṇameva nāsti | evaṃ krameṇa duṣkṛtopacaye samucchinnakuśalamūlo bhavati |
mithyādṛṣṭikasya puruṣapudgalasya dusthānagata ityākhyā | yathā nārakāḥ sattvā na mārgapratilābhapravaṇāḥ | tathā ca pudgalo madhyamadeśa utpanna iṣṭāniṣṭavivekāya ṣaḍindriyasampanno 'pi na mārgapratilābhapravaṇo bhavati | mithyādṛṣṭikasya nāsti [yatkiñcit] duṣkṛtamakuṭam | nāsti viratirlaghoralpādvā [duṣkṛtāt] | alpamapyakuśalaṃ kurvan narake patati | karmaṇo 'sya gurupāpakacittena samutpannatvāt | yathā karmavarge narakavimocakaṃ karma ityanena kāraṇena tatpuruṣakṛtaṃ sarvaṃ narakāya saṃvartate | na ca sa pāpakamakuśalaṃ karma kṣapayati | akuśaladharmasya sadā cittagatatvāt | durlabhā ca tasyottarottarānnarakādvimuktiḥ | kasmāt | samucchinnakuśalamūlasya hi yadā kuśalaṃ na pravartate tadanantaraṃ narakānnaiva vimuktiḥ | citte mithyādṛṣṭikatvāt tasya kuśalamūlaṃ kathaṃ pravarteta | mithyādṛṣṭikaḥ pudgalo 'cikitsyaḥ tadyathā samupasthitamaraṇanimitto rogī | cikitsakaḥ sannapi na cikitsituṃ śaknoti | evamayamapi | anyakuśalarahitatvādyāvad buddhā api na cikitsante | ato 'vaśyamavīcyāṃ patati ||
mithyādṛṣṭivargo dvātriṃśaduttaraśatatamaḥ |
133 parāmarśadvayavargaḥ
abhūtavastuni idameva satyamanyanmithyeti vacanaṃ dṛṣṭiparāmarśa ityucyate | pūrvokte 'nutkṛṣṭadharma utkṛṣṭasaṃjñāviniścayo 'pi dṛṣṭiparāmarśaḥ |
(pṛ) dṛṣṭiparāmarśasya ke doṣāḥ | (u) sa puruṣo nyūnaguṇaṃ labdhvā ātmānaṃ pūrṇaṃ manyate | tasya guṇañcātivakti | kasmāt | akuśale vastuni atyantakuśalasaṃjñāmutpādya vīryamārabhate | tena hetunā ca paścātparitapati | viduṣāṃ parihāsyaśca bhavati | anutkṛṣṭe utkṛṣṭasaṃjñāyāḥ kṛtatvāt | yo 'nutkṛṣṭamutkṛṣṭaṃ vadati sa bālo mūḍhasaṃjñaḥ | yathāndho ghaṭaśakale suvarṇasaṃjñāmutpādya cakṣuṣmatāṃ laghu hāsyo bhavati | dṛṣṭiparāmarśasyedṛśā doṣāḥ |
yat kaścit bodhimupekṣamāṇaḥ snānādiśīlena viśuddhiprāptiṃ kāṅkṣate tat śīlavrataparāmarśa ityucyate | (pṛ) nanu śīlena na viśuddhilābhaḥ | (u) prajñayaiva viśuddhilābhaḥ | śīlantu prajñendriyasya mūlam | (pṛ) ke doṣāḥ śīlavrataparāmarśasya | (u) ye doṣā uktā dṛṣṭiparāmarśasya "nyūnaṃ vastu [labdhvā] sampūrṇaṃ manyate ityādinā ta eva doṣāḥ | śīlavrataparāmarśapratyayamatyadhikaṃ duḥkhānyanubhavati | yaduta śītoṣṇavedanā, bhasmabhūmitarukaṇṭakādiṣu śayanaṃ jalahradāgnipraveśo bhṛgupatanamityādi | paraloke 'pi atimātraduḥkhavipākaḥ | yathoktaṃ sūtre- govratikaḥ saṃsiddha[vrata]ḥ [kāyasya bhedātparaṃ maraṇāt] gavāṃ sahavyatāmupapadyate | asaṃsiddho narake patati iti | sa tamasaḥ tamaḥ praviśati | yatastaṃ dharmaṃ samādadāno dṛṣṭadharme duḥkhamanubhavati | ūrdhvamapi duḥkham | sa gurutaraṃ pāpañca vindate | kasmāt | adharmaṃ dharmaṃ matvā saddharmaṃ vināśayati | saddharmacaryāpabādakaśca bahūn sattvān narake pātayati | suviśuddhadharmasya pṛṣṭhīkṛtatvāt | sañcitamahāpāpo 'vaśyamavīcinarake vipākamanubhavati |
[ato] anācārādvirama | mā cara mithyāmārgam | kasmāt ya ādito nācarati tasya mārgacaraṇaṃ sukaram | mithyācāraparāhatacittasya tu duṣkaro mārgapraveśaḥ | śatrurapi ( SSS_327 ) na tathā pudgalaṃ glapayati yathā mithyādṛṣṭiḥ | kasmāt | na hi śatrustathā pudgalaṃ paribhāvayati yathā mithyādṛṣṭayanugāmināṃ tīrthikācaritānāṃ nānāduḥśīlānāṃ nagnatānirlajjatābhasmarajaḥkāyatākeśolluñcchanādīnāṃ samādānam | mithyādṛṣṭikaḥ sarvasmāllaukikahitakāmāt bhraśyati | dṛṣṭadharme pañcakāmaguṇebhyo bhraśyati | tadūrdhvaṃ sugatisukhānnirvāṇācca bhraśyati | sukhaṃ prārthayitvā duḥkhaṃ labhamāno vimuktiṃ prārthayitvā bandhaṃ labhamānaḥ puruṣaḥ kiṃ na mattaḥ | tat kasmāt | [ya] ekenānnadānapratyayena svarge janmalābhārho bhavati | tasya puruṣasya mithyācāracāritvāt dānāya kāyajīvite satyapi na kiñcana hitaṃ bhavati ||
parāmarśadvayavargastrayastiṃśaduttaraśatatamaḥ |
134 upakleśavargaḥ
gurucittasya svāpakāmatā middham | cittasamādhānāya prabodhaviratiḥ svāpaḥ | viṣayeṣu vikṣiptacittatā auddhatyam | cittākāṃkṣite daurmanasyabandhaḥ kaukṛtyam | tadyathā kṛtamakartavyamakṛtañca kartavyamiti | kuśalakuhanakuṭilacittaṃ māyā | māyācittavṛttinirvartanaṃ śāṭhyam | svakṛtākuśalasyāhrepaṇamāhrīkyam | saṅghe kṛtākuśalasyāhrepaṇamanapatrāpyam | akuśalānugaṃ cittaṃ pramādaḥ | yadasantaṃ guṇaṃ khyāpayati tena janā vadanti astīti | [sā] kuhanā | lābhasatkārāyādbhutaṃ prakhyāpya pareṣāṃ manaḥprahlādinī vāk lapanā | paradravyalipsayā tallipsāmupagūhya vadati idaṃ vastu sundaramityādi | tannaimittikatā | yadetatpuruṣanindāyai anyaṃ stauti- tava pitā vyavasāyī tvantu neti | [tat] niṣpeṣikatā | yat dānena dānaṃ prārthayamāno vadati- idaṃ dānavastu amukātpatyantāllabdhamityādi | ( SSS_328 ) tat lābhena lābhajigṛkṣā | yat puruṣasya nidrāvyādhau niratiḥ sā tandrītyucyate | yā mārgacaryākāraṇasudeśasaṃpattāvapi sadotkaṇṭhitatā [sā] aratirityucyate | yat puruṣasya kāyasya jṛmbhaṇā adamanaṃ styānamiddhasya pratyayaḥ sā vijṛmbhikā | ya āhāre bahvalpatādamanānabhijñaḥ | [sa] ādito 'dama ityucyate | yo nātimātravyavasāyī bhavati | [sa] vivartyacitta ityucyate | yo mahāmātrāṇāṃ vacanaṃ na satkaroti na bibheti | so 'bahumānītyucyate | akuśalarucikaḥ puruṣaḥ pāpamitra ityucyate | ityādaya upakleśāḥ | kleśebhya utpannatvāt ||
upakleśavargaścatustriṃduttaraśatatamaḥ |
135 akuśalamūlavargaḥ
trīṇyakuśalamūlāni yaduta lobhadveṣamohāḥ | (pṛ) madamānādyapi akuśalamūlaṃ syāt | kasmāttīṇyevoktāni | (u) sarve 'pi kleśā strayāṇāṃ kleśānāmaṅgānyeva | mānādikaṃ mohāṅgam | ato na pṛthagucyate | trayaḥ kleśā sāvānāṃ cetasi bhūyasā vartante | na mānādi | sarveṣāmavītarāgāṇāṃ maśakapipīlikāparyantānāmime trayaḥ kleśā eva cittavartinaḥ | naivaṃ madamānādiḥ | rāge sati dveṣo 'kuśalamūlaṃ bhavati | anuraktasya virodhe dveṣo 'nupravartate | mohastu dvayormūlam | kasmāt | yasya nāsti mohaḥ na tasya rāgadveṣau | yathoktaṃ sūtre- daśākuśalakarmāṇi trividhāni lobhadveṣamohajānīti | na tūktaṃ mānādijānīti | santi ca tisra eva vedanā na punarasti caturthī | āsu tisṛṣu vedanāsu trayaḥ kleśā anuśayā bhavanti | yadyasti pṛthaṅ mānādiḥ | kasyāṃ vedanāyāmanuśayaḥ syāt | tadvastuto nābhidhātuṃ śakyate | [iti] jñātavyaṃ tāni trīṇyeva kleśamūlānīti |
(pṛ) kasmātsukhavedanāyāṃ rāgo 'nuśayaḥ | (u) pratyakṣaṃ hi tatra tasyotpattiḥ | yathoktaṃ sūtre- sukhavedanīyasparśaṃ labhamānasya bhavati prītiḥ | duḥkhavedanīyasparśaṃ labhamānasya bhavati aprītiḥ | tasya vedanānāmudayavyayāsvādādīnavanissaraṇānāṃ yathābhūtāprajñānāt | iti | aduḥkhāsukhavedanāyāmavidyānuśayaḥ | kasmāt | nahyayamārūpyadhātvāptānāṃ skandhānāṃ santānaṃ yathābhūtaṃ prajānāti | tadā [khalvasya] tatra bhavati nirvāṇasaṃjñā vā vimuktisaṃjñā vā aduḥkhāsukhasaṃjñā vā ātmasaṃjñā vā | ata uktaṃ- aduḥkhāsukhavedanāyāṃ moho 'nuśayo bhavatīti |
(pṛ) anuśayāḥ kiṃ dharme 'nuśerate ki vā sattve 'nuśerate | (u) dharmānupādāya sattvabuddhirbhavati | sattvabuddhimanusṛtya vedanā vedyante | vedanā anusṛtya lobhādayaḥ kleśānuśayāḥ | ato jñāyate dharmānupādāyotpanno 'nuśayaḥ sattve 'nuśeta iti | kasmāt tat jñāyate | yasya sattvasyāprahīṇaḥ so 'nuśayaḥ tasya so 'nuśayo 'nuśete | yasya tu prahīṇaḥ na tasyānuśete 'nuśayaḥ | yadi dharme 'nuśayo 'sti | dharmāṇāṃ nityasattvādanuśayā nityānuśayāḥ syuḥ | nityasyāprahātavyatvāt | asattvasaṃkhyāto 'pi sānuśayaḥ syāt | tathā cet puruṣasyānuśayo 'stīti bhittyādiranuśayavān syāt | puruṣasya vijñānamastīti bhittyādirapi vijñānavān syāt | nedaṃ vastuto 'sti | tathārhanna syāt | anyeṣāṃ puruṣapudgalānāmanuśayo 'stīti [so] 'nuśayavān[syāt] |
(pṛ) ayamanuśayaḥ aprahīṇaḥ san anuśete | prahīṇassannānuśete | (u) dvidhānuśayo 'nuśete | (1) ālambanatonuśayanam (2) samprayogato 'nuśayanamiti | ayamanuśayo yadi prahīṇo yadi vāprahīṇaḥ sa ālambanataḥ saṃprayogataśca | kasmāducyate prahīṇaḥ san nānuśeta iti | tathā cet tṛtīyānuśayanalakṣaṇaṃ vaktavyam | anabhidhānāt jñātavyaṃ nāstīti | anuśayo bhūmyantarālambano nānuśete | ato jñāyate sattvamātre 'nuśayo na dharma iti |
(pṛ) dvidhānuśayo 'nuśeta (1) ālambanato 'nuśayaḥ (2) samprayogato 'nuśaya iti | eṣāṃ sattvānāmanuśayā nālambanato na samprayogataḥ | kathaṃ bhaviṣyatyanuśayaḥ | ( SSS_330 ) (u) pratyuktapūrvamidam- anuśayā dharmamupādāyotpannāḥ sattve 'nuśerata iti | yathoktamabhidharmakāye- kāmadhātukasattvānāṃ katyanuśayā ityādi | yadi sattveṣu nānuśayīran | kathametādṛśaḥ praśnaḥ syāt |
(pṛ) yadyanuśayaḥ sattve 'nuśete | sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgo 'nuśaya iti sūtroktaṃ virudhyeta | (u) nedaṃ pāryantikaṃ vacanam | vaktavyaṃ khalu sukhāyāṃ vedanāyāṃ samutpanno rāgaḥ sattve 'nuśeta iti | (pṛ) sa rāgo rūpādīnupādāyāpi bhavati | kuto 'trocyate kevalaṃ sukhavedanāmupādāya bhavatīti | (u) saṃjñānusmaraṇavikalpaprītyādinā rāga utpadyate na tu rūpādimātrāt | (pṛ) duḥkhavedanāmupādāyāpi rāgo bhavati | yathā vadanti- sukhī na prārthayate duḥkhī tu bahu prārthayate | kasmātkevalamuktaṃ sukhavedanāto bhavatīti | (u) na duḥkhavedanayā rāga utpadyate | duḥkhasya pīḍanātmakatvāt puruṣasya sukhāyāṃ vedanāyāmeva rāga utpadyate |
(pṛ) aduḥkhāsukhāyāṃ vedanāyāmapi rāgānuśayo 'nuśete | kasmāduktaṃ kevalaṃ sukhāyāṃ vedanāyāmiti | (u) aduḥkhāsukhavedanāḥ sukha[rūpa]tvāt [tatra] puruṣasya rāga utpadyate | ata ucyate sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgānuśaya iti | tāsu triṣu vedanāsu trayaḥ kleśā anuśayā ityatastraya evocyante ||
akuśalamūlavargaḥ pañcatriṃśaduttaraśatatamaḥ |
136 saṅkīrṇakleśavargaḥ
(pṛ) sūtra uktam- traya āsravāḥ- kāmāsravo bhavāsravo 'vidyāsrava iti | katame ime | (u) kāmadhātāvavidyāṃ varjayitvā anye sarve kleśāḥ kāmāsravā ityucyante | evaṃ rupārūpyadhātvorbhavāsravaḥ | traidhātukī cāvidyā avidyāsravaḥ |
(pṛ) āsravāḥ kathaṃ vardhante | (u) uttamādhamadhyamadharmaiḥ kramaśo vardhante | rūpādiviśiṣṭālambanalābhācca vardhante | (pṛ) ime traya āsravāḥ; kathaṃ vadanti saptāsravā iti | (u) vastuta āsravā dvividhāḥ satyadarśanaheyā [ye] āsravāṇāṃ mūlabhūtāḥ | bhāvanāheyā [ye] āsravāṇāṃ phalabhūtāḥ | pañcabhirārāsravasahakāribhiḥ pratyayai militvā sapta bhavanti | te kleśā eva | bhagavānarthata āha- traya āsravāḥ, catvāra oghāḥ, catvāro bandhāḥ, catvāryupādānāni, catvāro granthā ityādi |
(pṛ) catvāra oghāḥ kāmaugho bhavaugho dṛṣṭyodho 'vidyaugha iti | katama ime | (u) dṛṣṭimavidyāñca varjayitvā tadanye kāmadhātukakleśāḥ sarve kāmaugha ityucyate | rūpārūpyadhātukabhabaugho 'pyevam | sarvā dṛṣṭayo dṛṣṭayaughaḥ | avidyā avidyaughaḥ | (pṛ) ogheṣu kasmāt dṛṣṭyaughaḥ pṛthagucyate | nāsraveṣu | (u) tīrthikā bahavo dṛṣṭivāhitāḥ | ata ogheṣu pṛthagucyate | cyutiṃ bahatīti oghaḥ | trīn bhavān badhnātīti bandhaḥ |
(pṛ) catvāryupādānāni- kāmopādānaṃ dṛṣṭyupādānaṃ śīlavratopādānamātmavādopādānamiti | katamānīmāni | (u) ātmano 'bhāvāt tadvādopādānamātmavādopādānam | astyātmeti paśyato 'ntadvayaṃ bhavati- ayamātmā nityo 'nityoveti | anitya ityavadhārayan pañcakāmaguṇānupādatte | nāsti paraloka iti dṛṣṭasukha āsajyate | nitya ityavadhārayan mandendriyaḥ pāralaukikasukhamākāṃkṣamāṇaḥ śīlavratamupādatte | kiñcittīkṣṇendriya evaṃ cintayati- yadi jīvo nityaḥ tadā aduḥkhasukhavikāraḥ, tadā puṇyapāpābhāvāditi mithyādṛṣṭimutpādayati | evamātmavādamupādāyaiva catvāryupādānāni bhavanti |
(pṛ) catvāro granthāḥ abhidhyākāyagrantho vyāpādaḥ kāyagranthaḥ śīlavrataparāmarśaḥ kāyagranthaḥ idaṃ satyābhiniveśaḥ kāyagrantha iti | katama ime | (u) paradravyābhidhyayā anyasminnadadati dveṣabuddhimutpādayati, kaśāśastrādinā [gṛhṇāti] | gṛhasthānāmidaṃ vigrahamūlam, sukhāntanuvartanamityucyate | yaḥ śīlavrataparāmarśakaḥ kāmayate anena śīlavratena viśuddhiṃ labheya iti | tasyedameva tathyamanyanmithyeti dṛṣṭirbhavati | idaṃ pravrajitānāṃ vivādamūlaṃ, duḥkhāntānuvartanamityucyate | pañca skandhāḥ kāya ityucyante | catvāra ime granthā avaśyaṃ kāyavāṅmayā iti kāyagrantha ityucyante | kecidāhuḥ- catvāra ime dharmā jananamaraṇe saṅgra 'thnantīti granthāḥ |
(pṛ) pañca nīvaraṇāni- kāmacchando vyāpādaḥ styānamiddhaṃ auddhatyakukṛtyaṃ vicikitsā ceti | katamānīmāni | (u) puruṣasya kāmeṣu abhiniveśādvyāpādo 'nuvartate | yathoktaṃ sūtre- tṛṣṇāta utpadyate vyāpādaḥ | īrṣyādayaḥ kleśāḥ kaśāśastrādiduścaritāni ca kāmacchandādutpadyante iti | puruṣo 'yaṃ kāyacittayo rāgadveṣaparikṣipyamāṇayorbahuvyāpāraiḥ ( SSS_332 ) paricchinnayośca styānamiddhamicchati | styānamiddhena kiñcidviśramya punā rāgadveṣavikṣiptacitto na dhyānasamādhiṃ labhate | cittasya bāhyālambanānuvartanādauddhatyaṃ bhavati | aśuddhakarmakasya puruṣasya citte sadā daurmanasyakaukṛtyaṃ bhavati | vikṣiptacittatvātkaukṛtyacittatvācca sadā vicikitsate- vimuktirasti naveti | yathā rājakumāro 'ciravataṃ śramaṇoddeśamavocat |
(pṛ) kasmānnīvaraṇamityākhyā | (u) kāmacchando vyāpādaśca śīlaskandhaṃ nivṛṇutaḥ | auddhatyakukṛtyaṃ samādhiskandhaṃ nivṛṇoti | sthānamitthaṃ prajñāskandham | kecit teṣāṃ nīvaraṇānāṃ varjanāya vadanti- idaṃ kuśalamidamakuśalamiti | sa tatra vicikitsate kimasti kiṃ vā nāstīti | sā vicikitsā siddhā skandhatrayaṃ nivṛṇoti | eṣu pañcasu nīvaraṇeṣu trīṇi dṛḍhabalānīti kevalaṃ nīvaraṇamityucyante | anye dve nīvaraṇe tanubale iti dvau dharmau sāṃsargikau | ime dve nīvaraṇe jananakāraṇasahite ityataḥ sāṃsargike ityucyeta | styānamiddhasya pañcadharmāḥ pratyayā yaduta cāñcalyamaratirvijṛmbhikā, āhāre 'mātratā cetaso 'valīnatā iti | auddhatyakaukṛtyasya catvāro dharmāḥ pratyayāḥ- jñātivitarko janapadaḥvitarko 'maraṇavitarkaḥ, pūrvatanīnakrīḍitasukhitālāpitahasitānusmaraṇamiti | imāni jananakāraṇāni | pratipakṣo 'pi samānaḥ | styānamiddhasya prajñā pratipakṣaḥ | auddhatyakukṛtyasya samādhiḥ pratipakṣaḥ | nivāraṇamapi samānam | ime dve sāṃsargike nīvaraṇe | ime pañcadharmā nīvaraṇāni vā bhavanti | anīvaraṇāni vā bhavanti | kāmadhātvāptā akuśalā nīvaraṇāni | anyātrānīvaraṇāni |
pañcāvarabhāgīyeṣu saṃyojaneṣu kāmacchando vyāpādaḥ śīlabrataparāmarśaḥ avaragamanārthatvādavarabhāgīyāni | tadyathā govratikaḥ saṃsiddhaḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇāt ( SSS_333 ) gavāṃ sahavyatāmupapadyate | asaṃsiddho narake patati | vicikitsā vairāgyasya vighnabhūtā | satkāyadṛṣṭiścaturṇāṃ mūlam | itīmāni pañca | kāmacchandavyāpādau kāmadhātornātivartete | satkāyadṛṣṭirātmabuddhernātivartate | śīlavrataparāmarśo 'varadharmānnātivartate | vicikitsā pṛthagjanatvānnātivartate | kāmacchandavyāpādau kāmadhātuṃ nātikrāmataḥ | atikrame punarākṣipyate | anyāni trīṇi pṛthagjanatvaṃ nātikrāmanti | ata ucyante 'varabhāgīyānīti |
pañcordhvabhāgīyāni [auddhatyaṃ māno 'vidyā rūparāgaḥ arūparāgaḥ |] auddhatyasya dhyānasamādhividhātitvānna cittamupaśāmyati | idamauddhatyasya nimittagrahānuvartanānmānaḥ pravartate | nimittagrāhi cittamidamavidyāsambhūtamityato rūparāgo 'rūparāgaśca staḥ | tāni pañca saṃyojanāni śaikṣajanānāmūrdhvasamudācaraṇārthatvādūrdhvabhāgīyānītyucyante | tāni śaikṣajanānāṃ citta ucyante na pṛthagjanānām | (pṛ) auddhatyaṃ kasmāt rūpārūpyadhātukaṃ saṃyojanaṃ na kāmadhātukam | (u) tatra sthūlakleśābhāvādauddhatyaṃ vyaktaṃ bhavati | tadauddhatyaṃ samādhibhaṅge balavadityataḥ saṃyojanamityucyate | tadūrdhvabhāgīyaṃ samucchedayato vimuktirlabhyate | keṣāñcit rūpe ārūpye ca vimuktisaṃjñā bhavati | tatpratiṣedhāyocyate santyūrdhvabhāgīyāni saṃyojanānīti |
pañca mātsaryāṇi- āvāsamātsaryaṃ, kulamātsaryaṃ, lābhamātsaryaṃ, varṇamātsaryaṃ dharmamātsaryamiti | [tatra] āvāsamātsaryam- ahameva atra vasāmīti nānyān prayojayati | kulamātsaryam- kulamidamahameva praviśāmīti nānyān prayojayati | satsvapyanyeṣu ahamevotkṛṣṭa iti | lābhamātsaryamiti- ahamevātra dānaṃ lapsya mānyebhyaḥ prayacchatu iti | anye santyo 'pi mā māmatikrāmantu | varṇamātsaryam- māmeva varṇaya, mānyān | anyān varṇayannapi mā māmatiricyatu iti | dharmamātsaryam- ahameva dvādaśāṅgapravacanārthaṃ jānāmi | gabhīramartharahasyaṃ jānannapi na pravadāmīti |
(pṛ) pañca mātsaryāṇāṃ ke doṣāḥ | (u) ima āvāsādayo bahūnāṃ puruṣāṇāṃ sādhāraṇāḥ | ayantu svakulaṃ tyaktvā sādhāraṇabhūteṣu mātsaryamutpādayati | ityayaṃ doṣakleśaḥ | sa vimukternaiva bhāgī bhavati | kasmāt | sa sādhāraṇabhūtān dharmāneva na tyajati | kaḥ punarvādaḥ ( SSS_334 ) svīyān pañca skandhān tyajatīti | sa ca pretādīnāṃ durupapattyāyataneṣu patati | lābhanivṛttacittasya māna utpadyate | sajjanānanyān laghūkṛtya narake patati | anyebhyo dānabhaṅgānmanuṣyadehaṃ lābhamāno daridro bhavati | mātsaryacittena dātarguṇaṃ pratigrahīturdeyañca samucchedayatītyato gurutaraṃ pāpaṃ labhate | dharmamatsaro 'ndhādipāpabhāgbhavati | tadyathā jātyandhasya sapatnabahulānāñca janma na svātantrayaprāpakam | āryagarbhācca parihīyate | triṣu adhvasu daśasu dikṣu [gatānāṃ] buddhānāṃ śatruḥ san saṃsāre saṃsaran sadā mūḍho bhavati | sajjanān dūrīkaroti | sajjanadūrīkaraṇādakuśalaṃ vinā na vartate | akuśalaṃ trividham- akuśalākuśalaṃ mahākuśalaṃ akuśalamadhyākuśalamiti | akuśalaṃ prāṇātipātādattādānādi | mahākuśalaṃ yadātmahananaṃ, parastyātmahananasamādāpanaṃ, svayaṃ mātsarya[karaṇaṃ] parasya mātsaryasamādāpanam | sa dharmamātsaryeṇa bahūn puruṣānukuśale pātayati | buddhadharmamārgañca kṣapayati | yathoktaṃ sūtre- santyāvāsamātsaryasya pañca doṣāḥ- anāgatasya subhikṣorāgamanāya necchati | āgataṃ punastarjayanna tṛpyati | gamanāyānucintayati | saṅghadeyaṃ gopayati | saṅghadeyeṣu ātmīyabuddhiṃ karoti | kulamātsaryasya pañca doṣāḥ- kulābhiniveśādavadātavasanaistulyasukhaduḥkho bhavati | dhanāyāvadātavasanaṃ prajahāti | pratigrahīturdānaṃ labhate | tadubhayaprahāṇāttasmin kule varcaḥ kuṭyāṃ bhūtatvāyotpadyate | lābhamātsaryasya pañca doṣāḥ- sadā sambhārasambhavāya klamati | dvayorbhedena lābhī bhavati | sajjanān nindati sadā daurmanasyacittaḥ | varṇamātsaryasya pañca doṣāḥ- anyeṣāṃ varṇaṃ śrutvā vyākulakaṣāyacitto bhavati | śatasahasreṣu lokeṣu aśuddhacittaḥ sajjanānadhikṣipati | ātmonnatyā parānavanamati | duryaśo 'ntardhāpayati iti | sarveṣāṃ mātsaryāṇāṃ sāmānyata ime doṣāḥ santi- prabhūtadhanasañcayaḥ | pariṣadbhīrutā, bahujanavidveṣitā, sadā vyākulacittatā, ātmanaḥ sadaikākitā, avarakule janma ityevamādayo 'pramāṇāḥ pañcamātsaryāṇāṃ doṣāḥ |
pañca cetaḥ khilāḥ- [ihāyuṣmanto bhikṣuḥ] śāstari vicikitsate, dharme vicikitsate, śīle vicikitsate, śikṣāyāṃ vicikitsate | yo bhikṣuḥ śāsturmahāpuruṣāṇāñca ( SSS_335 ) varṇavādī, tasmin jane anāttamanā āhatacitto bhavati | ayaṃ pañcamaḥ | śāstari vicikitsaka evaṃ cintayati- kiṃ śāstā mahān, kiṃ vā pūraṇādayaḥ iti | dharme vicikitsaka [evaṃ cintayati] kiṃ śāstuḥ pravacanamutkṛṣṭamuta vedasyeti | śīle vicikitsate kiṃ śāstṛproktaṃ pravacanamutkṛṣṭaṃ, kiṃ vā kukkaṭaśvādivratamiti | śikṣāyāṃ vicikitsate kiṃ mānapānādi dharmo nirvāṇaṃ gamayati uta neti | anāttamanā āhata [citto] vyāpādabuddhyā bhayagauravacittaṃ vinā sajjanān garhayati | ebhiḥ pañcabhiḥ dharmairvipraluptacitto, na nānākuśalendriyāṇyavaṣṭambhayati | ataścetaḥ khila ityucyate |
(pṛ) kasmācchāstrādau vicikitsate | (u) so 'bahuśratatvādvicikitsate | bahuśrutasya tu vicikitsā ālpīyasī bhavati | sa ca bālo mūḍho 'jño na tathāgatadharmānyadharmayorvivekaṃ prajānāti | ato vicikitsate | dharme ca nāsvādaṃ labhate | ataśca | vicikitsate | na ca vedadīn granthān śṛṇoti adhyeti vā | janairvarṇitaṃ śrutvā utkṛṣṭacittamutpādayati | adhvanyadhvani bahulamithyāvicikitsaḥ sadā kaluṣitacittatayā śāstrādau vicikitsate | yathā śāsturupasthāyakaḥ sunakṣatraḥ | sa ca mithyādṛṣṭibahulaiḥ puruṣaiḥ samānakṛtyatayā vicikitsate | kiñca vedavyākaraṇādīni mithyādṛṣṭisūtrāṇyadhīyānaḥ paribhinnasamyakprajño bhavati ityato vicikitsate | dharmāṇāṃ [yathāśrute] 'rthe prītaḥ kusmṛtiṃ janayan na sūtrakṛdāśayaṃ labdhuṃ śaknoti | ato vicikitsate sarvadā svahitālābhapratyayataḥ śāstrādiṣu vicikitsate |
pañca cetaso vinibandhāḥ- yaḥ kāyo 'vigatarāgo sa kāya āsajyate | kāmeṣvavītarāgaḥ kāmeṣvāsajyate | gṛhasthena prabrajitasya samāgamaḥ | āryavacane ceto na prahṛṣyati | alpahitavastunātmānaṃ pūrṇaṃ manyate | tatra catvāro vinibandhāḥ kāmarāgamupādāyodbhavanti | ya ādhyātmikātmabhāve 'vigatarāgaḥ sa bāhyarūpādikāmeṣvāsajyate | ata ubhayoḥ samāgamamabhilaṣati | abhilāṣāvyākulatayā āryavacane upaśamapradarśane dharme na prahṛṣyati | ataḥ śīlabāhuśrutyadhyānasamādhyādiṣvalpaṃ hitaṃ vastu labdhvā tenātmānaṃ pūrṇaṃ manyate | tadalpahitavastvabhiniveśānmahāhitaṃ vismarati | prājñastu nālpahitābhiniviṣṭo mahāhitaṃ vighnayet | ( SSS_336 ) ayaṃ yadyaṣṭākṣaṇavihīnaḥ [saḥ] puruṣakāyaṃ duṣkaraṃ labdhvavānityataścittaikāgryeṇa vīryamārabheta | pṛthagjanatā cāśraddheyā | asya samagrasya pratyayasya vigame 'nye pratyayā bhavanti | [iti] naivāryamārge 'vatarati [pṛthagjanaḥ] | alpahitamakāmayamānaḥ pravrajyāphalavipākaṃ labhate | mriyamāṇaśca na vipratisarati | svaparahitañca karoti | saguṇeṣveva nābhiniviśate | kaḥ punarvādo 'kuśale dharme | ataḥ [sa] samyagācāra ityucyate | pṛthagjanādīnavā na kimapi saṃkleśayanti |
(pṛ) ke pṛthagjanānāmādīnavāḥ | (u) sūtra uktaṃ- pṛthagjano viṃśatidhā svacittaṃ nigṛhyaivaṃ cintayet- mama vibhinnākāraveṣamātrasya vṛthā, na kiñcillabhyam, aśubhena [pathā] mariṣyāmi, mahābhayārṇave patiṣyāmi, tadbhayasthāne na jñāsyāmyabhayasthānaṃ, nāpi jñāsyāmi mārgaṃ, na dhyānasamādhīn lapsye, asakṛtkāyaduḥkhamanubhaviṣyāmi, duṣparihārā bhaviṣyantyaṣṭāvakṣaṇāḥ, śatruḥ sadānusariṣyati, sarve mārgā vivṛtāḥ, durgateravimokṣaḥ, apramāṇadṛṣṭibhiḥ sadā vinibandhaḥ, pañcasvānantaryeṣu apratibandhaḥ, anādiḥ saṃsāro nāntavān, akurvato na puṇyapāpapratilābhaḥ | kuśalākuśalayorna pratinidhilābhaḥ | na saddharma karomi, naivāsti sukhalayaḥ kṛtayoḥ kuśalākuśalayornaiva vismṛtirvināśo vā āmaraṇaṃ na dānto bhaviṣyāmi iti | ete viṃśatidharmāḥ kaṃ na dūṣayanti | kartavyamayaṃ kṛtavānityataścittaṃ na vipratisarati | [kāmā]bhiniviṣṭhasya gārhasthyadharmaḥ pravrajyādharmaścana sidhyataḥ | ato nālpahite 'bhiniveśet |
saptānuśayāḥ | (pṛ) kleśāḥ kasmādanuśaya ityucyante | (u) jananamaraṇasantāne sadā sattvamanurvartata ityanuśayaḥ | tadyathā dhātrī sadā bālamanuvartate | yathā vāvimukto vātajvaraḥ | yathā vā ṛṇī anudinamucchavasati | yathā vā anapagatamākhuviṣam | taptāyasaḥ kṛṣṇalakṣaṇam | yathā vā yavasyāḍkuraḥ | svayaṃdattadāsapatratvam | yathā vā praṇaṣṭasya vastunaḥ sākṣijanaḥ | yathā prajñā kramaśaḥ samupacīyamānā[sti] | yathā karma sadopacīyāmānam | yathā jvālā santanyate | evaṃ krameṇa santatyā vardhata ityanuśaya ityucyate |
(pṛ) ayamanuśayaḥ kiṃ cittasamprayuktaḥ kiṃ vā cittaviprayuktaḥ | (u) cittasamprayuktaḥ | kasmāt | rāgādayo 'nuśayalakṣaṇāḥ | ime 'nuśayalakṣaṇāḥ saumanasyasamprayuktāḥ | yadidaṃ saumanasyaṃ cittaviprayuktamitīdaṃ na yujyate | saumanasyamidaṃ yadi sukhāyāṃ vedanāyāṃ vartate [tadā] rāgānuśaya ityucyate | rāgo nāmāsaṅgaḥ | cittaviprayukte nāsaṅgabhāvo 'sti | ato jñāyate 'nuśayāścittasamprayuktā iti |
(pṛ) na yukta[mida]m | anuśayā na cittasamprayuktāḥ | kasmāt | uktaṃ hi sūtre- bālānāṃ maithunacittameva nāsti | kaḥ punarvādo maithunarāgasāmarthyam | rāgānuśayānuśayitāśca bhavanti iti | kiñcāha- nāsti cetanā nāsti vikalpaḥ | vijñāpratiṣṭhitamālambanañcāsti iti | kiñcoktaṃ sūtre- satkāyadṛṣṭisamucchede 'nuśayāḥ sahaiva samucchidyante iti | āryamārgaśca na kleśānāṃ yaugapadyaṃ labhate | ata āryamārgasamutpādaścittaviprayuktānuśayasamucchedakaḥ | tathā nocet āryamārgeṇa kasya samucchedaḥ syāt | yadi nāsti cittaviprayukto 'nuśayaḥ | pṛthagjanāḥ śaikṣajanāśca yadā kuśalacitte 'vyākṛtacitte ca vartante | tadā arhantaḥ syuḥ | anuśayaśca paryavasthānahetuḥ | anuśayātparyavasthānamutpadyate | paryavasthānalabdho 'nuśayo vardhate | ato jñāyate 'nuśayāścittaviprayuktā iti | yadi kaścitkuśalāvyākṛtacitto 'pi sānuśaya ityucyate | yasya nāsti cittaviprayukto 'nuśayaḥ | kuto 'nuśayavān bhavati | ato jāyate 'nuśayaścittaviprayukta iti |
atrocyate | na yuktamidam | yaduktaṃ bālānāmasati rāge rāgānuśayo 'stīti | tadayuktam | bālānāṃ rāgāpanayanauṣadhālābhādaprahīṇakāmarāgā ityato rāgānuśayo 'nuśete | yathā bhūtasamāviṣṭo 'nudbhavakāle 'pi bhūtasamāviṣṭa ityucyate | kasmāt | tadvyādhipraśamanamantroṣadhānāmalābhāt | yathā ca caturdinajvarārto dinadvaye [jvarā]nudbhave 'pi jvarārta ityucyate | yathā vā ākhuviṣamanapanītavyādhitvāddhanagarjane prādurbhavati | evaṃ yasmin citte 'nuśayāpanayanamoṣadhamapratilabdham | [tat] aprahīṇā[nuśaya]mityucyate | anye 'pi praśnāḥ sāmānyataḥ pratyuktā eva | yaducyate bhavatā nāsti cetanā nāsti vikalpaḥ vijñānasyamālambanamasti iti | tadapi aprahīṇānuśayatvāt | yadāha bhavān- satkāyadṛṣṭiranuśayena saha samucchidyata iti | bhavataḥ paryavasthānaṃ cittasamprayuktam | anutpattikāle | ( SSS_338 ) prahīṇameva | evamanuśayo 'pi | āryamārgakāle 'vidyamānamapi prahīṇamityucyate | virodhidharmapratilambhāt | yadbravīṣi- mārgaḥ kleśaiḥ saha naikakāliko 'stīti | [tat]aprahīṇatvādastītyucyate | yadavocaḥ pṛthagjanāḥ śaikṣajanāśca yadi kuśalāvyākṛtacittagatāḥ, tadā arhantaḥ syuriti | prahīṇa[kleśo] 'rhan | teṣāntvaprahīṇa[kleśa]tvāt | yathā kaścinmāsavarjanadharmamasamādāno māṃsamabhuñjannapi na varjitamāṃsa ityucyate | avidyāmithyāsmṛtimithyāsaṅkalpādayaḥ santītyato 'prahīṇāḥ kleśāstadā samutpadyante | arhatastu nāsti saheturiti nānyaiḥ sāmyam | yaduktaṃ tvayā paryavasthānalabdho 'nuśayastu vardhata iti | tadayuktam | sarve kleśā uttamamadhyamāvaradharmairvardhante, na paryavasthānalābhāt | yadbraṣīṣi kuśalāvyākṛtacittagato 'nuśayavān syāditi | tadapi aprahīṇatvādanuśayavānityucyate | ebhiḥ kāraṇairjñāyate 'nuśayā na [citta]viprayuktā iti |
aṣṭa mithyāmārgāḥ- mithyādṛṣṭiryāvanmithyāsamādhiriti | ayathābhūtaviparyaya jñānadarśanānmithyādṛṣṭiḥ yāvanmithyāsamādhiḥ | (pṛ) samyagājīvo mithyājīvaśca na kāyavākkarmavyatiriktau | kasmātpṛthagucyate | (u) mithyājīvaḥ pravrajitānāṃ dussamucchedatvāt pṛthagucyate | mithyājīvo [yena] māyāśāṭhyādayaḥ pañcadharmāḥ puṣṭiṃ labhante sa mithyājīvaḥ | saṃkṣipyedamucyate- pravrajitānāmakāryaṃ dhanārjanakarma yaduta rājasevāvāṇijyarogacikitsādikarma | anādeyañca prāṇidhadhanadhānyādi | ādāne mithyājīvaḥ | vinaye yatpratiṣiddhaṃ tena ca svātmajīvanaṃ mithyājīvaḥ | yathoktaṃ sūtre- pañca vāṇijyānyupāsakenākaraṇīyānīti | (pṛ) kena kuryājjīvitam | yathādharmabhikṣayā jīvet | na mithyājīvaṃ jīvet | kasmāt | aviśuddhacetasā saddharmaṃ praṇāśayati | mārgayogānavaṣṭambhāt | mārgāvacara evaṃ cintayet- bhagavataḥ śāsane 'vatāro mārgācaraṇārthaḥ na ( SSS_339 ) jīvanārtha iti | ataḥ saddharmābhirataḥ pariśuddhajīvanamācaret | bhikṣurbhikṣadharme suniṣṇātaḥ syāt | yo mithyājīvanamācarati, na [sa] bhikṣudharmā bhavati ||
saṅkīrṇakleśavargaḥ ṣaṭtriṃśaduttaraśatatamaḥ |
137 navasaṃyojanavargaḥ
tṛṣṇādīni navasaṃyojanāni | (pṛ) kasmād dṛṣṭiṣu dvidhā parāmarśa ucyate | (u) śīlavrataparāmarśasya durvimokatvāt | yathā uḍupamoghapatitaṃ dustaraṃ bhavati | tathāyamapi | evaṃ cintayati- ahamanena śīlena svarga utpatsya iti | tadarthañca jalamajjana dahanapraveśabhṛgupatanādīni nānā duḥkhānyanubhavāmīti | laukikā na śīlavrataparāmarśasya doṣaṃ paśyanti | ata uktaṃ bhagavatā saṃyojanamiti | taṃ śīlavrataparāmarśaṃ niśritya aṣṭāṅgamārgamupekṣante | so 'samyaṅmārgo 'vyavadānamārgo duḥkhāntānuvartanamityucyate | śīlavrataparāmarśaḥ pravrajitānāṃ vinibandhaḥ | kāmā gṛhasthānām | śīlavrataparāmarśī yadyapi nānāpravrajyādharmānācarati | tathāpi vṛthā na kiñcidanena labhyate | sa naihikaṃ sukhaṃ vindate, paratra ca mahadduḥkhamanubhavati | yathāgovratikaḥ saṃsiddhavratiko gaurbhavati | vikṣiptavrato narake patati | tacchīlavrataparāmarśamupādāya samyaṅ mārgaṃ samyaṅ mārgacāriṇañcāpavadati | śīlavrataparāmarśaḥ tīrthikānāṃ mānotpattisthānam | [ta] evaṃ cintayanti- ahamanena dharmeṇānyamatiśeya iti | śīlavrataparāmarśahetunā ṣaṇṇavatidhā vibhaktā dharmā santi | śīlavrataparāmarśaḥ sthūladarśana ityato bahūnāṃ satvānāṃ gocaraḥ | prajñāmārgastvatisūkṣmo durdarśanaḥ | laukikā na prajānanti tadācaraṇahitam | sā ca dṛṣṭirjanānāṃ cittaṃ harati | ato bālā bahavastaṃ dharmamācaranti | sā gurvī pāpikā dṛṣṭirityucyate | samyaṅmārgācārasya pratilomyenāmārgatvāt |
dṛṣṭiparāmarśo yenāsaddharmābhiniviṣṭastatparihartumasamartho bhavati | tadṛṣṭiparāmarśasya balam | tadvalena ca saṃyojanāni dṛḍhāni bhavanti | (pṛ) śaknapraśne kasmātkevalamuktamīrṣyāmātsaryasaṃyojanā devāmanuṣyā iti | (u) idaṃ kleśadvayamatigrāmyaṃ javanyam | kasmāt | paśyāmaḥ khalu parasattvān kṣutpipāsāpīḍitān, mātsaryacittatvānnātikrāntān | [te] parato labdhaṃ dṛṣṭvāpi īrṣyāsūyācittamutpādayanti sotkaṇṭhāsantāpam | anena kāraṇena ca daridrāṇāṃ nīcānāṃ kutsitānāmatejasvināñca sthāne patanti | śakrasya devānāmindrisyaitatsaṃyojanaṃ bahutaramasakṛdāgatya cittaṃ pīḍayati | ato bhagavān vacanamāha | tatsaṃyojanadvayaṃ gurupāpakasya nidānam | kasmāt | tadupādāya gurūṇi pāpakarmāṇyudbhavanti |
triṣu viṣeṣu rāgaḥ pratighaśca gurupāpakamutpādayati | tayorvivṛdhyā tatsaṃyojanadvayamutpadyate | tatsaṃyojanadvayaṃ striyaṃ puruṣañca pīḍayati | durutsargañca bhavati | kasmāt | yaḥ kuśalacittaṃ nibhṛtaṃ bhāvayati | so 'tyantamīrṣyāsūyaṃ samucchedayati | dānañca nibhṛtamabhyasyānte sarvamātsaryacittaṃ samucchedayati | karmavipākamapaśyan tadgurutaravastu tyajatīdamati duṣkaram | yathā kasyacitsvata utkṛṣṭavastulābhinaṃ putrameva paśyataścittaṃ duṣprītikaṃ bhavati | kaḥ punarvādaḥ śatrum | tatsaṃyojanadvayoḥ priyaviprayaniścitatvādatiduṣkaraḥ parityāgaḥ | asmāt karmapratyayāt bhagavatā kevalamuktam ||
navasaṃyojanavargaḥ saptatriṃśaduttaraśatatamaḥ |
138 prakīrṇapraśnavargaḥ
śāstramāha- sarve kleśā bhūyasā daśānuśayasaṅgṛhītāḥ | ato daśānuśayānupādāya śāstraṃ racitavyam | daśānuśayā iti rāgapratighabhānāvidyāvicikitsāḥ pañcadṛṣṭayaśca | (pṛ) daśakleśamahābhūmikadharmāḥ tadyathā aśrāddhayaṃ kausīdyaṃ muṣitasmṛtitā vikṣepo 'vidyāsamprajanyamayoniśomanaskāro mithyādhimokṣa auddhatyaṃ pramādaśca | ime dharmāḥ sarvakleśacittaiḥ sadā samprayuktāḥ | kathamidam | (u) satprayogaḥ pūrvaṃ khaṇḍita eva | caitasikaścaikaika evotpadyate | ato na yujyate | na ca san nyāyo bhavati | kenedaṃ jñāyate | ( SSS_341 ) kiñcidakuśalacittakuśalaśraddhāsamanvitamasti | kiñcidakuśalacittaṃ śraddhāsamanvitaṃ nāsti | tathā vīryādikamapi | ato jñāyate na sarvakleśacitteṣu te daśa dharmāḥ santīti | yadbhavānāha- middhamauddhatyaṃ sarvakleśacitteṣu vartata iti | tadayuktam | yadā cittaṃ līnaṃ bhavati | tasmin samaye middhasamanvitaṃ syāt | nauddhatyacitte syāt itīdṛśā doṣāḥ santi |
(pṛ) kāmadhātau sakalā daśakleśāḥ santi | rūpadhātāvārūpyadhātau ca dveṣavarjitā avaśiṣṭāḥ santi | kathamidam | (u) tatrāpi santīrṣyādayaḥ | kenedaṃ jñāyate | sūtra uktam- mahābrahmā brahmakāyikānāmantryāha mā bhavanto śramaṇaṃ gautamamupasaṅkramantu | iheva tiṣṭhata jarāmaraṇasyāntaṃ lapsyadhve iti | iyamīrṣyā | īrṣyāsattvādveṣo 'pi bhavet | uktañca sūtre- [atha khalu kevadhaṃ] mahābrahmā taṃ bhikṣuṃ bāhau gṛhītvā ekamantamapanayitvā taṃ bhikṣumetadavocat- ahamapi na jānāmi yatremāni catvāri mahābhūtānyapariśeṣāṇi nirudhyante iti | evaṃ māyācittena brahmakāyikānāṃ vañcanaṃ māyetyucyate | yadāha- ahamasmi [mahābrahmā] kartā nirmātā śreṣṭha.......iti | ayaṃ pramādaḥ | ityādīni chidrāṇi santi | īdṛśānāṃ pāpakānāṃ kleśānāṃ sattvāt jñātavyamasti ca [tatrā] akuśalamiti |
kecidābhidharmikā āhuḥ- mātāpitrupādhyāyācāryādiṣu yo rāgaḥ sa kuśalarāgaḥ | anyapadārthādiṣu rāgo 'kuśalarāgaḥ | anyeṣāmupakāro 'pakāro vā yanna kriyate | [aya]mavyākṛtarāgaḥ | asaddharme durvijñādiṣu dveṣaḥ kuśaladveṣaḥ | saddharmadveṣaḥ prāṇidveṣaśca akuśaladveṣaḥ | yo 'sattvapadārthadveṣaḥ avyākṛtadveṣo ['yam] | yanmānaṃ niśritya mānaṃ samucchedayati ayaṃ kuśalamānaḥ | anyasya sattvasyāvamānamakuśalamānaḥ | avidyādiṣvapyevaṃ [vaktavyam] |
kiñcāhurābhidharmikāḥ- yaḥ kuśalaḥ na [sa] kleśo bhavati | (pṛ) kāmadhātau satkāyadṛṣṭimavyākṛtā vadanti | kasmāt | yadi satkāyadṛṣṭirarakuśalā | sarve pṛthagjanā ātmacittamutpādayanti | nā[nena] narake patanīyā bhavanti | ato 'vyākṛteti ( SSS_342 ) vadanti | kathamidam | (u) satkāyadṛṣṭiriyaṃ sarvakleśānāṃ mūlam | kathamavyākṛtā | sa pareṣāmātmāstīti vadan patati | tadā kathamavyākṛtā bhavet | evamantagrahadṛṣṭirapi [vaktavyā] | (pṛ) yadi mithyādṛṣṭiṃ pravartayitvā saṃśaye pātayati | kimidamakuśalam | (u) nedamakuśalam | kasmāt | varaṃ saṃśaya eva pātayati na mithyādṛṣṭāvatārayati |
kecidāhuḥ- kāmadhātvāptāḥ kleśāḥ sarve kāmabhavasantānakarāḥ | evaṃ rūparūpyadhātvāptā api | kathamidam | (u) tṛṣṇaiva bhavasantānakarī | nandipūrvikā hi jātiḥ | āha ca- duḥkhasamudayastṛṣṇeti | api cāha- bhojanakāmarāgāditṛṣṇā sukhamiti | ato yathāsthānaṃ janma vedayate | mithyādṛṣṭyādiṣu naivamartho 'sti | sūtre yadyupyuktaṃ- mānapratyayā jātiriti | tathāpi manāpūrvakatṛṣṇayotpadyate | evaṃ dveṣo 'pi | ato jñāyate tṛṣṇayā sarve bhavasantānāṃ bhavantīti |
(pṛ) kleśeṣu kati satyadarśanaheyāḥ kati bhāvanāheyāḥ | (u) rāgapratighamānāvidyā dvidhā satyadarśanaheyā bhāvanāheyāśca | anye ṣaṭ satyadarśanamātraheyāḥ | (pṛ) śaikṣajanasyāpyastyahaṃbuddhiḥ | ato jñāyate 'nimittanirūpaṇasatkāyadṛṣṭibhāgaḥ śaikṣajanasyāheya iti | (u) [ahaṃ] māno 'yaṃ dṛṣṭiḥ | nimittanirūpaṇā hi dṛṣṭiḥ | (pṛ) kecidāhuḥ- īrṣyāmātsaryakaukṛtyamāyādayo bhāvanāheyā iti | kathamidam | (u) ime sarve dvidhāpi bhavanti satyadarśanaheyā bhāvanāheyāśceti | kenedaṃ jñāyate yathā nāthaputrādayo bhagavacchrāvakān satkāralā bhino dṛṣṭvā īrṣyācittamutpādayamāsuḥ | iyamīrṣyā mārgadarśino niruddhetyato jñāyate satyadarśanaheyeti | kaścitpūrvaṃ bhagavacchrāvakeṣu matsarī san nādadat | mārgadarśanalabdhaḥ paraṃ prāyacchat | tadā mātsaryamidaṃ satyadarśanaheyam | yathā sunakṣatrādīnāṃ kaukṛtyaṃ satyadarśanaheyamapi | yathā srotaāpannasya narakapatanapratyayaḥ aṣṭamaloke kāyavedakamāyā ca satyadarśanaheyāpi |
(pṛ) kleśeṣu kati duḥkhadarśanaheyāḥ kati samudayanirodhamārgadarśanaheyāḥ kati bhāvanāheyāḥ | (u) pūrvoktāḥ satyadarśanaheyāḥ ṣaḍanuśayāścaturdhā bhavanti duḥkhadarśanaheyāḥ samudayanirodhamārgadarśanaheyāḥ | anye catvāro 'nuśayāḥ pañcadhā bhavanti | (pṛ) satkāyadṛṣṭirantagrahadṛṣṭirduḥkhadarśanamātraheyāḥ | śīlavrataparāmarśo dvidhā duḥkhadarśanamārgadarśanaheyāḥ | kathamidam | ( SSS_343 ) (u) sarve kleśā vastuto nirodhasatyadarśanakāle prahīyante | ataḥ satkāyadṛṣṭyādayo na duḥkhadarśanamātraheyāḥ syuḥ | satkāyadṛṣṭiścaturṣu satyeṣu bhramati | pañcaskandhā anityāḥ pratītyasamutpannāḥ | ātmā tu nānityo na pratītyasamutpannaḥ | pañcaskandhāḥ sanirodhāḥ, ātmā tvanirodhaḥ, mārga ātmadṛṣṭervirodhidharmaḥ | ataḥ satkāyadṛṣṭiścaturdhā heyā | antagrahadṛṣṭirapi caturdhā heyā | kasmāt | yogī samudayasambhūtaṃ duḥkhaṃ dṛṣṭvā ucchedadṛṣṭiṃ vyāvartayati | mārgalabdhaṃ nirodhaṃ dṛṣṭvā śāśvatadṛṣṭiṃ vyāvartayati | śīlavrataparāmarśo 'pi caturdhā | hetau sati phalamasti | ato duḥkhaṃ paśyan prajānāti- śīlaṃ duḥkhaṃ, nānena viśuddhirlabhyata iti | idaṃ samudayadarśanaheyam | mithyādṛṣṭyā nirvāṇamapodyate, yadanayā dṛṣṭyā viśuddhirlabhyata iti | idaṃ nirodhadarśanaheyam | anayā mārgo 'podyate- idaṃ mārgadarśanaheyam | yathā dṛṣṭiparāmarśo mithyādṛṣṭyāśriteti caturdhā heyaḥ | evaṃ śīlavrataparāmarśo 'pi syāt |
(pṛ) tathā cenna syuraṣṭanavatiranuśayāḥ | sarve 'nuśayā bhūmivaśātprahīyante na dhātuvaśāt | aṣṭanavatiranuśayā iti nānto bhavati | (pṛ) rāgo māno mithyādṛṣṭiṃ varjayitvā anyāścatasro dṛṣṭayo duḥkhadaurmanasyendriye varjayitvā [tadanya]trividhendriyasamprayuktāḥ | dveṣo 'pi sukhasaumanasyendriye varjayitvā [tadanya]trividhendriyasamprayuktaḥ | avidyā pañcendriyasamprayuktā | mithyādṛṣṭirvicikitsā ca duḥkhendriyavarjaṃ caturindriyasamprayuktā | dveṣamrakṣapāpamātsaryerṣyāśca daurmanasyendriyamātra samprayuktāḥ | kathamidam | (u) samprayogo nāstīti pūrvameva dūṣitam | paścādapi vakṣyate pañcasu vijñāneṣu nāsti kleśa iti | bhavataḥ śāsane rāgaḥ saumanasyendriyasamprayuktaḥ | mātsaryantu na tathā ityatra nāsti hetuḥ | mātsaryasya rāgāṅgatvāt | evaṃ māno na daurmanasyendriyasamprayukta ityatrāpi nāsti hetuḥ | ato jñāyate bhavadbhiruktaṃ sarvaṃ svasaṃjñānusmaraṇavikalpamātramiti |
(pṛ) kecidāhuḥ- duḥkhaharśanaheyāḥ pañcamithyādṛṣṭayo vicikitsā rāgapratighamānaviprayuktāvidyāḥ | samudayasatya[darśana]heyāśca mithyādṛṣṭidṛṣṭiparāmarśavicikitsā rāgapratighamānaviprayuktāvidyāśca ime sarvatragānuśayā anye 'sarvatragānuśayāḥ | kathamidam | (u) sarve sarvatragāḥ | kasmāt | sarveṣāṃ mithohetupratyayatvāt | mama[śāsane]mithyādṛṣṭau rāgo bhavati, nāsti duḥkhaṃ yāvannāsti mārgaḥ | tasyāṃ dṛṣṭāvabhiniviṣṭa ātmānamunnamayati | yadi śṛṇoti duḥkhamiti, tadā vidviṣati | sa ca rāgo nirodhasatyālambanaḥ | dveṣo ( SSS_344 ) nirvāṇadveṣyapi bhavati | nirvāṇenāpyātmana uccamatirbhavati | tadvanmārgeṇāpi, anye 'pyanuśayāḥ sarvatragā iti draṣṭavyam | kāmadhātvāptāḥ kleśā rūpadhātvālambanāḥ | yathā rāgeṇa sukhamabhinandati | dveṣeṇāśubhaṃ vidviṣati | tena dharmeṇātmānamunnamayati, tatpradhānā bhavanti [rūpadhātau] na kāmadhātau | yathā kāmadhātukakleśārūpadhātvālambanāḥ tathā rūpadhātukādṛṣṭayādayaḥ kleśā api kāmadhātvālambanāḥ | evamārūpyadhātāvapi | kiñceme kleśāḥ sāmānyaviśeṣalakṣaṇālambanāḥ | kasmāt | rāgaḥ sāmānyalakṣaṇālambano 'pi caturo devān tadadhastanāṃśca saṃkleśayati | yathāha dīrghanakhasūtram- sarvaṃ kṣamata itīdaṃ saṃrāgāya | sarvaṃ na kṣamata itīdamasaṃrāgāya iti | sarvaṃ na kṣamata itīdaṃ saṃrāgāya | sarvaṃ kṣamata itīdamasaṃrāgāya | tena kleśenātmānamunnamayati | kleśo 'yaṃ kāyavākkarma pravartayati | kasmāt | uktaṃ hi sūtre- īdṛśīṃ dṛṣṭimutpādya īdṛśaṃ vastu vadati yadasti jīva ityādi |
te sarve kleśāḥ ṣaṣṭhavijñāne vartante | na pañcasu vijñāneṣu | kasmāt | ṣaṣṭhavijñānasya saṃjñopagatvāt | sarve ca kleśāḥ saṃjñāsambhūtāḥ | tathā no cet satkāyadṛṣṭyādayo 'pi pañcasu vijñāneṣu varteran | kasmāt | cakṣuṣā rūpaṃ dṛṣṭvā vadati ahaṃ paśyamīti | tathā mānavicikitsādiṣvapi | (pṛ) sūtra uktam- ṣaṭ tṛṣṇākāyā iti | kathamucyate pañcasu vijñāneṣu na kleśāḥ santīti | (u) yathā ṣaṇmanaupavicārā manovijñāne vartante | kevalaṃ cakṣurādibhirāhṛtā ityataḥ ṣaṇmanaupavicārā ityucyante | tathedamapi | manovijñāne hi vidyamānaṃ vikalpakāraṇaṃ na pañcasu vijñāneṣu | ato jñāyate pañca vijñāneṣu na santi kleśā iti ||
prakīrṇapraśnavargo 'ṣṭastriṃśaduttaraśatatamaḥ |
139 doṣaprahāṇavargaḥ
(pṛ) kecidāhuḥ- kleśā navavidhā- adhamamadhyamottamā adhamādhamādhamamadhyamādhamottamā madhyamādhama madhyamamadhyamamadhyamottamā uttamādhamottamamadhyamottamottamā iti | jñānamapi navavidham | kleśeṣūttamottamaḥ pūrvaṃ praheyaḥ | adhamādhamo 'nte praheyaḥ | adhamādhapajñānenottamottamakleśaṃ prajahāti | yāvaduttamottamajñānena adhamādhamakleśaṃ prajahāti iti | kathamidam | (u) apramāṇacittaiḥ kleśān sarvān prajahāti | kasmāt | sūtre bhagavānāha- tadyathā dakṣaḥ ( SSS_345 ) karmakaro hastena paraśumādāya cakṣuṣā muṣṭipradeśaṃ dṛṣṭvā yānyaṃśasahasrāni pratidinaṃ kṣīyamāṇāni tānyagaṇayanannapi kṣīṇamātraṃ dṛṣṭvā prajānāti idaṃ kṣīṇamiti | tathā sa bhikṣurapi mārgacaryāṃ bhāvayan kānyadya kṣīṇāṇyāsravasahasrāṇi kāni hyaḥ kṣīṇānyāsravahasrāṇīti agaṇayannapi kṣīṇamātre prajānāti kṣīṇa āsrava iti | ato jñāyate 'pramāṇai jñānaiḥ kleśāḥ kṣīyanta natvaṣṭha nava vā iti |
(pṛ) kaṃ samādhiṃ niśritya kaḥ kleśa prahīyate | (u) saptapratiśaraṇānyupādāya kleśān samucchedayati | yathoktaṃ sūtre bhagavatā- prathamadhyānamupādāyāsravāṇāṃ kṣayo yāvadākiñcanyāyatanamupādāyāsravāṇāṃ kṣaya iti | tāni saptapratiśaraṇāni vināpi āsravāṇāṃ kṣayaṃ karoti | yathoktaṃ susīmasūtre- atikramya saptaniśrayānāsravakṣayamanuprāpnotīti | ato jñāyate kāmadhātukasamādhiṃ niśrityāpi āsravakṣayaṃ pratilabhata iti |
(pṛ) satyadarśanaheyāḥ kleśā nārūpyasamādhiṃ niśritya prahīyeran | tasya yogino rūpalakṣaṇabhaṅgāt | (u) idaṃ pūrvameva prayuktam | yadārūpyasamādhi[rapi] rūpamavalambata iti | (pṛ) pūrvaṃ prathamadhyānādvītarāgaḥ kiṃ krameṇa dvitīyadhyānādīn prāpnoti kiṃ vā ekakālameva | (u) krameṇa bhavitavyam | prathamadhyāne vītarāgasya dvitiyadhyānādīnāmutpatteḥ | (pṛ) kiṃ kāmadhātāvasti kramaḥ | (u) kleśānāṃ pratikṣaṇaniruddhatvātsyādapi kramaḥ | yathā ca yāmyā devāḥ pariṣvaṅge kāmaṃ sādhayanti | tuṣitā devāḥ pāṇiṃ gṛhītvā kāmaṃ sādhayanti | nirmāṇaratā vāgālāpena kāmaṃ sādhayanti | paranirmitavaśavartino devā ākāraṃ dṛṣṭvā kāmaṃ sādhayanti | [evaṃ] jñātavyaṃ kāmadhātukakleśāḥ krameṇāpi kṣīyanta iti | kecidāhuḥ- puṇyaguṇapratyayaṃ tatrotpadyante | na kleśaprahāṇena | praṇītakāmatvāt tatsādhane viśeṣaḥ | mṛdvindriyatvātpariṣvaṅgena kāmaṃ sādhayanti | tīkṣṇendriyatvādākāraṃ dṛṣṭvā kāmaṃ sādhayanti iti |
(pṛ) kecidāhuḥ- bhāvanāheyāḥ kleśāḥ krameṇā prahīyante | pūrvaṃ kāmadhātvāptāḥ pañcādrūpārūpyāptāḥ | satyadarśanaheyāstvekakālaṃ prahīyanta iti | kathamidam | (u) yathā satyadarśanaheyāḥ sarve kleśā nirodhasatyadarśanena prahīyante | uktapūrvamidam yat nirodhadarśanapraheyāḥ ( SSS_346 ) satkāyadṛṣṭyādayaḥ kleśāḥ sarve nirodhasatyadarśanena prahīyante | ūṣmadharmādārabhya anityādyākāraiḥ pañcaskandhalakṣaṇāni bhāvayitvā ādau praheyāḥ kleśā nirodhadarśanena kṣīyante |
(pṛ) kāmadhātvāptaduḥkha[satya]bhāvanayā kāmadhātukasaṃyojanāni prajahāti | samudayasatyabhāvanāyāpyevam | yathā kāmadhātau tathā naivasaṃjñānāṃ saṃjñāyatane 'pi | kāmadhātukanirodha[satya]bhāvanayā traidhātukasaṃyojanāni prajahāti | evaṃ mārga[bhāvanayā]pi | kathamidam | (u) nirodhajñaḥ kleśān prajahāti | ato bhavaduktaṃ na yujyate | (pṛ) [nanu] sūtra uktam- pañcaskandhānanityādinā bhāvayitvā srotaāpattipalaṃ yāvadarhatphalaṃ vindate iti | kathamāha bhavān nirodhasatyadarśanamātreṇa kleśān prajahātīti | (u) imān pañcaskān bhāvayan prajānāti nirodhamiśrabhāvanām | ataḥ prajahāti kleśānuśayān | yathoktaṃ sūtre- bhikṣurbhāvayati idaṃ rūpaṃ, ayaṃ rūpasamudayaḥ, ayaṃ rūpanirodha iti sarvadā mama paśyato dharmaṃ vijānataḥ kleśāḥ prahīyanta iti | jñātavyaṃnirodhasatyadarśanena kleśānāṃ kṣaya iti | pañcaskandhā duḥkham tataḥ kleśāḥ samutpadyante | yadā pañcaskandhānāṃ nirvāṇamupaśamaṃ paśyati | tadā duḥkhasaṃjñā sampannā bhavati | ato jñāyate skandhānāṃ nirodhaṃ paśyataḥ kleśāḥ kṣīyanta iti | yathoktam- dharmānupādāyākāyasvabhāvamekamupekṣācittamāśritya prahāṇamiti | akāyasvabhāva eva nirodhaḥ | yo rūpamakāyasvabhāvaṃ yāvadvijñānamakāyasvabhāvaṃ paśyati so 'tyantavisaṃyogabhāgbhavati | trīṇi vimokṣamukhāni nirvāṇasya pratyayāḥ | vimokṣamukhairebhireva kleśān prajāhāti | nānyopāyaiḥ | ato jñāyate 'saṃskṛtālambano mārga eva kleśān prajahātīti | ato bhavadukto [yaḥ] kleśaprahāṇadharmo nāyaṃ yuktaḥ |
śāstramāha- kleśānāmevaṃjātīyānāmapramāṇāni viklapasvabhāvāni bhavanti [iti] vimuktiprārthibhirjñātavyam | kasmāt | etadbandhadoṣajñānabalādvimucyate | yadā kaścicchatruṃ vijñāya dūrīkaroti | yathā vā viṣamamārgaṃ jñātvā varjayati | evaṃ kleśānapi | kleśabandho 'tisūkṣmo vemacitramasurarājaṃ bavandha | yāvadbhavāgraṃ satvāḥ kleśabaddhāḥ | ato jñātavyaṃ teṣāmādīnavam | sattvā yādadbhavāgramājavañjavapatitāḥ | yataḥ kleśānāmādīnavajñānaṃ na paśyanti | aprahīṇasaṃyojanatvādaprahīṇa ātmamāno vardhate | tatastu vimatikaukṛtye bhavataḥ | ataḥ kleśadoṣairmā vañcitaḥ syāmiti jñātavyam | yat satvā viśuddhaṃ paramaṃ nirvāṇasukhamupekṣante pratyutātitucchaṃ kāmasukhaṃ bhavasukhaṃ kāmayante tadidaṃ sarvaṃ kleśānāṃ doṣaḥ | yadā kleśān ( SSS_347 ) prajahāti tadā mahāhitaṃ pratilabhante | ataḥ kleśadoṣāṇāṃ jñānadarśanaṃ kuryāt | vimukterāvaraṇadharmā yaduta kleśāḥ | kleśānāmaprahāṇe naivāsti vimuktinidānam | kasmāt | kleśāḥ kāmanidānam | kleśānuyāyī kāyo bhavati | kāyānuyāyi duḥkham | ato duḥkhaviyogārthī kleśānāṃ prahāṇāya vīryamārabheta ||
kleśaprahāṇavarga ekonacatvāriṃśaduttaraśatatamaḥ |
140 vidyāhetuvargaḥ
(pṛ) kleśāḥ kāyasya nidānamityetadvidyā syāt | kasmāt | tīrthikā hi nedaṃ śraddadhante | kecidāhuḥ- kāyo 'hetuko 'pratyayaḥ, tṛṇavṛkṣavat svayaṃbhūta iti | kecidāhuḥ - padārthā maheśvarādibhiḥ sṛṣṭā iti | kecidāhuḥ- padārthāḥ kālasvabhāvajāḥ iti | kecidāhuḥ- paramāṇusamavāyajā iti | evaṃjātīyavacanāni vidyā syuḥ | (u) karmaṇaḥ kāyo bhavatīdaṃ pūrvameva sādhitam | tatkarma kleśebhyaḥ sambhūtam | ataḥ kleśāḥ kāyasya nidānam |
(pṛ) kathaṃ jñāyate kleśahetukaṃ karmeti | (u) prajñapticittamavidyetyucyate | prajñapticittakaḥ karmāṇyupacinoti | ato jñāyate kleśapratyayaṃ karma bhavatīti | arhanna karmāṇyupacinoti na niṣpādayati | ato jñāyate karmāṇi kleśasiddhānīti | yathoktaṃ bhagavatāsūtre- yaḥ pratilabdhavidyaḥ sanyastāvidyaḥ sa kiṃ pāpakaṃ karma puṇyaṃ karma āneñjyañca karma karoti na vā | no bhagavan iti | nāsti cānāsravaṃ karma | ato jñāyate prajñaptyanuyāyī kevalaṃ karmāṇi karotīti | anāsravaṃ cittaṃ na prajñaptimavalambata iti na karmāṇi karoti | śaikṣasya nāsti caryā | yathoktaṃ sūtre- śaikṣajanaḥ pratyāgataṃ nācarati, niruddhaṃ na karotīti | kriyālakṣaṇā hi caryā | caryaiva karmetyucyate | anāsravaṃ cittañca na caryālakṣaṇamityato nāstyanāsravaṃ karma | tasmāt sarvāṇi kāyavedanīyakarmāṇi kleśahetusambhūtāni | prahīṇakleśo na punarjanmānubhavati | ato jñāyate vidyamānaḥ kāyaḥ kleśahetu[ka] iti |
(pṛ) sarve sattvā akleśatayā jāyante | paścāttu kleśāḥ samudbhavanti | yathā puruṣasya jananakāle 'vidyamānaṃ daśanaṃ paścādutpadyate | (u) na yukta[mida]m | kleśavāneva ( SSS_348 ) [jāyate] yatra bhavalakṣaṇaṃ kvarodanādi jananakāle pratyakṣamasti | ato jñāyate kleśaiḥ sahaiva sarve jāyanta iti | pratyakṣaṃ paśyāmaḥ khalu sattvā bahavo varcaḥkuṭyādiṣu prasūyante na tu śilādiṣu | gandharasādyāsaṅgāttatra prasūyanta iti draṣṭavyam | ato jñāyate kleśavaśādutpadyanta iti | (pṛ) narakādau na janma labheran | kasmāt | na hi kaścinarakādau sukhaṃ kāmayeta | (u) mohabalādviparyayacittā utpadyante | mriyamāṇā dūrato narakaṃ dṛṣṭvā idaṃ padmasara iti tadāsaṅgāttatrotpadyante | yathoktaṃ sūtre- yo nibiḍitasthāne vipulaṃ sthānaṃ labheyamiti mriyate sa pakṣiṣūtpadyate | yaḥ paritarṣito mriyate sa jalajanturjāyate | yaḥ śītārto mriyate sa tapananarake jāyate | yastāpatarṣito mriyate sa śītanarake jāyate | yo maithunakāmāsaktaḥ sa caṭakeṣu jāyate | ya āhārāsaktaḥ sa kuṇapeṣu kīṭo jāyate | iti | kāmāsaṅgahetunā akuśalāni karoti | akuśalapratyayadārḍhyātphalavipākaṃ vedayate | kāyāsaktyā karmāṇi vipākajanakāni | kasmāt | kāyāsaktasya mohabalānmānādayaḥ kleśā jāyante | tataḥ karmaṇi sañcinoti | karmabalādgatiṣūtpadyate |
(pṛ) yadi kleśapratyayena kāyo bhavati | prahīṇakleśasya pañcaskandhasantāno na syāt | (u) kāyo 'yaṃ pūrvaṃ kleśajātaḥ | [idānīṃ] kleśeṣu prahīṇeṣvapi tadvegabalātkāyaḥ punarna prahīyate | yathā daṇḍena cakrabhramaṇam | muhūrtaṃ daṇḍe viramatyapi [cakram] bhramatyeva na tu śāmyati | (pṛ) yadi pūrvakarmakleśavegātkāyo bhavati | tadā prahīṇakleśaḥ pūrvakarmakleśavegātpunaḥ kāyamupādadyāt | (u) nimittagrahādvijñānamavaśyaṃ tiṣṭhati | ayaṃ prakṣīṇapūrvakarmavegaḥ | idānīmanimittavimokṣamukhaṃ bhāvayan nordhvadehamupādatte | yathā tatpapāṣāṇe na bījāni prarohanti | evaṃ jñānāgninā vijñānasthitiṣu dagdhāsu na vijñānabījaṃ prarohati | ( SSS_349 ) ūrdhvasantānaḥ samucchidyate | saṃskārapratyayavaikalyāt na punaḥ santāno bhavati | yathoktaṃ sūtre bhagavatā- vijñānaṃ bījam | karmasaṃskārāḥ kṣetram | rāgatṛṣṇā salilam | avidyā avakiraṇam | ebhiḥ pratyayairāyatyāṃ kāyamupādatta iti | arhatastveṣāṃ pratyayānāṃ vaikalyānnāyatyāṃ kāyo bhavati iti jñātavyaṃ kleśapratyayā kāyavedaneti | vigatakleśasya duḥkhajñānādicittamasti | idānīmupapattivedako na paśyati taccittamastīti | ato jñāyate vigatakleśo nopapatiṃ vedayata iti | (pṛ) srotaāpannādināṃ duḥkhādicittamasti | ta upapattikāle 'pi na paśyanti astīti | (u) arhatāṃ jñānabalaṃ sudṛḍham | sarve 'pi kleśā notkarṣanti | ato mriyamāṇā upapattivedanāṃ pratighnanti | srotaāpannādīnāṃ jñānabalantu na tathā | ato na dṛṣṭāntaḥ syāt |
bhavatoktaṃ yathā daśanaṃ paścātkrameṇa bhavati tathā kleśā apīti | idamayuktam | kasmāt | arhanto 'nāsravaprajñādadghakleśā ityato notpadyeran | yathā dagdhaṃ bījaṃ na punaḥ prarohati | pratyakṣaṃ khalu loke 'smin kleśajaḥ kāya iti | yathā kāmarāgātkāyarūpaṃ vikriyate | tathā dveṣādapi | ato jñāyate āyatyāṃ pañcaskandhā api kleśajā iti |
(pṛ) paśyāmaḥ khalu āhārapratyayāḥ pañcaskandhā utpadyante | tathāpi nocyate āhāraḥ kāyavedanāpratyaya iti | (u) āhāraścittaprajñaptito rūpādīnāṃ janakaḥ | kleśāstu na tathā, aprajñaptito rūpādijanakāḥ | ato jñāyate kleśāḥ kāyapratyayā iti | pratyakṣaṃ khalu caṭakādayaḥ kāmabahulāḥ, sarpādayo dveṣabahulāḥ, sūkarādayo mohabahulāḥ | jñātavyamime sattvā avaśyaṃ pūrvābhyāsasañcitamaithunarāgādikleśā ityatasteṣūtpadyanta iti | (pṛ) utpattisthāna dharmastathā na tu pūrvābhyāsasañcitakleśahetukam | (u) tathā cainmaithunarāgādayo nirhetukāḥ syuḥ | nedaṃ sambhavati | iti jñātavyaṃ pūrvābhyāsasañcitahetunā bhavatīti | kāmakrodhādiṣu kleśeṣūddīpiteṣu hananādipāpāni kurvanti | tebhyaḥ pāpebhyo dṛṣṭa eva badhabandhanādiduḥkhamanu bhavanti | kleśeṣvalpeṣu śīladhāraṇakuśalābhyāsādihitaṃ labhante | tatkuśalaśīlamupādāya dṛṣṭa eva khyātiyaśolābhasatkārādisukhaṃ labhante | yatheha loke lābho hāniśca kleśahetukā, tathāmuṣminnapyevamiti jñāyate |
(pṛ) yadi kleśahetukaḥ kāyo bhavati | tadā samucchidyeta saṃsāre gatāgatam | kasmāt | kleśavivṛddhyā durgatau patati sa eva pāpakāyamanubhūya kleśān punarvardhayati | sadā ca vimuktiheturahitaḥ | evañca na susthāne janma labheta | yadi puṇyavardhanāya ( SSS_350 ) puṇyakāyamupādate | tadā punarapi na dusthāna utpadyeta | evañca na syātsaṃsāre gatāgatam | (u) jano 'yaṃ durgatau patito 'pi kadācitkuśalacittabhāgbhavati | susthāna utpanno 'pi kadācidakuśalacittamutpādayati | ataḥ saṃsāre gatāgataṃ na samucchidyate | rāgādikleśānāṃ tanutvataḥ susthāne janmānuvartate | teṣāmeva mahatvato duḥsthāne janmānuvartate yathā sūkaraśvādayaḥ | alpakeśatvataḥ susthāne jāyata iti yathā [kaścit] kleśatanutvāt dānaśīlādikarmācaran ṣaṭsu kāmadeveṣūtpadyate | prahīṇābrahmacaryārāgatvādviśiṣṭadhyānasukhaṃ pratilabhate | prahīṇarūpasaṃkleśatvādviśiṣṭasamādhisukhaṃ pratilabhate | sarvasaṃyojanānāṃ kṣaye 'nupamaṃ nirvāṇasukhaṃ pratilabhate | ato jñāyate kāyo 'yaṃ kleśahetuka iti |
paśyāmaḥ khalu sattvā kudeśabhūmau ratā durjanaiḥ saha kutsitamadhivasantīti sarvamāsaṅgādbhavati | ato jñāyate saṃsāre sattvānāmadhivāso 'pyāsaṅgādbhavati | yathā śalabhā bhāsvararūparāgātpradīpadagdhā bhavanti | āsaktiriyaṃ na jñānadbhavati | kasmāt | śalabhā ime na jānanti agnirduḥkhasparśa ityatastatra patanti | tathā sattvāḥ paunarbhavikaduḥkhapatitā avidyāpratyayakāmatṛṣṇārta utpadyante | yathā matsyā aṅkuśaṃ grasantaḥ, hariṇāḥ śabdānu cāriṇaḥ | te sarve kāmāsaṅgānmriyante | yathā ca kaścit kāmāsaktyā viprakṛṣṭāṃ vidiśaṃ gacchan na pratinivartate | tat sarvaṃ kleśājjātamiti draṣṭavyam | yathā vṛkṣasya mūle 'nunmūlite sa vṛkṣaḥ punaḥ prarohati | tathā rāgamūle 'nunmūlite duḥkhavṛkṣa sadā vartate | yathāha bhagavān-
yathāpi mūle 'nupadrute dṛḍhe cchinno 'pi vṛkṣaḥ punareva rohati |
evamapi tṛṣṇānuśaye 'nuddhṛte nirvartayati duḥkhamidaṃ punaḥ punaḥ || iti |
kāyo 'yamaśuciranityo duḥkhaṃ śūnyo 'nātmakaḥ | svato 'vidyāṃ vinā ko jñānī tat vyayaduḥkhaṃ kāmayamāno vedayeta | yathāndho malinavāso ratnābharaṇamiti pralobhitaḥ syāt | tathāvidyāndhībhūta ādīnavabahulānaśucīn pañcaskandhānanubhavati | ātmamatyā duḥkhamapi kāyamanubhavan na tyajati | anātmabuddhau tu prajahāti | yathāha śāriputraḥ- viśuddhasaṃvara- pratilabdhamārgo mriyamāṇo 'bhinandati | tadyathā viṣakumbhe bhagne | ato ( SSS_351 ) jñāyate kleśapratyayo 'yaṃ kāya iti | ajñānādasmin kāya āsajyate | yathā citrakāraṇḍo 'śucisamṛddhaḥ | anapāvṛto ramaṇīyaḥ | apāvṛte tu pūtitṛṇāni [dṛśyante] | yathā viṣasarpasampūrṇe gṛhaprakoṣṭhe 'prajvalite ca dīpe sukhādhyavasānaṃ bhavati | [viṣasarpa]darśane tu tadapaiti | tathā sattvā api avidyāyāṃ satyāṃ loke 'bhiramante | utpannāyāntu vidyāyāṃ cittaṃ nirvidyate | evaṃ kāmatṛṣṇā bhavasya mūlam | kasmāt | kāmatṛṣṇayā hi prārthayate | prārthanā hi dvividhā- kāmaprārthanā bhavaprārthanā iti | pratyutpanneṣu kāmeṣu prārthanā kāmaprārthanā | punarbhavaprārthanā bhavaprārthanā | ato jñāyate kāmatṛṣṇā bhavasya mūlamiti | pañcaskandhāsaktau satkāyadṛṣṭirutpadyate yadutāhamityātmavādopādānam | tadupādānamupādāyānyāni trīṇyupādānāni bhavanti | upādānapratyayo bhavaḥ | bhavapratyayā jātiriti jñātavyaṃ kleśāḥ kāyasya mūlamiti |
kāyo 'yaṃ duḥkham | duḥkhakāye 'smin sukhasaṃjñāviparyaya utpadyate | tena sukhaviparyayeṇa viparītatṛṣṇā pravartate | tathā viparītatṛṣṇayā punarbhavaṃ vedayate | ato jñāyate kāmatṛṣṇāpratyayaḥ kāyo bhavatīti | kāyo 'yamāhārapratyayāttiṣṭhati | kabalīkārāhārāsaktyā na kāmadhātumativartate | yathoktaṃ karmaskandhe- gandharasāsaktyā varcaḥkuṭyādiṣūtpadyate | spraṣṭavyāsaktyā garbhāvāsa utpadyate | śītoṣṇasparśāsaktyā aṇḍajaḥ svedajo vā bhavati | iti sarve na kāmadhātumatikrāmanti | dhātusparśamupādāya tisro vedanā bhavanti | ataḥ sparśapratyayā vedanetyucyate | manaḥsañcetanāhāro 'pyevam | punarbhavasamutthānāya praṇidadhāti idamahaṃ kariṣyāmīti | jñādarśanavihīnaṃ vijñānaṃ punarbhavaprāpakakāmatṛṣṇāmūlaṃ bhavati | evaṃ catvāra āhārāḥ kāmatṛṣṇādhīnāḥ | sarve hi sattvā āhāreṇa jīvanti | ato jñāyate tṛṣṇāpratyayā jātiriti |
catasro jātayaḥ- aṇḍajo jarāyujaḥ saṃsvedaja upapāduka iti | maithunakāmatṛṣṇayā aṇḍajo jarāyujaśca | gandharasādyāsaṅgāt saṃsvedajopapattiṃ vedayate | yathābhilaṣitaṃ gurukarmopacīya upapādukajanma vedayate | ato jñāyate catvāro jātivibhāgāḥ kāmatṛṣṇādhīnā iti | catasraḥ kāyavedanāḥ- kaścidātmaghātako na paraghātaka ityādayaścatasraḥ | tāḥ ( SSS_352 ) sarvāḥ kāmatṛṣṇāviśeṣā bhavanti | ato jñāyate kāmatṛṣṇāpratyayaḥ kāyo bhavatīti | catasro vijñānasthitayaḥ- rūpopagaṃ vijñānaṃ tiṣṭhat rūpapratiṣṭhitaṃ rūpārambaṇaṃ nandyupasevanam | vedanāsaṃjñāsaṃskāreṣvapyevam | na tūcyate vijñānameva vijñānasthitiriti | vijñānakāle kleśābhāvāt | ato jñāyate kleśapratyayaḥ kāyo bhavatīti |
dvādaśanidānāni cāvidyādhīnāni | kasmāt | prajñaptyanuyāyicittamavidyā | tāmavidyāmupādāya pravartate [karma]puṇyopagamapuṇyopagamāneñjyopagam | kāmasaṃlālitaṃ puṇyopagam | duḥkhasampīḍitamapuṇyopagam | maitrīkaruṇādicittasaṅgṛhītamāneñjyopagam | teṣāṃ karmaṇāmanugāmivijñānaṃ punarbhave tiṣṭhati | vijñānaṃ niśritya bhavanti nāmarūpaṣaḍāyatanasparśavedanāḥ | imāni catvāri pūrvādhvanīnakarmakleśavipākāḥ | punarimāṃ vedanāmupādāya pravartate tṛṣṇopādānaṃ bhavaḥ | ime karmakleśā āyatyāṃ jātijarāmaraṇādīnyutpādayanti | evaṃ dvādaśāṅgabhavasantatiravidyāmūlikā | ato jñāyate kleśapratyayaḥ kāyo bhavatīti |
saṃsāro 'nādiḥ | kenedaṃ jñāyate | uktaṃ hi sūtre- karmapratyayāni cakṣurādīnīndriyāṇi | karma tṛṣṇāhetukam | tṛṣṇā avidyāhetukā | avidyā ayoniśomanaskārahetukā | ayoniśomanaskāraścakṣurhetuko rūpapratyayo mohātpravṛtta iti | ato jñāyate saṃsāracakramanādīti | īśvarādayaḥ kāraṇamiti vadato na bhavatyanādiḥ | tattu na sambhavati | ato jñāyate kleśapratyayaḥ kāya iti | kleśānāmātyantikanirodhe vimuktirlabhyate | sattvānāṃ dehā nānā vijātīyāḥ | īśvarādīkāraṇatve vaijātyaṃ na syāt | kleśakarmaṇāṃ bahuvidhatvāt dehā api naike |
dvāviṃśatāvindriyeṣu ṣaḍindriyāṇyupādāya ṣaḍvijñānāni bhavanti | tatrāsti strīpuruṣendriyam | sarvadharmāṇāmeṣāṃ santatyavicchedāt jīvitamityucyate | jīvitaṃ kasyendriyaṃ bhavati, yaduta karmaṇaḥ | karmedaṃ kleśānāṃ hetuḥ | kleśā vedanāniśritā ityataḥ pañca vedanā indriyāṇi bhavanti | evamanyonya[hetu] pravṛttā saṃsārasantatiḥ | śraddhādīnīndriyāṇi ( SSS_353 ) niśritya santatiṃ vicchedayati | evaṃ dvāviṃśatīndriyaiḥ saṃsāre yātyāyāti ca | ato jñāyate kleśaiḥ kāyo bhavatīti |
kiñca vimuktyarthī śīlasamādhiprajñā vimuktijñānadarśanaskandhānutpādayati | eṣāṃ ka upayogaḥ | [te] sarve kleśānāṃ nirodhāya bhavanti jñānī taddhitaṃ dṛṣṭvā tān skandhānupāśrayate | ato jñāyate kleśapratyayaḥ kāya iti | kleśāśca krameṇa nirudhyante | prahīṇatrividhasaṃyojanaḥ srotaāpattiphalabhāg bhavati | tanukāmacchandādikaḥ sakṛdāgāmiphalabhāk | prakṣīṇakāmadhātusaṃyojano 'nāgāmiphalabhāk | dhyānasamādhiṣvapi ayaṃ kramaḥ | atyantakṣīṇasarva[saṃyojanaḥ] arhatphalabhāg bhavati | evaṃ kleśānāṃ kramaśo nirodhātkāyo 'pi kramaśo nirudhyate | īśvarādikāraṇatve na syātkramanirodhaḥ | ato jñāyate kleśapratyayaḥ kāya iti | sujanā rāgādīnāṃ kleśānāṃ prahāṇaṃ prārthayante | draṣṭavyamavaśyaṃ rāgādipratyayamidānīmāyatyāñca glānyupāyāsān labhanta ityato 'vaśyaṃ [teṣāṃ] prahāṇaṃ prārthayante | tathā no cenna prahāṇaprārthanā syāt | ye vadanti īśvarādayaḥ kāyasya heturiti | te 'pi prārthayante kāmacchandādīnāṃ prahāṇam | ato jñāyate kāmacchandādipratyayaḥ kāya iti | vidvān prajñayā vimuktiṃ labhante | [ato] ajñānādvadhyata iti jñeyaṃ bhavati | tasmāt jñāyate kleśapratyayaḥ kāyo bhavatīti |
bhagavānāha- tatra tatra sūtre nandirāgakṣayātsamyagvimuktiṃ labhata iti | kasmāt | cakṣūrūpādayo hi na bandhā ityucyante | nandirāgādayastu bandhāḥ | nandirāgabhaṅgāt cittaṃ samyagvimucyate | samyagvimuktaṃ cittaṃ nirvāṇe 'vatarati | ato jñāyate kleśapratyayaḥ kāyo bhavatīti | animittānākāraśūnyatayā hi vimuktiṃ pratilabhate | ato jñāyate kleśapratyayaḥ kāya iti | kasmāt | dharmāṇāṃ śūnyatādarśanamevānimittapratilābhaḥ | nimittanirodhānna punarbhavaṃ praṇidadhāti | ataḥ śūnyatā vimokṣamukhamityucyate | tadviparyaye bandhaḥ | ityādinā kleśādhīnaḥ kāyo bhavatīti pradarśitam ||
vidyāhetuvargaścatvāriṃśaduttaraśatatamaḥ |
[iti] samudayasatyaskandhaḥ samāptaḥ |
atha nirodhasatyaskandhaḥ
141 nirodhasatyaskandhe ādyaḥ prajñaptisthāpanavargaḥ
śāstramāha- trividhacittānāṃ nirodho nirodhasatyaṃ yaduta prajñapticittaṃ dharmacittaṃ śūnyatācittam | (pṛ) kathameṣāṃ trayāṇāṃ cittānāṃ nirodhaḥ | (u) prajñapticittaṃ bahuśrutapratyayajñānena vā nirudhyate | cintanāpratyayajñānena vā nirudhyate | dharmacittamūṣmagatādidharmeṣu śūnyatābuddhayā nirudhyate | śūnyatācittaṃ nirodhasamāpattyavataraṇena nirudhyate | yadi vānupadhiśeṣanirvāṇe 'vatarataḥ santānasamucchede nirudhyate |
(pṛ) katamā prajñaptiḥ | (u) skandhānupādāya ye vikalpā tadyathā pañcaskandhānupādāya puruṣa ityucyate | rūparasagandhasparśānupādāya ghaṭa ityucyate ityādi | (pṛ) kasmādiyaṃ prajñaptiḥ | (u) sūtre bhagavānāha-
yathāhyaṅgasambhārādbhavati śabdo ratheti ca |
evaṃ skandheṣu satsveva bhavati sattveti saṃvṛtiḥ || iti |
yathā ca bhagavān bhikṣūnavocat- dharmā anityā duḥkhāḥ śūnyā anātmānaḥ pratītyasamutpannā aniyatasvabhāvā nāmamātramanusmaraṇamātraṃ bhogamātram | imāneva pañcaskandhānupādāya nānā nāma pravartate sattvo manuṣyo deva ityādi iti | sūtre 'smin vastusato dharmasya pratiṣedhāducyate nāmamātramiti |
kiñcāha bhagavān- dve satye paramārthasatyaṃ saṃvṛtisatyamiti | paramārthasatyaṃ yaduta ( SSS_355 ) rūpādayo dharmā nirvāṇañca | saṃvṛtisatyaṃ yat prajñaptimātraṃ niḥsvabhāvam | yathā rūpādipratyayo ghaṭaḥ sidhyati | tathā pañcaskandhapratyayaḥ puruṣaḥ sidhyati | (pṛ) yadi paramārthato nāstīdam | lokasatyasya ka upayogaḥ | (u) laukikāḥ sattvā lokasatyamupādāyopayojayanti | kenedaṃ jñāyate | yathā citrito 'gnirityuktau janāḥ śraddadhante | buddhā bhagavanto laukikānāṃ prajñaptito viyojanāya lokasatyena vyavaharanti | yathoktaṃ sūtre- nāhaṃ [bhikṣavo] lokena vivadāmi | lokaśca mayā vivadati | na [bhikṣavaḥ] dharmavādī [kenacilloke] vivadati | iti |
purā kila janā vastūpabhogakāmanayā vahuvastunāmutpattikāle ghaṭa ityādi nāma sthāpayāñcakruḥ | saddharme sati nopayogo labhyeta | ato lokasatyamityucyate | satyadvaya ukte bhagavataḥ śāsanaṃ suviśuddham | paramārthatastu vidvān na viśiṣyate | lokasatyato bālairna vivadante | satyadvayaṃ vadan na śāśvatoccheda [dṛṣṭau] patati | na patati mithyādṛṣṭau sukhānte duḥkhānte ca | karmavipākādi sarvaṃ sidhyet | lokasatyaṃ buddhānāṃ śāsanavinayamūlam | yaduta dānaśīlayorvipākaḥ susthāna upapattiḥ | anena dharmeṇa taccittaṃ damayitvā mārgaśāsanaṃ grāhayitvā paścātparamārthasatyamupadiśati | evaṃ jinaśāanamādāvagādhagabhīram- tadyathā mahāsamudraḥ kramaśo gabhīraḥ | ato lokasatyaṃ vadanti | yo mārgasya lābhajñānaṃ sādhayati [sa] paramārthadharmopadeśārho bhavati | yathā bhagavata evaṃ cetaḥ parivitarka udabhut- paripavkāḥ khalu rāhulasya [bhikṣoḥ] vimuktiparipacanīyā dharmāḥ yannūnamahaṃ rāhulaṃ uttara āsravānāṃ kṣaye vinayeyamiti | tadyathā ghrāṇapākaḥ tadvināśe sukhaṃ janane durbhedanam | evaṃ lokasatyena cittaṃ damayitvātha paramārthajñānena vināśayati | uktañca sūtre- dharmāṇāṃ pravicayapūrvakaṃ nirvāṇaṃ parijñātavyamiti | yogī pūrvaṃ dharmāḥ [kiṃ] prajñaptisantaḥ [kiṃ vā] paramārthasanta iti jñātvā paścānnirodhasatyaṃ sākṣātkaroti | kleśāḥ sthūlasūkṣmakrameṇa nirudhyante | yathā keśaromādinimittena strīpuruṣādinimittaṃ nirudhyate | rūpādininimittena keśaromādinimittaṃ nirudhyate | ( SSS_356 ) atha śūnyatādinimittena rūpādinimittaṃ nirudhyate | yathā kīlena kilo 'panīyate | ato lokasatyamucyate |
lokasatyena madhyamā pratipatsādhyate | kasmāt | pañcaskandhāḥ santānena pravartanta iti nocchedaḥ | kṣaṇikā iti na śāśvataḥ | śāśvatocchedavinirmukta iti madhyamā pratipat | yathoktaṃ sūtre- lokasamudayaṃ paśyataḥ nāstīti dṛṣṭirna bhavati | lokanirodhaṃ paśyataḥ astīti dṛṣṭirna bhavati iti | ata ucyate lokasatyam | lokasatyato bhagavataḥ śāsanaṃ sarvaṃ satyameva yaduta astyātmā nāstyātmā ityādi paryāyāḥ | lokasatyato 'styātmeti vadato nāstyavadyam | paramārthato nāstyātmeti vadataśca satyam |
lokasatyena pratidūṣaṇaṃ sthāpyate | paramārthatastu prativacanam | asti vastutaḥ sattva iti yā dṛṣṭiḥ ayaṃ mahāmohaḥ | nāstīti yadvacanaṃ tadapi mohatamasi pātayasi | kasmāt | iyaṃ bhāvābhāvadṛṣṭiḥ śāśvatocchedātmikā | yena yogino bhāvāntānnirgamya abhāvānte patanti | lokasatye 'sati kena nirgamaṃ labheran | yadapratilabdhaśūnyatāprajño vadati nāsti sattva iti | iyaṃ mithyādṛṣṭiḥ | jananamaraṇavedakaḥ sattvo nāstīti vacanaṃ hi mithyādṛṣṭiḥ | yadi śūnyatābuddhipratilābhī vadati nāsti sattva iti | na tadā doṣaḥ | yathoktaṃ sūtre- arhantī bhikṣuṇī pāpīyāṃsaṃ māramavocat-
kiṃ nu sattva iti pratyeṣi māradṛṣṭigataṃ nu te |
śuddhasaṃskārapuñjo 'yaṃ neha sattva upalabhyate || iti |
kiñcāha-
kāyo 'yaṃ skandhasantānaḥ śūnyaścāpyakiñcanaḥ |
māyāvat nirmitavaccāpi prākṛtānāmakṣimohanaḥ ||
śalyavadgaṇḍavaccāpi sapatno 'mitrahārakaḥ |
duḥkhaṃ śūnyo nirātmā ca jātivyayavināśanaḥ ||
iti |
(pṛ) sarvasyāpi nāsti yatkiñcana cittam | kasmāt keṣāñcinmithyādṛṣṭirityucyate keṣāñcitparamārthadṛṣṭiriti | (u) yasya puruṣasya śūnyatātattvajñānaṃ notpannaṃ tasyāstyātmeti matirbhavati | ato nāstyātmeti śrutvaiva santrāsamutpādayati | yathāha bhagavān- ye bālāḥ pṛthagjanāḥ śūnyo nāstyātmā, na punaḥ karoti iti śrutavantaḥ te mahābhītā bhavanti | iti | ato jñāyate apratilabdhaśūnyatājñānaḥ astyātmeti matyā nirvāṇādbibheti | tadā mithyādṛṣṭirbhavati | pratilabdhaśunyatājñānastu nāsti mūlata āgatiriti prajānāti | tadā nāsti kiñcana bhayamiti | apratilabdhaśūnyatātattvo nāsti kiñcanetidṛ ṣṭyā durgatau patati yadutocchedadṛṣṭi[rūpa]mithyādṛṣṭiḥ | yo 'yaṃ lokasatyato 'styātmeti prajñāya asti karmaphalamiti śraddadhānaḥ paścāt saṃskārā anityā utpattinirodhalakṣaṇā iti bhāvayitvā nirodhaṃ sākṣātkaroti | [tasya] ātmabuddhyabhāve kāmacittaṃ nirudhyate | sa yadi nāsti kiñcaneti vacanaṃ śṛṇoti | tadā nāsti kaścana doṣaḥ | ata ucyate lokasatyam |
kecittīrthikā apavadanti śramaṇo gautamaḥ paramārthata ātmānaṃ dūṣayatīti | ato bhagavānāha- lokasatyato vadāmi asti sattva iti | samyagdṛṣṭiṃ prakāśayan vadāmi santi sattvāḥ sandhāvantaḥ saṃsaranta iti | iyaṃ samyagdṛṣṭiriti vadāmi | pṛthagjana mithyāmanaskārānniḥsattve vastusaditi vacanaṃ, tanmithyāmanaskārasya dūṣaṇam | na sattvasya dūṣaṇam | yathā ghaṭādayaḥ prajñaptyocyante | tatra na rūpādayo ghaṭāḥ | na rūpādivyatirikto ghaṭaḥ | evaṃ na rūpādayaḥ skandhāḥ sattvaḥ | nāpi rūpādivyatiriktaḥ sattvaḥ | yathā rūpādīnupādāya prajñaptimatikrāmati | evaṃ nirodhalakṣaṇena rūpādīnatikrāmati | dṛṣṭāntenārthaḥ suvibhajyate | yathā citritaḥ pradīpaḥ pradīpa ityukto 'pi na pradipavṛttiko bhavati | evaṃ ghaṭo 'stīti kathito 'pi na vastusan bhavati | santi pañcaskandhā ityuktā api na paramārthāḥ ||
prajñaptisthāpanavarga ekacatvāriṃśaduttaraśatatamaḥ |
142 prajñaptilakṣaṇavargaḥ
(pṛ) kathaṃ ghaṭādayaḥ prajñaptitaḥ santi na vastutaḥ | (u) (1) prajñaptau nimittapradarśanamasti na paramārthe | yathā vadanti idaṃ rūpaṃ idaṃ ghaṭarūpamiti | na vaktuṃ śakyata [idaṃ] rūparūpamiti | nāpi vaktuṃ śakyata idaṃ vedanādirūpamiti | (2) pradīpo rūpasahagamāt prajvalatīti [vadanti] sparśasahagamātpradahatīti | paramārthadharmastu naivaṃ dṛśyate | kasmāt | vijñānaṃ nānyasahagamādvijānātīti | vedanāpi nānyasahagamādvedayata iti | ato jñāyate sahabhāvaḥ prajñaptisanniti | (3) anyadharmamupādāya prajñaptisan sidhyati | yathā rūpādīnupādāya ghaṭaḥ | paramārthadharmastu nānyadharmamupādāya sidhyati | kasmāt | yathā vedanā nānyadharmamupādāya sidhyati | (4) prajñaptiśca nānādharmavatī | yathā pradīpaḥ prakāśate pradahati ca | naivaṃ dṛśyate paramārthadharmaḥ | kasmāt | yathā vedanā na vedayate vijānāti ca | (5) rathaśabdo rathāṅgādiṣu bhavati | rūpādiśabdastu na padārthe vartata | ityevaṃ vibhāgaḥ | rathāṅgādayo rathasādhanāḥ pratyayāḥ | na tatrāsti rathaśabdaḥ | tathā ca rathakāraṇe nāsti rathadharmaḥ | tadupādāya tu rathaḥ sidhyati | ato jñāyate rathaḥ prajñaptiriti | (6) rūpādiśabdenoktā rūpādayo labhyante | ghaṭādiśabdenoktā ghaṭādayastu na labhyante | ato jñāyate ghaṭādayaḥ prajñaptaya iti | (7) prajñaptau cittaṃ vikṣipati, na samādadhāti | yathā kaścidaśvaṃ dṛṣṭvā vadati- aśvaṃ paśyāmīti | kaścidaśvakāyaṃ paśyāmīti | kaściccarma paśyāmīti | kaścidromāṇi vā paśyāmīti | kaścidvadati vīṇāśabdaṃ śṛṇomīti | kaścit tantrīnādaṃ śṛṇomīti | kaścidvadati kusumaṃ jighrāmīti | kaścitkusumagandhaṃ jighrāmīti | kaścidvadati surāṃ pibāmīti | kaścitsurārasaṃ pibāmīti | kaścidvadati puruṣaṃ spṛśāmīti, kaścit puruṣakāyaṃ spṛśāmīti, kaścit puruṣabhujaṃ spṛśāmiti, kaścit puruṣahastaṃ spṛśāmīti, kaścit puruṣasyāṅguliṃ spṛśāmīti, kaścit puruṣasyāṅguliparva spṛśāmiti | manovijñānamapi sattvādau vikṣipati yaduta kāyaḥ sattvaḥ cittaṃ sattva iti | evaṃ rūpādaya eva ghaṭa athavā rūpādivyatirikto ghaṭa ityādi | paramārthavacane tu cittaṃ samādadhāti na vikṣipati | rūpaṃ paśyāmīti [vat] śabdamapi paśyāmīti na vaktuṃ śakyate |
(8) jñeyādau [sarva]mavyapadeśyamapi astītyucyate | [yat vyapadiśyate] iyaṃ prajñaptiḥ yathā ghaṭādayaḥ | ato jñāyate ghaṭādayaḥ prajñaptisanta iti | kasmāt | rūpādayo dharmā jñeyādāvanabhidheyā iti na vyapadiśyante | yathā rūpādayaḥ svalakṣaṇena vyavadeśyāḥ | na ghaṭādayaḥ svalakṣaṇena vyapadiśyante | ata ime prajñaptisanta iti jñāyate | (9) kecit astīti prajñaptilakṣaṇaṃ vadanti | idaṃ lakṣaṇamanyatra vartate na prajñaptau | yathoktaṃ sūtre- karma viduṣo 'viduṣaśca lakṣaṇamiti | yaḥ kāyavāṅmanobhiḥ kuśalaṃ karoti sa vidvān | yaḥ kāyavāṅmanobhirakuśalaṃ karma karoti so 'vidvān | kāyavākkarma catvāri mahābhūtānyupādāya tiṣṭhati | mānasaṃ karma cittamāśrayate | imāni trīṇi kathaṃ viduṣo 'viduṣaśca lakṣaṇam | ato jñāyate nāsti prajñapteḥ svalakṣaṇam | (10) prajñaptilakṣaṇamanyatra vartamānamapi na punarekam | yathoktam- śalyaviddha iva rūpyate iti | rūpyata iti rūpalakṣaṇam | vedayata iti vedanālakṣaṇe puruṣa ucyate | yathāha bhagavān- vidvān mūḍhaśca sarvaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ vedayate | vidvān sukhe duḥkhe na kāmamutpādayati | bahvādinimittodgrahaṇaṃ saṃjñālakṣaṇamityapi puruṣa evocyate | yathāha- prabhāmahaṃ paśyāmi rūpamahaṃ paśyāmīti | [saṃskṛta]mabhisaṃskarotīti saṃskāralakṣaṇe 'pi puruṣa evocyate | yathāha- ayaṃ puruṣapudgalaḥ puṇyopagaṃ saṃskāramabhisaṃskaroti | apuṇyopagaṃ saṃskāramabhisaṃskaroti | āneñjyopagaṃ saṃskāramabhisaṃskarotīti | vijānātīti vijñānalakṣaṇe 'pi puruṣa evocyate | yathāha- [kṣipraṃ] dharmaṃ vijānāti vijño jihvā sūparasaṃ yathā | iti | ato yadanyatragatamuktamapi bahulakṣaṇamucyate | idaṃ prajñaptilakṣaṇam | rūpādi[sva]lakṣaṇaṃ nānyatragataṃ nāpi bahulakṣaṇam |
(11) yo dharmaḥ sarveṣāmanuśayakaraḥ sa prajñaptisan | paramārthadharmastu nānuśayakaraḥ | anuśayā hi puruṣaṃ kurvanti | (12) prajñaptau ca na jñānotpādo bhavati | purovartirūpādiṣu jñānotpādo bhavati | taduttaraṃ manovijñānena vikalpayati ghaṭamahaṃ paśyāmītyādi | ghaṭasya jñānamavaśyaṃ rūpādyapekṣam | kasmāt | rūparasagandhasparśānupādāya hi ayaṃ ghaṭa iti vyavahāraḥ | paramārthajñānantu na yatkiñcidapekṣya bhavati |
(13) prajñaptau ca bhavati saṃśayaḥ yathā sthāṇurvā puruṣo vā iti | rūpādiṣu tu na saṃśayo bhavati rūpaṃ vā kiṃ vā śabda iti | (pṛ) rūpādāvapi saṃśayo bhavati kimasti rūpaṃ kiṃ vā nāsti rūpamiti | (u) nedaṃ yuktam | rūpaṃ paśyan naiva saṃśete ayaṃ śabda iti | anyasmāt kāraṇāt saṃśayo bhavati kimasti rūpaṃ kiṃ vā nāsti rūpamiti | yathā rūpaṃ śūnyamiti śrutvā punā rūpaṃ paśyan saṃśete kimasti kiṃ vā nāstīti | nirodhasatyaṃ paśyato 'yaṃ saṃśayaḥ prahīyate | (pṛ) nirodhasatye 'pi saṃśayo bhavati kimasti nirodhaḥ kiṃ vā nāsti nirodha iti | (u) abhiniviṣṭeṣu saṃśayo bhavati na tu nirodhasatye | asti nirodha iti mataṃ nāsti nirodha iti matañca yaḥ śṛṇoti tasya bhavati saṃśayaḥ kimasti kiṃ vā nāstīti | sa tadā na nirodhasatyaṃ paśyati | kasmāt | nirodhasatyaṃ paśyato na punaḥ saṃśayo bhavati | ato jñāyate saṃśayotpādasthale prajñaptirasti |
(14) ekasmin vastuni bahuvijñaptyutpattilābhe prajñaptirasti | yathā ghaṭādau | paramārthadharme tu na tathā | kasmāt | rūpādau na bhavanti śrotrādivijñaptayaḥ | (15) bahvāyatanasaṅgṛhītaṃ prajñaptisat | yathā ghaṭādayaḥ | ataḥ kecidvadanti prajñaptisat caturmahābhūtasaṅgṛhītam | paramārthadharmastu na bahvāyatanasaṅgrahaṃ labhate | (16) yat niḥsvabhāvaṃ sat kriyāsamarthaṃ bhavati | idaṃ prajñaptisat | yathā puruṣaḥ karotīti | puruṣasvabhāvaḥ karmasvabhāvaśca na paramārtha upalabhyate | snehadveṣādivikalpo yaḥ kaścana sa sarvaḥ prajñaptisan | na paramārthasan | kasmāt | rūpādidharmāṇāṃ sākṣāddarśane na snehadveṣādisaṃjñotpadyate | (17) gamyate āgamyata ityādi, ucchidyate vinaśyati ityādi, dāhyate ( SSS_361 ) pradāhyate ityādi yā kācana kriyā sarvā sā prajñaptisatī | na paramārthasatī | kasmāt | paramārthadharmāsyādāhyatvāt | avināśyatvāt | puṇyapāpādikarma sarvaṃ prajñaptisat | kasmāt | prāṇātipātādi pāpaṃ prāṇātipātaviratyādi puṇyaṃ sarvaṃ na paramārthasat | (18) prajñaptisadāpekṣikam- yathā idaṃ, tat, guru laghu, dīrghaṃ hrasvaṃ, mahadalpaṃ, ācāryaḥ antevāsī, pitā putraḥ ārya anārya ityādi | paramārthastu nāpekṣikaḥ | kasmāt | rūpaṃ nānyapadārthamapekṣya śabdādīn sādhayatīti | na śūnyatayā prajñaptikhaṇḍanaṃ prajñaptisat | yathā vṛkṣān niśritya vanaṃ khaṇḍyate | mūlakāṇḍaṃ niśritya vṛkṣaḥ khaṇḍayate | rūpādi niśritya mūlakāṇḍaṃ khaṇḍyate | tathā śūnyatayā yat khaṇḍanaṃ tattu paramārthasat | yathā rūpādi śūnyatayā khaṇḍyate |
(19) śūnyatācāryāyatanānuvartanaṃ prajñaptisat | nairātmyacaryāyatanānuvartanantu paramārthasat | (20) santi catvāro vādāḥ- ekatvaṃ, nānātvaṃ, anirvacanīyatvaṃ, abhāva iti | ete catvāro vādāḥ sāvadyāḥ | ato jñāyate ghaṭādayaḥ prajñaptisanta iti |
ekatvam- rūparasagandhasparśā eva ghaṭa iti | nānātvam rūpādīn vihāyānyo 'sti ghaṭa iti | anirvacanīyatvam- rūpādaya eva vā ghaṭaḥ kiṃ vā tadvayatirikto ghaṭa iti na nirvaktuṃ śakyate | abhāvaḥ- nāstyayaṃ ghaṭa iti | ime catvāro vādā ayuktāḥ | ato jñāyate ghaṭaḥ prajñaptiriti |
prajñaptilakṣaṇavargo dvicatvāriṃśaduttaraśatatamaḥ |
143 ekatvakhaṇḍanavargaḥ
(pṛ) eṣāmekatvādīnāṃ caturṇāṃ vādānāṃ ke doṣāḥ | (u) ekatvavāde doṣo yaduta rūpādīnāṃ dharmāṇāṃ lakṣaṇaṃ pratyekaṃ vibhaktam | yadi ghaṭa ekaḥ, tadā na sambhavati | rūpādīni naikaikaṃ pṛthivīdhāturityucyante | tatsamavāyaḥ kathaṃ pṛthivī bhavet | kasmāt | yadyekaiko 'śvo na gaurbhavati | tatsamavāyaḥ kathaṃ gaurbhavet | (pṛ) yathā ekaikaṃ tilaṃ na kalāpaṃ sādhayati | tatsamavāyastu sādhayati | evaṃ rūpādīnyekaikaṃ na pṛthivīṃ sādhayanti | tatsamavāyastu sādhayati | (u) na yujyate | kasmāt | tilakalāpaḥ prajñaptisan | ekatvādi tu paramārthadharme vicāryate | iti kathaṃ dṛṣṭāntaḥ syāt |
rūparasagandhasparśāścatvāro dharmāḥ | pṛthivī tu ekadharmaḥ | na catvāra ekaḥ syāt | yadi catvāra ekaḥ | eko 'pi catvāraḥ syāt | tattu na sambhavati | ato jñāyate rūpādaya eva na pṛthivīti | laukikā vadanti- pṛthivīrūpaṃ pṛthivīgandhaḥ pṛthivīrasaḥ pṛthivīsparśaṃ iti | na paśyāmo rūparūpamiti vadantaṃ yaṃ kañcana | anyadharmalakṣaṇenāvaśyaṃ pradarśyate- yathā amukasya puruṣasya kuṭīti | (pṛ) idaṃ nānyadharmalakṣaṇena pradarśanaṃ, svadharmeṇaiva svātmapradarśanam | yathā śilāpuruṣasya hastapādamiti | kasmāt | na hi hastapādavyatiriktaḥ śilāpuruṣo 'sti | evaṃ rūpādivyatiriktā pṛthivī yadyapi nāsti | tathāpi svātmarūpeṇaiva svātmapradarśanaṃ [iti vadataḥ] ko doṣaḥ | (u) yadyucyate pṛthivī rūpādinā svātmānameva pradarśayatīti nāyaṃ nyāyo bhavati | śīlāpuruṣadṛṣṭānto yadyapi bhavatoktaḥ | sa dṛṣṭāntastu na yuktaḥ | kasmāt | śilāpuruṣasya hasta iti pradarśane tadanyaḥ kāyaḥ śilāpuruṣa iti syāt | śūnyatāyāmapi ca astītyabhidhīyate | yathā vadanti śilāpuruṣasya kāya iti | tasmin samaye śilāpuruṣa eva na punastadanyo 'stītyucyate | yathā bhagavānāha- santyasmin kāye keśā romāṇi raktaṃ māṃsaṃ ityādi | tāni keśādīni vihāya nāstyanyaḥ kāyaḥ | keśādīnāṃ niśrayasthānamidaṃ pṛthagasadapi [astīti] abhidhīyate | ato jñāyate śilāpuruṣa iti vacanamapi mṛṣāvacanam, iti | yadi śilāpuruṣadṛṣṭāntena pṛthivīṃ sādhayasi | tathāpi nāsti pṛthivī | bhavatāṃ sūtre uktaṃ- rūparasagandhasparśavatī pṛthivīti | iyaṃ pṛthivyeva nāsti kāyavat | ato jñāyate rūparasagandhasparśā eva, naivāstīyaṃ pṛthivīti |
guṇānāñca na lakṣaṇaṃ pradarśayituṃ śakyate | rūpaṃ gandhavaditi na vaktuṃ śakyate | rūparasagandhasparśavatī pṛthivī iti tu vaktuṃ śakyate | ato naikatvamiti | rūpādibuddhiḥ pṛthivībuddhiśca pṛthak | ato jñāyate rūpādīni na pṛthivīti | anyadrūpādīnāṃ nāma anyat pṛthivyā nāma | (pṛ) buddhibhedo nāmabhedaśca sarvaḥ saṃyoge bhedavān | (u) yadi buddhirnāmasaṃyogamātreṇāsti | [tadā] saṃyogo nāmamātraṃ bhavet | tathā ca pṛthivī nāmamātramasti | iti nāstyekatvavādaḥ |
pṛthivī sa sarvendriyajñeyā bhavati | kenedaṃ jñāyate | puruṣa evaṃ cintayati- pṛthivīṃ paśyāmi, pṛthivīṃ rasayāmi, pṛthivīṃ spṛśāmi iti | yadi rūparasagandhasparśāḥ pṛthivī | na ( SSS_363 ) syāt rūpamātre pṛthivīṃ paśyāmīti pṛthivīsaṃjñā | gandhādāvapyevam | vastutastu na rūpamātre pṛthivī jñāyate | ato jñāyate na rūpādīnyeva pṛthivīti | prajñaptisaṃjñākāraṇe ekasminnavayave ca prajñaptisaṃjñābhidhīyate | yathā kaścid vṛkṣaśākhāṃ chindan vadati- vṛkṣaṃ chindāmi, vanaṃ chindāmīti ca | guṇānāṃ sīmāni dravyāṇi anyāni | tatra yadyasti kāraṇam | nānena sidhyati ekatvavādaḥ |
sāṃkhyāḥ punarāhuḥ- pañca guṇāḥ pṛthivīti | tadapyayuktam | kasmāt | yathā pūrvamuktaṃ- śabdo rūpādivyatiriktaḥ kṣaṇikaḥ santānapravṛttaḥ | na caturmahābhūtasādhanaheturiti | ato jñāyate na sarvāṇi bhautikāni śabdavantīti ||
ekatvakhaṇḍanavargastricatvāriṃśaduttaraśatatamaḥ |
144 nānātvakhaṇḍanavargaḥ
(pṛ) nānātvavāde ke doṣāḥ | (u) rūpādīn vihāya nāsti pṛthivī | kasmāt | kena tat jñāyate | na hi rūparasagandhasparśān vihāya pṛthivībuddhirutpadyate | rūpādidharmeṣvevotpadyate | kasmāt | yathā anyat rūpaṃ anye śabdādayaḥ | na ca śabdādīnapekṣya rūpabuddhirutpadyate | yadi rūpādivyatiriktā pṛthivī | rūpādīnyanapekṣyāpi pṛthivībuddhiḥ syāt | na vastutastānyanapekṣya bhavati | ato nāsti pṛthivī pṛthak | (pṛ) nānyadharmamanapekṣya bhavati | avaśyaṃ rūpalakṣaṇamapekṣya rūpabuddhirbhavati | (u) sāmānyalakṣaṇakhaṇḍanavarge vakṣyate | na rūpavyatiriktaṃ rūpalakṣaṇaṃ pṛthagastīti | ato na yujyate |
pṛthivyādipṛthagdharmasya nendriyaṃ jñāpakam | ato jñāyate na pṛthak santi pṛthivyādayo dharmā iti | (pṛ) pṛthivyādayo dvīndriyagrāhyā yaduta kāyendriyagrāhyāścakṣurindriyagrāhyāḥ | kena tat jñāyate | cakṣuṣā dṛṣṭvā jānīmo 'yaṃ ghaṭa iti | kāyendriyeṇa spṛṣṭvāpi jānīmaḥ ayaṃ ghaṭa iti | ato nendriyagrāhyā iti bhavato vacanamayuktam | (u) tathā cet ghaṭo 'yamindriyacatuṣṭayagrāhyaḥ syāt | ghrāṇenāpi mṛta jighryate | rasanayāpi mṛt rasyate | (pṛ) ghrāṇarasanābhyāṃ na gṛhṇāti ghaṭam | kasmāt | na hyandhakāre vivecayati ghaṭo vā jighrayate kapālaṃ vā | ghaṭo vā rasyate kapālaṃ vā iti | (u) yadyapi na vivecayati kiṃ ghaṭa uta kapālamiti | tathāpi mṛdi jñānaṃ bhavati mṛdaṃ ( SSS_364 ) jighrāmi, mṛdaṃ rasayāmīti | yadi ghaṭa udgatamukhaṃ khanyate | tadā dṛṣṭvā spṛṣṭvā vā na nirdhārayati kimayaṃ ghaṭa śarāvaḥ kiṃ vā ghataśakalamiti | ato jñāyate cakṣurindriyaṃ kāyendriyañca na ghaṭaṃ gṛhṇīyāt iti | andhakāre ghaṭabuddhirutpannāpi na vivecayati suvarṇaghaṭo rajataghaṭo vā iti | ato jñāyate cakṣurindriyaṃ kāyendriyamapi na ghaṭaṃ gṛhṇīyāt | ghrāṇendriyaṃ jihvendriyaṃ puṣpaphalakṣīrasurādīn dharmān gṛhṇāti | cakṣurindriyaṃ kāyendriyantu na gṛhṇāti | yathā [cakṣuḥ] puṣpādi paśyati na vivicya jānāti gandhaḥ surabhirasurabhirvā raso madhuro 'madhuro vā ityādi | ato yadi mataṃ cakṣuḥkāyendriyābhyāṃ jānīmo dravyaṃ na ghrāṇajihvābhyāmiti | nedaṃ sambhavati | yathā ghrāṇajihve dravyaṃ pṛthakkṛtya na vikalpayataḥ | tathā cakṣuḥkāyendriye api dravyamapṛthagbhūtamapi na vikalpayataḥ |
pañcendriyeṣu prajñaptigrāhakaṃ jñānaṃ nāsti | ato jñāyate prajñaptirna cakṣuḥkāyaghrāṇajihvendriyairlabhyate | ṣaṣṭhasya tvasti prajñaptijñāpakaṃ jñānam | kasmāt | manovijñānasya sarvadharmālambanatvāt | cakṣuryadi rūpaṃ paśyati arupañca paśyati | tadā śabdādīnamapi paśyet | tathā cet śrotrādīnīndriyāṇi nāvaśyakāni syuḥ | na tu sambhavati | ataścakṣuḥkāyendriyābhyāṃ na dravyaṃ gṛhyate | (pṛ) rūpeṇa dravyopalabdhau cakṣuḥ paśyati | na tu sarvo rūpātpṛthagbhūto dharmo dṛśyaḥ | (u) rūpeṇa ghaṭopalabdhiritīdaṃ na yujyate | kasmāt | kaḥ karoti ghaṭarūpam | saṃyogamātramidam | ato na rūpeṇa ghaṭopalabdhiḥ | yadi ca dṛśyadharmeṇa tadanyadharma upalabhya dṛśyo bhavati | ghaṭādinādṛśyadharmeṇa rupolabdhiriti rūpamapi adṛśyaṃ syāt | ghaṭo 'pi dvividhaḥ syāt dṛśyo 'dṛśya iti | dṛśyadharmasyādṛśyopalabdhyarthatvāt | yadyavaśyaṃ rūpādidharmasyopalabdhatvāt cakṣurādīndrayagrāhyamiti | [tadā] rūpalakṣaṇaṃ cakṣurindriyagrāhyamiti na syāt | kasmāt | bhavatāṃ sūtre rūpamupādāya (=rūpahetukaṃ) indriyeṇa rūpaṃ dṛśyamitīdaṃ rūpalakṣaṇaṃ punaralakṣaṇaṃ bhavati | tathā tu rūpalakṣaṇamadṛśyamiti syāt | ato na yujyate |
yadi rūpopalabdhyā dṛśyamiti | [tarhi] sarvāṇīndriyāṇi dravyaṃ jānīyuḥ | śrotrendriyamapi ākāśaṃ jānīyāt śabdopalambhāt | kāyendriyeṇa vāyuṃ jānīyāt sparśopalambhāt | ( SSS_365 ) bhavatāṃ mate tu na yujyate | ato nedaṃ dharmamupalambhayati | (pṛ) anye dharmā nopalabdhikarāḥ | rūpamātramupalabdhikaram | (u) maivam | na tatrāsti vinigamanā rūpamātramupalabdhikaraṃ nānye dharmā iti | yathā bhavānāha mahatyanekadravyavattvāt rūpāccopalabdhiriti | evaṃ rūpahetukaṃ rūpamupalabhyate | rūpalakṣaṇopalambhena rūpaṃ taduttaramupalabhyam | na rūpamātramupalabdhikaramiti | evamukte ['pi] na pūrvoktadoṣaparihāraḥ |
anyakālaṃ rūpabuddhirutpadyate anyakālañca ghaṭabuddhiḥ | ato rūpāt ghaṭopalambhe ka upakāraḥ | yathā andho 'bhyastaghaṭaparimāṇo vinaṣṭacakṣuṣko 'pi spṛṣṭvā ghaṭaṃ jānāti | ato na rūpamātraṃ darśanasya kāraṇam | andhaḥ kāyendriyeṇa ca vāyuṃ jānāti | ato na rūpamātropalambhāt jñānamutpadyate | bhavatāṃ sūtre 'pyuktam- kāyāgataspṛṣṭaḥ sparśo na pṛthivyaptejasāṃmiti jñātavyam- adṛṣṭaliṅgo vāyuriti | tadapyayuktam | kasmāt | andha imaṃ vāyuṃ jānannapi na jānāti vāyurayaṃ kiṃ dṛśyaḥ kiṃvā adṛśya iti | puruṣaścakṣuṣā saṃkhyāparimāṇādīn dharmān paśyati | na tatrāsti rūpopalabdhiḥ | gandhamāghrāyāpi agandhadharme jñānaṃ labhate | rasaṃ rasayitvāpi arasadharme jñānaṃ labhate | ato 'vaśyaṃ rūpolambhena dravyaṃ tadūrdhva jñeyamitīdamayuktam |
(pṛ) yadi rūpopalambho darśanasya na kāraṇam | ye saṃkhyāparimāṇādayo dharmāḥ [te] adṛśyadravyagatāḥ, vāyuśca dṛśyaḥ syāt | (u) asmanmate rūpaṃ vihāya nāstyanyo dharmo dṛśyaḥ | ato jñāyate mate ['smin] yatra rūpamutpannamasti tatra cakṣuḥ paśyati | cakṣuṣā dṛṣṭarūpasyaiva ghaṭasaṃjñā bhavati | yasmin dharme nāstyutpannaṃ rūpam, tatra sacakṣuṣkasyāpi notpadyate 'nyaghaṭasaṃjñā | ato rūpadi vihāya pṛthagasti ghaṭa itīdaṃ na nyāyyam ||
nānātvakhaṇḍanavargaścatuścatvāriṃśaduttaraśatatamaḥ |
145 anirvacanīyatvakhaṇḍanavargaḥ
(pṛ) anirvacanīyatve ke doṣāḥ | paramārthadharmo naikatvanānātvābhyāmanirvacanīyaḥ | kasmāt | na hetudṛṣṭāntau staḥ idamanirvacanīyamiti jñāpayitum | rūpādayo dharmāḥ paramārthasantaḥ | ato nānirvacanīyāḥ | dharmāḥ pratyekaṃ sasvalakṣaṇāḥ | yathā rūpaṇalakṣaṇaṃ rūpam | na nānātvalakṣaṇam | kathamucyate 'nirvacanīyamiti | vijñānaviśeṣāddharmaviśeṣaḥ | yathā cakṣurvijñānena rūpaṃ jñāyate, na śabdādi | ato 'sya nānirvacanīyatā | rūpaṃ rūpāyatanasaṅgṛhītaṃ na śabdādisaṅgṛhītam | yadyanirvacanīyatvamicchasi | idaṃ rūpamidaṃ rūpamiti nirvacanīyamasti | rūpamidamarūpamidamiti anirvacanīyam | evaṃ śabdādayo 'pi | dharmāṇāṃ kramaḥ saṃkhyā cāsti | yadyanirvācyāḥ | tadā dharmā asaṃkhyāḥ syuḥ | kasmāt | prathamaṃ dvitīyamiti lakṣaṇabhedasyābhāvāt | ato jñāyate paramārthato nānirvācyāḥ dharmāḥ prajñaptāveva ekatvanānātvasatvāducyate 'nirvācya iti ||
anirvacanīyatvakhaṇḍanavargaḥ pañcacatvāriṃśaduttaraśatatamaḥ |
146 abhāvakhaṇḍanavargaḥ
(pṛ) abhāvavāde ke doṣāḥ | (u) abhāvatve na puṇyapāpādīnāṃ vipāko vimuktyādayaḥ sarve dharmāḥ | vidyamānaṃ nāstīti grahe sa graho 'pi abhāvaḥ syāt | vaktuḥ śrotuścābhāvāt | asti nāstīti vādāḥ śraddhayoktāḥ pratyakṣajñānaśraddhayā vā bhavanti anumitijñānaśraddhayā vā bhavanti | sūtramranthānusāreṇa vā bhavanti | yatkiñcana nāstīti yat vacanaṃ tadeṣu triṣu na bhavati | sūtraṃ vānusarāma iti bhavatāmāśayo [yaḥ] nāyaṃ yujyate | sūtrāśayo 'pi duḥsaṃvādaḥ | kadācidastītyāha kadācinnāstītyāha | kathaṃ śraddhāṃ gṛhṇīmaḥ | yadyanumānajñānaṃ śraddadhyāt | avaśyaṃ pratyakṣapūrvakamanumitijñānaṃ bhavet | ghaṭādayo dharmā idānīṃ pratyakṣadṛṣṭāḥ santi | jñānajanakatvāt | yo jñānajanakaḥ dharmo 'sti nābhāva[rūpaḥ] |
idānīṃ ghaṭaśarāvādayaḥ saviśeṣā dṛśyante | yadi sarve 'bhāvāḥ | kaḥ saviśeṣaḥ syāt | mithyāsaṃjñayā saviśeṣā iti bhavatāṃ matam | kasmāt ākāśe ghaṭādīn na vikalpayati | mohātpadārthabuddhirutpadyata iti bhavatāṃ matam | sarveṣāmabhāvatve moho 'pyabhāvaḥ syāditi kena pravarteta | sarve dharmā abhāvā iti bhavata āśaye jñānamidaṃ kiṃ pratītya bhavati | na hi jñānānyabhāvapratyayenotpadyante | padārthān jānātīti jñānam | nedaṃ jñānamabhāva iti vācyam | yadyatyantābhāvā iti | tadā sarve janā yathābhipretaṃ yatkiñcana kuryuḥ | kintvāryā dānaśīlakṣāntyādikuśalakarmābhiratā akuśaladharmaviviktāśca bhavanti | ato jñāyate nābhāvā iti | ghaṭādayo dharmāḥ pratyakṣajñeyāḥ | bhavāṃstvāha- pratyakṣaṃ sarvamabhāvarūpamiti | abhāvadharmakatvācca na sūtre śraddadhīta | tathā ca kena kāraṇenāha- sarvamabhāva iti | ataḥ sarvamabhāva itīdaṃ [na] spaṣṭaṃ bhavet | yadi kāraṇena na prakāśayati [tadā] paragṛhītaṃ prakṛtitaḥ sidhyet | paravādasya siddhatvāt bhavatāṃ dharmo vinaśyet | yo bhāvaḥ kāraṇena sādhyaḥ na so 'bhāva ityucyate ||
abhāvakhaṇḍanavargaḥ ṣaṭcatvāriṃśaduttaraśatatamaḥ |
147 abhāvasthāpanavargaḥ
abhāvavādyāha- yadyapi vacasā śūnyatāṃ khaṇḍayasi | tathāpi dharmāṃḥ paramārthato 'bhāvāḥ | indriyairviṣayāṇāmanupalambhāt | kasmāt | na hyasti dharmāṇāmavayavī grāhyaḥ | ataḥ sarve dharmā agrāhyāḥ | agrāhyādabhāvā[tmakāḥ] | avayavinyagrāhye 'pi avayavā grāhyā iti bhavato yanmatam | tanna yuktam | nāvayaveṣu buddhirbhavati | kasmāt | sthūlaghaṭādīnāṃ padārthānāmeva grāhyatvāt | na cāvayavā avayavinaṃ kurvanti | kasmāt | avayavinamupādāya hi avayavā ucyante | avayavino 'bhāvādavayavā api na santi | dravyeṣu guṇeṣu asatsu nāvayavāḥ santi | ato na santyavayavāḥ | sūkṣmāvayavān paśyato 'vayavabuddhiḥ sadā bhavati na ghaṭabuddhiḥ | kasmāt | avayavān nityaṃ smarato ghaṭabuddhirnaiva bhavet | yadyavayavasmaraṇapūrvakaṃ ghaṭabuddhirbhavati | tadā ghaṭabuddhirvilambya bhavet | na vastuto vilambya ( SSS_368 ) bhavati | ato nāvayavāḥ smaryante | ghaṭaṃ dṛṣṭvā yannāvayavavikalpabuddhirbhavati saiva ghaṭabuddhiḥ |
sarve cāvayavā abhāvā[tmakāḥ]ḥ | kasmāt | sarvehyavayavā avayavaśo bhidyamānā aṇutāṃ yānti | aṇuśo bhidyamānā atyantābhāvatāṃ pratiyanti | sarveṣāṃ dharmāṇāṃ niṣṭhā śūnyatābuddhijananamavaśyam | ato 'vayavāḥ paramārthato 'bhāvatmakāḥ | avayavavādinaḥ satyadvayabhaṅgaḥ syāt | kasmāt | yo vadati nāstyavayavī kevalamavayavāḥ santīti | tasyātītāgāmidarśanaprahāṇādīni karmāṇi na syuḥ | evañca lokasatyaṃ nāsti | bhavān paramārthaṃ śūnyatāṃ manyate | paramārthe cābhāvātmakā avayavāḥ | ato jñāyate avayavamātravacanaṃ na satyadvaye 'vatārayati | satyadvaye 'navatārādabhāvaḥ |
yo dharmo 'paneyaḥ so 'bhābātmakaḥ | yathā avayavānupādāya avayavī nirākriyate | avayavāntarāṇyupādāya pūrvāvayavā nirākriyante | ato 'yamavayavavādo 'bhāvātmakaḥ | rūpādīnyapi abhāvātmakāni | kasmāt | na hi cakṣuḥ sūkṣmaṃ rūpaṃ paśyati | na ca mano gṛhṇāti pratyutpannaṃ rūpam | ato rūpamagrāhyam | cakṣurvijñānaṃ na vikalpayati idaṃ rūpamiti | manovijñānantu atīte anāgate vartate na rūpe vartate | ato nāsti kiñcidrūpavikalpakam vikalpakābhāvādrūpamagrāhyaṃ bhavati | nādyavijñānaṃ rūpaṃ vikalpayati | tathā dvitīyādivijñānānyapi | ato nāsti kiñcidrūpavikalpakam |
(pṛ) cakṣurvijñānena rūpe gṛhīte tato manovijñānamanusmarati | ato na nāsti vikalpakamiti | (u) cakṣurvijñānaṃ rūpaṃ dṛṣṭvā niruddhameva | tata ūrdhvaṃ manovijñānamutpadyate | manovijñānamidaṃ na rūpaṃ paśyati | adṛṣṭvā kathamanusmaret | yadyadṛṣṭvānusmaret | andho 'pi rūpamanusmaret | na vastuto 'nusmarati | ato manovijñānaṃ nānusmarati | (pṛ) cakṣurvijñānānmanovijñānamutpadyate | ato 'nusmarati | (u) maivam | kasmāt | sarvāṇi caramacittāni cakṣurvijñānamupādāya samutpannāni anusmareyuḥ | naiva vismareyuḥ | tasmādutpannatvāt | ( SSS_369 ) na vastuto yujyate | ato jñāyate manovijñānamapi nānusmarati | yathākāśānusmaraṇam, rūpaghaṭādigrahaḥ | sarve 'pi padārthastucchā abhāvātmakāḥ mṛṣāgṛhītāḥ | ataḥ sarve padārthā abhāvātmakāḥ |
yadi vadasi cakṣuḥ paśyatīti | kiṃ rūpaṃ prāpya paśyati kiṃ vāprāpya paśyati | yadi prāpya [paśyatīti] tadā na paśyati | cakṣurnātītalakṣaṇamitīdaṃ pūrvameva pratipāditam | yadyaprāpya paśyatīti | tadā sarvasthaṃ rūpaṃ paśyet | na vastutaḥ paśyati | ato jñāyate nāprāpya paśyatīti | (pṛ) rūpaṃ jñānagocaragataṃ cakṣuḥ paśyati | (u) ko nāma jñānagocaraḥ | (pṛ) yasmin kāle cakṣuḥ paśyati | [sa]jñānagocaraḥ ityucyate | (u) yadi cakṣuraprāptamapi jñānagocara ityucyate sarvasthaṃ rūpaṃ jñānagocaraḥ syāt | ataḥ prāpyāprāpyobhayathā na paśyati | ato jñāyate rūpamadṛśyamiti | yadi sati pūrvameva cakṣuṣi rūpe ca paścāccakṣurvijñānamutpadyate | tadedaṃ cakṣurvijñānaṃ nirāśrayaṃ niṣpratyayañca syāt | yadyekakāla[mutpadyate] tadā na cakṣūrūpapratyayaṃ cakṣurvijñānamityākhyāyate | aikakālikayormitho hetutvābhāvāt |
kiñca cakṣuścaturmahābhūta[mayam] | yadi cakṣuḥ paśyati | śrotrādīnyapi paśyeyuḥ | caturmahābhūtasāmyāt | evaṃ rūpamapi [paśyet] | cakṣurvijñānaṃ syāt sāyatanaṃ nirāyatanaṃ vā | ubhayathāsti doṣaḥ | tathā hi- yadi ca cakṣurvijñānaṃ cakṣurāśritaṃ, tadā sāyatanam | yadi padārtho nirāyatanaḥ tadā āśritya tiṣṭhatīti na labhyate | yadi bravīṣi vijñānaṃ cakṣuṣo 'lpabhāga utpadyate yadi vā vyāpyotpadyate | yadi vobhayoścakṣuṣorekakālamutpadyate | tadā sāyatanaṃ bhavati | sāyatanatve sāvayavam | evaṃ sati bahubhirvijñānairekaṃ vijñānaṃ sidhyati | ityayaṃ doṣaḥ | bahūnāṃ vijñānānāmaikakālikatvadoṣaścāsti | ekaikavijñānāvayavo na vijānāti avayavī tu vijānāti | vastutastu nāstyavayavī ityayaṃ doṣaḥ | yadi nirāyatanaṃ, tadā na cakṣurāśritaṃ syāt ||
abhāvasthāpanavargaḥ saptacatvāriṃśaduttaraśatatamaḥ |
148 śabdakhaṇḍanavargaḥ
abhāvavādyāha- ekatvagraha eva nāsti | kasmāt | cittaṃ hi kṣaṇikam | śabdo 'pi kṣaṇikaḥ | yathā vadanti puruṣa iti | aya [mekatva]vādo na śrāvyaḥ | kasmāt | "pu" śravaṇamanu vijñānaṃ na "ruṃ" śṛṇoti | "ruṃ" śrutvā śṛṇoti ṣam | iti nāstyekaṃ vijñānamakṣaratrayagrāhakam | ato nāsti vijñānamekatvavādagrāhakam | ato jñāyate śabdo na śrāvya iti | vikṣiptacittaḥ śabdaṃ śṛṇoti | samāhitacittastu na śṛṇoti | samāhitacittena tattvaṃ jñeyaṃ bhavati | ataḥ śabdo na śravaṇīyaḥ | śabdo 'yaṃ prāpya aprāpya vā ubhayathāpi na śravaṇīyaḥ | ubhayathāpyaśravaṇīyatvānnāsti śabdaḥ |
kecidāhuḥ- śrotramākāśasvabhāvamiti | tamya padārthābhāvarūpatvāt ākāśa ityākhyā | ato nāsti śrotram | śrotrābhāvāt śabdo nāsti | śabdakāraṇaṃ nāstītyataḥ śabdo nāsti | śabdakāraṇaṃ mahābhūtasaṃśleṣaḥ | ayaṃ saṃśleṣadharmo nopalabhyate | kasmāt | ye dharmā vibhinnasvabhāvāḥ, na te saṃśliṣyante | ye na vibhinnasvabhāvāḥ, kathaṃ teṣāṃ svataḥ saṃśleṣaḥ | ekatra sthitamapi kṣaṇikam | ato na saṃśleṣo labhyate |
śabdakhaṇḍanavargo 'ṣṭacatvāriṃśaduttaraśatatamaḥ |
149 gandharasasparśakhaṇḍanavargaḥ
na gandho grāhyaḥ | kasmāt | na hi ghrāṇavijñānaṃ vikalpayati | ayaṃ campakagandhaḥ ime 'nye gandhā iti | manovijñāna[mapi] na gandhaṃ jighrati | tasmānmanovijñānamapi na vikalpayati campakagandhamimam | (pṛ) yadyapi camapakagandhamimaṃ na vikalpayati | kintu gandhaṃ gṛhṇātyeva | (u) maivam | yathā kaściccampakavṛkṣamalabdhvā mohāccampakabuddhimutpādayati | tathā gandhamalabdhvā mohādgrandhabuddhimutpādayati | pūrvoktavat gandhaḥ prāpto vā aprāpto gṛhyata ityubhayathāsti doṣaḥ | tasmānnāsti gandhaḥ | tathā raso 'pi sparśo 'pi nāsti | kasmāt | sūkṣmādyavayaveṣveva sparśajñānaṃ notpadyata iti yathāpūrvaṃ vaktavyam | ato nāsti sparśaḥ ||
gandharasasparśakhaṇḍanavarga ekonapañcāśaduttaraśatatamaḥ |
150 manovijñānakhaṇḍanavargaḥ
manovijñānamapi dharmānna gṛhṇāti | kasmāt | manovijñānaṃ hi na pratyutpannān rūparasagandhasparśān gṛhṇāti | [yat] atītamanāgataṃ tannāstīti pūrvamuktameva | ato manovijñānaṃ na rūpādīn gṛhṇāti | (pṛ) yadi manovijñānaṃ rūpādīn dharmān na jānāti | svātmānaṃ [vā] jānīyāt | (u) na [kaścit] dharmaḥ svātmānaṃ jānāti | kasmāt | na pratyutpanne svātmavedanaṃ sambhavati | tadyathā asi[dhārā] na svātmānaṃ chinatti | atītānāgatayorasaddharmatvāt nānyaccittamasti | ato manovijñānaṃ na khātmānaṃ vijānāti |
(pṛ) yadi kaścit paracittaṃ jānāti | tadā tanmanovijñānaṃ caittadharmaṃ jānātyeva | (u) yathā kasyacit cittaṃ svātmānamajñātvāpi cintā bhavati ahaṃ cittavāniti | evaṃ paracitte 'pi | yo 'nāgatadharmo 'bhāva[rūpaḥ] so 'pi jñānajanakaḥ | paracittamapyevamiti cetko doṣaḥ | dharmālambanaṃ mana iti [mataṃ] bahudhā duṣṭam | yathā manaḥ prāpyālambate vijānāti | [vā] aprāpyālambate | manaśca na rūpādīnanusmaret | ebhirdoṣairna manovijñānaṃ dharmān vijānāti ||
manovijñānakhaṇḍanavargaḥ pañcāśaduttaraśatatamaḥ |
151 hetuphalakhaṇḍanavargaḥ
abhāvavādyāha- yadyasti phalam | hetau pūrvaṃ san vā guṇa utpadyeta | pūrvamasan[vā] guṇa utpadyeta | ubhayathā cāsti doṣaḥ | yathā dvayorhastayoḥ pūrvamasan śabdo bhavati | dadhihetau pūrvamasat dadhi, dadhi utpādayati | śakaṭahetau pūrvamasamat śakaṭaṃ, śakaṭamutpādayati | ato na hetau pūrvaṃ san guṇaḥ phalamutpādayati |
bhavato yadi mataṃ hetau pūrvamasan guṇaḥ phalamutpādayatīti | tadā rūparahitavāyusūkṣmareṇū rūpamutpādayet | tathā cet vāyū rūpavān syāt | vajrādīnāṃ gandhavattā syāt | dṛṣṭe paśyāmaḥ khalu śuklatantuḥ śuklapaṭaṃ sādhayati | kṛṣṇatantuḥ kṛṣṇapaṭaṃ sādhayati | yadi ( SSS_372 ) hetau pūrvamasan guṇaḥ phalaṃ sādhayati | kasmāt śuklatantuḥ śukla[paṭa]meva sādhayati na kṛṣṇam | ato na hetau pūrvamasan guṇaḥ phalamutpādayati |
imau dvāvapi dṛṣṭāntau duṣṭau | ato nāsti phalam | yadi hetau satkāryam, tadā notpadyeta | kathaṃ sadutpadyeta | yadyasat | tadapi notpadyeta | asatkathamutpadyeta | (pṛ) dṛṣṭe paśyāmaḥ khalu ghaṭaṃ kiyamāṇam kathaṃ nāsti ghaṭa iti | (u) ghaṭo 'yaṃ pūrvamakṛtaḥ kathaṃ karaṇīyaḥ | tasyaivābhāvāt | yadi pūrvaṃ kṛta eva | kathaṃ karaṇīyaḥ | tasya sattvāt | (pṛ) kriyamāṇaḥ kriyata ityucyate | (u) nāsti kriyamāṇam | kasmāt | yaḥ kṛtabhāgaḥ sa kṛtakoṭau patati | yo 'kṛtabhāgaḥ [so] 'kṛtakoṭau patati | ato nāsti kriyamāṇam | yadi ghaṭaḥ kriyāvān, atīto 'nāgataḥ pratyutpanno vā syāt | atīto na kriyāvān | niruddhatvāt | anāgato na kriyāvān asattvāt | pratyutpanno 'pi na kriyāvān, bhūyamānatvāt |
kārakamupādāya kriyāvataḥ karma sidhyati | tatra kāraka eva vastuto nopalabhyate | tathā hi | śīrṣādyavayaveṣu kriyāvṛttyabhāvānnāsti kārakaḥ | kārakābhāvāt kriyāvṛttirapi nāsti | hetuḥ kāryasya pūrvaṃ vā, kiṃ vā paścāt, kiṃ vā samakālam, sarvathā na yujyate | kasmāt | yadi pūrvaṃ hetuḥ paścātkāryam | hetau niruddhe kena phalamutpadyeta yathā avidyamānaḥ pitā kathaṃ putramutpādayet | yadi paścāddhetuḥ pūrvaṃ phalam | hetuḥ svayamanutpannaḥ kathaṃ phalamutpādayet | yathā anutpannaḥ pitā kaḥ putramutpādayati | yadi hetuḥ phalañca samakālam na tarhi ayaṃ nyāyaḥ | yathā dve śṛṅge yugapadudbhūte nocyete vāmadakṣiṇe 'nyonyahetuke | siddhāntā ime trayo 'pi ayuktāḥ | ato nāsti phalam |
hetuphale ime yadyekaṃ, yadi vā nānā | ubhayathāsti doṣaḥ | kasmāt | yadi nānā | tadā tantūn vihāya paṭaḥ syāt | yadyekam | tantupaṭayorvibhāgo na syāt | laukikā na paśyanti kañcana dharmaṃ hetuphalayorapṛthagbhāvarūpam |
yadyasti phalam | syāt svakṛtaṃ parakṛtamubhayakṛtamahetukṛtaṃ vā | sarvamidamayuktam | kasmāt | na kaściddharmaḥ svātmānaṃ karoti | yadyasti svarūpataḥ | kiṃ svātmakriyayā | yadi nāsti svarūpataḥ | kaḥ karoti svātmakriyām | na ca paścāmaḥ kañcana dharmaṃ svātmānaṃ ( SSS_373 ) kurvantam | ato nāsti svakṛtan | parakṛtamayuktam | kasmāt | cakṣūrūpayorvijñānotpattau vṛttyabhāvāt na parakṛtam | kartṛtvasaṃjñābhāvātsarve dharmā akartṛkāḥ | yathā "bījasya naivaṃ bhavati- ahamaṅkuramabhinirvartayāmīti | cakṣuṣo rūpasya naivaṃ bhavati- āvāṃ saha vijñānamabhinirvartayāva iti | ataḥ sarvadharmāṇāṃ nāsti kartṛtvasaṃjñā | ubhayakṛtamapyayuktam | svakṛtaparakṛtadoṣasattvāt | ahetukṛtamapi na yuktam | hetāvāsati phalamapi nāstītyucyate | yadi caturdhāpi nāsti | kathamasti phalam | yadyasti, ucyeta |
phalamidaṃ yadi kriyācittapūrvakaṃ syāt, yadi vākriyācittapūrvakaṃ syāt | yadi kriyācittapurvakam | garbhe 'pi bālānāṃ cakṣurādikāyāvayaveṣu kaḥ sacittatvaṃ karoti | īśvarādayo 'pi na kurvanti | pūrvakṛtasya karmaṇo 'pi nāsti kriyācittam | karmedamatītagatam | kathaṃ kriyācittaṃ bhavet | ato na karmaṇo 'pyasti cittam | yadyakriyācittapūrvakamiti | kathaṃ parasya duḥkhakṛt duḥkhaṃ labhate | parasya sukhakṛt sukhaṃ labhate | dṛṣṭe ca karmakaraṇe citte vikalpayati- evaṃ kartavyaṃ, evaṃ na kartavyamiti | yadi nāsti kriyācittam | kathamayaṃ vibhāgo bhavet | ataḥ sacittapūrvakamacittapūrvakaṃ sarvamayuktam | evamādayaḥ sarve 'pīndriyaviṣayā nopalabhyante | ato nāsti dharmaḥ |
hetuphalakhaṇḍanavarga ekapañcāśaduttaraśatatamaḥ |
152 lokasatyavargaḥ
uttaramucyate | yat bhavān nānākāraṇairbravīti- sarve dharmāḥ śūnyā iti | tanmatamayuktam | kasmāt | pūrvamevoktaṃ mayā- yadi sarvamabhāva[rūpa]m | śāstramidamapyabhāvarūpam | nāpi sarvadharmeṣu ityādiśūnyatādūṣaṇamaprativadannapi śūnyatāṃ sthāpayasi | ato na sarvadharmā abhāvātmakāḥ | yadbhavatoktaṃ- nāstīndriyaṃ, nāstipratyaya ityādi | na tadasmābhiḥ pratipāditam | kasmāt | bhagavān sūtre svayamidaṃ nyaṣedhīt | yaduta pañca vastūnyacintyāni ( SSS_374 ) lokavastu, sattvavastu, karmapratyayatāvastu, dhyānaniṣṭhāvastu, tathāgatavastu iti | idamasarvajñaḥ puruṣo 'bhyūhya na nitīrayituṃ śaknoti | tathāgatāḥ kevalaṃ dharmavivecanajñānasamarthāḥ | śrāvakāḥ pratyekabuddhāśca nirvāṇajñānamātragatiṃgatā dharmāṇāṃ vivecanajñānasyekadeśalābhinaḥ | tathāgatāḥ paraṃ sarvadharmāṇāṃ sarvākāraṃ prakṛtito naissvābhāvyaṃ viśeṣasāmānyalakṣaṇāni sarvāṇi pratividhyanti | yathā puruṣālayādayaḥ padārthāḥ suvināśā duṣkalpāḥ | evaṃ śūnyatājñānaṃ sulabham | dharmāṇāṃ pravicayajñānaṃ durutpādam |
(pṛ) yathā bhagavatā bodhimaṇḍagatena dharmāṇāṃ lakṣaṇaṃ pratilabdham | yathā ca bhagavatopadiṣṭam | tattathaiva bhaviṣyati | (u) bhagavān sarvadharmānupadiśannapi na sarvākāramupadiśati | vimuktyarthatvābhāvāt | tadyathā bhagavānupadiśati sarvadharmāḥ pratītya samutpannā iti | nopadiśatyekaikaśaḥ kiṃpratyaya iti |
duḥkhanāśanaprayojanamātramapekṣitamiti[tat]- upadiśati | vicitrāṅkādīni rūpāṇi nṛttagītādayo nādā gandharasasparśā apramāṇaviśeṣā nopadeśyāḥ | upadeśe 'pi nāsti mahaddhitam ityata īdṛśaṃ vastu nopadiśati bhagavān | na [tāni] na santīti vaktuṃ śakyate | yathā kaścit citrāṅkanādidharmavikalpamajñātvā vadati tāni na santīti | tathā bhavānapi yatkimapyasādhayitvā vadati nāstīdaṃ- vastu iti | jñātustu asti | ajñātuḥ punarnāsti | yathā jātyandho vadati nāsti kṛṣṇamavadātaṃ vā, mayādṛṣṭatvāt | na cādṛṣṭatvādrūpāṇi na santīti sambhavati | yadyevam, pratītyasiddhatvānna santi sarve dharmā iti vaktuṃ pāryate |
tathāgatāḥ sarvajñā iti śraddheyamasmābhiḥ | tathāgatastu āha- santi pañca skandhā iti | ato jñāyate rūpādayaḥ sarvadharmāḥ santi yathā ghaṭādayaḥ saṃvṛtitaḥ santīti ||
lokasatyavargo dvipañcāśaduttaraśatatamaḥ |
153 dharmacittanirodhavargaḥ
(pṛ) pūrvamuktaṃ- bhavatā trividhacittanirodho nirodhasatyamiti | hetupratyayākhya prajñapti [citta]nirodho jñāta eva | idānīṃ vaktavyaṃ kiṃ dharmacittaṃ, kathaṃ tasya nirodha iti | (u) santi vastutaḥ pañcaskandhā iti cittaṃ dharmacittamityucyate | pañcaskandhān śūnyān dṛṣṭvā samyagbhāvayato dharmacittaṃ nirudhyate | (pṛ) yogī paśyati pañcaskandhān śūnyān yaduta pañcaskandheṣu nāsti nityadharmaḥ sthiradharmo 'vināśadharmo 'vipariṇāmadharma ātmāmīyadharma iti | te śūnyā ityucyante | na tu skandhāneva na paśyatīti | (u) yogāvacaro naiva paśyati pañcaskandhān | kasmāt | yogāvacaraḥ saṃskṛtālambanacittaṃ prahāya asaṃskṛtālambanacittaṃ pratilabhate | ato yogāvacaraḥ pañcaskandhān na paśyati, skandhanirodhamātraṃ paśyati | pañcaskandhānāṃ darśane na śūnyā ityucyante | skandhānāmevāśūnyatvāt | evaṃ śūnyatājñānantu vikalaṃ syāt |
(pṛ) yogāvacaro rūpaṃ nairātmyataḥ śūnyaṃ paśyati | yathoktaṃ sūtre- yogāvacara idaṃ rūpaṃ paśyati yāvadidaṃ vijñānaṃ śūnyaṃ ṣaśyati iti | na tu rūpādayaḥ pañcaskandhā na santīti jñātavyam | (u) astīdaṃ vacanaṃ, na tu vyavadānā[rthaka]m | yathoktaṃ dharmamudrāsūtre- yogāvacaraḥ paśyati rūpādīn dharmān anityalakṣaṇān vikṣepalakṣaṇān vināśalakṣaṇān māyālakṣaṇān nirvedalakṣaṇān iti | idaṃ śūnyākhyamapi na vyavadānātmakam | puruṣo 'yaṃ [ya]dante pañcaskandhānāṃ nirodhaṃ paśyati | taddarśanaṃ tāvadvayavadānā[tmakam] ato jñāyate pañcaskandhānāṃ nirodhaṃ paśyatīti |
(pṛ) saṃskṛtālambanajñānena kasmānna vyavadānaṃ labhate | (u) yogāvacarasya pañcaskandhasaṃjñāpravṛttasya kadācitprajñapticittaṃ punarbhavet | ataḥ saṃskṛtālambanacittena na vyavadānaṃ labhate | pañcaskandhānāṃ nirodhaṃ sākṣātkurvatastu na tat punarabhimukhībhabati | prajñaptikāraṇanirodhasya ( SSS_376 ) prasādhitatvāt prajñaptisaṃjñā nānuvartate | tadyathā kaścana vṛkṣaḥ krakacakṛtto bhasmasātkṛtaḥ prakṣīṇaḥ | na [tatra] vṛkṣasaṃjñā prahīṇā punaranuvartate | tathā idamapi | bhagavān rādhamāha- sattvaṃ tathā vibhida, vidhama, yathā nopatiṣṭhati iti | kiñcāhaikaṃ sūtrama- rūpaṃ rādha tathā vibhida, vidhama yathā nopatiṣṭhati iti | ato jñāyate yaḥ sattvaparibhedaḥ iyaṃ prajñaptiśūnyatā | yo rūpaparibhedaḥ iyaṃ dharmaśūnyateti |
bhāvanā ca dvividhā- śūnya[tā]bhāvanā nairātmyabhāvanā iti | śūnyatābhāvanā ca yat prajñaptisattvādarśanam | yathā kaścit jalaṃ nāstīti ghaṭa śūnyaṃ paśyati | tathā pañcaskandheṣu pudgalo nāstīti [tān] śūnyān paśyati | yat dharmān na paśyati | idaṃ nairātmyamityucyate | uktañca sūtre- nairātmyajñānalābhī samyagvimucyate iti | ato jñāyate rūpasvabhāvanirodho vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānasvabhāvanirodho nairātmyamityucyate | naiḥsvābhāvyameva nairātmyam | (pṛ) yadi naiḥsvābhāvyaṃ nairātmyamityucyata iti | kimidānīṃ na santi vastutaḥ pañcaskandhāḥ | (u) na santi vastutaḥ | santi tu saṃvṛtitaḥ | kasmāt | bhagavānāha- saṃskārāḥ saṃvṛtitaḥ santi māyāvat nirmitavat | na tu paramārthataḥ | paramārthataḥ śūnyamiti vacanam- ayamarthasatyataḥ śūnyo na saṃvṛtisatyata iti | paramārthaśca yaduta rūpaṃ śūnyamakiñcanam yāvadvijñānaṃ śūnyamakiñcanam | ato yadrūpādīnāṃ dharmāṇāṃ śūnyatādarśanaṃ tat paramārthaśūnyatādarśanamityucyate |
(pṛ) yadi pañca skandhāḥ saṃvṛtisatyataḥ santi | kasmāducyante rūpādayo dharmāḥ paramārthasatyā iti | (u) sattvānāṃ kṛta ucyante | santi kecit pañcaskandheṣu samutpannaparamārthasaṃjñāḥ | tadarthamucyante pañca skandhāḥ paramārthataḥ śūnyā iti | (pṛ) kiṃ nu khalu sūtre noktam asti karma asti phalam, kārakastu nopalabhyate iti | (u) ayaṃ hetuḥ dharmaṇāṃ kārakākhyo nopalabhyata itīdaṃ prajñaptiśūnyatābhidhānam | yathoktaṃ sūtre- dharmāḥ prajñaptisaṃjñāmātram | prajñaptisaṃjñā ca yaduta avidyāpratyayāḥ saṃskārā yāvajjarāmaraṇaduḥkhasamudayanirodho bhavati iti | asmādvacanāt jñāyate pañcaskandhā api paramārthato na santīti | ( SSS_377 ) mahāśūnyatāsūtre 'pyuktam- ya āha idaṃ jarāmaraṇaṃ, tasya jarāmaraṇam iti | ya āha- sa eva jīvaḥ tadeva śarīram, anyo jīvo 'nyat śarīram iti | idamekārthakam, vyañjanameva nānā | yeṣāmeṣā dṛṣṭiḥ na te macchrāvakā na brahmacāriṇa iti | yat tasya jarāmaraṇaṃ pratiṣidhyate tat prajñaptikhaṇḍanam | yadidaṃ jarāmaraṇaṃ pratiṣidhyate | tat pañcaskandhakhaṇḍanam | kiñcāha- jātipratyayaṃ jarāmaraṇaṃ madhyamā pratipadityucyate | nāsti jarāmaraṇaṃ paramārthata ityuktamiti jñātavyam | saṃvṛtita ucyate jātipratyayaṃ jarāmaraṇamiti | yathā ghaṭasaṃjñātyaye nāsti ghaṭaḥ paramārthataḥ | evaṃ rūpādidharmāṇāmatyaye nāsti rūpaṃ paramārthataḥ | uktañca sūtre- yo dharmo māyā sa mṛṣā | yo dharmo 'māyā, sa eva paramārthaḥ iti | sarve saṃskṛtadharmā vipariṇāmitvāt māyā ityucyante | māyātvādabhūtāḥ | abhūtatvānna paramārthasantaḥ | yathāha gāthā-
abhūtabaddho loko 'yaṃ suniścitavatprabhāsate |
asat dṛṣṭaṃ sadābhāsamasadvai parayā dhiyā || iti |
[ato] jñātavyaṃ skandhā api śūnyā iti |
nirodhasatyadarśanaṃ mārgalābha ityucyate | ato jñāyate nirodhaḥ paramārthasan, na skandhā iti | yadi skandhāḥ paramārthasantaḥ, yogāvacaro 'pi dṛṣṭvā mārgalābhī syāt | vastutastu na tathā | ato jñāyate pañcaskandhā na paramārthasanta iti | skandhanirodhaśca satyam | ato jñāyate skandhā na satyamiti | na sambhavati skandhāḥ satyaṃ skandhābhāvo 'pi satyamiti vaktum | dṛśyasya sarvasya mohahetukatvāt | yathā na kaścidavañcitalocano māyāṃ paśyati | tathā yo 'mugdhaḥ na sa paśyati skandhān | ataḥ skandhā na paramārthasantaḥ | uktañca sūtre- yatrāsmīti tatreñjitam | skandheṣu cāsti asmīti | yathāhānandaḥ- dharmānupādāya asmīti sidhyati yaduta rūpaskandhaṃ yāvadvijñānaskandhamupādāyeti | sthavirā bhikṣavaḥ kṣemakamāhuḥ- kimasmīti vadasi | kṣemakaḥ pratyāha- na khalvāyuṣmanto rūpamasmīti vadāmi | nāpyanyatrarūpādasmīti vadāmi | evaṃ yāvadvijñānamapi | api ca me āyuṣmantaḥ pañcasūpādānaskandheṣu ( SSS_378 ) asmīti adhigatam | [ayamahamasmīti na samanupaśyāmi] | iti | ayaṃ sūtrāśayaḥ- śaikṣajanāḥ kadācit smṛtivikṣepādasmimānamutpādayanti | samāhitasmṛtikasya pañcasūpādānaskandheṣu asmimānaṃ niruddhameva | puṣpavat | na mūlakāṇḍaśākhāpatrāṇyeva puṣpam | nāpyanyatra tebhya puṣpam | evameva na rūpā dīni asmīti [vadāmi] | nāpyanyatra rūpādibhyaḥ asmīti [vadāmi] | evamasminirodhapratyayamasmimānaṃ na pravartate | ato jñāyate pañcopādānaskandhā api śūnyā iti |
yogāvacaraḥ sarvanimittāni nirudhyānimittaṃ sākṣātkuryāt | yadi vastusat nimittam, kimarthaṃ nānusmarati | na tīrthikānāmiva rūpaprahāṇakāle jñāyate vastusat rūpaṃ, parantu nānusmaryata iti | yogī avaśyaṃ rūpādīnāṃ skandhānāṃ nirodhaṃ paśyati nirodhadarśanāt animitte 'vatarati | ato jñāyate rūpādayo na paramārthasanta iti | yatra santi pañcaskandhāḥ tatrāsmīti buddhirbhavati | pañcaskandhā na santītyato 'smīti buddhirnirudhyate | ataḥ skandhāḥ sarve śunyāḥ | phenasūtre bhagavānāha- yadi puruṣaḥ phenapiṇḍaṃ paśyet yoniśa upaparīkṣeta | sa[tat]tucchakañcaiva jānīyāt | evameva bhikṣuryadi rūpaskandhaṃ samyagupaparīkṣate | sa[taṃ] riktakañcaiva jānāti, tucchakañcaiva[jānāti], asārakañcaiva[jānati], vikṣepalakṣaṇañcaiva jānāti | vedanāmupaparīkṣate yathā buddhudam, saṃjñā [mupaparīkṣate]yathā marīcikām, saṃskārā[nupaparīkṣate] yathā kadalīm, vijñāna[mupaparīkṣate] yathā māyām | tatra pañca dṛṣṭāntāḥ śūnyārthanirūpaṇāḥ | kasmāt | paśyāmaḥ khalu cakṣuṣā phenamapacīyamānamabhāvatāṃ yāti | tathā budbudādīnyapi | ato jñāyate skandhā na paramārthasanta iti | ye jinaputrāḥ saṃsārāt paramanirviṇṇāḥ | [te]dharmāṇāṃ prakṛtito 'nutpādamākiñcanyañca paśyanti | ato ye 'nityaṃ ( SSS_379 ) paśyanti | [teṣāṃ] vikṣepavināśaduḥkhalakṣaṇameva bhavati | ye niḥsvabhāvaṃ paśyanti, anyalakṣaṇābhāvāt te duḥkhacaryāṃ paripūrayanti | etattrividhaduḥkhaparipūraṇaṃ vimuktiprāpakamityucyate | [ataḥ] sarvadharmāḥ śūnyā iti jñātavyam |
śūnyatā ca vimokṣamukham | śūnyatā ceyaṃ na kevalaṃ sattvaśūnyatātmikā | dharmaśūnyatā[tmikā]pi cāsti | yathoktam- cakṣurutpadyamānaṃ na kutaścidāgacchati | nirudhyamānaṃ na kvacidgacchati | tadā prajānāti atītamanāgataṃ cakṣuḥ śūnyamiti | pratyutpannaṃ cakṣurapi caturmahābhūtavikalpitamityataḥ śūnyamiti | yathāha bhagavān- yaccakṣuṣi māṃsapiṇḍe khakkaṭaṃ kharagataṃ sa pṛthivī [dhātu]ḥ ityādi | ya imāṃ śūnyatāṃ pratilabhate sa vadati nāsti yatkiñciditi | kiñcāha- sarvasaṃskārāḥ prahīyanta iti prahāṇasvabhāvāḥ | vimucyanta iti vimuktikhabhāvāḥ | nirudhyanta iti nirodhasvabhāvāḥ iti | ato jñāyate sarve saṃskārā niruddhā bhavantīti | yadi vastusantaḥ saṃskārāḥ tadā na syuḥ samyak prahāṇavimuktinirodhāḥ | nirodhaścābhāva ityucyate | ato draṣṭavyaṃ paramārthataḥ saṃskārāḥ sarve 'bhāvātmakāḥ saṃvṛtitastu santi saṃskārā iti ||
dharmacittanirodhavargastripañcāśaduttaraśatatamaḥ |
154 nirodhavargaḥ
yannirvāṇālambanaṃ tat śūnyacittamityucyate | (pṛ) nirvāṇamasaddharmaḥ | cittaṃ kimālambate | (u) cittamidaṃ yatkiñcatābhāvamālambate | idaṃ pūrvameva pratipāditam | nirvāṇajñānatvāt | (pṛ) śūnyacittamidaṃ kutra nirudhyate | (u) sthānadvaye [nirudhyate] (1) acittakasamādhimupasampannasya (2) anupadhiśeṣanirvāṇaṃ praviṣṭhasya santānasamucchede vā nirudhyate | kasmāt | hetupratyayanirodhāt | acittakasamādhāvālambananirodhāt [tat] nirudhyate | santāne samucchidyamāne punaḥ karmakṣayāt [tat] nirudhyate |
śāstramāha- etāni trīṇi cittāni nirodhayato yogāvacarasya karmakleśā naiva punaḥ samudācaranti (pṛ) kasmāt na samudācaranti | (u) puruṣo 'yaṃ nairātmyasampanna ityataḥ karmakleśā nirudhyante | yathā pradīpo dharmaśca sati niśraye vartate | asati niśraye na vartate | evamātmacitte niśraye sati karmakleśānāṃ samudayaḥ | asati tu na samudayaḥ | anāsravā samyagdṛṣṭiḥ sarvāṇi nimittāni tathā pradahati yathā na kiñcidavaśiṣyate | yathā kalpāgniḥ pṛthivyādin niḥśeṣaṃ dahati | nimittābhāvāt karmakleśānāṃ na punaḥ samudayo bhavati | asmicittakasya tu karmakleśāḥ samudyanti | arhataḥ śūnyatājñānagatiṃgatasya asmimānarahitasya na punaḥ samudyanti |
asya nūtnakarmānupacaye 'pi prāktanakarmahetunā kasmānnopapattirbhavati | (u) samyak- prajñayā tatkarmavināśānna vipākabhāgbhavati | yathā dagdhaṃ bījaṃ na punaḥ prarohati | asati ca tṛṣṇācitte na karmāṇi pacyante | yathā anabhiṣyanditāyāṃ bhūmau bījaṃ na prarohati | yogāvacarasyāsya sarvavijñānasthitiṣu sarvanimittanirodhe vijñānaṃ nirāśrayaṃ bhavati | ato nāstyupapattyāyatanam | yathā bījamanāśrayaṃ notpadyate | karmakleśapauṣkalyāt kāyamupādatte | apauṣkalye tu nirudhyate |
sa kleśābhāvāt vikalahetupratyayaḥ satsvapi karmasu nopapattiṃ vedayate | sattvāḥ kleśahetorgatiṣu kāyaṃ vedayante | kāyaṃ vedayata ityataḥ tasya karmāṇi vipākaṃ prayacchanti | asati kleśe kāyo na vedyate | kāyavedyabhāvāt karmāṇi kasya vipākaṃ prayacchanti | yathā adharmeṇa prabalamadhitiṣṭhati uttamarṇo nāvakāśaṃ labhate | tathā yogāvacaro 'pi | saṃsāre 'vartamānasya santyapi karmāṇi na vipākaṃ prayacchanti | yathā baddhaṃ puruṣamanye janā yatheṣṭaṃ nindanti | evaṃ kleśabaddhānāṃ sattvānāṃ karmatāratamyavaśāt [kleśāḥ] vipākaṃ prayacchanti | pratilabdhavimokṣe tu nāvakāśaṃ labhante |
svīyaṃ karma ca vipākaṃ prayacchati | śūnyacaryāvihāritvādasya puruṣasya dharmeṣu svalakṣaṇa[saṃjñā] nāstītyataḥ karmāṇi na vipākaṃ prayacchanti | yathā dattīkṛtasya putrasya dāyabhāgo nāsti | tathedamapi | kleśabalena ca karmāṇi pravartante | kleśavege kṣīṇe tu na tāni pravartante | yathā cakraṃ gatisthamapi vegakṣayānna punaḥ pravartate | kleśabale ca karmāṇi ( SSS_381 ) vikārayanti | yathā sutavatsalāyā mātuḥ raktaṃ stanyaṃ pariṇamate | niruddhavātsalyacittāyāstu na punaḥ pariṇamate | evaṃ kleśabalāt karma vipākaṃ prayacchati | [kleśa]virahe tu na prayacchati | ayañca puruṣaḥ śīlasamādhiprajñādiguṇairbhāvitakāyaḥ | tatprabhāvamāhātmyāt karmāṇi nāvakāśaṃ labhante | ataḥ sadapi prāktanaṃ karma na vipākaṃ prayacchati | evamasya prāktanaṃ karma pratyutpanne kiñci[dvipāka]marpayati | nūtnaṃ tu karma na karoti | yathāgnirindhanānāṃ bhasmībhāve śāmyati | evamayaṃ puruṣo 'pi vedanīyābhāvānnirudhyate | [iti] trividhacittānāṃ nirodhātsarvaduḥkhebhyo 'tyantaṃ vimucyate | ato vidvān trividhacittāni nirundhyāt ||
nirodhavargaścatuḥpañcāśaduttaraśatatamaḥ |
[nirodhasatyaskandhaḥ samāptaḥ |]
atha mārgasatyaskandhaḥ
155 mārgasatyaskandhe samādhyadhikāre samādhihetuvargaḥ
śāstramāha- idānīṃ mārgasatyaṃ vicāryate | mārgasatyam- āryo 'ṣṭāṅgiko mārgaḥ samyak dṛṣṭiryāvat samyak samādhiḥ | āryo 'ṣṭāṅgiko mārgaḥ saṃkṣipya dvividhaḥ (1) samādhiḥ parikaraśca (2) jñānamiti |
idānīṃ samādhirvicārayitavyaḥ | (pṛ) kiṃlakṣaṇā samādhiḥ | (u) cittasyaikatrāvasthānaṃ samādhilakṣaṇam | (pṛ) kathaṃ cittamekatrāvatiṣṭhate | (u) bahulīkṛtabhāvanayā tatrāvatiṣṭhate | yadi bahuvāraṃ na bhāvayati tadā kṣiprameva vikṣipyate | (pṛ) kathaṃ bhāvayitavyam | (u) yathāsukhaṃ bhāvayitavyam | (pṛ) kathaṃ sukhayati | (u) kāyacittayordauṣṭhalyaṃ duḥkham | praśrabdhidharmeṇa kāyacittayordauṣṭhalye 'panīte sukhaṃ bhavati | (pṛ) kathaṃ praśrabdhirbhavati | (u) prītipratyayaṃ kāyacitte dānte bhavataḥ | (pṛ) kathaṃ prītirbhavati | (u) triratnasmaraṇadharmaśravaṇādinā cittaprāmodyāt bhavati | (pṛ) kathaṃ cittaprāmodyaṃ bhavati | (u) pariśuddhaśīladhāraṇāt cittasyaukaukṛtye bhavati |
(pṛ) uktaḥ samādhihetuḥ | idānīṃ kasya samādhirhetuḥ | (u) ayaṃ yathābhūtajñānasya hetuḥ | yathābhūtajñānaṃ śūnyatājñānam | yathoktaṃ yogāvacaraḥ samāhitacitto viśuddhacitto vinīvaraṇacittaścittaratho 'calacitto yathābhūtaṃ prajānāti duḥkhamāryasatyaṃ duḥkhasamudayaṃ dukhanirodhaṃ duḥkhanirodhagāmimārgamāryasatyam iti | ato yathābhūtajñānalipsunā samādhi bhāvanāyāṃ vīryamārabdhavyam | vikṣiptacittasya laukikasūtraśilpādihitameva na bhavati | kiṃ punarlokottaraṃ hitam | ato jñāyate laukikaṃ lokottarañca hitaṃ samāhitacittenaiva labhyate | sarvañca sat kuśalaṃ samyak jñānādhīnam | sarvamasadakuśalaṃ mithyājñānādhīnam | yathoktaṃ sūtre avidyā bhikṣavaḥ pūrvaṅgamākuśalānāṃ dharmāṇāṃ samāpattaye | anvagevāhrīkyamanapatrāpyam | ( SSS_383 ) vidyā bhikṣavaḥ pūrvaṅgamā kuśalānāṃ dharmāṇāṃ samāpattaye anvageva hrīḥ apatrāpyam | iti | samādhistu samyagjñānasya hetuḥ | ato jñāyate sarvaṃ satkuśalaṃ samādhimupādāya bhavatīti | tasmāt bhāvanāyāṃ yogaḥ kartavyaḥ ||
samādhihetuvargaḥ pañcapañcāduttaraśatatamaḥ |
156 samādhilakṣaṇavargaḥ
(pṛ) uktaṃ bhavatā cittasyaikatrāvasthānaṃ samādhilakṣaṇamiti tatra samādhiścittañcaikaṃ uta bhinnam | (u) na te bhinne | kecidāhu- samādhiścittañca bhinne | samādhilabdhacittamekatrāvatiṣṭhata iti | sadapīdaṃ vacanamayuktārthakam | yadi cittaṃ samādhilabdhamālambane 'vatiṣṭhata iti | samādhiriyamapi ālambane 'vatiṣṭhamānā samādhyantaramupādāyāvatiṣṭheta | evamanavasthā bhavati | tattu na sambhavati | yadīyaṃ samādhiḥ prakṛtito 'vasthānamiti | cittamapi na samādhimupādāyāvatiṣṭheta | ataḥ samādheranyat cittamiti yadvacanaṃ tadaprakṛṣṭārthakam | vedanāsaṃjñādayaścetasikadharmā apyālambane 'vatiṣṭhante | te 'pi kaṃ dharmamupādāyāvatiṣṭhanta itīdaṃ vaktavyam | yadi vedanāsaṃjñādīnāṃ pratyekaṃ samādhirasti | tulyaḥ pūrvadoṣaḥ syāt | sūtre ca cittasyaikāgratā samādhilakṣaṇamiti kevalamuktam | na tu cittaṃ samādhilabdhamavatiṣṭhata iti | ato jñāyate na yuktamiti | cittasyaikāgratetyukte nānyadharmaḥ prakāśito bhavati | yathā pūrvamuktam- yatra cittaṃ sukhi bhavati tasminnālambane 'vatiṣṭhata iti | cittasya koṭiḥ samādhirna pṛthagbhavatīti draṣṭavyam | yathā cittaṃ dīrghakālāvasthānaṃ samādhirityucyate |
(pṛ) samādhiriyaṃ kiṃ sāsravā utānāsravā | (u) samādhirdvividhā sāsravā anāsravā ceti | laukikā dhyānasamādhayaḥ sāsravāḥ | dharmāvasthāmupasampannasya samādhayo 'nāsravā ityucyante | kasmāt | kālo 'yaṃ yathābhūtajñānadarśanamityucyate | tasya kālasya dvividhaṃ nāma samādhiriti prajñā ceti | cittasamādhānāt samādhiḥ | yathābhūtaprajñānāt ( SSS_384 ) prajñā | cittasamādhānaṃ trividhaṃ kuśalamakuśalamavyākṛtamiti | tatra kuśalena cittasamādhānameva samādhiḥ | natvakuśalena avyākṛtena vā | sā samādhirdvividhā ekā vimuktihetuḥ aparā avimuktihetuḥ | vimuktiheturnāma niyatamūlakam | kecidābhidharmikā āhuḥ- anāsravasamādhireva niyatamūlamiti | sa vādo na yuktaḥ | sāsravānāsravā yadi vimuktiṃ karoti | sā sarvāpi niyatamūlamityucyeta |
samādhiriyaṃ yathālambanāvasthānaṃ tridhā vibhajyate | parīttā vipulā apramāṇā ceti | cittaṃ kiñcitkālamavasthāya yadi parīttamālambanaṃ paśyati[tadā] parīttetyucyate | anye dve api tathā | samayavaśātrividhaṃ lakṣaṇaṃ bhavati | pragrahalakṣaṇaṃ vyutthānalakṣaṇaṃ tyāgalakṣaṇamiti | citte 'balīne vyutthānalakṣaṇamupayoktavyam | citta uddhata pragrahalakṣaṇaṃ prayoktavyam | dānte ca citte tyāgalakṣaṇaṃ prayoktavyam | yathā suvarṇakāraḥ suvarṇaṃ dravayati tāpayati secayati kāle ca sthapayati | yadi sadā tāpayati | tadā dravībhavati | sadā secane ghanībhavati | sadā sthapanesphūryate | evaṃ yogāvacarasya cittamapi | kampitasyāpragrahe sadā vikṣepaḥ | avalīnasyāvyutthāne kausīdyam | dāntasyātyāge punaradamanam | yathā ca dānto 'śvaḥ pravege pragṛhyate | dandhaḥ [kaśayā]tāḍyate | dāntaḥ parityajyate | evaṃ yogāvacarasya dāntaṃ cittamapi |
samādherasyāstrividha upāyaḥ samādhyavatāropāyaḥ samādhyavasthānopāyaḥ samādhivyutthānopāya iti | yathādharmaṃ samādhāvatarati | ayaṃ samādhyavatāropāyaḥ | samādhisthito na calati | ayaṃ samādhyavasthānopāyaḥ | yathādharmaṃ samādhervyuttiṣṭhate | ayaṃ samādhivyutthānopāyaḥ | (pṛ) kathamimān trividhānupāyān pratilabhate | (u) yogāvacaraḥ svacittalakṣaṇaṃ gṛhṇan evaṃ pragṛhṇan evaṃ vyuttiṣṭhan evaṃ parityajan samādhāvavatarati | tathā nirgacchati ca | (pṛ) sākṣādeva samādhigrahe ka upayoga upāyasya | (u) trividhopāyān pravartamānasya ādīnavo bhavati | yathepsitañca na vindate | avataritumicchan vyutiṣṭheta vyutthātumicchan punaravataret | itīdṛśā doṣāḥ santi | lābhaṃ hāniṃ manyeta | hāniñca lābham | yathā kiñcidviśuddharūpaṃ kiñcitprakāśarūpañca dṛṣṭvā vadeta- mahāhitaṃ labdhamiti | anityaṃ duḥkhaṃ śūnyamityādyanusmarataḥ cittaṃ na sukhi bhavati | pratyuta hānikaramiti vadet |
(pṛ) yogāvacarasya kasmāt kadācitsamādhilābho 'sti kadācinnāsti | (u) samādhilābhasya catvāraḥ pratyayāḥ- (1) ihādhvani yunakti, (2) pūrvakāyapratyayaḥ (3) samādhilakṣaṇaṃ sugṛhṇāti, (4) śrutvā samādhidharmānanuvartayati iti | samādhibhāvanāścaturvidhāḥ- (1) sadāprayogī naikāgraṃ carati | (2) ekāgraṃ carati na sadāprayukto bhavati | (3) sadāprayuktaśca bhavati ekāgrañca carati | (4) na sadā prayukto naikāgraṃ carati | kiñca santi caturvidhāḥ bahukuśalaḥ alpaprajñaḥ, alpakuśalo bahuprajñaḥ, bahukuśalo bahuprajñaḥ, alpakuśalo 'lpaprajña iti | eṣutṛtīyo yogāvacaro 'vaśyaṃ labhate | caturtho nāvaśyaṃ labhate | prathamadvitīyau yadi dāntau samau tadā labhete ||
samādhilakṣaṇavargaḥ ṣaṭpañcāśaduttaraśatatamaḥ |
157 trisamādhivargaḥ
(pṛ) uktaṃ sūtre- trayaḥ samādhayaḥ ekāṅgabhāvanasamādhiḥ, ubhayāṅgabhāvanasamādhiḥ aryaḥ samyaksamādhiriti | kimidam | (u) ekāṅgabhāvana iti yat samādhiṃ bhāvayati na prajñām | prajñāṃ vā bhāvayati na samādhim | ubhayāṅgabhāvana iti samādhiṃ bhāvayati prajñāñca bhāvayati | ayaṃ laukikasamādhirūṣmādidharmagataḥ | āryaḥ samyaksamādhiriti yaddharmāvasthāmupasampanno nirodhasatyaṃ sākṣātkaroti | sa āryaḥ samyagityucyate | kenedaṃ jñāyate | yathā sthaviro bhikṣurāha- yogāvacaraḥ samādhinā cittaṃ bhāvayan prajñāmupādāya kleśān pratiṣedhayati | prajñayā cittaṃ bhāvayan samādhimupādāya kleśān pratiṣedhayati | samādhinā prajñayā ca cittaṃ bhāvayan svabhāvamupādāya vimucyate | svabhāvo nāma yaḥ prahāṇasvabhāvaḥ viyogasvabhāvo nirodhasvabhāvaḥ | samādhiprajñayoryugapatprapūraṇādāryaḥ samyagityucyate | yathā samādhiprajñābhyāṃ vimuktilabdhaḥ sarvaśo vimuktaityucyate |
(pṛ) kecidāhuḥ- ekāṅgabhāvana iti yadi samādhimupādāya raśmiṃ paśyati na rūpāṇi | yadi(vā)rūpāṇi paśyati na raśmim | ubhayāṅgabhāvana iti yat rūpañca paśyati raśmiñca paśyati | āryaḥ samyaksamādhiriti yat śaikṣāśaikṣābhyāṃ pratilabdhaḥ samādhiḥ ( SSS_386 ) iti | kathamidam | (u) raśmimātraṃ paśyati na rūpamiti nāsti kiñcana sūtram sūtre kevalamuktam- ahaṃ prakṛtito raśmimapaśyaṃ rūpamapyapaśyam | idānīṃ raśmirvinaṣṭaḥ, rūpamapi na paśyāmīti | bhavatā ca vaktavyaṃ kena kāraṇena raśmiṃ paśyati na rūpam ityādi | iti nāvocaḥ |
(pṛ) sūtra uktaṃ- trayaḥ samādhayaḥ śūnyato 'nimitto 'praṇihita iti | eṣāṃ trayāṇāṃ samādhīnāṃ ko bhedaḥ | (u) yadi yogāvacaro na paśyati sattvaṃ nāpi dharmam | ayamucyate śūnyataḥ [samādhi]riti | īdṛśe śūnye[yadi]grāhyanimittaṃ nāsti | ayaṃ śūnya evānimittaḥ | śūnye ca nāsti praṇihitaṃ kiñcana | ayaṃ śūnyaḥ[samādhi]revāpraṇihita ityucyate | atastrayo 'pyekārthakāḥ | (pṛ) tathā cet kasmāt traya ityucyante | (u) śūnyaṃ bhāvayediti śūnyatāsamartha āha | śūnyaṃ bhāvayan hitaṃ labhate yaduta nimittaṃ na paśyatīti | nimittādarśanādanimittaḥ | animittatvādapraṇihītaḥ | apraṇihitatvānna kāyaṃ vedayate | kāyāvedanātsarvaduḥkhānmucyate | ityādi hitāni śūnyatābhāvanayā labhate | ata ucyate traya iti |
kecidābhidharmikā āhuḥ yaḥ samādhiḥ śūnyānātmākāreṇa bhavati ayaṃ śūnya ityucyate | ya ākāro 'nityato duḥkhato hetutaḥ samudayato janakataḥ pratyayato mārgato yathāvadācarato niryāṇato bhavati | ayamapraṇihitaḥ | ya ākāro nirodhata upaśamataḥ praṇītato viyogato bhavati | ayamanimitta iti | kathamidam | (u) yadāha bhavān- anityato duḥkhata ākāraḥ apraṇihita iti | tadayuktam | kasmāt | bhagavān sadā vadati yadanityaṃ tadeva duḥkham | yat dukhaṃ tadevānātmakam iti | nairātmyaṃ prajānan na punaḥ praṇidadhāti | ato jñāyate śūnyatvācca na praṇidadhātīti | hetutaḥ samudayato janakataḥ pratyayata ākāra iti matam | tat tathaiva syāt | kasmāt | uktaṃ hi sūtre- yatkiñcitsamudayalakṣaṇaṃ sarvaṃ tannirodhalakṣaṇamiti paśyan nirvidyate iti | mārge ca na bhavedapraṇihita ākāraḥ | kasmāt | praṇidhānaṃ hi tṛṣṇāṅgam | yathāsūtramuktam hīnaṃ madhyamaṃ praṇidhānaṃ na mārga āsaktijanakam | ato na bhavedapraṇihita ākāraḥ | kiñcoktaṃ sūtre- pañcānāṃ skandhānāṃ nirodhānnirodha ityucyate iti jñātavyam | śūnya eva nirodha ityucyate | na ( SSS_387 ) tatrāsti praṇidhānam | kāyatṛṣṇā hi praṇidhānaṃ bhavati | ato jñāyate ime traya ekārthakā iti na syādbheda iti |
(pṛ) kiñcoktaṃ sūtre- trayaḥ samādhayaḥ śūnyaśūnyaḥ, apraṇitāpraṇihitaḥ, animittānimitta iti | kathamidam | (u) śūnyena pañcaskandhān śūnyān dṛṣṭvā ekena śūnyena punarimaṃ śūnyaṃ śūnyīkaroti | ayaṃ śūnyaśūnya ityucyate | apraṇihitena pañcaskandhān nirvidya apraṇihitena punarimamapraṇihitaṃ nirvedayati | ayamapraṇihitāpraṇihitaḥ | animittena pañcaskandhān praśāntān dṛṣṭvā animittena punaranimittaṃ na gṛhṇāti | ayamanimittānimittaḥ |
(pṛ) ābhidharmikā āhuḥ- traya ime samādhayaḥ sāsravā iti | kathamidam | (u) ime na sāsravāḥ | kasmāt | samayasyāsyā nāsravānuśayatvāt | samādhirayaṃ śūnyādipradhānaḥ | kathaṃ sāsravo bhavet | (pṛ) yadi śūnyādayaḥ samādhayo vastutaḥ prajñātmakāḥ | kathaṃ samādhirityucyate | (u) samādhīnāṃ bhedāt | samādhiśca yathābhūtajñānadarśanādhāyakatvāt samādhirityucyate | phale hetūpacārāt |
(pṛ) kecidābhidharmikā āhuḥ- śūnyaśūnyādayaḥ samādhayo 'śaikṣajanamātralabhyā nānyairiti | kathamidam | (u) śaikṣajanā api labheyuḥ | kasmāt | yogāvacareṇa hi sāsravāṇāmanāsravāṇāṃ sarveṣāṃ dharmāṇāṃ nirodho 'dhigantavyaḥ | ataḥ śaikṣajanairapi anāsravadharmāṇāṃ nirodho 'dhigantavyaḥ syāt ||
trisamādhivargaḥ saptapañcāśaduttaraśatatamaḥ |
158 catussamādhibhāvanāvargaḥ
asti samādhibhāvanā dṛṣṭadharmasukha [vihāra]āyaṃ saṃvartate | asti samādhibhāvanā jñānadarśana[pratilābha]āya saṃvartate | asti samādhibhāvanā smṛtisamprajanyāya saṃvartate | asti samādhibhāvanā āsravāṇāṃ kṣayāya saṃvartate | yaḥ samādhiḥ dṛṣṭadharmasukhaprāpako yaduta dvitīyadhyānādayaḥ | [sā prathamā bhavanā |]kenedaṃ jñāyate | bhagavānāha- dvitīyadhyānaṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ nāmne saṃvartate anyadharmāya saṃvartate yathā piṇḍapātāya śrāvastyāṃ praveśa iti |
(pṛ) prathamaṃ dhyānamapi saprītisukham | kasmānnocyate sa dṛṣṭadharmasukhavihāra iti | (u) prathamadhyānasya cittavikṣepakavitarkavicāravyāmiśritatvāt na taducyate dṛṣṭadharmasukhamiti (pṛ) dvitīyadhyānasyāpi santi prītyādayaścittavikṣepakā dharmāḥ | kasmāducyate sukhamiti | (u) sarvavitarkavicārapūrvakaṃ cittaparigrahāt prītyādayaḥ sukhamityucyante, duḥkhākārataḥ paraṃ sarvaṃ duḥkhamityucyate | prathamadhyāne duḥkhamaudārikam | dvitīyadhyānādiṣu duḥkhaṃ sūkṣmam | sūkṣmaduḥkhatvāt sukhamityākhyāṃ labhate |
(pṛ) dvitīyadhyānādayaḥ sāṃparāyikasukhavihārā api bhavanti | kasmāt dṛṣṭadharmasukhavihāramātramucyate | (u) yathājātaśatroḥ sāndṛṣṭikaṃ śrāmaṇyaphalamuktam | pratyāsatyocyate [tathā] | pañcakāmasukhānāṃ bhedāyocyate dṛṣṭadharmasukha[vihāra i]ti | yadi pañcakāmasukhāsaktaḥ kaścit, ato na dhyānabhāgbhavati | tadarthamāha- pañcakāmasukhānāṃ viyoge paramaṃ dṛṣṭadharmasukhaṃ pratilabhadhva iti | buddhā na sāṃparāyikakāyavedanaṃ praśaṃsanti | ato nābhidadhati sāmparāyikaṃ sukham | laukikā vadanti sukhaṃ gṛhasthasya na pravrajitasyeti | ato bhagavānāha- idaṃ pravrajitasya dṛṣṭadharme sukhamiti |
imāścatasraḥ samādhibhāvanāḥ sarvā dṛṣṭadharmasukha[vihārā]ya saṃvartante | prathamāyā nāmopacārāt kevalamucyate dṛṣṭadharmasukha[vihārāye]ti |
(pṛ) yadīmāścasraḥ samādhibhāvanā nānāhitāni sādhayanti | kasmātkevalamucyante catvārīmāni hitāni | (u) hitaṃ dvividhaṃ laukikaṃ lokottaramiti | dvitīyā samādhibhāvanā laukikahitāya bhavati yaduta jñānadarśanam | jñānaṃ nāmāṣṭavimokṣāyatanadaśakṛtsnāyatanādihitam | darśanaṃ pañcābhijñādihitam | kasmāt | cakṣuṣā dṛśyamānatvāt hitamidaṃ darśanamityucyate | idaṃ raśmigrahamupādāya siddhatvāt jñānadarśanamiti bhavati | yat raśmilakṣaṇamityucyate dvitīyamidaṃ lokottaraṃ hitam |
pañcaskandhān samprajānātīti samprajanyam | ataḥ sūtra uktam- sasmṛtisamprajanyo ( SSS_389 ) yogāvacaro yā vedanā vitarkāḥ saṃjñā utpadyante sarvā[stāḥ] pratijānāti iti | vedanānāṃ prajñānaṃ nāma sparśapratyayā vedanā, nāsti tu vedaka iti | vitarkānāṃ prajñānaṃ nāma ahamiti vitarkaḥ; kathaṃ [sa] na bhavet | yaḥ strīpuruṣādiprajñaptisaṃjñāvikalpaḥ, tatsaṃjñāpratibhedanā vitarkā na bhavati | yathoktaṃ sūtre- vitarkaḥ kiṃ nidānaḥ | [vitarkaḥ] [prapañca] saṃjñā [saṃkhyā] nidāna iti | ato jñāyate prajñaptisaṃjñāpratibhedanāt smṛtisamprajanyaṃ nāma | smṛtisamprajanyenāsravakṣayo labhyate | yathoktaṃ sūtre- yogāvacaraḥ pañcānāṃ skandhānāmudayavyayānudarśī skandhānāṃ nirodhaṃ sākṣātkaroti iti | ato jñāyate | sarvāṇi laukikāni lokottarāṇi hitāni caturṣu saṅgṛhītānīti |
(pṛ) kecidābhidharmikā āhuḥ- caturthadhyāne 'rhatphalaṃ pratilabhamānasya ānantaryamārga āsravakṣaya ityucyate iti | kathamidam | (u) na hi tatrāsti viśiṣṭahetuḥ caturthadhyānamātrasyānantaryamārga āsravakṣayo nānyasyeti | ata[sta]nna yujyate |
samādhibhāvanā ca trividhahitāya saṃvartate- (1) dṛṣṭadharmasukha[vihārā]ya, (2) jñānadarśana [pratilābhā]ya, (3) āsravakṣayāya ca | dvividhāya vā saṃvartate | uktavadekāntakṣayārthatvāt suviśuddhyarthatvāt, saṃsārakṣayārthatvāt, nānāsvabhāvavivekārthatvāt mārgamupadiśati cakṣuṣmān | tatra pūrve trayaḥ prahāṇasyābhidhānam, antimo jñānasya | nātra bhagavān dṛṣṭadharmasukha[vihāra]māha |
catussamādhibhāvanāvargo 'ṣṭapañcāśaduttaraśatatamaḥ |
159 caturapramāṇasamādhivargaḥ
maitrī karuṇā muditā upekṣā | [tatra] maitrī nāma vyāpādaviruddhaṃ kuśalacittam | yathā suvijñaḥ suvijñāya sadā hitaṃ prārthayate | tathā yogāvacaro 'pi sarvasatvānāṃ kṛte sadā sukhaṃ prārthayate | ato 'yaṃ sarvasattvānāṃ suvijño bhavati | (pṛ) kiṃ nāma suvijñasya ( SSS_390 ) lakṣaṇam | (u) nityaṃ lakṣyata aihikāmuṣmikahitasukhaprakarṣaprārthanāṃ kurvan naiva viruddhāsukhaprārthanām | tathā yogāvacaro 'pi sattvānāṃ sukhameva prārthayate nāsukham |
karuṇā vihiṃsāviruddhaṃ maitracittam | kasmāt | sattvānāṃ sukhaprārthanatvāt | (pṛ) dveṣavihiṃsayoḥ ko bhedaḥ | (u) citte dveṣasmṛtimutpādya satvān tāḍayituṃ vihisituṃ vā icchati | dveṣoddhitaṃ kāyavākkarma vihiṃsetyucyate | dveṣo vihiṃsāyā hetuḥ | dveṣākāṃkṣī avaśyaṃ pradāśamācarati |
muditā īrṣyāviruddhaṃ maitracittam | īrṣyā nāma parasyotkarṣaṃ dṛṣṭvā akṣamamāṇasyotpanno 'sūyāvyāpādaḥ | yogāvacarasya sarvasattvānāṃ lābhaprakarṣaṃ dṛṣṭvā mahatī prītirbhavati yathātmano hitalābhe |
(pṛ) kimimāni trīṇi maitrī[rūpāṇi]ā (u) maitracittasyaiva trayaḥ prakārāḥ | kasmāt | avyāpādo maitrī | na kaścidadviṣan duḥkhinaṃ sattvaṃ dṛṣṭvā dayate | yadā sarveṣu sattveṣu paramaṃ maitracittaṃ kaścidduḥkhopadravasambhrāntaṃ putraṃ dṛṣṭveva samācaratitasmin samaye pravṛttaṃ maitracittaṃ karuṇetyucyate | atha vā kaścit parasya duḥkhe karuṇāmutpādayannapi na parasyotkarṣe pramuditacitto bhavati | kenedaṃ jñāyate | kaścitsapatnasya duḥkhaṃ dṛṣṭavaiva karuṇāyate | kiṃ punarlabdhavijayaṃ putraṃ dṛṣṭvā [na] pramodyata iti | yogāvacaraḥ sarvasattvān samṛddhilābhino dṛṣṭvā svābhedataḥ pramuditacitto bhavati | iyaṃ muditetyucyate | ato jñāyate maitrīcittaviśeṣaḥ karuṇā muditā ceti |
(pṛ) kasyopekṣayā upekṣā | (u) śatruṃ mitrañca paśyato maitracittaṃ na samamasti | mitre 'dhikam | udāsīne na tulyam | śatrau tu alpam | tathā karuṇā muditāpi | ato yogāvacaro mitre maitramupekṣya śatrau śātravamupekṣya cittasāmyaṃ cikīrṣati | paścāt sarvasattveṣu samacitto bhavati | tathā karuṇā muditāpi | ataḥ sūtra uktam- rāgapratighaprahāṇāyopekṣāṃ bhāvaya iti | (pṛ) tathā cet na pṛthagastyupekṣācittam | cittasāmyamātramupekṣāṃ bhavati | (u) pūrvamevoktaṃ mayā maitracittaviśeṣāḥ karuṇāmuditādaya iti | maitracittañcottamādhamamadhyadharmaistrividham | trayāṇāmeṣāṃ samabhāva upekṣā | yathā vadanti uttamamaitracittena trīṇi dhyānāni bhāvayatīti |
(pṛ) kenopāyena tanmaitracittaṃ pratilabhate | (u) uttaratna vakṣyante pratighasyādīnavāḥ | tānādīnavān prajñāya maitracittaṃ bhāvayati | maitracittasya hitaguṇañca paśyati | yathoktaṃ sūtre maitracetovihārī sukhaṃ svapiti | sukhaṃpratipadyate | na pāpakaṃ svapnaṃ paśyati | devatā rakṣanti | manuṣyāṇāṃ priyo bhavati | [amanuṣyāṇāṃ priyo bhavati |] nāsmai agnirvā viṣaṃ vā śastraṃ vā kramate | [uttaramapratividhyan brahmalokopago bhavati] iti | imānyāniśaṃsāni śrutvā bhāvayati | yogāvacaro 'nusmarati- ahaṃ vyāpādamutpādya ahameva vipākamanubhavāmi nānya iti | ato vyāpādamakṛtvā maitracittaṃ bhāvayati | kiñca yogāvacaro manasi karoti ahamalpakena pāpakena anyasya kṛtena bahūni pāpakāni tacchataguṇāni tadabhinnānyanubhavāmi | ataḥ pāpakāni parivarjayediti | uktañca sūtre- pañca dveṣaprahāṇakāraṇāni sadānusmartavyānīti | vyāpādaśca yogāvacarasya nālaṃ bhavati | aṣṭa kuśalāniṃśasāni pūrvamanusmaret | pāpakāni varjayato vyāpādaḥ śāmyati | puruṣasya pūrvādhvani mātā vā syāt, garbhiṇī prasavitrī ca madarthaḥ duḥkhaṃ vyavasyamānā syāt | atha vā syāt mama pitā bhrātā bhāryā putro vā | kathaṃ dveṣṭavyam | iti | anusmareccāgāminyadhvani mama pitā mātā bhrātā vā bhavet iti | arhan pratyekabuddho buddho vā bhavediti [anusmaraṇaṃ] kuryāt | kathaṃ dveṣṭavyam | durjanān dṛṣṭvā pāpakamācaran ubhayoradhvanorduḥkhaṃ vedayate | ato na dveṣṭavyam | pūrvañca nibhṛtaṃ paśyet janasya svabhāvaḥ kuśalo 'kuśala iti | yadi durjano mama [akuśala]mādadhāti, kasmādahaṃ dviṣāmi | yathāgninā dagdho nā[gniṃ]dviṣet | kleśopahataḥ piśācapīḍita iva na svātantryabhāgbhavati | iti pūrvaṃ paśyan kimarthaṃ dviṣati | yena pratyayena kṣāntiṃ bhāvayati | taṃ dharmamanusmaret | tadā vyāpādaḥ śāmyati, maitracittañca vardhate | kṣāntiguṇo yogāvacaro 'nuvicintayati- ahaṃ yadi paraṃ dviṣāmi | tadā pṛthagjanasya grāmīṇasya tasya [mama] ca nāsti bhedaḥ | ataḥ kṣantavyamiti | yathāha bhagavān gāthām-
suvinīto yathā hastī sahate śaramastrakam
tathā cāhamapīhaiva titikṣe sarvapāpakam || iti |
api cāha gāthām-
aślīlamapavādañca vigarhāṃ pratighaṃ tathā |
na kṣametādhamaḥ sattvaḥ śilavṛṣṭiṃ yathā khagaḥ ||
aślīlamapavādañca vigarhīṃ pratighaṃ tathā |
kṣameta hi māhasattvaḥ puṣpavṛṣṭiṃ yathā gajaḥ || iti |
ataḥ kṣantavyam | tadakuśalaṃ guṇaḥ pariṇamate | akuśalebhyo guṇasaṃsiddheḥ | yogāvacara ime sattvā mūḍhā avijñā bālasamānā na vidveṣyā iti prajānāti | ityanenopāyena maitracittaṃ bhāvayati |
(pṛ) kathaṃ karuṇāṃ bhāvayati | (u) yogāvacaro 'lpasukhino duḥkhabahulān dṛṣṭvā karuṇāyate | kathamahaṃ duḥkhini sattve punarduḥkhamāadhyām iti | atyantasukhāsaktān dṛṣṭvā ca cintayati- kathamahaṃ parapraṇihitaṃ hāpayeyamiti | ataḥ karuṇāyate | duḥkhinaṃ sattvaṃ dṛṣṭvā dṛṣṭadharme duḥkhitvāt duḥkhī bhavati | sukhinaṃ sattvaṃ dṛṣṭvā anitya[sukha]tvāt duḥkhī bhavati | ataḥ sarve sattvā duḥkhabhāgina ādāvante vā na vimuktilābhina ityanena pratyayena karuṇāyate |
(pṛ) kathaṃ muditāṃ bhāvayati | (u) yogāvacaraḥ parahiterṣyālutā pṛthagjanalakṣaṇamiti dṛṣṭvā muditāṃ bhāvayati | cintayati caivam- sattvānāṃ sukhamutpādayeyamiti | [yadi] paraḥ svayaṃ labhate | tadā sa māṃ satkaroti | ato muditāmutpādayet | taderṣyādṛṣṭirvṛthā nāsti kimapi hitam | na paramupahanti | pratyutātmānameva hiṃsati | yathoktañca sūtre- īrṣyā saṃyojanā iti | tatsaṃyojanaparijihīrṣayā muditāmutpādayati |
(pṛ) kathamupekṣāṃ carati | (u) viṣamacitte doṣaṃ dṛṣṭvā cittasāmyacikīrṣayā upekṣāṃ carati | yogāvacaro rāgapratighacitte doṣadarśanādupekṣācaryāṃ bhāvayati |
(pṛ) idamapramāṇacittaṃ kasyāṃ bhūmau vartate | (u) triṣu dhātuṣu vartate | (pṛ) ābhidharmikāḥ kecidāhuḥ- tṛtīyadhyānādūrdhvaṃ nāsti saumanasyendriyam iti | kathamidam | ( SSS_393 ) (u) nāhaṃ vadāmi muditacittaṃ saumanasyendriyasvabhāvamiti | kintu parahite 'kaluṣamuditacittatā muditetyucyate | catvārīmānyapramāṇāni prajñāsvabhāvāni |
(pṛ) kathamārūpyadhātau catvāryapramāṇāni bhavanti | rūpalakṣaṇena hi sattvo vikalpyate | tatra rūpaṇe rūpalakṣaṇaṃ kathaṃ bhavet | (u) arūpasattvā api vikalpanīyāḥ | yathoktaṃsūtre- sarūpārūpyādiṣu kuryāditi | kiñcoktaṃsūtre- śubhavipākapratilābhaparamāṃ maitracetovimuktiṃ bhāvayati | ākāśānantyāyatanapratilābhaparamāṃ karuṇā[cetovimuktiṃ] bhāvayati | vijñānānantyāyatanapratilābhaparamāṃ muditā[cetovimuktiṃ]bhāvayati | ākiñcanyāyatanapratilābhaparamāmupekṣā[cetovimuktiṃ]bhāvayati | iti | ato jñāyate ārūpye 'pi santyapramāṇānīti | (pṛ) ekaikasyāṃ bhūmāvekamapramāṇamasti | kiṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatane kimapi nāsti | (u) sarveṣvapyāyataneṣu sarvāṇi santi | atyadhimaitrībhāvanayā paraṃ śubhāyatanamutpadyate | karmaṇāṃ sarūpavipākajanakatvāt | yaḥ sattvānāṃ sukhākāṃkṣī sa sukhavipākaṃ labhate | tathā karuṇāpi | kāyādhīnatayā bhūyasā duḥkhānāṃ samudayaḥ | ākāśe ca rūpaṃ nāstītyato vijñānānantyāyatanacittasyālambane paramasukhavihāritvāt | ākiñcanyāyatanaparamā upekṣeti | yogāvacaraḥ saṃjñāpariklāntatvādākiñcanyāyatanamupasampadya viharati | naivasaṃjñānāsaṃjñāyatane 'pi apramāṇamasti | atisūkṣmātvānnopalabhyata iti nocyate | sarveṣvapyāyataneṣu sarvamasti iti bāhulyavaśāt ucyate | śubhe maitryāṃḥ paramādhikyāt ityevamādi | dhyānasamādhiṣu catvāryapramāṇacittāni vipākavedanāpradhānāni sattvālambanatvāt |
(pṛ) ābhidharmikā āhuḥ- catvāryapramāṇāni kāmadhātukasattvamātrālambanā nīti | tatkatham | (u) kasmānnānyasattvālambanāni tāni | vaktavyo 'tra hetuḥ | bhagavānapramāṇasūtra āha- iha bhikṣurmaitrasahagatena cetasā ekāṃ diśaṃ[sphuritvā viharati | tathā] dvitīyāṃ tathā tṛtīyāṃ caturthī ityūrdhvamadhastiryak[sarvadā sarvatratāyai] sarvāvantaṃ lokaṃ [maitrasahagatena cetasā] sphuritvā viharati iti | rūpārūpyakadhātukasattvā anityā bhaṅgurā durgati gāmina ityasti hetuḥ |
(pṛ) ābhidharmikā āhuḥ- kāmadhātugato yogāvacara evāpramāṇānyupasampadya viharatīti | kathamidam | (u) sarvāyatanajātāḥ sarva upasampadya viharanti | (pṛ) yadi tanna jātā api upasampadya viharanti | tadā na puṇyaṃ kṣīyeta | tatra nityamutpadyeran | (u) yathā tatra dhyānādīn kuśaladharmānusampadya viharanto 'pi[tato]nivartante | tathā maitrādīnapi (pṛ) yadyayaṃ nyāyaḥ | kasmānna kṣipraṃ nivartante | (u) astīdṛśaṃ karma satyapi nivṛttihetau na nivartante | yathā kāma[dhātuka]devādayaḥ satyapi kuśalakarmaṇi durgatāvupapadyante | tathedamapi ||
(pṛ) maitrasamādhivihāriṇaṃ kasmānna viṣaṃśastramagnirvā kramate | (u) kuśalapuṇyaghanagabhīramakuśalāni nādhitiṣṭhanti devaiḥ surakṣitatvāt | (pṛ) sūtramāha- maitrasahagataṃ smṛtisambodhyaṅgaṃ bhāvayati iti | sāsravānāsravayoḥ kathaṃ sahabhāvanā | (u) maitrī[smṛti]sambodhyaṅgenānugatā bhavati | yathoktaṃ sūtre- yadi kaścidekāgracittena dharmaṃ śṛṇoti | tadā pañcanīvaraṇāni prahāya saptasambodhyaṅgāni bhāvayati | dharmāśravaṇe 'pi sambodhyaṅgāni bhāvayati | iti | kiñcoktaṃ sūtre- bhāvayatha bhikṣavo maitracittam, pratijānāmi anāgāmiphalaṃ prāpsyatheti | maitracittaṃ yadyapi na saṃyojanaṃ hāpayati | [tathāpi]pūrvameva maitracittena puṇyaguṇajñānahitasañcayādāryamārgaprajñāṃ labdhvā saṃyojanāni prajahāti | ata ucyate maitrī bhāvanayā anāgāmiphalaṃ labhata iti | maitrī bhāvanayā sambodhyaṅgamapyevam |
(pṛ) arhan prahīṇasattvasaṃjñaḥ | kathamapramāṇāni bhāvayati | (u) arhan maitracittamupasampadya viharannapi namaitrakarmasiddhiṃ sañcinoti | upapattivedanābhāvāt | (pṛ) buddhānāṃ bhagavatāṃ mahākaruṇā katham | (u) buddhānāṃ bhagavatāṃ naiva mīmāṃsājñānamasti | dharmāṇāmatyantaśūnyatāṃ prajānanto 'pi pṛthagjaneṣu gabhīraṃ mahākaruṇāmācaranti |
(pṛ) karuṇāyā mahākaruṇāyāśca ko bhedaḥ | (u) kṛpācittamātraṃ karuṇā | kriyāṃ sādhayatīti mahākaruṇā | kasmāt | bodhisattvaḥ sattvānāṃ duḥkhaṃ dṛṣṭvā tatkṣayāya vīryamārabhate | apramāṇakalpeṣu bhāvanāsādhyatvānmahākaruṇetyucyate | ājñendriyeṇa sattvānāṃ ( SSS_395 ) duḥkhaṃ dṛṣṭvā [tat] apaneṣyāmīti niyamena cittoddhāpanaṃ mahākaruṇā | upakārabahuleti mahākaruṇā | apratihateti mahākaruṇā | kutaḥ | karuṇācittaṃ hi parasya pāpakaṃ smṛtvā pratighātamutpādayet | mahākaruṇā tu nānāvidhaparamapāpakeṣvapi apratihatagatirbhavati | karuṇācittaṃ kadācit ghanaṃ, kadācit tanīyaḥ, na samaṃ bhavati | sarvatra sameti mahākaruṇā | ātmano hitaṃ tyaktvā parasya hitamātramākāṃkṣata iti mahākaruṇā | karuṇā tu naivamityayaṃ bhedaḥ | buddhe maitryādi mahadityucyate | karuṇā tu [kadācit] duḥkhākāṃkṣiṇīti kevaletyucyate ||
caturapramāṇasamādhivarga ekonaṣaṣṭuttaraśatatamaḥ |
160 pañcāṅgāryasamādhivargaḥ
uktaṃ hi sūtre- pañcāṅga[bhūtā] āryasamādhayaḥ yaduta prītiḥ sukhaṃ cittaviśuddhiḥ prakāśalakṣaṇaṃ bhāvanālakṣaṇamiti | prītiḥ prathamadvitīyadhyānayoḥ | prītilakṣaṇaṃ samamiti ekāṅgamucyate | tṛtīyadhyāne prītivirahāt sukhaṃ pṛthagekamaṅgamucyate | caturthadhyāne cittaviśuddhistṛtīyamaṅgamucyate | imāni trīṇyaṅgānyāśrityotpadyate prakāśabhāvanālakṣaṇam | prakāśalakṣaṇaṃ bhāvanālakṣaṇasya hetuṃ kṛtvā pañcaskandhān paribhedayati | pañcaskandhānāṃ śūnyatābhāvanaṃ bhāvanālakṣaṇamityucyate | nirvāṇagāmitvādāryam |
(pṛ) sūtra uktam- pañca āryasamādhijñānāni | katamāni imāni | (u) bhagavān svayamāha- yogī cintayati mamāyaṃ samādhirāryo nirāmiṣa iti prathamajñānamutpadyate | ( SSS_396 ) samādhirayamakāpuruṣasevita iti dvitīyajñānamutpadyate | samādhirayaṃ śāntaḥ praṇītaḥ prītipraśrabdhilabdha iti tṛtīyajñānamutpadyate | ayaṃ samādhiḥ pratyutpannasukha āyatyāñca sukhavipāka iti caturthajñānamutpadyate | sa khalu punarahamimaṃ samādhiṃ smṛta eva samāpadye smṛta eva vyuttiṣṭhāmīti pañcamaṃ jñānamutpadyate | iti | anena samādhāvapi jñānamastīti bhagavān prakāśayati | cittadhāraṇā paraṃ nāsti | samādhiṃ bhāvayato yadi kleśā bhavanti | [tadā tān] tatrotpannaṃ jñānamapanayati | samādhiṃ kṛtvā āryaṃ nirāmiṣaṃ chandayāmītīdaṃ prathamajñānamucyate | āryo nirāmiṣo yadutākāpuruṣasevita ityayaṃ paṇḍitapragītaḥ | akāpuruṣā yadāryajanāḥ | jñānalābhitvātkāpuruṣā na bhavanti | [yat] jñānaṃ prajñaptiṃ bhinatti | idaṃ dvitīyajñānamityucyate | rāgādikleśānāmalpīyasāṃ nirodhāt śāntam | śāntatvāt praṇītam | kleśādīnāṃ visaṃyogāllabdhaṃ visaṃyogalabdhamityucyate | ayaṃ vītarāgamārgaḥ- idaṃ tṛtīyajñānaṃ bhavati | kleśaprahāṇasākṣātkārāt kṣemaṃ śāntaṃ labhate | tāpavinirmuktaṃ sukhaṃ pratyutpannasukhamāyatīsukham, pratyutpannaṃ sukhaṃ kleśavinirmuktaṃ sukham | āyatyāṃ sukhaṃ yannirvāṇasukham | idaṃ caturthajñānaṃ bhavati | yogī nityamanimittacitto viharati | ato nityaṃ smṛto vyuttiṣṭhati smṛtaḥ samādhimusampadyate | idaṃ pañcamaṃ jñānaṃ bhavati | tasmādyadi pañcamajñānamidaṃ notpannaṃ, utpādayitavyam | yadyutpannaṃ samādhiphalaṃ labdhameva ||
pañcāṅgāryasamādhivargaḥ ṣaṣṭyuttaraśatatamaḥ |
161 ṣaṭsamādhivargaḥ
(pṛ) uktaṃ sūtre- samādhayaḥ ṣaṭ aṣṭyekalakṣaṇabhāvanā ekalakṣaṇatvāya saṃvartate | astyekalakṣaṇabhāvanā nānālakṣaṇatvāya saṃvartate | astyekalakṣaṇabhāvanā ekalakṣaṇanānālakṣaṇatvāya saṃvartate | evaṃ nānālakṣaṇabhāvanāpi | katamānīmāni | (u) ekalakṣaṇamitīdaṃ dhyānasamādhiḥ syāt | dhyānasamādherekālambana ekāgratāviharaṇāt | nānālakṣaṇamitīdaṃ jñānadarśanaṃ bhavet | dharmāṇāṃ nānāsvabhāvasya [pari]jñānāt | pañcaskandhādidharmāṇāmupāyatvāt | (pṛ) kathamekalakṣaṇā bhāvanā ekalakṣaṇatvāya saṃvartata iti | (u) yat kaścit samādhimupādāya punaḥ samādhimutpādayati | ekalakṣaṇā nānālakṣatvāya saṃvartata iti ( SSS_397 ) yadi kaścit samādhimupādāya jñānadarśanamutpādayati | ekalakṣaṇā bhāvanā ekalakṣaṇanānālakṣaṇatvāya saṃvartata iti yadi kaścit samādhimupādāya dhyānasamādhiṃ pañcaskandhopāya ñcotpādayati | evaṃ nānālakṣaṇabhāvanāpi |
(pṛ) kecidārmidharmikā āhuḥ- ekalakṣaṇā bhāvanā ekalakṣaṇatvāya saṃvartata iti yadi kaścit caturthadhyānamupādāya arhatphalaṃ sākṣātkaroti tat | ekalakṣaṇā bhāvanā nānālakṣaṇāya saṃvartata iti yat kaścit caturthadhyānamupādāya pañcābhijñāḥ sākṣātkaroti tat | ekalakṣaṇā bhāvanā ekalakṣaṇanānālakṣaṇāya saṃvartata iti yat kaścit caturthaṃ dhyānamupādāyārhatphalaṃ pañcābhijñāśca sākṣātkaroti tat | nānālakṣaṇā bhāvanā nānālakṣaṇāya saṃvartata iti yat kaścit pañcāṅgabhūtasamādhīnupādāyārhatphalaṃ pañcābhijñāśca sākṣātkaroti | tathā anyau dvāvapi | kathamidam | (u) [atra] heturvaktavyaḥ | kasmāt caturthadhyānamarhatphalañcaikalakṣaṇam | pañcāṅga[bhūta]samādhiḥ pañcābhijñāśca nānālakṣaṇā iti | pañcāṅgāni nāśrīyante | pañcāṅgasamādhiścaturṇāṃ dhyānānāṃ prakāśalakṣaṇo bhāvanālakṣaṇaḥ | kathaṃ tānyāśritya arhatphalaṃ labhate | kasmāt | avaśyaṃ dhyānamekamāśritya arhatphalaṃ labhate | kiñca prakāśalakṣaṇamāśrityāpi arhatphalaṃ labheta | tasmānnāsti [hetuḥ] |
kecidāhuḥ- ṣaḍvidhāḥ samādhisamāpattayaḥ ānulomikasamāpattiḥ, prātilomikasamāpattiḥ ānulomikaprātilomikasamāpattiḥ ānulomikavyutkrāntiḥ prātilomikavyutkrāntiḥ ānulomikaprātilomikavyutkrāntiriti | kathamidam | (u) kecidābhidharmikā āhuḥ yogī nirodhasamāpattāvatāramicchatītyato dhyāneṣu samāpatti (= praveśa) vyutthāne kramike | tasmānna syāt yadi vānulomyena yadi vā prātilomyena yadi vānulomyaprātilomyena vyutkramādiḥ | pañcasamāpattivyutthānaiḥ kiṃ hitaṃ labhate | yogī nirodhasamāpattiṃ prāpayituravaśyaṃ kramaśo 'vataret kramaśaśca vyuttiṣṭhet | yadyuttamabhūmibhāk kasmātpunaradho bhūmimavatarati | adhobhūmiḥ kaṇṭakabhūtā | yathā na kaścitpunarbālakrīḍāyāmabhiramate | yathā ca vidagdho jano na punarabhiramate mūḍhe | tathedamapi syāt |
yaduktaṃ vyutkrāmatīti | idamayuktam | sūtre kevalamuktaṃ kramikā dhyānasamādhīnāṃ ( SSS_398 ) samāpattaya iti | yadi yogī vyutkrāmati ātṛtīyam | kasmānna vyutkrāmati ācaturthapañcamam | balānubhāvasadṛśamidamiti yadi matam | yathā kaścit śreṇimāruhya ekaṃ sopānaṃ vyutkramet na dvau | dṛṣṭānto 'yamapi naikāntikaḥ | mahābaliṣṭhaḥ kaścit catvāri sopānānyapi vyutkramet | śataṃ pakramān prakramamāṇo 'pi kaścidasti | ato na yujyate | sūtre yadyapyuktaṃ bhagavatā nirvāṇaṃ samāpadyamāno 'nulomapratilomaṃ vyutkramya dhyānasamādhīn samāpadyata iti | sūtramidaṃ samyagarthaviruddham | na średdheyam | satyapi vacane 'smin nāyamartho yuktaḥ | kasmāt | yadi yogino nirodhasamāpattāvatāraṃ vadati tadānulomyena samāpattiḥ syāt naikakṣaṇe pañcadhā | yogī yadi sākṣānnirodhasamāpattyavatāramicchati tadā naikakṣaṇe syāt | yadi dhyānasamādhiṣu svacittaṃ bubhukṣati, vaśitvāparihāṇitvāt anulomapratilomaṃ vyuttiṣṭhati samāpadyate vyutkrāmati ca | yathā kaścidaśvamārūḍho yadi pratibalaruddhaḥ, tadā nāvaśyaṃ pratinivartate | yadi damanaṃ niṣevitumicchati | tadā rahasi [karoti] |
yaduktam- adhobhūmiḥ kaṇṭaka[bhūtā] | na [tatra] samāpadyeteti | adhobhūmera jayāt punaḥ samāpadyate | yogigocaramārgatvāt | yaduktaṃ yathā na kaścit bālakrīḍāyāmabhiramata iti | [tatra] nidānaṃ kadācidbālakrīḍātmakaṃ bhavati | yathā kaścidvṛddho naṭaḥ sarvadā nṛtyati na tṛpto bhavati | śikṣaṇārthatvāt | evamāryaḥ anulomapratilomaṃ dhyāneṣu vyuttiṣṭhati samāpadyate vyutkrāmati ca devamanuṣyāṇāṃ pradarśanakāmitvāt maharṣīṇāṃ samādhiṣu vaśitābalācca | bhagavān parinirvāṇagamanakāle paramapraṇītadhyānasamādhibhirvāsitaśarīratvāt svatantraṃ samāpadyata vyudatiṣṭhat anulomaṃ pratilomaṃ vyudakrāmīt | anupadhiśeṣanirvāṇagataṃ bhagavantaṃ paśyan sarvebhyo 'kuśalasaṃskārebhyo nirvidyeta | ato bhagavānasmin dharme 'dbhutaṃ premāviścakāra |
idaṃ sūtraṃ samyagarthaviruddhamiti yat bhavānavocat | tadidamayuktam | yat bhavatoktaṃ kasmānna vyutkrāmati yāvaccaturthamiti | [tat] bodhisattvapiṭaka uktaṃ vyuktrāntilakṣaṇam- prathamadhyānāt vyutkramya nirodhasamāpattiṃ samāpadyate | nirodhasamāpattervyutkramya yāvadvikṣiptacittamavatarati iti | cittabala mahimnā evaṃ śankoti ||
ṣaṭsamādhivarga ekaṣaṣṭayuttaraśatatamaḥ |
162 saptasamādhivargaḥ
śāstramāha- sapta niśrayāḥ prathamaṃ dhyānaṃ niśrityāsravakṣayaṃ labhate | yavadākiñcanyāyatanaṃ niśrityāsravakṣayaṃ labhata iti | niśrayo nāma yat saptadhyānānyupādāyāryajñānaṃ pratilabhate | yathoktam- samāhitasya yathābhūtajñānamutpadyata iti | pratilabdhadhyānasamādhimātraṃ kañcana sampannaṃ vadati | ato bhagavānāha- nāyaṃ sampanna iti | samādhimimaṃ niśritya āsravāṇāṃ kṣayākhyaṃ viśiṣṭaṃ dharmaṃ prārthayīta | ata ucyate niśraya iti |
(pṛ) kathamimān dhyānasamādhīn niśrityāsravāṇāṃ kṣayaṃ labhate | (u) bhagavānāha- yogī yenākāreṇa yenālambanena prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate sa yogī tadākāraṃ tadālambanaṃ na punaḥ smarati | kintu paśyati prathamadhyāne yadrūpāṇi yadi vā vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānāni rogato gaṇḍataḥ śalyato 'ghato 'nityato duḥkhataḥ śūnyato 'nātmataḥ | evaṃ paśyataścittamāsravebhyo vimokṣāya nirvidyate | yāvadākiñcanyāyatanamapyevam | parantu trīṇyākāśānantyāyatanā[dī]ni ārūpyadarśanīyāni | yogī kāmadhātumohitaḥ prathamaṃ dhyānaṃ nirvāṇamiti paśyati | tattu paścāllabhate | ato bhagavānāha- mā manyadhvaṃ nirvāṇasukhalakṣaṇamiti | kintu paśyata prathamadhyāne pañcaskandhānāmaṣṭādīnavān iti | tathā niśrayāntareṣvapi |
(pṛ) kāmadhātuḥ kasmānna niśraya ityucyate | (u) uktaṃ hi susīmasūtre- atikramya sapta niśrayān asti āryamārgapratilambhanam iti | ato jñāyate kāmadhāturapyastīti |
(pṛ) kecidāhuḥ- prathamadhyānasāmantakamaprāptabhūmiṃ niśritya [api] arhatphalaṃ labhata iti | kathamidam | (u) maivam | yadyaprāptā bhūmirniśrayo bhavati | tadāsti ( SSS_400 ) doṣaḥ | yadyaprāptāṃ bhūmiṃ labdhuṃ śaknoti | kasmānna prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate | ato na yuktamidam | (pṛ) naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ kasmānna niśraya ityucyate | (u) na tatrāsti saṃjñānam | samādhau bhūyasā prajñālpīyasī | ato nocyate [sa] niśrayo bhavatīti | saptasaṃjñāsamādhayastu sapta niśrayā bhavanti | kasmādāha bhagavān saptaniśrayāḥ sapta saṃjñāsamādhaya iti | (u) tīrthikā atattvajñatvāt saṃjñāmātramāśrayante | sarve niśryāḥ saṃjñākaluṣitā na vimokṣāya bhavanti ityataḥ saṃjñāsamādhirityākhyā | āryāstu saṃjñāṃ bhaṅktvā samādhimimaṃ niśritya āsravāṇāṃ kṣayamupādadate | ato niśraya ityākhyā | yathoktaṃ yogī dharmānimān paśyati rogato gaṇḍata iti | naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamapi saṃjñayā asaṃjñānānna saṃjñāsamādhirityucyate |
saptasamādhivargo dviṣaṣṭayuttaraśatatamaḥ |
163 aṣṭavimokṣavargaḥ
śāstramāha- sūtra uktaṃ- aṣṭau vimokṣāḥ- adhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati iti prathamo vimokṣaḥ | yogāvacaro 'nena vimokṣeṇa rūpāṇyabhibhāvayati | kenedaṃ jñāyate | dvitīyavimokṣe hyuktam- adhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi iti | adhyātmarūpaparibhedanādāha- ādhyātmamarūpasaṃjñīti | ato jñāyate yogāvacaraḥ prathamavimokṣe krameṇa kāyarūpamabhibhavatīti | dvitīyavimokṣaṃ prāpya tatra rūpamabhibhūtameva | bāhyarūpamātramasti | tṛtīyavimokṣe bāhyarūpamapyabhibhūtam | ato na paśyati adhyātmaṃ bahirdhā rūpañca | idaṃ rūpaśūnyamityākhyāyate | yathoktaṃ pārāyaṇasūtre-
rūpalakṣaṇavidhvaṃsī sarvān kāmān jahāti ca |
antarbahiśca no paśyan ahaṃ pṛcchāmi vastvidam || iti |
[ata ūrdhvaṃ] caturṣu vimokṣeṣu cittaṃ vijñānaśūnyamityāha | yathoktaṃ ṣaḍdhātusūtre- yo bhikṣavaḥ pañcasu dhātuṣu atyantanirviṇṇaḥ, [tasya] anyat jñānamātramasti iti | ( SSS_401 ) jñātavyaṃ caturṣu vimokṣeṣu vijñānānyanubhavatīti | aṣṭamavimokṣe sarveṣāṃ kṣayaḥ | kasmāt rūpanirodhe cittanirodhe saṃskṛtānāmātyantikanirodhaḥ | idamevārhatphalamityucyate | evaṃ krameṇa kṣayabhāk bhavati | ime 'ṣṭavimokṣāḥ |
kaścidāha- prathamau dvau vimokṣāvaviśuddhau | tṛtīyastu viśuddha iti | nedaṃ yujyate | kasmāt ayaṃ vimokṣa iti nāsti [yatkiñcit | yasya] aviśuddhabhāvanayā vimokṣaṃ labhate | viśuddhabhāvanayāpi nāsti vimokṣaḥ | kevalaṃ śūnyabhāvanayā vimokṣaṃ labhate | tīrthikā viśuddhāviśuddhabhāvanāṃ bhajantena vimokṣabhāgina ityākhyāyante |
(pṛ) tīrthikā api rūpalakṣaṇaṃ vināśa(ya)nti | kathamidam | (u) tīrthikā vimokṣādhimuktyā rūpalakṣaṇaṃ vināśayanti na tu śūnyabhāvanayā | kasmāt | yathābhāvanādhimuktiprayogaṃ mṛtaparityaktaṃ kāyaṃ śmāśānikakṛmayo bhakṣayanti ityādi paśyanti | (pṛ) tīrti(rthi)kā rūpavinirmuktamārūpyasamādhiṃ vindante | [teṣāṃ] ārūpyavimokṣo bhavet | (u) tīrthikānāṃ satyapi ārūpyasamādhau [tatra] āsaṅgānna[sa]vimokṣa ityucyate | āryāḥ punarārūpyasamādhimupādāya caturaḥ skandhān rogata ityādyaṣṭabhirākāraiḥ paśyanti | ato vimokṣa ityucyate |
(pṛ) bhavānavocat- nirodhasamāpattirarhatphalamiti | idamayuktam | kasmāt | śaikṣā api aṣṭavimokṣabhāja ucyante | nirodhasamāpattirāsravakṣayātmiketi bhavatoktam | tathā ca śaikṣā āsravakṣayabhājaḥ syuḥ | (u) sūtre sāmānyalakṣaṇena nirodha uktaḥ | na tu vivicya ayaṃ cittanirodhaḥ ayaṃ kleśakṣaya iti | yathoktaṃ sūtre- nirodho dvividhaḥ [kṣaya]nirodhaḥ anupūrvanirodha iti | dvividhaṃ nirvāṇaṃ dṛṣṭadharmanirvāṇam ātyantikanirvāṇamiti | kiñcāha kṣemo dvividhaḥ- [avara]kṣemaḥ paramakṣema iti | kṣemalābho 'pi dvividhaḥ [avara]kṣemalābhaḥ paramakṣemalābha iti | ataḥ śaikṣajanānāṃ pratilabdho na pāramāthikanirodhaḥ | kiñcoktaṃ ( SSS_402 ) sūtre nirodhasamāpattimupasampanno bhikṣuḥ kṛtakaraṇīya iti | yadi nirodhasamāpattirnārhatphalam, tadā kṛtakaraṇīya iti nābhidadhyāt |
(pṛ) kiṃ śaikṣā vastuto nāṣṭavimokṣān labhante | (u) sūtra uktaṃ śaikṣo navānupūrvasamādhīn labhata iti | na tūktaṃ kṣayanirodhaṃ pratilabhata iti | yogāvacaro yadi kṣayanirodhaṃ pratilabdhvā na dhyānasamādhīn samāpadyate | ayaṃ prajñāvimukta ityucyate | yadi dhyānasamādhīn samāpadyate na kṣayanirodhaṃ labhate | [tadā] kāyasākṣītyucyate | yadyubhayaṃ labhate | tadā ubhayato vimukta ityucyate | kasmāt | kleśā eko bhāgaḥ | dhyānasamādhyāvaraṇadharmā aparo bhāgaḥ | ubhābhyāṃ bhāgābhyāṃ vimukta ubhayato[bhāga]vimukta ityucyate | (pṛ) anupūrva[vihāre]ṣu nirodho vimokṣeṣu nirodhaśca kiṃ nānā | (u) vyañjanamekam | arthastu nānā | anupūrveṣu nirodhaścittacaittānāṃ nirodhaḥ | vimokṣeṣu nirodhaḥ kleśānāṃ nirodhaḥ | yathoktaṃ sūtre- saṃskārāṇāmanupūrvanirodhaḥ | tathāhi- prathamadhyānaṃ samāpannasya vāk nirudhyate | dvitīyadhyānaṃ samāpannasya vitarkavicārā niruddhā bhavanti | tṛtīyadhyānaṃ samāpannasya prītirnirudhyate | caturthadhyānaṃ samāpannasya sukhaṃ nirudhyate | ākāśānantyāyatanaṃ samāpannasya rupasaṃjñā niruddhā bhavati | vijñānānantyāyatanaṃ samāpannasya ākāśānantyāyatanasaṃjñā niruddhā bhavati | ākiñcanyāyatanaṃ samāpannasya vijñānānantyāyatanasaṃjñā niruddhā bhavati | naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ samāpannasya ākiñca nyāyatanasaṃjñā niruddhā bhavati | nirodhasamāpattiṃ samāpannasya saṃjñā ca vedanā ca niruddhā bhavati | iti | eṣu nirodheṣu nirodho viśiṣṭo yaduta yogāvacaro rāgadveṣamohebhyo nirviṇṇo vimucyate |
(pṛ) kathaṃ jñāyate anupūrveṣu cittacaittānāṃ nirodhaḥ vimokṣeṣu kleśānāṃ nirodha iti | (u) nirodhastulyārtho 'pi medavān syāt | anupūrveṣūcyate saṃjñāvedayitanirodha iti | vimokṣeṣu avidyāvedanāsparśanirodha iti | kasmāt | prajñaptito hi vedanotpadyate | prajñaptibhede vedanā nirudhyate | sūtreṣvastīdṛśo vibhāgaḥ | yadyāha- kaṇṭhato yogāvacaraḥ ( SSS_403 ) kṣayanirodhalābhīti | tadā [sa] kṛtakaraṇīya iti | jñātavyaṃ nirvāṇaṃ sakṣātkurvataḥ sarve kleśā nirudhyanta iti | na tvāha cittacaittā nirudhyanta iti | (pṛ) yadyaṣṭavimokṣāḥ kleśanirodhadharmakāḥ | tadā sarve 'rhantaḥ sarvadā labheran | (u) sarve labhante | na tu samāpadyante | ye dhyānasamādhīn sākṣātkurvanti te samāpadyante | (pṛ) yogāvacarasya yadi na santi dhyānasamādhayaḥ | kathaṃ sa kāyacittaśūnyatāṃ labhate kleśāṃśca kṣapayati | (u) ayaṃ samādhiyukto 'pi na sākṣātkaroti | asti punastaṭidupamasamādhiḥ | [imaṃ] samādhimupādāya kleśān kṣapayati | yathoktaṃ sūtre- mama bhikṣavaścīvaramupāditsoḥ kleśo bhavati | cīvaramupādāya punaḥ kleśo na bhavati | ityādi | kasmāt | taṭidupamasamādhicittaṃ vajropamaṃ tattvajñānaṃ kleśān bhinatti | artho 'yaṃ bhagavatā tṛtīyabala uktaḥ yaduta dhyānavimokṣasamādhisamāpattisaṃkleśavyavadānavibhāgayathābhūtajñānam | tatra dhyānaṃ nāma catvāri dhyānāni | kecidāhuḥ- catvāri dhyānāni catvāro 'rūpasamādhayaḥ sarve dhyānamityucyante | vimokṣaḥ aṣṭavimokṣāḥ | samādhirekakṣaṇataṭidupamasamādhiḥ | samāpattiḥ dhyānavimokṣasamādhiṣu vaśitābalalābhaḥ yathāha- śāriputraḥ- saptabodhyaṅgeṣu samāpattiṃ vyutthānañca vaśīkaromi iti | ato jñāyate prajñāvimuktasyārhataḥ santi dhyānasamādhayaḥ | kintu na [tatra] samāpadyate | abhyāsaprakarṣāt samāpattiṃ vaśīkaroti |
(pṛ) kasmādarhan na dhyānasamādhīnāṃ prakṛṣṭamabhyastā bhavati | (u) puruṣo 'yaṃ pratilabdhamārgaḥ kṛtakṛtyo bhavati | upekṣābhinavāt na samyagabhyasyati | yadyupekṣācittaṃ nāsti tadāsamāpattiṃ samāpadyate iti nāsti dūṣaṇam | yathoktaṃ sūtre- yogāvacaraścatura ṛddhipādān samyagabhyasan himavantaṃ parvatarājaṃ tathā dhamati yathā reṇuparyavasannaṃ bhavati | kiṃ punarmaraṇamavidyām iti | ato jñāyate aṣṭavimokṣeṣūcyate āsravakṣayanirodhaḥ na nirodhasamāpattiṃ samāpadyata iti | uktañca sūtre- asti vidyāsvabhāvaḥ asti śūnyasvabhāvaḥ, astyākāśānantyāyanasvabhāvaḥ, asti vijñānānantyāyata(na)svabhāvaḥ astyākiñcanyāyatanasvabhāvaḥ asti naivasaṃjñāsaṃjñāyatanasvabhāvaḥ asti nirodhasvabhāvaḥ | avidyāmupādāyāsti vidyāsvabhāvaḥ | ( SSS_404 ) aśūnyamupādayāsti śūnyasvabhāvaḥ | rūpamupādāyāstyākāśānantyāyatanasvabhāvaḥ | akāśānantyāyatanasvabhāvamupādāyāsti vijñānānantyāyatanasvabhāvaḥ | vijñānānantyāyatanasvabhāvamupādāyāstyākiñcanyāyatanasvabhāvaḥ | ākiñcanyāyatanasvabhāvamupādāyāsti naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasvabhāvaḥ | pañcaskandhānupādāyāsti nirodhasvabhāva iti | pañcaskandhān prajñaptilakṣaṇān yo na paribhedayati tasyāvidyā bhavati | yastān paribhedayati | tasya bhavati vidyāsvabhāvaḥ | yathā bhagavān ekaṃ bhikṣumanuśāsti- śūnyeṣu sarvasaṃskāreṣu saṃskārān śūnyān bhāvayitvā damaya svacittam iti | yathā kaścitpradīpamādāya śūnyāgāraṃ praviśya paśyati sarvaṃ śūnyamiti | [tathā] yogāvacaro rūpamupādāyādhigacchati rūpamidaṃ niruddhamiti | ayaṃ śūnyasvabhāva ityucyate | tīrthikā ākāśānantyāyanamupādāya pratilabhante rūpādviyujyante | yāvannaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamupādāya ākiñcanyāyatanāt viyujyante |
skandhānupādāyāsti nirodhasvabhāva iti | yogāvacara[ścintayati]- yatkiñcanamanaskāraḥ yatkiñcanakṛtakaraṇam sarveṣāṃ nirodhaḥ śreyāniti | ayaṃ skandhānupādāyāsti nirodhasvabhāva iti |
(pṛ) ime svabhāvāḥ kaṃ samādhiṃ niśritya pratilabhyante | (u) sūtra uktam- vidyāsvabhāvo yāvat naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasvabhāvaḥ sarvaṃ khayaṃ samādhisamāpattiviharaṇātpratilabhate yaduta saṃskṛtamārgaviharaṇātpratilabhata iti | kasmāt | ādyo rūpajñānālambano vidyāsvabhāvaḥ | dvitīyasvabhāvo 'pi rūpopādāno rupamupādāya tathā vivecayati yathā śūnyaṃ bhavati | evaṃ yāvannaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasvabhāvaḥ, sarve saṃskṛtadharmāḥ śūnyā iti nirodhasamāpattyā nirodhaṃ pratilabhate | atra sarveṣāṃ saṃskṛtadharmāṇāṃ kṣayanirodhāt | ato jñāyate atrokto nirodhaḥ kṣayanirodho nirvāṇamiti |
(pṛ) ime vimokṣāḥ kasyāṃ bhūmau bhavanti | (u) yogāvacaro rūpaparibhedecchayā kāmadhātupratilabdhaṃ samādhiṃ vā rūpadhātupratilabdhaṃ vā samādhiṃ niśrayamāṇo rūpaṃ śūnyaṃ pratilabhate | sarvabhūmigataṃ cittañca śūnyaṃ pratilabhate | (pṛ) eṣu vimokṣeṣu kati sāsravāḥ kati anāsravāḥ | (u) śūnyasvabhāvatvāt sarve 'nāsravāḥ ||
aṣṭavimokṣavargastriṣaṣṭyuttaraśatatamaḥ |
164 aṣṭābhibhvāyatanavargaḥ
adhyātmaṃ rūpasaṃjñī [eko] bahirdhā rūpāṇi paśyati parīttāni suvarṇadurvarṇāni | tānyabhibhūya jānāti paśyati | evaṃ saṃjñī ca bhavati | idaṃ prathamamabhibhvāyatanam | adhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati adhimātrāṇi[suvarṇadurvarṇānīti vistaro yāvat] idaṃ dvitīya[mabhibhvāyatana]m | adhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati parīttāni [suvarṇadurvarṇānīti yāvat] idaṃ tṛtīya[mabhibhvāyatana]m | adhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhī rūpāṇi paśyati adhimātrāṇi [suvarṇadurvarṇānīti yāvat] idaṃ [caturthamabhibhvāyatana]m | adhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati nīlāni nīlavarṇāni nīlanirbhāsāni tadyathā umakāpuṣpaṃ[sampannaṃ] vārāṇaseyaṃ vā vastraṃ[nīlaṃ nīlavarṇaṃ nīlanidarśanaṃ nīlanirbhāsam | tāni khalu rūpāṇyabhibhūya jānāti paśyati | evaṃsaṃjñī ca bhavatīdaṃ] pañcama[mabhibhvāyatana]m | ṣaṣṭhaṃ pītāni paśyati | saptamaṃ- raktāni paśyati | aṣṭamaṃ- avadātāni paśyati | yogāvacara evamapramāṇāni rūpāṇi paśyati | kasmāt | na kevalaṃ santīmāni nīlādīni catvāri rūpāṇi | saṃkṣipyakathanādaṣṭābhibhvāyatanāni bhavanti | yogāvacaro yadā śūnyatayā rūpāṇi paribhedayati | tadā abhibhvāyatanamityucyate |
(pṛ) ka idaṃ pratilabhate | (u) ime bhagavataḥ śrāvakā nānye | (pṛ) imānyaṣṭābhibhvāyatanāni kasyā bhūmau bhavanti | (u) kāmadhātau bhavanti | (pṛ) kiṃ sāsravāṇi utānāsravāṇi | (u) pūrvaṃ sāsravāṇi santi śūnyatayā rūpāṇāṃ paribhede 'nāsravāṇi bhavanti | (pṛ) kasmādayaṃ dharmaḥ kevalamabhibhvāyatanamityucyate | (u) idaṃ yogāvacarāṇāmabhyāsaktamāyatam | ato bhagavān śrāvakāṇāṃ kṛta āha- abhibhvāyatanamiti | tadālambanābhibhavapradarśanārtham ||
aṣṭābhibhvāyatanavarga ścatuṣpaṣṭayuttaraśatatamaḥ |
165 navānupūrva[vihāreṣu]prathamadhyānavargaḥ
navānupūrvavihārāḥ- catvāri dhyānāni catasra ārūpyasamāpattayaḥ nirodhasamāpattiśca | prathamaṃ dhyānam- yathoktaṃ sūtre yogāvacaro vivicyaiva kāmairvivicyākuśalai ( SSS_406 ) dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasampadya viharatīti | (pṛ) prathamadhyānalakṣaṇamātraṃ vaktavyam | kasmātpunarucyate vivicyaiva kāmairiti | (u) kecidapavadanti nāsti kāmavivikto loka iti | laukikānāṃ [sadā] pañcakāmeṣu sthitatvāt | na hi kaściccakṣuṣā rūpaṃ na paśyati | śrotreṇa śabdaṃ na śṛṇoti, ghrāṇena gandhaṃ na jighrati, rasanayā rasaṃ na rasayati, kāyena na sparśānanubhavatīti | ata ucyate vivicyaiva kāmairiti | kāmo nāma kāmacittaṃ na rūpādiḥ | yathoktam- rūpādayaḥ padārthā na kāmā iti | kathaṃ tajjānīmaḥ | vyavasāyī khalu rūpādiṣu sthitvaiva kāmaṃ prajahāti | yathoktaṃ sūtre- rūpādayastadbhāgā na kāmā bhavanti iti | ato rāgacittaṃ kāma ityucyate | yasya rāgacittaṃ bhavati sa kāmān paryeṣate | kāmaparyeṣaṇāpratyayaṃ rāgapratidhavadhavihiṃsā akuśalā dharmā anuvartante | yathoktaṃ mahānidānasūtre- tṛṣṇāṃ pratītya paryeṣaṇā ityādi | ato jñāyate kāmarāgairviviktatvāt vivicyaiva kāmairiti | kecidāhuḥ- rūpādibhiḥ pañcakāma[guṇai]rviviktaṃ kāmairviviktamiti | vivicyākuśalai rdharmairiti pañcanīvaraṇairviviktam |
prathamaṃ dhyānaṃ vikṣiptacittāsannatvātsavitarkam | yogāvacarasyāpariniṣpannasamādhibalasya cittavikṣepasyodayātsavitarkam | yathoktaṃ sūtre- savitarka savicāraṃ vihāraṃ viharāmīti | [ato] jñātavyaṃ bhagavānavocat- vikṣiptacittaṃ vitarka iti | vitarko 'yaṃ kramaśaścittasamādhānapravṛttau vicāro bhavati | yadā samādhipariniṣpattyā cittaṃ na bhūyasā vikṣipati tadā vicāraḥ | vicāro 'yaṃ yogāvacamanutartayan dhyānāntarālaṃ prāpnoti | vitarkavicāraviviktasya prītilābhe vivekajā prītiricyate | prītiriyaṃ prathamalabdhā kāyaṃ sukhayatīti sukhaṃ bhavati | vitarkavicāraviveka[jā] prītirekālambanasthitā dhyānamityucyate | dhyānasyāsya vitarkavicāravyākulatvāt kāyāntaravipākaṃ pratilabhate | asyottamamadhyamādhamavibhāgātsanti brahmakāyikā brahmapurohitā mahābrahmāṇaḥ |
(pṛ) yadi vitarkavicāraviveka[jā] prītiḥ prathamaṃ dhyānam | tadā na syāt pañcāṅgaṃ prathamaṃ dhyānam | yadi vitarkavicāravivekaḥ, dvitīyadhyānasya ko bhedaḥ | uktañca sūtre- prathamaṃ dhyānaṃ savitarkaṃ savicāram | anyat praśrabdhisukham anyā ca prītiriti | yadi prītireva sukham, tadā saptasambodhyaṅgeṣu prasrabdhibodhyaṅgaṃ na pṛthaguktaṃ syāt | ( SSS_407 ) (u) prathamaṃ dhyānaṃ na syātpañcāṅgamiti bhavadvacanamayuktam | na hyucyate pañcāṅgāni prathamadhyānasvabhāvā iti | prathamadhyānasyāsannabhūmāvimau vitarkavicārau sta ityaṅgamityucyete |
(pṛ) yadyāsannabhūmiko dharmagaṇo 'ṅgamiti | prathamaṃ dhyānamapi pañcakāma[guṇā]nāṃ pratyāsannamiti [te] aṅgāni vaktavyāni syuḥ | (u) pañcakāma[guṇā]na pratyāsannā bhavanti | yogāvacaracittaṃ hi [ta]dviviktameva | prathamadhyānānantarañca na kāmacittamudeti | pañcakāmaguṇāśca na prathamadhyānasyāṅgāni vartante | aṅgaṃ nāma kāraṇam | bhāga eva kāraṇam | yathāryamārgāṅgāni sañcitāni kāraṇānityādi | tathā vitarkavicārāvapi prathamadhyānasya kāraṇam | yat yogāvacara ālambane samāhitaḥ, [tato] vyāvartane punassamādhinimittamupādāya tatrālambane cittaṃ samādhāya maulikaṃ nimittaṃ manasi karoti | imau vitarkavicārau | ato jñāyate vitarkavicārau prathamadhyānasya kāraṇamiti | dvitīyadhyāne cittasamādhānaṃ sthitameva | ato na tau kāraṇam | dhyānadvayasamanantarañca na vitarkavicārau bhavataḥ |
yadāha bhavān prathamaṃ dhyānaṃ vitarkavicārasahagatamiti | tadayuktam | prathamadhyāna utpanne 'tha vitarkavicārau bhavataḥ | tayoḥ pratyāsannatvāt tatsahagatamityucyate | yathā śiṣyeṇa saha gacchatīti kiñcidviprarṣe 'pi sahetyucyate | amyā bhūmerjananahetukatayā vitarkavicārau staḥ | yathā bhūtapīḍitaḥ puruṣo [bhūta] anudgrame 'pi pīḍita ityucyate | puruṣasyāsya bhūtadūṣitasya punarudbhavapratyayo 'stīti [kṛtvā] pīḍita ityucyate | sukhavedanaiva prītiḥ | kintu vibhajyocyate | praśrabdhito 'pi sukhaṃ pṛthagucyate | yathoktaṃ sūtre- praśrabdhakāyaḥ sukhaṃ vedayata iti |
(pṛ) tathā cet kathaṃ prathamaṃ dhyānaṃ pañcāṅgamityucyate | (u) kālataḥ pañcocyante | yathā saptabodhyaṅgāni kālābhisandhiṃ labdhvā caturdaśa bhavanti | tatrocyate asti kāyapraśrabdhiḥ asti cittapraśrabdhiriti | na tu vastuto 'sti kāyapraśrabdhiḥ | cittameva sukhitamiti [tat] kāyo 'pi vedayate | evaṃ prītirapi prathamataḥ kāyagatā prītisukhamityucyate | prītiḥ prathamalabdhalakṣaṇā sukhaṃ bhavati | paścātparaṃ prītirityāyate | ( SSS_408 ) kālabhedāt | na hyasti pṛthak praśrabdhidharmaḥ | prītau jātamātrāyāṃ kāyacitte aduṣṭhule sukumāre dānte ca bhavata ityataḥ praśrabdhirityucyate | yathā rogiṇaścaturmahābhūtānāṃ nirodhaḥ, arogiṇaścaturmahābhūtānāmudayaḥ tadā ayaṃ puruṣaḥ sukhīti nāma | evaṃ praśrabdhirapi | praśamane 'pi praśrabdhirityuktam | yathoktaṃ sūtre- saṃskārāṇāmanupūrvanirodhaḥ- tathāhi- prathamaṃ dhyānaṃ samāpannasya vāk niruddhā bhavati | yāvannirodhasamāpattiṃ samāpannasya saṃjñā vedanā ca niruddhā bhavati | iti | ato nāsti pṛthak praśrabdhidharmaḥ |
yadi mataṃ prathamaṃ dhyānaṃ vitarkavicārasamprayuktamiti tadapi na yuktam | kasmāt | uktaṃ hi sūtre- yadi yogāvacaraḥ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate | tadā vāk niruddhā bhavati iti vitarkavicārau ca vāco hetuḥ | kathaṃ vāco heturasti, vāk ca niruddhā bhavati | yadi mataṃ vitarkavicārau yadyapi vartete | vyavahāramātraṃ niruddhaṃ bhavatīti | tadā kasyacit kāmadhātukacittagatasya avyavahārakāle 'pi [viatarkavicāra]rodho bhavet |
(pṛ) prathamadhyāne vitarkavicārau na staḥ | āryastṛṣṇīṃbhāvaḥ syāt | bhavāṃstu dvitīyadhyānamāryatūṣṇīṃbhāvamāha | na prathamadhyānam | ato jñāyate prathamadhyāne vitarkavicārau syātām iti | (u) vitarkavicārapratyāsannatvānnāha āryatūṣṇīṃbhāva iti | na tu vitarkavicārasamprayuktatvāt | uktañca sūtre- prathamadhyānasya śabdaḥ kaṇṭaka iti | ato nāha tūṣṇībhāva iti | (pṛ) prathamadhyānasya kasmāt śabdaḥ kaṇṭako bhavati | (u) prathamadhyāne samādhigataṃ cittaṃ kusume salilavat peśalam | dvitīyadhyānādau samādhigataṃ cittaṃ sarjarasrasataruvat sudṛḍhan | sparśādayo 'pi prathamadhyānasya kaṇṭakāḥ | sparśasya prathamadhyānasyotthāpakatvāt | na tathā dvitīyadhyānādeḥ | kasmāt | prathamadhyāne pañcavijñānānāmavyupaśabhāt | dvitīyadhyānādau ca teṣāṃ vyupaśamāt ||
navānupūrva [vihāre]ṣu prathamadhyānavargaḥ pañcaṣaṣṭyuttaraśatatamaḥ |
166 dvitīyadhyānavargaḥ
[punaśca yogāvacaraḥ] vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamāt adhyātmaṃ samprasādanaṃ cetasa ekotibhāvamavitarkamavicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyadhyānamupasampadya viharati | (pṛ) yadi vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamāt dvitīyadhyānam, tarhi prathamadhyānaṃ savitarkaṃ savicārameṣṭavyam | yathā dvitīyadhyāne prītirastīti vyupaśāntaprīti tṛtīyadhyānamityucyate | (u) yathā prathamadhyāne duḥkhendriye 'satyapi dvitīyadhyāne duḥkhendriyavyupaśama ucyate | tathedamapi | (pṛ) prathamadhyāne duḥkhendriye 'satyapi [pañca] vijñānāni santi | vijñānāni ca duḥkhendriyasyāśrayāḥ | ata ucyate prathamadhyāne duḥkhendriyasyāvyupaśamaḥ | (u) prathamadhyāne santyapi vijñānāni na duḥkhendriyasyāśrayā bhavanti | (pṛ)pañcavijñānasvabhāvo duḥkhendriyasyāśraya[tā] | svābhāvyātprathamaṃ dhyānaṃ saduḥkhamucyate | (u) tathā ce ddaurmanasyendriyaṃ manovijñānasvabhāvajamiti sarvatra bhavet | (pṛ) adhunā kasmāducyate prathamadhyāne duḥkhendriyavyupaśamaḥ | (u) prathamadhyānasamādhicittapratyāsannam | asamāhitacittaḥ kāmadhātukapratīsaṃyuktāni vijñānānyutpādayati | tatra duḥkhendriyaṃ bhavati | ato nocyate prathamadhyāne duḥkhe[ndriya]vyupaśamaḥ | (pṛ) tathā cet prathamadhyānamapi daurmanasyendriyapratyāsannam | tat daurmanasyendriyamapi vaktavyaṃ yadi dvitīyatṛtīyadhyānayorniruddham | (u) kāmāśrayaṃ daurmanasyendriyaṃ kāmaśrayaprītijananam | suviśuddhaprītilābhino 'viśuddhaprītirnirudhyate | ataḥ prathamadhyāne nāsti daurmanasyendriyam | asamādhiṃ niśritya duḥkhendriyamutpadyate | prathamadhyānasya vikṣiptacittapratyāsannatvāt na [tasya] vyupaśama ucyate | yathā tṛtīyadhyāne duḥkhaṃ nāsti | ucyate ca duḥkhasya sukhasya ca prahāṇāt caturthadhyānamupasampadya viharatīti | tathedamapi |
yogāvacaraḥ prathamadhyāne 'paripūrṇasamādhiḥ sadā vitarkavicārābhyāṃ vikṣipyata ityata ucyate dvitīdhyāne vitarkavicārāṇāṃ vyupaśama iti | adhyātmaṃ samprasādanamiti | dvitīyadhyāne nibhṛtaścittasamādhānādvikṣepaḥ sadā nāvakāśaṃ labhate | adhyātmamavikṣiptacittatvādadhyātmaṃ samprasādanamityākhyā | idaṃ dvitīyadhyānasya rūpam | cetasa ekotibhāvamavitarkamavicāramiti | cetasa ekotibhāvaścetasa ( SSS_410 ) ekasmin mārge viharaṇaṃ dhyānamityucyate | idamevādhyātmaṃ samprasādanam | etatsamādhilābhāt vitarkavicārau na bhavataḥ | na yathā prathamadhyāne caittā vitarkavicārasthāḥ | uta ucyate avitarkamavicāramiti |
samādhijaṃ prītisukhamiti | prathamadhyāne vivekātprītiṃ labhate | atra tu samādhipariniṣpattyā prītiṃ labhate | ata āha samādhijamiti | (pṛ) prathamadhyānagataprīteḥ dvitīyadhyānagataprīteśca ko bhedaḥ | (u) prathamadhyāne daurmanasyavyupaśamāt prītiḥ | dvītīyadhyāne duḥkhavyupaśamāt prītiḥ | prathamadhyāne prītiraviśuddhaprītivirodhitayā labhyate | yadyubhe api prīti tṛṣṇāpratyaye | tathāpi prathamadhyāne sātipeśalā |
(pṛ) etādṛśo 'rthaḥ kiṃ sāsravaḥ kimanāsravaḥ | (u) sarvaṃ sāsravam | ātmasaṃjñāyāṃ satyāmasti prītiḥ | yasyānāsravaṃ cittam | tasya nāstyātma[saṃjñā] | ātmano 'sattvānnāsti prītiḥ |
(pṛ) asatyāsrave nāsti prītiritīdamapyayuktam | bhagavān saptasambodhyaṅgeṣu prītisambodhyaṅgamāha | prītisambodhyaṅgantu anāsravam | ato jñāuyate 'styanāsravā prītiriti | uktañca sūtre- prītimanaskasya kāyaḥ praśrabhyati | praśrabdhakāyaḥ sukhaṃ vedayate iti | yadi nāstyanāsravā prītiḥ | nāstyanāsravā praśrabdhiḥ nāstanāsravaṃ sukhamityapi bhavet | paramakuśaladharmacāriṇaḥ pariṣadgaṇān paśyato bhagavataḥ prītirbhavati | ato jñāyate 'styanāsravā prītiriti | (u) saptabhiḥ sambodhyaṅgairanāsravāṃ prītimadhigacchatīti tava[mata]midamayuktam | sambodhyaṅgaṃ dvividhaṃ sāsravamanāsravañceti | yathoktaṃ sūtre- yasmin samaye yogāvacaro dharmaṃ śṛṇoti | asya pañca nīvaraṇāni tasmin samaye na bhavanti, saptabodhyaṅgāni ca tasmin samaye bhāvanāparipūriṃ gacchanti | sambodhiśca asaṃmbodhijñānasyākhyā | yadi sambodhāya bhavanti | aviśuddhādidharmāṇāmācaraṇaṃ sambodhyaṅgamucyeta | bhavānāha- nāstyanāsravā prītirityapi syāditi | pūrvaṃ prītau samutpannāyāṃ paścādanāsravaṃ yadyathābhūtadarśanaṃ pratilabhate | na ca sarvāḥ praśrabdhayaḥ prītiṃ pratītya bhavanti | yathā dvitīyadhyāne ( SSS_411 ) prītirnāsti, asti ca praśrabdhiḥ | na vayaṃ brūmo jñānavinirmukto 'sti pṛthagvedanādharma iti | idamanāsravaṃ prathamataścittagataṃ sukhamityucyate | ato 'styanāsravaṃ sukham | na tu prītiṃ pratītya bhavati | kiñcoktaṃ sūtre- kāyacittayordauṣṭhalyāpanayanaṃ praśrabdhiḥ | anāsrava[jñāna]pratilambhakāle kāyacittayordāntatvāt astyanāsravā praśrabdhiḥ | bhagavān sadopekṣācitte viharatītyata āha- asti bhagavataḥ prītiriti | idaṃ vastu prakāśayitavyam |
yasya nāstyātmā | na tasyāsti prītiḥ | yadyarhato 'sti prītiḥ | daurmanasyamapi bhavet | vastutastu nāsti daurmanasyam | ato jñāyate nāsti prītiriti | (pṛ) yathā dvitīyadhyāye 'sti prītiḥ nāsti tu daurmanasyam | tathā arhato 'pi prītirasti na daurmanasyam | ko doṣaḥ | (u) sarveṣu dhyānasamādhiṣu asti daurmanasyaṃ yathā indriyārtheṣūcyate | daurmanasyaṃ prītiśca yāvadbhavāgraṃ[bhavati] | sukhaduḥkhe ca yāvaccatvāri dhyānāni kāyamanugacchataḥ | kiñca tṛtīyadhyānagataḥ prītervirāgādupekṣako viharatītyucyate | ato nāstyanāsravā prītiriti | yadyasti, kathaṃ virāgāditi vacanaṃ bhavet | anāsrave citte ca prīti rna bhavet | prītayaḥ sarvāḥ prajñaptisaṃjñāvikalpaṃ niśritya bhavanti |
(pṛ) tathā cet prathamadvitīyadhyānayornāstyanāsravā vedanā | uktaṃ hi sūtre- prathamadvitīyadhyānayoḥ kevalaṃ prītirasti na caitasikaṃ sukhamiti | idānīṃ prītirapi nāsti | kimasti punaḥ | (u) iyaṃ prītiḥ prītervirāgādityādi nānāsravaṃ dhyānamāha | kiñcitpunaḥ sūtramāha- anāsravaṃ dhyānam, yadyogāvacaro yadākāraṃ yadālambanaṃ prathamadhyānamupasampadya viharati | na tadākāraṃ tadālambanaṃ smarati | kintu paśyati prathamadhyānagatāni rūpavedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānāni rogato gaṇḍato yāvadanātmataḥ |
(pṛ) rogato gaṇḍataḥ śalyato 'ghata ityetāni catvāri lokacaritāni nānāsravāṇi | ata idaṃ sūtraṃ pramāṇīkṛtya nānāsravaṃ sādhayituṃ śaknoṣi | (u) ime catvāra ākārā duḥkhasya nāmāntarāṇi | ato 'nāsravāṇi | (pṛ)śaikṣasyāpi kiṃ nāstyanāsravā prītiḥ | (u) mārgacittagatasya nāsti prītiḥ | vyavahāragatasya tvasti | aśaikṣasya sarvadā nāsti | (pṛ) uktaṃ hi sūtre- prītisukhacittena catvāri satyāni pratilabhata iti | kathamāha- nāstyanāsravā prītiriti | (u) anātmacittameva sukham | ( SSS_412 ) yogāvacaraḥ pratilabdhānātmacitto viparyayaṃ vināśayati | paramārthajñānāttu cittaṃ pramodyate | na pṛthagasti prītiḥ | kiñca tatsūtraṃ prakāśayati na prītyā paramārthajñānaṃ pratilabhata iti | ata evamucyate ||
dvitīyadhyānavargaḥ ṣaṭṣaṣṭyuttaraśatatamaḥ |
167 tṛtīyadhyānavargaḥ
prītyāśca virāgādupekṣako viharati smṛtaḥ samprajānan sukhañca kāyena pratisaṃvedayate yadāryā ācakṣante upekṣakaḥ smṛtimān sukhavihārīti tṛtīyaṃ dhyānamupasampadya viharati |
(pṛ) kasmāt prītyāśca virāgāditi | (u) yogāvacaraḥ prītau paribhramediti virāgaḥ | prītiśceyaṃ saṃjñāvikalpajā, cañcalā pravṛttilakṣaṇā | prathamata ārabhya duḥkhānuyāyinī | hetunānena virāgaḥ | yogāvacaraḥ śāntaṃ tṛtīyadhyānaṃ labhamāno dvitīyadhyānaṃ prajahāti | prītijaṃ sukhañca mandam | prītivirāgajaṃ sukhaṃ gabhīram | yathā kaścit putrabhāryādibhiḥ sadā na prīto bhavati | prīteḥ saṃjñāvikalpajatvāt | sukhaṃ na saṃjñāvikalpajamiti sadā bhavati | tathā yogāvacaro 'pi prītiṃ prathamata āgatāṃ tu sukhaṃ manyate | paścāttu [tato] nirvidyate |
(pṛ) yadi kaściddharmapīḍitaḥ, sa tu śītaṃ sukhaṃ manyate | yogāvacaraḥ kena duḥkhena pīḍitaḥ tṛtīyaṃ dhyānaṃ sukhaṃ manyate | (u) dvitīyadhyāne prītiścañcalasaṃjñoditā kaṇṭakāhativat, yogāvacaro 'nayā prītyā pīḍita iti aprītisamādhau sukhasaṃjñāṃ karoti | (pṛ) dharmaduḥkhāstitvavaśāt śītaṃ sukhaṃ bhavati | yadi dharmavivikto bhavati | na tadā śītaṃ sukhaṃ bhavati | yogāvacaraḥ prītiviviktaḥ kasmātpunastṛtīyadhyāne sukhasaṃjñāṃ karoti | (u) sukhajananaṃ dvitīyadhyānaṃ kadācit duḥkhavartanātsambhavati | yathā dharmaduḥkhinaḥ śītaṃ sukhaṃ bhavati | kadācit duḥkhavivekāt sambhavati | yathā vipriyavivekaḥ | yathā bhagavān kauśāmbibhikṣuvivikta āha- ahaṃ sukhīti | tathedamapi calasaṃjñāviviktaḥ tṛtīyadhyāne sukhasaṃjñā karoti | yathā pañcakāmaguṇavivekātprathamaṃ dhyānaṃ sukhaṃ bhavati |
upekṣaka iti | prītervirāgāditi śāntaṃ bhavati | yogāvacaraḥ pūrvaṃ prītisaṃsaktamanā bahudhā vikṣiptaḥ | idānīṃ tato virāgāccittaṃ śāmyati | ata upekṣaka ityucyate | smṛtaḥ samprajānan iti | prītyādīnavādetadubhayaṃ sadopanīyate | na tena prītirāgatā prabhinnā bhavati | kiñca smṛta iti prīterādīnavaṃ smarati | samprajānān prītāvādīnavaṃ paśyati | sukhañca kāyena pratisaṃvedayata iti | prītiviraktasyopekṣakasyopekṣaiva sukham | aniñjanānīṣatvāt | nedaṃ sukhaṃ saṃjñāvikalpajam | ataḥ sukhañca kāyena pratisaṃvedayata iti nāma | yattadāryā ācakṣanta upekṣaka iti | ācakṣaṇaṃ nāma laukikānanusṛtya sukhamiti kathanam | yathācakṣante naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamiti | anāsaktacittatvāt upekṣaka iti | smṛtimān sukhavihārīti | puruṣo 'yaṃ prajñāyopekṣate yat prītāvādīnavaṃ dṛṣṭvā nirvidyata ityataḥ sūpekṣāṃ labhate | kalyāṇasmaraṇaṃ yat prītāvādīnavasmaraṇam | tatrāpi vaktavyaṃ samprajānan iti | smṛtyā sāhacaryāt nocyate | sukhamiti paramasukham | ata āryā ācakṣanta upekṣaka iti |
(pṛ) tṛtīyadhyāne 'sti sukhapratisaṃvedanam | kasmādāha- upekṣāsukhamiti | (u) nāhamasmin śāstre vadāmi vedanāvyatiriktaṃ pṛthagasti upekṣāsukhamiti | sukhaprītisaṃvedanamevopekṣāsukham | (pṛ) tathā cet caturthadhyāne sukhapratisaṃvedanaṃ vaktavyam | upekṣāyāḥ sattvāt | (u) caturthadhyāne 'pi sukhapratisaṃvedanamastīti vadāmi | kintu tṛtīyadhyānasukhasya prahāṇādevamucyate | (pṛ) yadi sukhapratisaṃvedanasamanvitam | kasmāt | prathamadvitīyadhyānayoḥ prītirityākhyā | tṛtīyadhyāne sukhamiti | (u) saṃjñāvikalpasya sattvāt prītiḥ | tasyābhāvāt sukham | yogāvacarasya tṛtīyadhyāne samāhitacittavṛttitvena saṃjñāvikalpasyābhāvāt sukhamityucyate | tṛtīyadhyānapravṛttyupaśamasya lābhācca sukhamityucyate | yatā iñjanamīṣaṇacittamāryā duḥkhamiti vadanti | iñjanaṃ nāma vikalpasyābhidhānam | tadeva sukham ||
tṛtīyadhyānavargaḥ saptaṣaṣṭyuttaraśatatamaḥ |
168 caturthadhyānavargaḥ
sukhasya ca duḥkhasya ca prahāṇātpūrvameva saumanasyadaurmanasyānāmastaṅgamādaduḥkhamasukhamupekṣāsmṛtipariśuddhaṃ caturthaṃ dhyānamupasampadya viharati | (pṛ) yadi pūrvameva ( SSS_414 ) duḥkhasya prahāṇam | kasmādatrocyate | yadyavaśyaṃ vaktumiṣṭam, vaktavyaṃ pūrvameva prahāṇāditi | yathā pūrvameva saumanasyadaurmanasyānāmastaṅgamāditi | (u) caturthadhyānamaniñjanam | tadāniñjanalakṣaṇasādhanāyocyate nāsti caturthī vedaneti | kasmāt | iñjanaṃ nāma kampanārambhaḥ | yogāvacarasya sukhasukhābhidrutasya cittamiñjate | citta iñjite rāgadveṣau bhavataḥ | sukhasya duḥkhasya ca prahāṇāt cittaṃ neñjate |
(pṛ) yadi caturthadhyānaṃ hitatamaṃ vedyate | kasmātsukhamiti nocyate | (u) vedanāyā astaṅgamādaduḥkhamasukhamityucyate | yatredaṃ sukhamiti cittaṃ smarati prajānāti | tat sukhamityucyate | tṛtīyadhyānakasukhaviviktasya caturthadhyānasya lābhānna sukhamiti gaṇyate |
upekṣāsmṛtipariśuddhamiti | atropekṣā pariśuddhā | anīṣaṇatvāt | triṣu dhyāneṣvasti īṣaṇaṃ yadidaṃ sukhamiti | asmiṃśca dhyāne smṛtirapi pariśuddhā | kasmāt | tṛtīyadhyāne sukhāsaṅgitvāt smṛtirvyākulā | caturthadhyānaṃ prāpya sukharāgasya prahāṇāt smṛtiḥ pariśuddhā |
(pṛ) kasmāccaturthadhyāne na samprajanyamuktam | (u) yadyuktaṃ smṛtipariśuddhamiti | samprajanyamuktameveti veditavyam | anayordvayordharmayormitho 'vyabhicārāt | kiñcāyaṃ dhyānasamādhimārgaḥ na samprajanyamārgaḥ | samprajanyasya prajñā[rūpa]tvānnocyate | tṛtīyadhyānasya caramabhāge 'pi nocyate samprajanyam | upekṣakaḥ smṛtimān sukhavihārīti kevalamucyate | nocyate upekṣakaḥ smṛtisamprajanyavān sukhavihārīti | smṛtiriyaṃ dhyānasamādhiṃ sādhayati | yadi kasyacit samādhirasiddhā, [tasya] saṃjñāmādāya smṛtiḥ sādhayati | tena kevalamucyate | uttamaguṇamupekṣāṃ prāptasya nādhamaguṇo manaskāro 'pekṣyate | ataḥ samprajanyaṃ nocyate |
(pṛ) aduḥkhāsukhā vedanā avidyāṅgam | caturthadhyāne bhūyasā samprajanyaviruddham | ato nocyate samprajanyam | (u) tathā cet aduḥkhāsukhā vedanā nānāsravā syāt | sukhavedanāyāḥ kāmāṅgatvāt | na ca [sā]nāsravā | (pṛ) tṛtīyadhyāne svabhūmidoṣavirodhāyocyate samprajanyam | parabhūmidoṣavirodhāya cocyate smṛtiḥ | caturthadhyāne svabhūmirnaivaṃ duṣṭetyatyato nocyate samprajanyam | (u) caturthadhyāne 'pi asti kāmādidoṣaḥ | ato vaktavyaṃ samprajanyam | atra kāmadoṣo 'tisūkṣmaḥ duravabodhaḥ ato 'vaśyaṃ vaktavyaṃ syāt | anyabhūmau vaktavyamapi nocyate | ato jñāyate yathāsmatprativacanaṃ syāditi |
(pṛ) kasmāccaturthadhyāna āśvāsapraśvāsanirodhaḥ | (u) praśvāsaḥ kāyaṃ cittañcāśrayate | kenedaṃ jñāyate | yadā cittaṃ sūkṣmaṃ, tadā śvāso 'pi sūkṣmaḥ | caturthadhyāne cittamacalamityata āśvāsapraśvāsau niruddhau | yathā kaścit paramaklānto bhāraṃ vahati | parvataṃ vā ārohati tadāśvāsaḥ sthūlo bhavati | śvasanakāle [punaḥ] sūkṣmaḥ | tathā caturthadhyāne 'pyevamacalasaṃjñayā cittamupaśāntamityata āśvāsapraśvāsau niruddhau | kecidvadanti yoginaścaturthadhyānakacaturmahābhūtalābhitayā kāyagataromakūpāḥ saṃvṛtāḥ | ataḥ śvāso niruddha iti | tadayuktam | kasmāt | annapānarasapravāhaḥ kāyamabhivyāpnoti | yadi romakūpāḥ saṃvṛtāḥ, na samudācaret | vastutastu na sambhavati | ato jñāyate caturthadhyānacittabalameva śvāsanirodhakamiti |
(pṛ) caturthadhyāne nāsti sukhā vedanā | tatra kathamasti tṛṣṇānuśayaḥ | uktaṃ hi sūtre- sukhavedanāyāṃ tṛṣṇānuśaya iti | (u) tatrāsti sūkṣmā sukhā vedanā | audārikasukhaprahāṇātparamucyate aduḥkhamasukhamiti | yathā samīraṇaprakampitapradīpaḥ | yadi nigūḍhagṛhe nikṣipyate | tadā na kampate | tatrāvaśyamasti khalu sūkṣmo vātaḥ | audārikavātābhāvāttu na kampate | tathā caturthadhyāne 'pyasti sūkṣmaṃ sukham | audārikasukhaduḥkhaprahāṇādaduḥkhamasukhamityākhyāyate ||
caturthadhyānavargo 'ṣṭaṣaṣṭhyuttaraśatatamaḥ |
169 ākāśānantyāyatanavargaḥ
sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramāt pratighasaṃjñānāmastaṅgamāt nānātvasaṃjñānāmamanaskārā danantam ākāśam ityākāśānantyāyatanamupasampadya viharati | rūpasaṃjñā nāma rūparasagandhasparśasaṃjñāḥ | yogāvacaraḥ kasmāt[tāḥ] samatikrāmati | yadeṣu rūpeṣu pratighaḥ antarāyaḥ | nānātvasaṃjñā yat ghaṇṭābheryādayaḥ | etāḥ saṃjñā vividhakleśānāṃ vividhakarmaṇāṃ vividhaduḥkhānāṃ hetavaḥ | ato hetoḥ samatikrāmati | sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikrāntasya ( SSS_416 ) pratighasaṃjñā nirudhyate | pratighasaṃjñānirodhe nānātvasaṃjñā na bhavati | tatra saṃkṣepānnoktam asya samatikramādasya nirodha iti |
kecidāhuḥ- sarvaśo rūpasaṃjñeti cakṣurvijñānāśritā saṃjñā iti | pratighasaṃjñeti śrotraghrāṇajihvākāyavijñānāśritā saṃjñā | nānātvasaṃjñeti manovijñānāśritā saṃjñā | iti | idamayuktam | kasmāt | pratighasaṃjñā nirudhyata iti vadato rūpaṃ saṅgrahītameva | kasmāt pṛthagucyate | rūpasaṃjñāṃ pratighasaṃjñāñca vinā nāsti pṛthaṅmanovijñānāśritaṃ rūpam | ato na vaktavyaṃ pṛthaṅ nānātvasaṃjñeti | iti yathāpūrvaṃ vaktavyam |
ākāśānantyāyatanamupasampadya viharatīti | yogāvacaraḥ rūpasaṃjñābhibhavapariśrāntatvādākāśānantyāyatanaṃ bhāvayati | antaścakṣurghrāṇagrīvādyākāśasaṃjñāṃ gṛhṇāti | bahiḥ kūpaguhādvārāntarvṛkṣavāṭikādyākāśasaṃjñāṃ gṛhṇāti | kiñcāyaṃ kāyo maraṇavipannaḥ smaśānāgninā dagdhaḥ praṇaśyati | ato jñāyate kāyo 'yaṃ pūrvaṃ sākāśa iti |
(pṛ) ayamākāśasamādhiḥ kimālambanena bhavati | (u) ādita ākāśālambanaḥ svīyaskandhālambanaḥ parakīyaskandhālambanaśca siddho bhavati | kasmāt | karuṇāśīrṣaka evaṃ cintayati- sattvā dayanīyā rūpasaṃjñāpīḍitā iti | (pṛ) samādhirayaṃ kaṃ sattvamavalambate | (u) sarvasattvānavalambate | (pṛ) yogāvacaro 'yaṃ rūpasaṃjñāviviktaḥ | kathaṃ rūpasattvānavalambate | (u) ayaṃ rūpamavalambate | rūpe tu cittaṃ na suprabuddhaṃ nābhiraktaṃ nābhyāsaktam | yathoktaṃ sūtre- āryaḥ pañcakāmaguṇān dṛṣṭvā saṃsmaran na tatrābhinandati na prabodhayati nādhyavasāya tiṣṭhati | tato bhīto nivartate | yathā tāpāt carmacchedaḥ | nirvāṇamanusmarataścittaṃ tatra suprabuddhaṃ bhavati iti | evamayamapi rūpamavalambamāno na [tatrā]bhinandyādhyavasāya tiṣṭhati | yathā ca yogāvacaro rūpasaṃjñāvivikto 'pi ākāśāntena caturthadhyānamavalambate | yathā arūpasamādhiranāsravaṃ rūpamabalambate | na tatra doṣo 'sti | akleśāyatanatvāt | tathānyadapi syāt |
(pṛ) ākāśaṃ rūpāyatanasvabhāvam | kathamidamālambya rūpasaṃjñāḥ samatikrāmati | (u) samādhirayamasaṃskṛtākāśāvalambitvāt rūpāṇi samatikrāmati | (pṛ) samādhirayaṃ nāsaṃskṛtamākāśamavalambate | kasmāt | asmin samādhyupāye cakṣurādimadhya[gata]mākāśamuktam | ato jñāyate saṃskṛtamākāśamavalambata iti | na coktaṃ sūtre asaṃskṛtākāśasya lakṣaṇam | saṃskṛtākāśalakṣaṇamatramuktaṃ yatra rūpaṃ nāsti tadākāśamiti | ato nāsaṃskṛtamākāśam | (u) na rūpasvabhāvāmākāśamucyate | kasmāt | uktaṃ hi sūtre ākāśamarūpamadṛśyamapratighamiti | (pṛ) asti punaḥ sūtravacanam- ālokaṃ pratītyākāśaṃ jānīma iti | na rūpaṃ vihāyāstyanyo dharma ālokaṃ pratītya jñāpyaḥ | (u) rūpābhāva ākāśa ityucyate | rūpāṇyālokena jñāpyāni | ata ālokaṃ pratītya rūpābhāvo jñāyate | natvākāśamasti |
tamasyapi ākāśaṃ jñāyate | andho hastenāpi ākāśaṃ jānāti | daṇḍenāpi ākāśamidamiti jānāti | ato jñāyate ākāśaṃ na rūpasvabhāvamiti | na rūpamebhiḥ pratyayairjñāpyate | rūpamidañca sapratigham | ākāśamapratigham | ānyādiḥ rūpāṇyatyantaṃ kṣapayati | natvākāśam | yadyākāśaṃ kṣīyate, kimātmakaṃ bhavet | (pṛ) rūpasyotpādesatyākāśamastameti | yathā bhittāvudbhūtāyāṃ na punarākāśamasti | (u) tatra rūpamutpannam | nānena rūpeṇa yatkiñcit kṣīyate | kasmāt | rūpābhāvo hyākāśam | nahyabhāvaḥ punarabhāvaḥ kartuṃ śakyaḥ | ato na rūpākāśaṃ kṣapayati | bhavānāha- ākāśaṃ rūpamiti | na tatrāstikāraṇaṃ yenedaṃ rūpaṃ bhavet | (pṛ) paśyāmaḥ khalu dvārādāvākāśam | pratyakṣadṛṣṭe na kāraṇāpekṣā | (u) ākāśaṃ na pratyakṣadṛśyamiti pūrvameva dūṣitatvāt- yat tamasyapi jñāpyamityādi |
(pṛ) yadyākāśaṃ na rūpam | ko dharma idaṃ bhavati | (u) abhāvadharma ākāśam | yatra[rūpaṃ] nāstīti vacanam tatrākāśaṃ bhavati | (pṛ) uktañca sūtre- ṣaḍ dhāturayaṃ puruṣakāya iti | kiñcāha- ākāśamadṛśyamarūpamapratighamiti | yadyabhāvadharmaḥ, ( SSS_418 ) naiva vaktuṃ śakyate | na hi śaśaśṛṅgadṛśyamarūpamapratighamityucyate | (u) yo vastusan dharmaḥ sa sarvaḥ pratiṣṭhito bhavati | yathā nāma rūpāśritam, rūpañca nāmāśritam | ākāśantvanāśritamato 'bhāvadharma iti jñāyate | yadbhabhavānāha- ākāśaṃ dhāturiti | tadapi na yuktam | kasmāt | rūpe rūpaṃ pratihanyate rūpamasati viruddharūpe vivardhate | anenārthenāha bhagavān- ṣaḍdhātuko 'yaṃ puruṣakāya iti | [yat] bhavānāha- na hi śaśaśṛṅga madṛśyamarūpamapratighamityucyata iti | tadapyayuktam | kasmāt | sarvathā ākāśavaśāllabhyate | asti kṛtakamatītānāgatavastvādi | nedṛśamasti śaśaśṛṅgādau | (pṛ) cittamapyevamarūpamamūrtamapratigham | nāstīti vaktavyam | (u) cittantu karma karoti yadālambanamupādatte | ākāśamakarmakam | abhāvamātreṇa kṛtakāstitālābhādabhāvadharma iti jñāyate ato 'yaṃ samādhiradita ākāśamavalambate |
(pṛ) samādhirayaṃ katamāṃ bhūmimavalambate | (u) sarvā bhūmiḥ nirodhamārgañcāvalambate | (pṛ) kecidāhuḥ- arūpasamāpattayo nirodhālambanā api ayaṃ anumānajñānabhāgīyaṃ nirodhamātramālambate | na dṛṣṭajñānabhāgīyaṃ nirodham | iti | tatkatham | (u) sarvaṃ nirodhamavalambate | dṛṣṭadharmajñānena pratyutpannasvabhūmi[gata]nirodhamavalamyate | anumānajñānenānyanirodhamavalambate | evaṃ mārgo 'pi | sarvapratipakṣāvalambitvāt |
(pṛ) ārūpyadhātugatāḥ sattvā anyabhūmikacittamutpādayanti na vā | (u) anyabhūmikacittamanāsravacittañcotpādayanti | (pṛ) tathā cet kathaṃ na cyutirbhavati | (u) karmavipāke vartamānattvānna cyavate | yathā kāmadhātau rūpadhātau cābhijñābalādanyasmin rūpe anyasmin citte sthito 'pi na cyavate | tathā tatrāpi | (pṛ) ākāśānantyāyatanasamādherākāśāyatanasya kṛtsnāyatanasya ca ko bhedaḥ | (u) ākāśānantyāyatanaṃ samāpitsorupāyamārgaḥ kṛtsnamityākhyāyate | samādhisamāpattiḥ sampannā ākāśasamādhisamāpattiḥ ? | tatra samādherhetuphala[bhāvo] bhūmiḥ sarvā sāsravā [vā]anāsravā | yadi samādhiḥ, samādhiṃ vinā yadi saṃkleśaḥ yadi vā vvavadānam sarvamākāśānantyāyatanamityākhyāyate ? ||
ākāśānantyāyatanavarga ekonasaptatyuttaraśatatamaḥ |
170 ārūpyasamādhitritayavargaḥ
sarvaśa ākāśānantyāyatanaṃ samatikramya [anantaṃ vijñānamiti] vijñānānantyāyatanamupasampadya viharati | yogāvacaro rūpātparamanirviṇṇo rūpapratipakṣadharmamapyupekṣate | yathā nadīṃ tīrtvā uḍupaṃ tyajati | yathā vā coraṃ niṣkāsya nivartayitumicchati | tathā yogāvacaro 'pi ākāśaṃ pratītya rūpaṃ paribhedayan [ākāśa]mapi parijihīrṣati |
vijñānānantyāyatanamiti yogāvacaro vijñānenānantamākāśamityavalambamānaḥ tadā anantaṃ vijñāna[mapi ālambate] | ata ākāśamupekṣya vijñānamavalambate | yathā rūpapariśrānta ākāśamālambate | tathā ākāśapariśrānta upaśamecchayā vijñānamātramālambate | pudgalo 'yaṃ vijñānenākāśamālambata ityato vijñānapradhāna ityucyate | ato vijñānamātramālambate |
yogāvacaro vijñānenālambanamanuvartayan kālamanuvartata ityato 'nantamasti | tatpariśramanirviṇṇo vijñānaṃ paribhidya tatparijihīrṣayā ākiñcanyāyatanamupasampadya viharati | [tadā] evaṃ cintayati vijñānamasti tatra duḥkham | mama yadyasti anantaṃ vijñānam, tadā avaśyamante duḥkhena bhāvyam iti | ato vijñānālambanacittaṃ pragṛhṇāti | cittasya [parama]sūkṣmatvāt ākiñcanyamityucyate |
punarevaṃ cintayati- akiñcanyamitīyaṃ saṃjñā | saṃjñā ca duḥkhopāyāyāsāya bhavati rogato gaṇḍataḥ | yasya saṃjñā nāsti sa punarmūḍho bhavati | yadākiñcanyaṃ paśyāmi tadeva kiñcidbhavati | ataḥ saṃjñābhyo na vimokṣalabdhaḥ | yogāvacaraḥ saṃjñāṃ vipadaṃ āsajñikaṃ sammohaṃ paśyati | iti naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamupasampadya viharati | śāntaṃ praṇītañca yat naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamityucyate | pṛthagjanāḥ sadotrastā asaṃjñāṃ sammohaṃ manyante | ato nātyantaṃ cittaṃ niroddhumalaṃ bhavanti |
kecidāhuḥ- asaṃjñisattvā api cittaṃ niroddhumalamiti | tadayuktam | ( SSS_420 ) kasmāt | yadi rūpadhātau cittaṃ niroddhumalaṃ bhavanti kasmādārūpyadhātau nālam | (pṛ) rūpadhātuḥ rūpavānityataścittaṃ nirodhayanti | ārūpyadhātau prāgeva rūpaṃ niruddham, idānīṃ punaścittaṃ nirudhyate rūpacittayoryugapannirodhaṃ paśyata utrāsasammohaḥ syāt | (u) yat tatra vartamānaṃ na [tat] nirodhakam | tadantarājāyamānantu nirodhakaṃ syāt | yathā nirodhasamāpattau | (pṛ) cittanirodhasya phalamāsaṃjñikam | ato rūpacittanirodhe 'tyantadoṣāya bhavati | (u) nirodhasamāpatterapi sacittakatā phalam | tathedamapi | yadi phalamasamucchinnam, [tadā] phalastha iti nāma | yathā nirmitagataṃ rūpam nirmitacitte punaḥ phalamutpādayati | ato nātyantaṃ nirudhyate | ato rūpadhātau na cittanirodho vaktavyaḥ | yadyucyate | arūpadhātāvapi vaktavyaḥ syāt |
asaṃjñi samāpattau ca na cittaṃ nirudhyeta | kasmāt | yogāvacaro 'vaśyaṃ cittanirvedāt cittavirāgāt cittaṃ nirodhayati | yadi cittanirviṇṇa evārūpadhātau notpadyeta | kiṃ punaḥ rūpadhātāvutpadyeta iti | pṛthagjanāścitte gabhīramātmasaṃjñāmutpādayanti | yathoktaṃ sūtre- dīrgharātraṃ [hyetat bhikṣavaḥ] aśrutavataḥ] pṛthagjanasya adhyavasitaṃ mamāyitaṃ parāmṛṣṭam etanmama eṣo 'hamasmi eṣa ma ātmeti | ato na niśśeṣaṃ nirvidyate virajyate | kiñcoktaṃ sūtre- tīrthikāḥ trayāṇāmupādānānāṃ samucchedaṃ nirodhamupadiśanti nātmavādopādānasya iti | ato na cittaṃ niroddhumalam | yathā markaṭopamasūtram [aśrutavān] pṛthagjanaḥ kāyaṃ virajyeta na cittam | varaṃ [bhikṣavaḥ aśrutavān] pṛthagjana imaṃ cāturmahābhautikaṃ kāya[mātmata] upagacchet na tveva cittam | tatkasya hetoḥ | dṛśyate 'yaṃ [bhikṣava ścāturmahābhautikaḥ] kāya [ekamapi varṣaṃ] tiṣṭhan.....daśa varṣāṇi [tiṣṭhan] yāvacchatavarṣāṇyapi tiṣṭhan | yacca khalu [etadbhikṣava] ucyate cittamityapi mana ityapi vijñānamityapi tat rātyāśca divasasya cātyayena anyadevotpadyate anyannirudhyate | tadyathā [bhikṣavaḥ] ( SSS_421 ) markaṭa [araṇya upavane caran] śākhāṃ gṛhṇāti | tāṃ muktvā anyāṃ gṛhṇāti | ekameva bhikṣavo yadidamucyate cittamityapi mana ityapi vijñānamityapi | tat rātyāśca divasasya cātyāyena anyadevotpadyate anyannirudhyate |] tatra śrutavān [bhikṣavaḥ] āryaśrāvakaḥ pratītya samutpādameva sādhukaṃ yoniśo manasikaroti | ato 'nityamityeva prajānāti iti | pratītyasamutpādasyājñātā vedanāviśeṣādijñānaṃ vikalpayati | sarve tīrthikā avikalpapratyayajñānatvāt na cittaṃ nirodhayitumalam | pṛthagjanāśca rūpavirāgiṇo ['pi] cittāvirāgitvānnālaṃ vimoktum | ye yugapaccittaṃ niroddhumalam | te kasmānnālaṃ vimoktum |
kiñca pṛthagjanāḥ [citta]nirodhabhīrutayā nirvāṇe nālaṃ śāntaśivasaṃjñāmutpādayitum | yathoktaṃ sūtre- naiṣo 'hamasmi, naitanmameti pṛthagjanānāmutrāsapadam śāntaśivasaṃjñāṃ notpādayati | kathaṃ cittaṃ niroddhumalaṃ bhavet | pṛthagjanānāñca dharmo [yat] uttamāṃ bhūmiṃ pratītyāvarāṃ bhūmiṃ vijahāti | ato nāsti cittanirodhapratyayaḥ | kintu samādhibalena sūkṣmasaṃjñāmabhimukhīkṛtya cittasya prabodhāt vadati nāsti saṃjñeti | audārikasaṃjñāmutpādayan tadaiva [tataḥ] cyutaḥ patati | [sa cāsaṃjñītyucyate |] yathā alpajño 'jña iti | yathā vā alpadaśano 'daśana iti | yathā vā sammūrchābhraṣṭacetanāḥ suṣuptāḥ krimayaḥ śītibhūtamakarāḥ | yathā vā naivasaṃjñānasaṃjñāyatanamityucyate | tathā tatrāpi vastutaḥ saṃjñāyāṃ satyāmapi saṃvṛtito 'saṃjñītyucyate |
ārūpyasamādhitrayavargaḥ saptatyuttaraśatatamaḥ |
171 nirodhasamāpattivargaḥ
sarvaśonaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ samatikramya saṃjñāvedayitanirodhaṃ kāyena spṛṣṭvā viharati | (pṛ) dhyāneṣu kasmānnocyate sarvaśaḥ samatikramyeti | arūpasamāpattiṣu ca ( SSS_422 ) nokto 'staṅgamaḥ | (u) uktaṃ khalvasmābhiḥ dhyānasamādhiṣu santi vitarkavicāraprītisukhādayo dharmā iti ato nocyate sarvaśaḥ samatikramyeti | (pṛ) ākāśānantyāyatane rūpacittamastīti pratipāditameva | ato 'rūpeṣvapi na vaktavyaṃ sarvaśaḥ samatikramyeti (u) ākāśānantyāyatanasamāpattiṃ samāpanno rūpacittādvimucyate, na vitarkavicārādibhyo dharmebhyaḥ | kecidāhuḥ- samatikramo vyupaśamo 'staṅgamaḥ sarvamekārthakam, vyañjanameva nānā iti | ārūpyasamāpattiṣu ca cittaṃ susthiram | avarabhūmau cittaṃ vikṣepakampyam | ato nocyate sarvaśaḥ samatikramyeti | (pṛ) yat sahaivoktaṃ asti kaṇṭako yaduta rūpasaṃjñā ityādi | tat kasmāducyate cittaṃ susthiramiti | (u) yadyapi sahaivokta masti kaṇṭaka iti | tathāpi caturthadhyānamacalamityākhyāyate | evamarūpasamāpattiṣu samāpattibalamahimnā susthiramityākhyā labhyate |
(pṛ) śaikṣo na nirodhasamāpattiṃ labheta | naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasya sarvaśo 'natikramāt | (u) śaikṣo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatane sarvasaṃskārāṇāṃ vyupaśamaṃ paśyati | kintu na paśyati teṣāmanutpādam | ata uktadoṣo labhyate | yat bhavatā pūrvamuktaṃ navānupūrvikeṣu cittacaittānāṃ nirodha iti tat virudhyate | (u) nirodhasamāpattirdvividhā- kleśānāṃ kṣayarūpā kleśānāmakṣayarūpā iti | kleśānāṃ kṣayarūpā vimokṣeṣu vartate kleśānāmakṣayarūpā anupūrvaṃ [vihāre]ṣu vartate | (1) kleśānāṃ nirodhānnirodhasamāpattiḥ, (2) cittacaittānāṃ nirodhānnirodhasamāpattiḥ | kleśānāṃ nirodho 'ṣṭamavimokṣaḥ | tedevārhatphalam | arhatphalañca sarvasaṃjñānāṃ punaranutpādako vyupaśama eva | atra saṃjñānāṃ vyupaśame 'pi anyasaṃyojanānāṃ sattvāt punaranutpādikā na bhavati |
(pṛ) yadi yogavacaro navānupūrvavihāraiścittaṃ nirodhayati | srotaāpannādayaḥ kathaṃ cittanirodhadharmaṃ sākṣātkurvanti | (u) anupūrvavihāreṣu nirodho mahānirodhaḥ | ( SSS_423 ) yadi kaścit dhyānasamāpattīḥ sādhu bhāvayati, mārgacittabaladārḍhyādimaṃ nirodhaṃ labhate | yadi nāsti tadbalam, tadā nirodhasamāpattirnedṛśaṃ mahābalaṃ vindate | ato 'nupūrvavihārā uktāḥ | anyatrāpyasti nirodhacittam | yathā caturthadhyāne cittacaittān nirundhya āsaṃjñike praviśati | prathamadhyānādau kasmānna nirodhaḥ | anyatrāpi ca nirodhacittārtho bhavet | yathoktaṃ sūtre srotaāpannādayo nirodhaṃ sākṣātkurvanti | niruddhacittameva nirodha ityucyate na punaranyo 'sti dharmo nirodha iti | ato jñāyate imā navabhūmīrvihāyāpyasti cittanirodha iti |
(pṛ) yadi nirodhasamāpattau sarvacittacaittān nirodhayati | kasmātsaṃjñāvedayitanirodhamātramucyate | (u) sarvāṇi cittāni veditānītyucyante | veditañcedaṃ dvividhaṃ- saṃjñāveditaṃ prajñāveditamiti | saṃjñāveditaṃ saṃskṛtālambanaṃ cittam | saṃjñākārāṇāṃ prajñaptigatatvāt prajñaptiśca dvividhā- hetusaṃghātaprajñaptiḥ dharmaprajñaptiśceti | ataḥ sarvasaṃskṛtālambanaṃ cittaṃ saṃjñā bhavati | prajñāveditaṃ asaṃskṛtālambanaṃ cittam | ataḥ saṃjñāveditanirodha ityuktau sarvanirodha ukto bhavati |
(pṛ) sarveṣu cittacaitteṣu prādhānyāt saṃjñāveditaṃ kevalamucyate | kasmāt | kleśānāmasti bhāgadvayam- tṛṣṇābhāgo dṛṣṭibhāga iti | veditādutpadyate tṛṣṇābhāgaḥ | saṃjñāto dṛṣṭibhāgaḥ | kāmadhātau rūpadhātau ca veditaṃ pradhānam | arūpyadhātau tu saṃjñā pradhānā | ato dvividhamevoktam | vijñānasthitiṣu ca saṃjñāveditamātramuktam | vijñānasthitīnāṃ cittādutthitatvādeva saṃskāra ityākhyā | saṃjñāveditanirodha ityuktau ca sarvacittacaittānāṃ nirodha ukto bhavati | cittacaittānāṃ tato 'vyabhicārāt | (u) maivam | bhavānāha- prādhānyāt [saṃjñāveditaṃ] kevalamucyata iti | [tadā] cittamātraṃ vaktavyam | kasmāt | uktaṃ hi tatra tatra (?) sūtre- cittaṃ khalvadhipattiḥ dvividhānāṃ kleśānāmāśrayaḥ | cittasyaiva vikalpāt saṃjñāveditamityucyate | iti | ato vaktavyaṃ cittameva | citte cokte sugamam | ato bhavaduktirna [saṃbhavati] |
(pṛ) samāpattiriyaṃ kasmāducyate kāyena spṛṣṭvā viharatīti | (u) aṣṭavimokṣāḥ sarve kāyena spṛṣṭvā viharantīti vaktavyāḥ | ayaṃ nirodhadharmaḥ anabhilāpavedyatvāt kāyena sākṣātkarotītyāha | tadyathā apāṃ spraṣṭā tacchaityaṃ prajānāti | na tu śrotā prajānāti | tathedamapi | acittadharmatvāt iyaṃ kāyena sākṣātkarotīti syāt |
(pṛ) yadbhavānāha- nirodhasamāpattiracittadharma iti | na tat yujyate | kasmāt | samāpattimimāṃ samāpannaḥ sattva [eva] bhavati | loke ca nāsti ko 'pi sattvo 'cittaka ityato 'yuktam | uktañca sūtre- āyurūsma vijñānamime trayo dharmāḥ sadāvyabhicāriṇa iti | ato nāsti niruddhacittaḥ [sattvaḥ] | sarve ca sattvāścaturbhirāhārairjīvanti | nirodhasamāpattimupasampannasya na santyāhārāḥ | kasmāt | nahyayaṃ kabalīkāramāhāraṃ bhunakti | sparśādayo 'pi niruddhāḥ | ato nāstyāhāraḥ | cittañca cittādutpadyate | citte 'smin niruddhe nānyaccittamutpadyate | samanantarapratyayābhāvāt kathamūrdhvabhāvi cittamutpadyeta | kiñcānupadhiśeṣanirvāṇapraviṣṭamātraṃ cittaṃ samucchinnasantati sat nirudhyate | nānyatra[gataṃ] nirudhyate | yathoktaṃ sūtre- rūpeṇa kāmān samatikrāmati | arūpeṇa rūpaṃ samatikrāmati | nirodhena sarvacetanāmanaskārān samatikrāmati iti | cittameva cetanā manaskāro bhavatītyavaśyaṃ nirodhena taṃ samatikrāmati | sopadhiśeṣanirvāṇalābhinaḥ kliṣṭaṃ cittaṃ nirudhyate | nirūpadhiśeṣanirvāṇalābhino 'kliṣṭaṃ cittaṃ nirudhyate | ityayameva tathāgataśāsane samyagarthaḥ | nirodhasamāpattiṃ samāpannaśca na mṛta ityucyate | cittanirodho hi maraṇam | yadi niruddhaṃ cittaṃ punarjāyate | mṛtaśca punarjāyeta | nirvāṇaṃ praviṣṭo 'pi punarjāyeta | tadā tu naiva vimokṣaḥ | vastutastu na tathā | ataścittaṃ na nirudhyate |
atrocyate | yadbhavānāha- nāstyacittakaḥ sattva iti acitta[tā] sāmye 'pi maraṇe 'sti bhedaḥ | yathā sūtre paripṛcchati- yo 'yaṃ [bhante] mṛtaḥ [kālakṛtaḥ] yaścāyaṃ ( SSS_425 ) saṃjñāvedayitanirodhaṃ samāpannaḥ | anayoḥ kiṃ nānākaraṇam | pratyāha- yo 'yaṃ [gṛhapate] mṛtaḥ [kālakṛtaḥ] | tasya āyurūṣma vijñānamitīmāni trīṇyekāntaniruddhāni | yaścāyaṃ [gṛhapate] saṃjñāvedayitanirodhaṃ samāpannaḥ | tasya cittamātraṃ niruddham, āyurūṣma tu kāyād vibhaktaṃ vartate iti | ato 'cittakaḥ sattvo bhavediti | puruṣasyāsya cittaṃ sa tatasthitilābhi bhavati | [sthiti]lābhabalāt sacitta ityākhyā | na tu sa tarupāṣāṇasamaḥ | yadbhavānavocat- trīṇi vastūnyavyabhicārīṇīti | tat kāmarūpadhātukasattvārthatayoktam | arūpadhātāvastyāyuḥ, asti vijñānam, natvasti ūṣma | nirodhasamāpattiṃ samāpannasya cāstyāyuḥ astyūṣma, natvasti vijñānam | asmin sūtre 'pyuktam vijñānaṃ kāyādvibhaktamiti | atastrīṇyavibhaktānīti yat vacanaṃ, tat yatra santi tatroktam |
yadavocadbhavān- āhāraṃ vinā kathaṃ jīvediti | kāyo 'yaṃ pūrvatanīnamanaḥ sañcetanāhārāt pratyutpanne vartate | śītādisparśāt kāyaṃ sandhatte | yaduktaṃ bhavatā cittaṃ pratītya cittamutpadyata | [tatra] cittaṃ cittāntarasya kārakahetuḥ | kārakahetau niruddhe cittāntaramutpādayati | (pṛ) kathaṃ niruddhaṃ cittaṃ cittāntaramutpādayati | yathā cakṣū niruddhaṃ sat na tadvijñānaṃ janayati | (u) yathā niruddhaṃ karma vipākamutpādayati | tathedamapi | yanmanaḥ yacca manovijñānam ime dve mithaḥ pratisambandhinī | na tathā cakṣuścakṣurvijñānam | ato 'hetuḥ | yadavocaḥ santānasamuccheda eva cittaṃ nirudhyata iti | tadayuktam | trividho hi nirodhaḥ- rūpanirodhaḥ cittanirodhaḥ kadācidrūpacittobhayanirodhaḥ, kadācidrūpasya nirodho na tu cittasya yathā nirodhasamāpattisamāpanne | kadācidrūpacittobhayanirodhaḥ yathā santānasamucchede |
yadavocaḥ nirodhasamāpattiṃ samāpanno na mṛta ityucyata iti | puruṣasyāsya nāyurūṣma niruddham | mṛtasya trīṇyapi niruddhānīti | ayaṃ bhedaḥ | puruṣasyāsya ca āyurūṣma pratītya cittaṃ punarutpadyate | na tathā mṛtasya | yaduktaṃ bhavatā- yadi niruddhaṃ cittaṃ punarjāyate, ( SSS_426 ) tadā na vimokṣa iti | tadayuktam | kasmāt | nirvāṇaṃ praviṣṭasya pūrvakarmavedyāni āyurūṣmavijñānāni niruddhāni | na punarutpadyante | asya tu āyurūṣmaṇoranirodhe pūrvakālīnaṃ cittamutpadyate | yathā nirodhasamāpattivarga uktam- nirodhasamāpattiṃ samāpannaḥ ṣaḍāyatanāni kāyajīvitañca pratītya punarvyuttiṣṭhata iti | ataścittaṃ punarutpadyate | nirvāṇaṃ praviṣṭasya cittaṃ paraṃ na punarutpadyate | ato jñāyate samāpattiriyamacittaketi |
(pṛ) kasmādetatsamāpattervyutthitasya dattaṃ dṛṣṭadharme vipākaṃ prāpayati | (u) etatsamāpattervyutthitasya cittaṃ paramaśāntam | yathoktaṃ sūtre- nirodhasamāpattervyutthitasya cittaṃ nirvāṇabhāgīyam iti | asya ca dhyānasamāpattibalaṃ sudṛḍham | tadāśritya prajñāpi mahatī | prajñāmahimnā dāyako viśiṣṭaṃ vipākaṃ vindate | yathā śatasahasraśrāvakāṇāṃ satkārako naikabuddhasya [satkāra]samāno bhavati | atra prajñayaiva viśeṣo na saṃyojanasamucchede | tathedamapi | imāṃ samāpattiṃ samāpannasya bahulasaddharmavāsitacittatvāt mahāphalamutpadyate | yathā sukṛṣṭe kṣetre sasyamavaśyaṃ bahulaṃ bhavati | lokānnirviṇṇasya dānaṃ mahāvipākaṃ prāpayati | nirodhasamāpattervyutthito lokātparamanirviṇṇa ityatastatsatkāro viśiṣṭaḥ | viśuddhacittasya dānaṃ mahāvipākaprāpakam | nāviśuddhacittasya puruṣo 'yaṃ prajñaptyāpi na kliṣṭacittaḥ | ata[sta]tsatkāro mahāvipākaprāpakaḥ | kiñcāyaṃ sadā paramārthasatye tiṣṭhati | anye saṃvṛtisatye vartante | puruṣo 'yaṃ sadā saraṇadharme vartate | kasmāt | saṃskṛtālambanaṃ cittaṃ saraṇaṃ bhavati | uktañca sūtre-
tṛṇadoṣāṇi kṣetrāṇi rāgadoṣā iyaṃ prajā |
tasmāddhi vītarāgeṣu dattamasti mahāphalam || iti |
rāgapratyayā prajñaptisaṃjñā | asyāḥ samāpattervyutthito nirvāṇālambana ityataḥ prajñaptisaṃjñayā viviktaḥ | api coktaṃ sūtre- yasya dānapateḥ satkāraṃ bhuṅktvā apramāṇasamādhimupasampadya ( SSS_427 ) viharati | ayaṃ dānapattiḥ tatpratyayamapramāṇapuṇyaṃ labhate iti | nirodhasamāpattervyutthitasya [yat] nirvāṇālambanaṃ cittam | idamucyate 'pramāṇam | ato dṛṣṭa eva vipākaṃ labhate | kiñca aṣṭabhirguṇai ralaṅkṛtamidaṃ puṇyakṣetram- samyak dṛṣṭiḥ, nirvāṇālambanaṃ cittaṃ anyāni cāṅgāni taiḥ samanvāgataṃ bhavati | ata[statra dattaṃ] dṛṣṭavipākaṃ janayati |
(pṛ) kecidāhuḥ- nirodhasamāpattiścittaviprayuktasaṃskāro laukikadharmaśceti | tatkatham | (u) yathoktavat etatsamāpattervyutthitasya paramaśāntyādayo guṇā bhavanti | neme guṇā laukikāḥ syuḥ | (pṛ) nirodhasamāpattirdharmāṇāṃ pratirodhārthā | tena dharmeṇa hi cittaṃ notpādayati | ataścittaviprayuktasaṃskāraḥ syāt | yathā tapte 'yasmi kārṣṇyaṃ na bhavati | tāpāpagame punarbhavati | tathedamapi syāt | (u) tathā cet nirvāṇamapi cittaviprayuktasaṃskāraḥ syāt | kasmāt | nirvāṇaṃ pratītya hi nānye skandhāḥ samutpadyante | yadi nirvāṇaṃ na cittaviprayuktasaṃskāra iti | iyaṃ samāpattirapi na cittaviprayuktasaṃskāraḥ syāt | yogāvacarāṇāmīdṛśo dharmaḥ syāt nirodhasamāpattiṃ samāpanne praṇihitānugamanāccittaṃ na pravartate | ato na vaktavyo viprayuktasaṃskāra iti |
(pṛ) imāṃ samāpattimevānupūrvaṃ samāpadyata iti kimanupūrvameva vyuttiṣṭheta | (u) anupūrvameva vyuttiṣṭhate | krameṇa caudārikaṃ cittaṃ samāpadyate | (pṛ) sūtra uktamnirodhasamāpattervyutthitaṃ cittaṃ prathamaṃ trayaḥ sparśāḥ spṛśanti- aniñjyaḥ [sparśaḥ] animittaḥ [sparśaḥ] apraṇihitaḥ [sparśa] iti | kasmādevam | (u) asaṃskṛtālambane citte vidyamānaḥ sparśaḥ aniñjyaḥ animittaḥ apraṇihita iti nāma | śūnyata evāniñjyaḥ | saṃskṛtālambanasya cittasya laghutvādastīñjanaṃ yadrūpavedanādīnāṃ grahaṇam | śūnye[sati] animittam | animitte [sati] rāgādi kimapi nāsti | acittako 'yaṃ prathamaṃ nirvāṇamālambya tataḥ saṃskṛtamālambate | ata ucyate vyutthāne trayaḥ sparśāḥ spṛśantīti |
(pṛ) kecidāhuḥ- nirodhasamāpattiṃ samāpannasya cittaṃ sāsravam | samāpattivyutthitasya cittaṃ sāsravaṃ kadācidanāsravaṃ kadāciditi | kathamidam | (u) na sāsravam | yogāvacara etatsamāpattisamīpsayā prathamata eva sarvān saṃskārān paribhedayati | paribhedātsamāpadyate | ( SSS_428 ) vyutthitasya nirvāṇālambanaṃ cittamevābhimukhī bhavati | ato jñāyate sarvathā anāsravamiti |
sūtra uktam- [saṃjñāvedayita]nirodhasamāpattiṃ samāpadyamānasya bhikṣornaivaṃ bhavati] ahaṃ [saṃjñāvedayita]nirodhaṃ samāpadye iti | vyutthitasya api naivaṃ bhavati [ahaṃ vyuttiṣṭhāmīti | tathā cen kathaṃ samāpadyate | (u) nityaṃ bhāvitatvāt samāpattibalaṃ sudṛḍhaṃ bhavati | tathā cintanāsattve 'pi samāpadyate | yogāvacaro 'yaṃ saṃskṛtā[lambana]samucchedāt tathābhūtaṃ nirodhaṃ samāpadyate | yadi cittamagṛhya saṃskṛtamālambate | tadā na samāpanno nāma | ataḥ sūtramāha [atha khalvasya] pūrvameva tathācittaṃ bhāvitaṃ bhāvati [yat tat tathātvāya] upanayati iti |
(pṛ) yadi nāsti śūnyādanyadupalabhyam | tadā asaṃskṛtālambanaṃ cittaṃ bhāvayitvā kamupakāraṃ labhate | (u) dīrghakālaṃ bhāvitatvāt samāpattidārḍhye jñānadarśanaṃ suniścitaṃ bhavati | yathā saṃskṛtālambanaṃ cittaṃ paśyato 'pi nāsti kṣaṇikādanyat | dīrghakāla bhāvitaṃ cittamātrantu sudṛḍhaṃ bhavati | tathedamapi syāt ||
nirodhasamāpattivarga ekasaptatyuttaraśatatamaḥ |
172 daśakṛtsnāyatanavargaḥ
pūrvālambanamakampayitvā cittabalavaśitā kṛtsnāyatanamityucyate | yogāvacaraḥ parīttanimittaṃ gṛhītavān adhimuktibalena tat vipulayati | kasmāt | samāhitacittabalāt tattve 'vatarataḥ sarvaṃ śūnyaṃ bhavati | adhimuktāvavatarataḥ pūrvagṛhītaṃ nimittamanuvartate | (pṛ) ko 'yamadhimuktisvabhāvaḥ | (u) nīlādīni rūpāṇyapramāṇāni | tanmūlāni ( SSS_429 ) saṃkṣipya catvāri, pṛthivyādīni catvāri mahābhūtāni, catvāri ca rūpāṇāṃ mūlāni etadaṣṭakaparicchinnamidamākāśam | vijñānamanantamākāśaṃ prajānātīti anantamapi | yasmāt sāntadharmo nānantaṃ gṛhṇāti | imāni daśa bhavanti |
(pṛ) pṛthivyāmasti tu dravyato 'bādi | yogī kathaṃ pṛthivīmātraṃ bhāvayati | (u) dīrghakālaṃ tat bhāvayan sadā pṛthivīnimittaṃ gṛhṇāti | tataḥ pṛthivīmātraṃ paśyati nānyadvastu | (pṛ) yoginā dṛṣṭaṃ pṛthivīnimittaṃ dravyataḥ pṛthivī na vā | (u) adhimuktibalāt darśane pṛthivī bhavati na dravyato bhavati pṛthivī | (pṛ) nirmāṇabalāt bhūyamānaṃ nirmitamapi kiṃ na dravyam | (u) nirmitaṃ samādhibalātsiddhamityataḥ kṛtakaṃ vastu yaduta prabhā aptejādi ca |
(pṛ) kecidābhidharmikā āhuḥ- aṣṭakṛtsnāyatanāni caturthadhyānamātre vartanta iti | tat katham | (u) yadi vartanta kāmadhātau triṣu dhyāneṣu ca ko doṣaḥ | antime dve kṛtsnāyatane pratyekaṃ svabhūmau bhavetām | tāni ca daśa sāsravāṇi | ālambanākampitvāt | (pṛ) ākāśaṃ kiṃ rūpapratighalakṣaṇam | (u) yogī adhimuktyā ca cakṣuḥśrotrādyākāśalakṣaṇaṃ śūnyaṃ gṛhṇāti | na sākṣādravyasadrūpaṃ paribhedayati | ato 'pi ādhimuktikamityākhyā [tasya] |
(pṛ) uktañca sūtre- sarvapṛthivīsamādhiṃ samāpannasyaivaṃ bhavati- ahameva pṛthivī, pṛthivyevāhamiti | kasmādevaṃ bhavati | (u) [sva]cittaṃ sarvavyāpi paśyati | ataścintayati sarvamahamiti | (pṛ) kecidāhuḥ- ayaṃ samādhiḥ kāmadhātvāptapṛthivyādimātramālambata iti | kathamidam | (u) yadi kāmadhātvāptapṛthivyādi sarvamālambate ko doṣaḥ | prajñaptyācāyaṃ samādhiranyān dharmānavalambate | tatra kaḥ punardoṣo 'sti | kiñcāyaṃ samādhiradhimuktito 'bhūtamālambanaṃ bhāvayati | nāsti tu kiñcidabhūtaṃ pṛthivyādi | (pṛ) bhagavataḥ śrāvakā api bhūmyādi bhāvayanti | kathamidam | (u) yadi śaikṣajanā bhāvayanti | sarvaṃ tat paribhedārtham | (pṛ) vastuto nāsti khalu sarvaṃ pṛthivī ityādīni | kathamayaṃ samādhirviparyasto na bhavati | (u) bhāvanāyāmasyāmasti mohabhāgaḥ | tatrātmadṛṣṭeḥ samudbhavāt | aśubhādibhāvanā yadyapi na paramārthasatyam | tathāpi vairāgyānukūlā bhavati | na tathā bhāvaneyam | ato 'sti mohabhāgaḥ |
(pṛ) kasmānna bhāvayati anantaṃ vedanādi | vijñānamātrantu bhāvayati | (u) ( SSS_430 ) grāhyaṃ pṛthivyādi | vijñānaṃ grāhakam | ato vijñānaṃ bhāvayati na vedanādi | vedanādi ca cittasya prabheda iti pratipāditameva pūrvam | kiñca yogī na paśyati vedanādi sarvatra vyāpi | sarvatra suḥkhaduḥkhavedanayorabhāvāt | bhagavataḥ śrāvakā ye 'smin samādhau viharanti | teṣāmavināśārthālambanatvāt | yatastadālambanaṃ yogino 'bhiniveśāyatanaṃ bhavati | yadi tadvinaśyati tadā pṛthagjanasamaḥ syāt ||
daśakṛtsnāyatanavargo dvisaptatyuttaraśatatamaḥ |
173 daśasaṃjñāsu anityasaṃjñāvargaḥ
anityasaṃjñā, duḥkhasaṃjñā, anātmasaṃjñā, āhāre pratikūlasaṃjñā, sarvaloke 'nabhiratisaṃjñā, aśubhasaṃjñā, maraṇasaṃjñā, prahāṇasaṃjñā, virāgasaṃjñā, nirodhasaṃjñā [cetidaśa saṃjñāḥ] | anityasaṃjñā yadanitye anityamiti samāhitaḥ prajānāti | (pṛ) kasmātsarvamanityam | (u) sarve hi dharmāḥ pratītyasamutpannāḥ | hetupratyayavināśātsarve 'nityatāṃ yānti |
(pṛ) na yuktamidam | keciddharmāḥ pratītyasamutpannā api nānityāḥ | yathā tīrthikānāṃ sūtramāha- triṇāciketasya kartā śāśvate pade jāyate iti | brahmakāuyikāśca śāśvatāḥ | (u) bhavatāṃ śāsane 'pyuktam śakro devānāmindraḥ kratuśataṃ kṛtvā punaḥ patatīti | uktañca gāthāyām- śakrādayaḥ śatasahasrādhikānāṃ kratūnāmanuṣṭhātāro 'nityāḥ kṣīyanta itri | kratūnāṃ śatasahasramapi na vartate | ato jñāyate triṇāciketo 'nitya iti | śakro devānāmindro devendrādikāyabhāgaśca kṣīyate | ataḥpratītyasamutpannā dharmā anityāḥ | kiñca bhavatāṃ vedaḥ pūjyo 'bhimataḥ | vede punaruktam- vidyayā amṛtamaśnuta iti | yathāha- ādityavarṇo mahāpuruṣo lokasvabhāvamatītaḥ | tatpuruṣānugatamanasko 'mṛtamaśnute | na punaranyo mārgo 'stīti | "aṇoḥ puruṣasyāṇurātmā, mahato mahānātmā sadā kāye śete | ya imamātmānaṃ na veda | tasya vedādāvadhīyānasyāpi na kaścanopakāra iti |
brahmakāyikāśca sarve 'nityāḥ | kasmāt | bhavatāṃ śāsane hyuktam- brahmā sahāṃpatirapi guṇānāṃ [prakarṣāya] sadā kratuṃ yajamāno vrataṃ dhatte iti | yadi kāyo nitya iti prajānāti | kasmāt puṇyaṃ karoti | śrūyate ca bhavatāṃ granthe vacanam- asti brahmaṇaḥ [sahāṃ] patermaithunarāgaḥ | sati ca tasmin dveṣādayaḥ sarve kleśā avaśyaṃ bhavanti | satsu kleśeṣu avaśyamasti pāpakarma | evaṃ pāpī kathaṃ nityaṃ vimokṣaṃ pratilabheta | na ca sarva ṛṣayo devān yajante | nāpi sarve brahmayānaṃ caranti | yadīdaṃ nityaṃ, tadā sarvathā tadācareyuḥ | sarve ca padārthā anityāḥ | kasmāt | yāni pṛthivyaptejovāyavo bhūtāni | tāni kalpāvasāne kṣīyamāṇāni na kiñcidavaśiṣyante | kālaśca cakravatpravartate | ato jñāyate 'nityānīti | śīlasamādhiprajñādyapramāṇaguṇasampannā mahānto dīpaṅkarabuddhādayaḥ pratyekabuddhā mahāsammatādayaḥ kalpādyā rājānaḥ sarve 'pyanityāḥ | kaḥ padārtho nityo bhavet | api ca bhagavānāha- yatkiñcitsamudayadharma, sarvaṃ tat vyayadharma iti | yathoktaṃ gomayapiṇḍisūtre- atha khalu bhagavān parīttaṃ gomayapiṇḍaṃ pāṇinā gṛhītvā taṃ bhikṣumetadavocat- nāsti kiñcidīdṛśaṃ rūpaṃ [yat rūpaṃ] nityaṃ dhruvaṃ [śāśvataṃ] avipariṇāmadharma [śāśvatasaṃjñam] iti | asminneva sūtre punarvistaraśa uktam- śakrabrahmacakravartirājānāṃ [ye] phalavipākāḥ [te sarve] 'pi atītā niruddhā vipariṇatā iti | ato jñāyate sarvamanityamiti |
traidhātukasya sarvasyāyuḥ parimitam | avīcinarakasya paramāyurekaḥ kalpaḥ | saṅghātanarakasya kalpārdham | anyeṣāṃ kiñcidūnaṃ vā adhikaṃ vā | nāgādīnāmāyuradhikataramekaḥ kalpaḥ | pretānāmadhikataramāyuḥ saptavarṣasahasrāṇi | [pūrva]videhānāmāyuḥ pañcāśaduttaravarṣaśatadvayam | [avara]godānīyānāmāyuḥ pañcavarṣasahasrāṇi | uttarakurūṇāṃ niyatāmāyurvarṣasahasram | jambūdvīpināmāyurapramāṇakalpā vā daśavarṣāṇi vāyuḥ | cāturmahārājikānāṃ devānāmāyuḥ pañcavarṣasahasrāṇi | yāvadbhavāgrāṇāmāyuraṣṭavarṣasahasrāṇi | ato jñāyate traidhātukaṃ sarvamanityamiti |
tribhiḥ śraddhābhiśca śraddhīyate 'nityamiti | dṛṣṭe nāsti kaściddharmo nityaḥ | āptavacane 'pi na kaściddharmo nityaḥ | anumitijñāne 'pi nāsti kaścinnityaḥ | dṛṣṭapūrvakatvādanumānasya | yadyasti kiñcinnityaṃ sthānam | ko vidvān sarvadharmanirodha[pūrvaṃ] vimuktimabhilaṣet | ko ( SSS_432 ) vā neṣyāt | sukhavedināṃ sadā saṃvāsaṃ priyaṃ vā vastutastu vidvān sarvathā vimuktimeva prārthayate | ato jñāyate samudayadharma na nityaṃ bhavatīti | atha punarvaktavyaṃ samudayadharma sarvaṃ kṣaṇikaṃ muhūrtamapi na tiṣṭhati | kaḥ punarvādo nityaṃ bhavatīti |
(pṛ) anityasaṃjñāśraddhā kiṃ karoti | (u) kleśān vināśayati | yathoktaṃ sūtre- anityasaṃjñā bhāvitā [bahulīkṛtā] sarvaṃ kāmarāgaṃ paryādāti | sarvaṃ rūparāgaṃ [paryādāti | sarvaṃ] bhavarāgaṃ [paryādāti] | sarvamasmimānaṃ [paryādāti sarvā]mavidyāṃ paryādāti iti | (pṛ)
(pṛ) maivam | anityasaṃjñeyaṃ kāmarāgamapi vardhayati | yathā kaścit subhikṣakālo na dīrgha iti budhyan maithunarāga āsajyate | kusumaṃ nāticiraṃ navaṃ bhavatīti jānan sukhāyāśu tadupabhuṅkte | parasya [dayitājanasya] surūpaṃ na nityaṃ bhavatīti jānan maithunarāgaṃ drutataraṃ vardhayati | evamanityajñānavaśātkāmarāga utpadyate | ato nānityasaṃjñā kāmarāgaṃ vināśayati | kecidanityamiti jānanto vadhādikamapi kurvanti | yāvattiryañcaḥ anityamiti jānanto 'pi na kleśān bhindanti | ato 'nityasaṃjñāṃ bhāvayato na kaścidupakāro bhavati | (u) anityatvādviyogaduḥkhamutprekṣamāṇaḥ subhikṣakālasukhajīvitadhanamānāni tyajanti | viduṣo nānena prīticittamutpadyate | prīticittābhāve na kāmacittamutpadyate | vedanāṃ pratītya hi tṛṣṇā bhavati | vedanānirodhe tṛṣṇā nirudhyate | ato jñāyate anityasaṃjñā kāmarāgaṃ samucchedayatyeva | yaśca dharmo 'nityaḥ, so 'nātmā ityanityamanātma ca bhāvayato yogino nātmabuddhirbhavati | ātmabuddhyabhāve ātmīyabuddhirna bhavati | ātmīyabuddhyabhāvāt kutra kāmarāgaḥ syāt | anityasaṃjñāṃ bhāvayan svaparakāyaṃ kṣaṇikaṃ maraṇa[dharma] ca paśyati | kathaṃ rāgamutpādayet | yogī prārthitaṃ sarvamanityaṃ vipralopanamiti anuyāti | tadā tucchaṃ bhavati | tucchatvāt na kāmarāgamutpādayati | yathā kaścidvālakaḥ śūnye hastaḥ tuccha iti jñātvaiva na [tatra]saṅgaṃ janayati | kiñca sattvā nādhruvavastuṣu prīyante | yathā kaścit bhaṅguratvāt bhājane na pramudyate | yathāpi ca kācinnārī amukasya puruṣasyāyurna saptadinānyeṣyatīti śrutvā [vadati] satsvapi subhikṣakālārjavabahumānadhanaprabhāvabaleṣu ko vā prīyeta iti | jano 'yaṃ samyaganityasaṃjñā- [bhāvana]yā na kāmarāgamutpādayati | vidvān hi punarāvṛttipatanādiduḥkhamanusmaran yāvaddivyakāmeṣvapi nāsajyate | kevalamuktimeva prārthayate | anityasaṃjñā kāmarāgaṃ vardhayatīti yadbhavānavocat tadayuktam |
yadi kaścidaprahīṇāsmimāno bhavati | tadā sa bāhyaṃ vastvanityaṃ paśyan śocyate | priyabaloviparihāṇyā ca kāmaprārthatāṃ karoti | pṛthagjano 'yaṃ prahīṇakāmasukho ['pi] na viyogaduḥkhaṃ prajānāti | tadyathā kaścidbālako mātrā tāḍitaḥ punarmātaramevāyāti | vidvāṃstu duḥkhahetau sthita eva na duḥkhaṃ nirodhyamiti jñātvā tyajati duḥkhahetuṃ yaduta pañcaskandhān | ayaṃ yogī ābhyantaraskandhān paribhettuṃ anātmasaṃjñāṃ pratilabhate | bāhyavastuvināśe 'pi na śokena pīḍyate | anātmapratilābhī kiṃ punaḥ prārthayīta anityasajñyapi na kiñcitprārthayate |
anityasaṃjñā ceyaṃ yadi duḥkhe 'nātmasaṃjñāṃ notpādayati | tadā sā kleśavināśanasampannā na bhavati | ata uktaṃ sūtre- ekāgreṇa cittena pañcaskandhānanityān bhāvayet | ya ādhyātmikān skandhān aparibhidya bahirdhā vastu anityaṃ paśyati | tasya sātmasaṃjñatvāt śoka utpadyate | tadeyamasamyagbhāvanā bhavati | iti | anityamiti paśyatāmapi na nirvedavirāga utpadyate | yathā aurabhrikavyādhādīnām | eṣāṃ satyapi anityajñāne na sādhubhāvanā bhavati | kaścitsamyagbhāvayannapi nānavarataṃ bhāvanāṃ vyavasyati | tasya kāmacittamante viparyasyati | ata ucyate- ekagracitteteti | kiñca kaścit anitya[saṃjñā]malpakālaṃ bhāvayati | kleśāstu bahavaḥ | na [tān] paribhettumalaṃ bhavati | yathā alpamauṣadhaṃ bahvī rvyādhīrna vināśayati | tathedamapi | ata ucyate- ekāgracittena anityamiti samyambhāvanā kleśān vināśayati | iti |
dharmā anityā iti jñānameva tattvajñānam | sati tattvajñāne na bhavanti kāmādayaḥ kleśāḥ | kasmāt | avidyāpratyayatvāt kāmādīnām | iti anitya[saṃjñā] na kāmarāgasaṃvardhanīti veditavyam | kiñcānityasaṃjñā sarvān kleśānupaśamayati | yogī yadi prajānāti vastvidamanityamiti | na tadā [tatra]sakāmo bhavati | puruṣo 'yamavaśyaṃ mariṣyatīti prajānan kasmai dviṣyāt | kaḥ sacetano mriyamāṇaṃ dviṣyāt | yadi dharmā anityāḥ, kathaṃ tata uddhatasaṃjñāmutpādayet | dharmā anityā iti jñānānna moha utyadyate | mohānudayānnavicikitsādayo bhavanti | ato jñāyate anitya[saṃjñā] kleśānāṃ virodhinīti ||
anityasaṃjñāvargastrisaptattyuttaraśatatamaḥ |
174 duḥkhasaṃjñāvargaḥ
yo dharmo bādhātmakaḥ tad duḥkhamityucyate | tatrividham- duḥkhaduḥkhaṃ vipariṇāmaduḥkhaṃ saṃskāraduḥkhamiti | pratyutpanne vastuto duḥkhaṃ yadasiśastrādi tad duḥkhaduḥkham | priyāṇāṃ punarbhāryādīnāṃ viyogakāle yadbhavati duḥkham, idaṃ vipariṇāmaduḥkham | śūnyānātmajñānalābhino yaccittaṃ bhavati saṃskṛtadharmāḥ sarve viheṭhanā iti | tatsaṃskāraduḥkham | tadduḥkhānuyāyi cittaṃ duḥkhasaṃjñā |
(pṛ) duḥkhasaṃjñāṃ bhāvayatā kiṃ hitaṃ labhyate | (u) duḥkhasaṃjñāyāṃ phalānnirvedo bhavati | kasmāt | na hi duḥkhasaṃjñāṃ bhāvayitā kāmaprītiṃ sevate | tatprītyabhāvānna tṛṣṇā bhavati | yogī yadi dharmā duḥkhamiti prajānāti | tadā na saṃskārānanubhavati | dharmā anityā anātmakā api na duḥkhajanakāḥ tadā naiva tyājyāḥ | duḥkhatvāttu tyājyāḥ | duḥkhatyāgādvimucyate | sarve sattvā atitarāṃ bhītā bhavanti yadidaṃ duḥkhamiti | yadi taruṇo vṛddho vā pāmaraḥ paṇḍito vā āḍhyo daridro vā jānāti idaṃ duḥkhalakṣaṇamiti | [tadā] sarve te nirviṇṇā bhavanti | sarve yogacāriṇaḥ puruṣā nirvāṇe śāntopaśamasaṃjñotpādakā bhavanti | sarveṣāṃ saṃsāre duḥkhasaṃjñotpādanāt | kenedaṃ jñāyate | ye sattvāḥ kāmadhātvāptaduḥkhopadrutā bhavanti | te prathamadhyāne śāntasaṃjñāmutpādayanti | evaṃ bhavāgraduḥkhopadrutā nirvāṇe śāntasaṃjñāmutpādayanti |
saṃsāre 'styavadyaṃ yaduta duḥkham | yathoktaṃ sūtre- yat rūpaṇamanityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharma, ayaṃ rūpasyādīnava iti | avidyayābhiniviṣṭamidaṃ duḥkham | kenedaṃ jñāyate | sattvānāṃ paramārthato duḥkhe sukhasaṃjñotpādāt | paramaduḥkhasaṃjñotpādanāttu nirvidyante | ato bhagavānāha- ye duḥkhaṃ budhyanti teṣāmahaṃ duḥkhamāryasatyaṃ vyākaromi iti | tatra bhagavān lokasatyamupādāya imamarthaṃ prakāśayati | sarvadevamanuṣyāṇāṃ yatra sukhasaṃjñā bhavati | tatra mama śrāvakā duḥkhasaṃjñāmutpādayanti | utpannaduḥkhasaṃjñā nirvidyanta iti | paramamohapadaṃ ( SSS_435 ) yad duḥkhe sukhasaṃjñotpādanam | anayā saṃjñayā ca sarvasattvānāṃ saṃsāre yātāyātānāṃ mānasaṃ kliśyati | duḥkhasaṃjñāpratilābhinastu mucyante |
caturbhirāhāraiścordhvadehaṃ samāpadyate | tatra duḥkhasaṃjñayā āhārān prajahāti | yathā putramāṃsakhādanam, yathā vā niścarmagobhakṣaṇam, yathā aṅgārakarṣubhakṣaṇam | yathā śaktiśatadhārāvalepanam | tathābhūte 'ṣvāhāreṣu sarvaṃ duḥkhārthakam | tathā duḥkhasaṃjñayā āhārān prajahāti | duḥkhasaṃjñāṃ bhāvayato mano na catasṛṣu vijñānasthitiṣu sukhaṃ viharati sarvatra duḥkhadarśitvāt | yathā mugdhāḥ śalabhāḥ sukhasaṃjñayā pradīpe patanti | vidvān agnirdahatīti jñātvā [taṃ] parīharati | prākṛtā api tathā avidyāmohādūrdhvadehāgnau patanti | vidvāṃstu duḥkhasaṃjñayā vimucyate | sarvañca traidhātukaṃ duḥkhaṃ duḥkhasamudayaḥ | duḥkhā vedanā duḥkham | duḥkhajanakaṃ duḥkhasamudayaḥ | [idānī]maduḥkhamapi avaśyaṃ cirādduḥkhaṃ janayati | ato loke sarvaṃ duḥkhamiti bhāvayet | nirviṇṇacittā dharmān vedayanto vimucyante ||
duḥkhasaṃjñāvargaścatussaptatyuttaraśatatamaḥ |
175 anātmasaṃjñāvargaḥ
yogī sarve dharma bhaṅgavipariṇāmalakṣaṇā iti paśyati | yasmin rūpe āttmatayābhiniviśate idaṃ rūpaṃ vipariṇāmadharma | tadvipariṇāmadharmajñānādātmacittaṃ pariharati | tathā vedanādīnapi | yathā kaścit girinirjharānuvāhito yatkiñcidavalambya tadvihāya mucyate | tathā yogyampi tadātmatayā kalpayati | tadvipariṇāmadharma dṛṣṭvā anātmakaṃ prajānāti | ato 'nātmake 'nātmasaṃjñāṃ bhāvayati |
(pṛ) anātmasaṃjñāṃ bhāvayan kiṃ hitaṃ labhate | (u) anātmasaṃjñābhāvayitā duḥkhasaṃjñāṃ paripūrayati | pṛthagjanā ātmasaṃjñayā paramārthato duḥkhe na duḥkhaṃ paśyanti | anātmasaṃjñayā tu atyalpe 'pi duḥkhe tadupaghātaṃ budhyate | anātmasaṃjñayā copekṣācittaṃ samudācarati | kasmāt | ātmasaṃjñayā hi ātmā naśyediti bibhyanti | yadi paramārthaṃ ( SSS_436 ) jānāti tadā hāyapati duḥkhamanātmakaṃ vināśyamiti | tadā samudācaratyupekṣā | anātmasaṃjñayā ca nityasukhaṃ bhavati | kasmāt | sarvamanityam | tatra yadi ātmātmīyacittamutpādayati | tadā ātmā na bhavet, ātmīyamapi na bhavet, sadā duḥkhamevāsti iti vadet | nāstyātmātmīyamiti cintayato dharmeṣu vinaṣṭheṣu na duḥkhamutpadyate |
anātmasaṃjñayā ca yoginaścittaṃ viśudhyati | kasmāt | sarve hi kleśā ātmadṛṣṭisambhūtāḥ | idaṃ vastu ātmano hitamityataḥ kāmarāga utpadyate | idaṃ vastu ātmano 'hitamityato dveṣapratitha utpadyate | anenātmaivābhimānajanakaḥ | ahamāyuṣo 'nte kariṣyāmi na kariṣyāmiti dṛṣṭivicikitsā bhavati | evamātmanaiva sarve kleśāḥ samudbhavanti | anātmasaṃjñayā tu sarve kleśāḥ samucchidyante | kleśānāṃ samucchedāt cittaṃ viśudhyati | cittaviśuddhyā ca kāñcanaṃ loṣṭaṃ candanamasidhārāṃ praśaṃsāṃ nindāñca samaṃ manyate | priyavipriyairviviktaṃ cittaṃ sunivṛttaṃ śāntaṃ bhavati | ato jñāyate 'nātmasaṃjñakasya cittaṃ viśudhyatīti | anātmasaṃjñāṃ vihāya nāstyanyo mārgo vimuktiprāpakaḥ | kasmāt | yadyātmavādī prajānāti nāstyātmā nāstātmīyamiti | evaṃ vyavasitaṃ cittamutpādayanneva vimucyate |
(pṛ) maivam | kadācidanātsaṃjñayā punaḥkāmacittamutpadyate | yathā strīrūpe rāgaḥ | tatsarvamanātmasnehāt | nairātmyamanusaranneva puṇyapāpaṃ sañcinoti | kasmāt | svakāyasyopakāre 'pakāre vā na puṇyapāpam | (u) sātmakacittaḥ kāmarāgamutpādayati | svakāye puruṣasaṃjñāṃ parakāye ca strīsaṃjñāmutpādya [tatra] abhiniviśate | tadabhiniveśotpādaśca prajñaptyā bhavati | tallakṣaṇaiva prajñaptiḥ | ato na nairātmyaṃ kāmacittajanakam | anātmacittaśca na karmāṇi sañcinoti | yathā arhato 'nātmasaṃjñayā na karmāṇi sañcīyante | anātmasaṃjñeyaṃ sarveṣāṃ kleśānāṃ karmaṇāñca samucchedinī | ata[stāṃ] bhāvayet ||
anātmasaṃjñāvargaḥ pañcasaptatyuttaraśatatamaḥ |
176 āhāre pratikūlasaṃjñāvargaḥ
sarvaṃ duḥkhajananamāhārakāmādbhavati | āhārācca maithunarāgaḥ sahotpadyate | kāmadhātau yāni santi duḥkhāni sarvāṇi tāni annapāna maithunarāgaṃ pratītya bhavanti | āhārakāmasamucchedāya pratikūlasaṃjñāṃ bhāvayet |
yathā kalpādau sattvāḥ svargādāgatya loke 'smin upapādukā abhūvan | [te] prabhāsvarakāyāḥ khecarāḥ svatantrā bhūtvā pṛthivīrasamādāvaśnuvan | tadaśanabahulāḥ praṇaṣṭapramātiśayā abhūvan | evaṃ krameṇa jarāvyādhimaraṇaśālinaḥ yāvadvatsaraśataṃ bhūyasā duḥkhaiḥ pīḍitāḥ | āhārābhiniveśavaśāt sarve te tādṛśemyaḥ phalemyaḥ praṇaṣṭāḥ | ata āhāraṃ yoniśo bhāvayet | annapānābhiniveśānmaithunarāga utpadyate | tato 'nye kleśā bhavanti | tebhyo 'kuśalaṃ karma kurvanti akuśalakarmataḥ trīn doṣān vardhayitvā devamanuṣyāṇāmapakurvanti | tasmāt sarvāḥ kleśavipattaya āhārakāmāt bhavanti jarāvyādhimaraṇalakṣaṇāni annapānādhīnāni |
āhāro 'yaṃ sthāne paramamabhiniveśayati | kāmarāgo gururapi na puruṣaṃ kleśayati | yathā āhārakartā | yadi vā bālo vṛddho gṛhasthaḥ pravrajito vā anāhārapīḍito bhavati | āhāramimaṃ bhuṅktvā anāsaktamanā bhavet | avirāgī atitarāṃ khidyate | yathā asidhārāvalepanī, yathā vā viṣa[siktau]ṣadhasevakaḥ | yathā vā viṣasarpapoṣakaḥ | ato bhagavānāha- bhāvitacitta idamāhārayet | nāhārakāmāya tadduḥkhapīḍitaḥ syāt iti | kecittīrthikā [api] niraśanavratamācaranti | ato bhagavānāha- nāsyāhārasyopacchedāt vimucyate | kintu yoniśo manasi kṛtvā āhārayediti | ye samucchinnāhārāḥ teṣāṃ kleśā na kṣīyante | ahitaṃ tīvramaraṇameva bhavati | ato bhagavānāha- āhāre 'smin pratikūlasaṃjñāṃ janayet, nāsti tato 'vadyamiti |
(pṛ) kathamāhāre pratikūlasaṃjñā kuryāt | (u) ayaṃ kāyasvabhāvo 'kuśalaḥ | atyuttaramasamāhāraphalaṃ sarvamaśuci | atastato nirvindyāt | surabhigandhamadhurapānabhojanāni śucikāla eva kāyasya hitakarāṇi | dantena carvitaṃ lālayā siktaṃ liṅgaṃ vāntavadāmāśayapatitaṃ kāyasya hitakaram | ato jñāyate 'śucīti | idamannapānamajñānātsukham | yadi kaścinmadhuramāhāraṃ labhamāno 'pi punarvāntaṃ na bhunakti | iti jñātavyamajñānabalāttanmadhuraṃ manyata iti |
āhārapratyayaṃ kṛṣikarma sevārjanaṃ saṃrakṣaṇamityevañjātīyaduḥkhānyanubhavati | tatpratyayamapramāṇāni pāpāni kurvanti | yadaśuci sarvaṃ tadāhārādhīnam | asatyāhāre kena ( SSS_438 ) bhavanti tvagasthiraktamāṃsoccārādīnyaśucīni vastūni | yā durgatayorvarcaḥkuṭīkrimyādayaḥ te sarve gandharasābhiniveśādatrotpadyante | yathoktaṃ karmavarge- yastarṣito mriyate sa jalakrimibhāvenotpadyate | nibiḍasthāne mṛtaḥ pakṣiṣūtpadyate | maithunarāgeṇa mṛto yonāvutpadyate | ityevamādi | ya etadāhāravivikta sa mahāsukhaṃ pratilabhate | yathā rūpadhātau nirvāṇe cotpadyate | āhārānuvartanataḥ kṛṣṇādiduḥkhaṃ bhavati | evamāhāro 'śucirduḥkha iti dṛṣṭvā pratikūlasaṃjñāṃ bhāvayet ||
āhāre pratikūlasaṃjñāvargaḥ ṣaṭsaptatyuttaraśatatamaḥ |
177 sarvaloke 'nabhiratisaṃjñāvargaḥ
yogī paśyati lokeṣu sarvaṃ duḥkham, citte ca nāsti kiñcitsukhamiti | ayañca yogī bhāvayati prītiviviktaṃ samādhiṃ tadyathā anātmasaṃjñāṃ duḥkhasaṃjñāmāhāre pratikūlasaṃjñāṃ maraṇasaṃjñām | ityādi | tadā tasya cittaṃ na sarvaloke 'bhiramate | api cāyaṃ paśyati- yatpriyaṃ tatkāmarāgavardhanam, yadvipriyaṃ tat dveṣapratighavardhanamiti | ata ubhayatra nābhiramate | dhanikasya pālanādiduḥkhamastīti dṛśyate | daridrasyākiñcanyaduḥkhaṃ dṛśyate | susthāniko duḥsthāne patiṣyamāṇo dṛśyate | duḥsthāniko dṛṣṭe duḥkhānyanubhavan dṛśyate | pratyutpanno dhaniko 'vaśyaṃ patiṣyāmi, idañca kāmādīnāṃ vihṛtisthānamiti prajānāno dṛśyate | pratyutpanno daridro na pratyayopalabhyanirgama iti prajānānaḥ | ato na savaloke 'bhiramate | alpatarāśca sattvāḥ susthāna utpannāḥ, bahutarā durgatau patanti | yathoktaṃ sūtre- alpatarāḥ susthāna utpadyante bahutarā dusthāna utpadyante | tadādīnavaṃ dṛṣṭvā nirvāṇameva prārthayante | iti | puruṣo 'yaṃ paśyati kāmādayo doṣāḥ kleśāssadā santānamanuvartanta iti | yathā krodhāsevī puruṣo 'vakāśe labdhe punarbadhyate | asmin vadhake kathamabhirameta | kleśādutpannamakuśalaṃ karma sadānuvartamānaṃ dṛśyate | naivākuśalakarmaphalānmucyate | yathoktaṃ sūtre-
sa cettu pāpakaṃ karma kariṣyati karoṣi vā |
na te duḥkhātpramoko 'sti, utpātyāpi palāyataḥ || iti |
ato nābhiramate | jātyādīnyaṣṭa duḥkhāni sadā sukṛtinamanuvartante | kiṃ punaḥ pāpinam | evaṃ kathaṃ loke abhirameta | tadyathā āśīviṣakaraṇḍaḥ pañcokṣiptāsikā vadhakāḥ śūnye grāme coraḥ | tādṛśānyavaratīrāṇi duḥkhāni sadā sattvānanuvartante | kathaṃ tatrābhirameta | tadyathā lavaṇatiktatṛṣṇānadīvāhitaḥ pañcakāmaguṇaviṣaśalya [viddhaḥ] avidyāndhakārāṅgārakarṣau [patitastādṛśāni] duḥkhāni sattvānanuvartante | kathaṃ [tatra] abhirameta | yogī upaśamasukhamalpaṃ vipattikleśaduḥkhāni bahūnīti prajānāti | kasmāt, [yasmāt] pratidīnaṃ lokaistūyamānā vanaṣaṇḍaprasūtasphītaphalasamṛddhiśālino ['pi] bhūpā na dīrghakālasukhalābhino dṛśyante | sukhasampraharṣiṇo 'lpāḥ | duḥkhavedinastu bahavaḥ | ato na sarvaloke 'bhiramate |
(pṛ) saṃjñāmimāṃ bhāvayan kāni hitāni vindate | (u) nānāvidhalokalakṣaṇeṣu na cittamabhiniviśate | tāṃ saṃjñāṃ bhāvayatā kṣipraṃ mokṣo labhyate | saṃsāre ca dīrghakālaṃ [na]tiṣṭhati | ayaṃ yogī hitaṃ jñānaṃ vindate | sadā sarvatrādīnavabhāvitvāt | asya ca citte na kleśā udbhavanti |
udbhave vāśu nirudhyante | yathā taptāyaḥkapāle patitaṃ jalabindu | yogī loke nābhiramata ityataḥ paramopaśame 'bhiramate | yo lokānnirviṇṇaḥ sa upaśame parame 'bhiramate | tasmāt sarvaloke 'nabhiratisaṃjñāṃ bhāvayet ||
sarvaloke 'nabhiratisaṃjñāvargaḥ saptasaptatyuttaraśatatamaḥ |
178 aśubhasaṃjñāvargaḥ
(pṛ) aśubhasaṃjñāṃ kathaṃ bhāvayet | (u) yogī paśyati kāyasya bījamaśubhaṃ yaduta mātāpitoraśucimārgajaśukraśoṇitasaṅghātaḥ | kāyo 'yamaśucibhiḥ saṃsiddho yaduta jīrṇāhāraprasvedaprasnigdhaḥ | upapattisthānañcāśuci yaduta mātuḥ kukṣau paripūrṇamaśuci bhavati | ( SSS_440 ) viṇmūtrādyaśucipadārthāḥ sambhūya kāyaṃ kurvanti | navasu dvāreṣu sadāśucīni sravanti | kāyo 'yaṃ yatra nikṣipyate tadeva sthānamamaṅgalamaśuci | annaṃ pānaṃ vastraṃ puruṣakāyagataṃ parīhitaṃ sarvaṃmaśuci bhavati | pareṣāṃ dūṣaṇañca bhavati | kāyasyāsya padārthaḥ sarvo 'śuciḥ | yathā snānajalaṃ yadi vā snānapātrādi | kāyotthaṃ keśanakhaśiṅkhāṇaśleṣmādi sarvamaśuci | dṛśyate ca mṛtakāyo 'śucitaḥ | kāyo 'yaṃ mriyamāṇaḥ kimanyo bhavati | ādita ārabhyāyamaśuciriti veditavyam | jāyamānastu ātmabuddhiviparyayāt śucirityucyate | mṛtaspṛṣṭī aśucirbhavati | keśanakhādi sadā mṛtavastu | apramāṇā mṛtakrimayaśca sadā kāyaṃ spṛśanti | ato jñātavyaṃ kāyo 'yamādita ārabhyāśuciriti | aśucilūkṣāmakṣikāmaśakādayaḥ sarvā aśucikrimayaḥ sarvadāgatya kāyaṃ spṛśantītyaścāśuciḥ | kāyo 'yaṃ varcaḥkuṭīvat sadāśucipūrṇaḥ | tatpratītya varcaḥkuṭyāṃ sahasradhā krimayo bhavanti | tathāyaṃ kāyo 'pi |
kāyo 'yaṃ śmaśānasamaḥ | kasmāt | mṛtakāyasya hi sthānaṃ śmaśānamityucyate | ayaṃ kāyo 'pi bahvayo mṛtakrimayo 'tra tiṣṭhanti | ayaṃ kāyo 'śuciṃ karoti | yāni śucisthānāni surabhikusumavastramālādīni [tāni] sarvāṇyetatkāyavaśādaśucīni bhavanti | brāhmaṇā mṛtagṛhe prasūtikāgṛhe ca nāhāramupabhuñjanti | aśucitvāt | asmin kāye tu śatasahasradhā krimayaḥ sadā jāyante mriyante ca | tadā nopabhojyānnapāno bhavet | ato jñāyate 'śuciriti | loke ca narakamaśuci | kāyo 'yaṃ krimiśatasahasrāṇāṃ narakam | ato 'śuciḥ | kāyo 'yaṃ sadā snānamapekṣate | yadi śuciḥ | kimarthaṃ snānamapekṣate | surabhikusumagandhamālālaṅkṛto 'yaṃ kāyaḥ iti veditavyaṃ kāyo 'yaṃ svabhāvato 'śuciriti | prajñaptyā śucibhiḥ bāhyairalaṅkriyate | ayaṃ manuṣyakāyaḥ paramamaśuciḥ | yathānyeṣāṃ sattvānāṃ carmaromanakhadantamajjāsthimāṃsāni kadācidupayujyante | manuṣyakāye tu naikamasti grāhyam | paramāśucitvāt | yathotpalapadbhapuṇḍarīkapuṣpādīni aśucisabhūtatvādaśucīni bhavanti | na tathā kāyo 'yamanyapadārthairaśucīkriyate | prakṛtita evāśuciḥ | kāyo 'yaṃ yadi śuciḥ | tadā na vastreṇācchādayet | yathā puruṣo vastrācchāditamalarāśiḥ parān vañcayati | tathā strī ācchādanābharaṇācchāditakāyā puruṣaṃ mohayati | tathā puruṣo 'pi | [ato] jñātavyamaśuciriti | samantato 'yaṃ kāyaḥ sadā aśuci nissārayati yaduta navarandhrāṇi aśucidvārāṇi romakūpeṣu ca naikamasti śuci |
(pṛ) aśubhasaṃjñābhāvanā kasya hitasya lābhāya bhavati | (u) strīpuruṣayoḥ śubhasaṃjñayā kāmarāga utpadyate | tasmātkāmarāgātpāpakānāṃ dvāramaprāvriyate | aśubhasaṃjñābhāvanāyāntu kāmarāgāṇāṃ nigraho bhavati | kasmāt | ayaṃ hi kāyo durgandhamalairaśuciścarmāvṛtatvātparaṃ na jñāyate | vasanācchāditāśucirāśyābhāsavat śucipriyavastu parivarjayet | yogī cāyaṃ vinīlakalohitakādisaṃjñayā sarvakāyaṃ paryādāti | kāyaparyādānāt na kāmarāgo bhavati | pratyakṣaṃ dṛśyate ca vinīlakalohitakādirūpam | (pṛ) yadvastuto 'vinīlakam, tat kasmādvinīlakaṃ paśyati | (u) adhimuktivalādyogī tat vinīlakaṃ gṛhṇāti | sarvāṇi rūpāṇi ca vinīlakalohitakāni paśyati |
(pṛ) bhāvaneyaṃ kasmānna viparyastā bhavati | (u) kāyo 'yaṃ vinīlakalohitabhāgīyaḥ | yathoktaṃ sūtre- asti vṛkṣe viśuddhatā iti | vinīlakalohitakalakṣaṇaṃ sadā bhāvayan anyāni rūpāṇyabhibhavati | yathā [indra]nīlamaṇiprabhā sphaṭikarūpaṃ tiraskaroti | evaṃ vinīlakalohitakādilakṣaṇaṃ dīrghakālaṃ bhāvayato 'śubha[saṃjñā] sampūrṇā bhavati | aśubhasaṃjñāyāṃ na maithu rāga utpadyate | anutpanne maithunarāge sāṃvṛtasarvāpattivimukho nirvāṇameyānuyāti | aśubhasaṃjñāṃ bhāvayata idṛśaṃ hitaṃ labhyate |
aśubhabhāvanāvargo 'ṣṭasaptatyuttaraśatatamaḥ |
179 maraṇasaṃjñāvargaḥ
yogīmaraṇasaṃjñayā jīvite 'dhruvacitto bhavati | ityataḥ [tāṃ] bhāvayet | ayaṃ sadā kuśaladharmeṣu paramamabhirato 'kuśaladharmān prajahāti | kasmāt | sattvā bhūyasā maraṇavismaraṇādakuśalaṃ karma kurvanti | yadā tu maraṇamanusmaranti tadā prajahati | satatamaraṇānusmaraṇācca mātāpitṛbhrātṛsvasṛjñātisālohitaparijanādiṣu rāgatṛṣṇālpīyasī bhavati | maraṇasaṃjñāṃ bhāvayataḥ svasya hitaṃ bhavati yaduta cittaikāgryeṇa kuśaladharmāṇāmupacayaḥ | ( SSS_442 ) laukikāḥ sattvā bhūyasā parihitābhiratā svahitaṃ tyajantyeva | kiñcāyaṃ kṣiprameva mucyate | kasmāt | ājavañjavamanughāvatāṃ hi lokānāṃ sadā maraṇaṃ bhavati | ayantu maraṇanirvedā dvimuktimeva prārthayate |
Original text: Satyasiddhiśāstram · Edition: N. Aiyaswami Sastri: Harivarman: Satyasiddhisastra, Vol. I, Baroda : Oriental Institute, 1975. (Gaekwad's Oriental Series, 159) · Data entry Udip Shakya · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0