સત્યસિદ્ધિશાસ્ત્રમ્ · ભાગ 4148

(પૃ) કથં મરણસંજ્ઞાં ભાવયેત્ । (ઉ) સર્વમનિત્યમિતિ પૂર્વં સામાન્યત ઉક્તમ્ । ઇદાનીન્તુ કાયો ઽનિત્ય ઇતિ માત્રં ભાવયેત્ । સ્કન્ધાનાં સન્તાનસમુચ્છેદો મરણ સંજ્ઞેત્યુચ્યતે । કાયો ઽયં બાહ્યવસ્ત્વપેક્ષયાપ્યનિત્યતરઃ । તદ્યથા મૃણ્મયે ઘટે ઽધ્રુવલક્ષણમ્ । તદપ્યતિક્રાન્તો ઽયં કાય ઇતિ યોગી ભાવયતિ । કસ્માત્ । મૃણ્મયો ઽયં ઘટો યદિ [સમ્યક્] પ્રયોગપાલિતઃ કદાચિત્ ચિરં તિષ્ઠેત્ । અયં કાયસ્તુ ચિરતમં તિષ્ઠમાનો ન વત્સરશતમતિક્રામતિ । અધ્રુવત્વાન્મરણસંજ્ઞામનુસ્મરેત્ । કિઞ્ચાયં કાયઃ પરિપન્થિધર્મૈઃ સમ્બહુલઃ યદુતાશિશસ્ત્રગદાવધકચોરપ્રપાતપાનભોજનાપરિપાચનાતિશીતાતિઘર્મવાતવ્યાધયઃ । સંક્ષેપતઃ સર્વે સત્ત્વા અસત્ત્વાશ્ચ કાયસ્ય પરિપન્થિનો ધર્મા દ્રષ્ટવ્યાઃ । અતો ભાવયેન્મરણસંજ્ઞામ્ ।
કિઞ્ચ યોગી પશ્યતિ કાયઃ ક્ષણિકનિત્યો વિપરિણામલક્ષણો નૈકં ક્ષણમપ્યારક્ષ્ય ઇતિ । અતો મરણસંજ્ઞાં ભાવયતિ । યોગી દૃષ્ટધર્મે ચ પશ્યતિ બાલ્યયૌવનવાર્ધક્યાનિ સવ્યાધીનિ નિર્વ્યાધીનિ વા ન મરણપરિહારીણીતિ । એવં કાયેનાપિ ભવિતવ્યમિત્યનુસ્મૃત્ય મરણસંજ્ઞાં ભાવયતિ । કિઞ્ચ યોગી પશ્યતિ અનિયતવિપાકં કર્મ । ન સર્વકર્માણિ ક્ષીયન્તે આયુર્વર્ષશતૈરપિ । કર્મણો ઽનિયતત્વાન્મરણમપ્યનિયતં ઇતિ । અતો મરણસંજ્ઞામનુસ્મરેત્ । અનાદૌ ચ સંસારે ઽસ્તિ કર્માપ્રમાણમ । અસ્તિ કિઞ્ચિત્કર્મ અન્યકર્મણો વરણકમ્ । મમાપિ ભવેદકાલિકમરણકર્મ । ઇતિ કથમસ્મિન્નાયુષિ[યોગી] શ્રદ્દધીત । કિઞ્ચ યોગી પશ્યતિ મરણમતિપ્રભવિષ્ણુ, ન સાન્ત્વવચનેનોલ્લાપનીયં ધનેનાનુનેયં વિગ્રહેણ વા મોચનીયમ્ । યથા મહતિ શૈલે ચતુર્ભ્યો દિગ્ભ્ય આગતે નાસ્તિ પલાયનસ્થાનમ્ ।
(પૃ) યદિ કશ્ચિદ્યમં સન્તપર્યતિ । તદા મરણાન્મુચ્યતે । (ઉ) અયં બાલો મૂઢ[એવં] વદતિ । યમઃ પ્રાણિનામુત્પાદને વધે ચાસ્વતન્ત્રબલઃ । કેવલં પરામૃશતિ કિં કુશલચારી કિં વાકુશલચારીતિ । વિપાકવેદનાયાં ક્ષીયમાણાયાં હિંસ્રકકાયપ્રત્યયં મ્રિયતે । અતો યોગી કાયો ઽનિશ્રયો ઽશરણો મરણવર્ત્મગત ઇતિ પશ્યન્ મરણસંજ્ઞામનુસ્મરતિ । કિઞ્ચ યોગી સદા પશ્યતિ કાયો ઽયં જરાવ્યાધિપરિપીડિતો ઽધ્રુવસ્વભાવઃ પ્રતિક્ષણમુત્પન્નવિનાશી ( સ્સ્સ્_443 ) વિજ્ઞાનસન્તાનવિનષ્ટ ઇત્યતો મરણસંજ્ઞાં ભાવયતિ । કિઞ્ચાયં યોગી પશ્યતિ મરણં નિયતં જીવિતમનિયતમ્ । અનિયતાન્નિયતં વિશિષ્યત ઇત્યતો મરણસંજ્ઞાં ભાવયતિ ।
(પૃ) કસ્માત્ જરાવ્યાધ્યાદિસંજ્ઞા અનુક્ત્વા મરણસંજ્ઞામાત્રમુચ્યતે । (ઉ) જરાવ્યાધ્યભિભૂતઃ પુરુષો ન પરિક્ષીયતે । વ્યાધિર્બલં હરતિ જરા યૌવનં હરતિ । જ્ઞાતિસાલોહિતો ધનમન્યચ્ચ[હરતિ] । કાયસ્તુ તથાપિ તિષ્ઠતિ । મરણં પુનઃ સર્વમપહરતિ । જરાવ્યાધ્યાદિ ચ મરણસ્ય પ્રત્યયઃ । અતો ન પૃથગુચ્યતે । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- મરણં નામ મહાતામસ્ત્રમ્ અરશ્મિકમરક્ષણમ્ અસહાયકમનુપસ્થાપકં પરમભયસ્થાનં ઇતિ । અતો મરણસંજ્ઞામનુસ્મરેત્ । કિઞ્ચ સત્ત્વા મરણપ્રત્યયં પરલોકાદ્વિભ્યતિ । ત્રૈધાતુકે સર્વસ્યાસ્તિ મરણં ન તથા જરા વ્યાધિશ્ચ ।
(પૃ) યદિ સત્ત્વાન્ વિહાય નાસ્તિ મરણસંજ્ઞા । સત્ત્વા એવ પ્રજ્ઞપ્તિસન્તઃ । યોગી કસ્માદિમાં સંજ્ઞાં ભાવયતિ । (ઉ) વિનશ્વરસત્ત્વલક્ષણ[જ્ઞાન]વિહીનો મરણાદ્વિભેતિ । યો મરણસંજ્ઞાં ભાવયતિ । ન સ બિભેતિ । અતો ભાવયેત્ । અનિત્યસંજ્ઞાદયો માર્ગસ્ય પ્રત્યાસન્નાઃ । અશુભાહારે પ્રતિકૂલમરણસંજ્ઞાદયો માર્ગવિપ્રકૃષ્ટાઃ । માર્ગપ્રતિલાભી ઈદૃશસંજ્ઞયા ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ ।
મરણસંજ્ઞાવર્ગ એકોનાશીત્ત્યુત્તરશતતમઃ ।
180 અન્તિમસંજ્ઞાત્રિતયવર્ગઃ
પ્રહાણસંજ્ઞેતિ । યથા ચતુર્ષુ સમ્યક્પ્રધાનેષૂક્તમ્- ઉત્પન્નાનાં પાપકાનામકુશલાનાં ધર્માણાં પ્રહાણાય [છન્દં જનયતિ વ્યાયમતિ]વીર્યમારભતે । [ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ પ્રદધાતિ] ઇતિ । ઇમે ચ પાપકા અકુશલા ધર્મા નરકાદિદુઃખક્લેશાનાં પ્રત્યયાઃ । પાપકીર્તિશબ્દાનાં ચિત્તપરિતાપાદિદુઃખાનાઞ્ચ મૂલમ્ । તસ્માત્પ્રજહ્યાત્ ।
(પૃ) કથં પ્રજહાતિ । (ઉ) ધર્માણામકરણં પ્રતિબ્ધસ્તસ્મિન્ સમયે પ્રજહાતિ । અયોનિશો મનસ્કારઃ કામરાગાદીનાં ક્લેશાનાં પ્રત્યયઃ । તન્મનસ્કારપ્રહાણાત્ તે ધર્માઃ પ્રહીયન્તે । (પૃ) ઇમાં પ્રહાણસંજ્ઞાં ભાવયન્ કિં હિતં વિદન્તે । (ઉ) તાં સંજ્ઞાં ભાવયન્ સદા ન પાપકાન્ ધર્માનનુવર્તતે । કર્તવ્ય[મેવ] કરોતિ । અષ્ટાવક્ષણાંશ્ચ વર્જયતિ । પુરુષસ્યાત્મહિતં યદુતક્લેશાનાં પ્રહાણમ્ । ક્લેશપ્રહાણાભિરતિ ધર્મચી વરસંવૃતલિઙ્ગસ્ય પ્રવ્રજિતસ્ય હિતમ્ તયા નોચેત્ સ્વકાયમેવ મન્યેત । યદિ યોગી પ્રહાણસંજ્ઞાભાવનાયામભિરતઃ, તદા બુદ્ધે ધર્મપૂજાં કરોતિ ।
વિરાગસંજ્ઞા નિરોધસંજ્ઞા ઇતિ । રાગે ચાત્યન્તાનુત્પન્ને વિરાગો ભવતિ । તદ્વિરાગાનુસ્મરણમેવ વિરાગસંજ્ઞા । (પૃ) પ્રહાણસંજ્ઞૈવ વિરાગસંજ્ઞેતિ મતમ્ । કસ્માત્પુનરુચ્યતે । (ઉ) પ્રહાણાલ્લભ્યતે વિરાગમ્ । પ્રહાણં નામ કામરાગસ્યાપનયનમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- કામરાગસ્ય પ્રહાણાત્ પઞ્ચસ્કન્ધાઃ પ્રહીયન્તે ઇતિ । પ્રહાણસંજ્ઞા ચ વિરાગસંજ્ઞા । કસ્માત્ । તસ્મિન્ સમયે નાસ્તિ કામઃ, તસ્ય ધર્મસ્ય પ્રહાણં ભવતિ । અતો વિરાગસંજ્ઞાલાભિનો દુઃખક્લેશાઃ નિરુધ્યન્તે । યથોક્તં સૂત્રે- વીતરાગો વિમુચ્યતે ઇતિ । વિમુક્તિલાભ એવ પ્રહાણમ્ । અનુપધિશેષ[નિર્વાણં] પ્રવિષ્ઠસ્ય નિરોધો ભવતિ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- ત્રયઃ સ્વભાવાઃ પ્રહાણસ્વભાવો વિરાગસ્વભાવો નિરોધસ્વભાવ ઇતિ । યદુચ્યતે પ્રહાણસ્વભાવો વિરાગસ્વભાવ ઇતિ તદર્હત એવ ભવતિ । સ હિ પ્રહીણસર્વક્લેશસ્ત્રૈધાતુકવિરક્તઃ સોષધિશેષનિર્વાણે તિષ્ઠતિ । યદુચ્યતે નિરોધસ્વભાવ ઇતિ તદાયુષો ઽન્તે જીવિતવ્યપગમે પ્રહીણસન્તાનસ્ય । નિરુપધિશેષનિર્વાણં સમાપન્નસ્યૈવ ભવતિ ।
અસ્તિ ચ દ્વિધા વિમુક્તિઃ પ્રજ્ઞાવિમુક્તિશ્ચેતોવિમુક્તિરિતિ । યદભિહિતં પ્રહાણમિતિ તત્ અવિદ્યાં પ્રજહાતીતિ પ્રજ્ઞા વિમુચ્યતે । યદ્વિરાગ ઇતિ તત્ તૃષ્ણાં વિવર્જયતીતિ ચેતો વિમુચ્યતે । દ્વયોર્વિમુક્તયોઃ ફલં નિરોધો ભવતિ । યત્પ્રહાણસંજ્ઞેત્યભિધાનં તદેવાવિદ્યાસ્રવપ્રહાણસ્યાભિધાનં યન્નિરોધસંજ્ઞેતિ તદનયોર્દ્વયોઃ ફલમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- સર્વસંસ્કારાણાં પ્રહાણાત્ પ્રહાણમ્ । સર્વસંસ્કારેષુ વિરાગાદ્વિરાગઃ । સર્વસંસ્કારાણાં નિરોધાત્ નિરોધ ઇતિ । તથા ચેમે ત્રય એકસ્યૈવ નામાન્તરમ્ । યો ઽનિત્યસંજ્ઞાં ( સ્સ્સ્_445 ) યાવન્નિરોધસંજ્ઞાં ભાવયતિ સ કૃતસર્વકૃત્યો નિરુદ્ધસર્વક્લેશઃ પ્રહીણસ્કન્ધસંયોજનસન્તતિર્નિરુપધિશેષનિર્વાણં સમાપદ્યતે ।
અન્તિમસંજ્ઞાત્રિતયવર્ગો ઽશીત્યુત્તરશતતમઃ ।
181 સમાધિપરિષ્કારેષુ આદ્યપઞ્ચસમાધિપરિષ્કારવર્ગઃ

(પૃ) પૂર્વમુક્તં ભવતા- માર્ગસત્યં [દ્વિવિધં] યત્ સમાધિઃ તત્પરિષ્કારશ્ચેતિ । તત્ર સમાધિરુક્તઃ । સમાધિપરિષ્કાર ઇદાનીં વક્તવ્યઃ । યસ્માત્ સતિ સમાધિપરિષ્કારે સમાધિઃ સિધ્યતિ ન ત્વસતિ । (ઉ) સમાધિપરિષ્કારા ય એકાદશધર્માઃ- (1) પરિશુદ્ધશીલતા, (2) અભિસમ્બોધિપ્રતિલાભઃ, (3) ઇન્દ્રિયે ગુપ્તદ્વારતા, (4) ભોજને માત્રજ્ઞતા, (5) રાત્ર્યા આદ્યાન્તિમભાગે જાગરણતા, (6) કુશલવિતર્કસમ્પન્નતા, (7) કલ્યાણાધિમુક્તિસમ્પન્નતા, (8) પ્રધાનીયાઙ્ગસમ્પન્નતા, (9) વિમુક્ત્યાયતનસમ્પન્નતા, (10) અનાવરણતા, (11) અનાસઙ્ગિતા ઇતિ ।
પરિશુદ્ધશીલતેતિ । અકુશલકર્મણો વિરતિઃ શીલમ્ । અકુશલકર્માણિ યાનિ પ્રાણાતિપાતાદત્તાદાનકામમિથ્યાચારાણિ ત્રીણિ કાયિકકર્માણિ । મૃષાવાદ પિશુનવાચા પરુષવાચા સમ્પ્રલાપ ઇતીમે ચત્વારિ વાચિકકર્માણિ । એભ્યઃ પાપકેભ્યો વિરતિઃ શીલમ્ । વન્દનપ્રત્યુદ્ગમનાનુવ્રજનપૂજાદિસદ્ધર્માચરણમપિ શીલમિત્યુચ્યતે । શીલં સમાધિહેતું કરોતીતિ સમાદીયતે । તથા હિ તદ્યથા સુવર્ણકારઃ પૂર્વં સ્થૂલમલમપનયતિ । એવં પ્રથમતઃ શીલસમાદાનેન સ્થૂલાન્ શીલદોષાનપનયતિ । પશ્ચાત્સમાધ્યાદિના અન્યાન્ સૂક્ષ્મદોષાનપનયતિ । યસ્માદસતિ શીલસમાદાને ધ્યાનસમાધિર્ન ભવતિ । શીલસમાદાન પ્રત્યયાત્તુ ધ્યાનસમાધિઃ સુલભો ભવતિ । યથોક્તં સૂત્રે- શીલે માર્ગસ્ય મૂલં ( સ્સ્સ્_446 ) સોપાનઞ્ચેતિ । કિઞ્ચાહ- શીલ પ્રથમરથ[વિનીત]મ્ ઇતિ । પ્રથમં રથ[વિનીત]મનભિરુહ્ય દ્વિતીયં રથ[વિનીતં]કથમભિરોહતિ । અપિ ચાહ- શીલં સમા ભૂમિઃ । ઇમાં સમાં ભૂમિં વ્યવસ્થાપ્ય ચત્વારિ સત્યાનિ પશ્યતિ ઇતિ । આહ ચ- દ્વે બલે । [કતમે દ્વે ।] પ્રતિસંખ્યાબલં ભાવનાબલઞ્ચેતિ । પ્રતિસંખ્યાબલં શીલસમાદાનમેવ । ભાવનાબલં માર્ગઃ । પૂર્વ શીલભેદાપત્તિં શીલસમાદાનહિતઞ્ચ પ્રતિસંખ્યયા વિચાર્ય શીલં સમાદત્તે । પશ્ચાત્ પ્રતિલબ્ધમાર્ગઃ પાપકાત્પ્રકૃત્યા વિરમતિ । કિઞ્ચાહ- શીલં બોધિવૃક્ષસ્ય મૂલમિતિ । અસતિ મૂલે નાસ્તિ વૃક્ષઃ । અતઃ પરિશુદ્ધશીલાવશ્યકી ।
ધર્મ[તા] ચ તથૈવ સ્યાત્ । અસતિ શીલસમાદાને ન ભવતિ ધ્યાનસમાધિઃ । તદ્યથા વ્યાધિચિકિત્સાયા ઔષધમપેક્ષ્યતે । તથા ક્લેશવ્યાધિચિકિત્સાયા અસતિ શીલે ન સમ્પદ્યત ઔષધમ્ । આહ ચ- પરિશુદ્ધશીલસ્ય ચિત્તં નાનુતપ્યતિ । યાવદ્વિરક્તચિત્તો વિમુચ્યત ઇતિ । ઇમે સર્વે ગુણાઃ શીલસમાદાનાધીનાઃ । અતઃ સમાધિપરિષ્કાર ઇત્યુચ્યતે ।
અસ્તિ ચ કર્માવરણં, ક્લેશાવરણં, અનયોર્દ્વયોઃ ફલં વિપાકાવરણમ્ । પરિશુદ્ધશીલસ્યેમાનિ ત્રીણ્યાવરણાનિ ન ભવન્તિ । અનાવૃતચિત્તસ્ય સમાધિઃ સિધ્યતિ । પરિશુદ્ધશીલો ન વિક્ષિપતીત્યતો નિયમેન નિર્વાણમધિગચ્છતિ ગઙ્ગાસ્રોતસિ દારુસ્કન્ધવત્ । પરિશુદ્ધશીલસમાદાનાત્ વ્યવસ્થાં કરોતિ । શીલસમાદાનં કાયિકં વાચિકમકુશલં કર્મ પ્રતિષેધયતિ । ધ્યાનસમાપત્તિર્માનસમકુશલં કર્મ પ્રતિષેધયતિ । એવં ક્લેશાનાં પ્રતિષેધે પ્રતિલબ્ધતત્ત્વજ્ઞાનસ્યાત્યન્તિકપ્રહાણં ભવતિ ।
માર્ગવર્ગે ઽસકૃદ્દર્શિતં શીલં સ્તમ્ભભૂતમિતિ । ધ્યાનસમાધિચિત્તનગરસ્ય શીલં પરિઘા ભવતિ । સંસારૌઘતરણસ્ય શીલં સેતુઃ । સજ્જનપરિષદિ પ્રવેશસ્ય શીલં મુદ્રા । અષ્ટાઙ્ગિકાર્યક્ષેત્રસ્ય શીલં પારભૂતમ્ । યથા પારરહિતે ક્ષેત્રે જલં ન તિષ્ઠતિ । એવં પરિશુદ્ધશીલે ઽસતિ સમાધિજલં ન તિષ્ઠતિ । (પૃ) કઃ પરિશુદ્ધશીલઃ । (ઉ) યો ગોગી પાપક્રિયાનભિરતાધ્યાશયઃ પરલોકપરિવાદાદિભ્યો બિભ્યતિ । [સ] પરિશુદ્ધશીલ ઇત્યુચ્યતે । કિઞ્ચ યોગી ચિત્તવિશુદ્ધયે પરિશુદ્ધશીલો ભવતિ । યથોક્તં સપ્તમૈથુનરાગસૂત્રે- કાયે ઽનાપત્તિકે ઽપિ ચિત્તમપરિશુદ્ધમિત્યતઃ શીલમપ્યપરિશુદ્ધમિતિ । શીલભેદપ્રત્યયાઃ ( સ્સ્સ્_447 ) સર્વે ક્લેશાઃ । તેષાં પ્રગ્રહે પરિશુદ્ધશીલો ભવતિ । શ્રાવકાણાં શીલં નિર્વાણાર્થમેવ । તથાગતમાર્ગાર્થી મહાકરુણાચિત્તેન સર્વસત્ત્વાનાં કૃતે ન શીલલક્ષણં સમાદત્તે । શીલમિદં [તથા] કરોતિ યથા બોધિસ્વભાવો ભવતિ । ઈદૃશં શીલં પરિશુદ્ધમિત્યુચ્યતે ।
અભિસમ્બોધિરિતિ । ઉક્તં હિ સૂત્રે- દ્વૌ ખલ્વાયુષ્મન્ પ્રત્યયૌ સમ્યક્દૃષ્ટેરુત્પાદાય પરતો ઘોષો યોનિશો મનસ્કાર ઇતિ । પરતો ઘોષ એવાભિસમ્બોધિઃ । (પૃ) તથા ચેત્ અભિસમ્બોધિમાત્રમુચ્યતે । (ઉ) ઉક્તં હિ સૂત્રે- [અન્યતરો] ઽર્હન્ ભગવન્તં પૃચ્છતિ સ્મ એકાન્તે નિષણ્ણસ્ય મમ એવમભવત્- અભિસમ્બોધિસમ્પદા તુ માર્ગપ્રતિલાભસ્ય વિકલઃ પ્રત્યય ઇતિ । ભગવાનવોચત્ । મૈવં વોચઃ યાભિસંબોધિઃ સા તુ માર્ગસ્ય પ્રતિલાભસ્ય સકલઃ પ્રત્યયઃ । કસ્માત્ । જાતિજરાવ્યાધિમરણાઃ સત્ત્વા આત્મનો ઽભિસમ્બોધિં લભમાના હિ જાતિજરાવ્યાધિમરણેભ્યો વિમુચ્યન્તે ઇતિ । સત્ત્વાઃ સમ્બોધિમુપાદાય શીલાદીન્ પઞ્ચધર્માત્ વિપુલયન્તિ । તદ્યથા સાલવૃક્ષો હિમવન્તમુપાદાય પઞ્ચ વસ્તૂનિ વર્ધયતિ । ભગવાન્ સ્વયમેવ સમ્બોધ્યભિરતઃ । યથા પ્રથમમાર્ગલબ્ધસ્યૈવમભવત્- યદિ કશ્ચિદગુરઃ, તદા સો ઽપરિત્રાસો ઽસત્કારચિત્તઃ સદા અકુશલધર્મવિપર્યસ્તો ઽનુપશમચર્યશ્ચ ભવતિ । કેનાચાર્યવાન્ સ્યામ્ । કમુપનિશ્રિત્ય તિષ્ઠામિ । એવં ચિન્તયન્ સર્વાન્ મત્તો ઽવિશિષ્ઠાનદ્રાક્ષમ્ । તદૈવ સ્મૃતિરુદપાદિ પ્રતિલબ્ધો મયા ધર્મઃ યમુપાદાયાભિસમ્બુદ્ધઃ તમેવ ધર્મમુપનિશ્રયિષ્ય ઇતિ । બ્રહ્માદયો દેવ અપિ પ્રાશંસન્ નાસ્તિ કશ્ચિત્ બુદ્ધાદ્વિશિષ્ટઃ, સર્વે બુદ્ધાઃ સદ્ધર્મગુરુકા ઇતિ । અભિસમ્બોધિશ્ચ પ્રદીપસદૃશા । ( સ્સ્સ્_448 ) યથા કશ્ચિત્ સચક્ષુષ્કો ઽપિ પ્રદીપં વિના ન પશ્યતિ । તથા યોગિનઃ પુણ્યગુણતીક્ષ્ણેન્દ્રિયતાપ્રત્યયે સત્યપિ અભિસમ્બોધિં વિના ન ભવતિ કશ્ચનોપકારઃ । (પૃ) કા નામાભિસમ્બોધિઃ । (ઉ) યેન પુરુષઃ સદ્ધર્માન્ વર્ધયતિ સાભિસમ્બોધિઃ । સર્વે ચ સજ્જનાઃ સદ્ધર્મે પ્રતિતિષ્ઠન્તિ [ઇતિ સા] સર્વા દેવમનુષ્યલોકેષ્વભિસમ્બોધિઃ ।
(3) ઇન્દ્રિયેષુ ગુપ્તદ્વારતેતિ યા સમ્યક્ સ્મૃતિઃ । યોગી સ્વાત્માનમનારક્ષ્ય ન પશ્યતિ । એકાગ્રચિત્તઃ સમ્યક્ સ્મૃતિં પુરસ્કૃત્યૈવ પશ્યેત્ । સંપ્રજન્યમિતિ ચ [તસ્ય] નામ । અનેન સમ્પ્રજન્યેન પુરોતમાલમ્બનં પર્યાદાતિ । તત્પર્યાદાનાન્ન નિમિત્તમુદ્ગૃહ્ણાતિ । નિમિત્તાનુદ્ગ્રહણાત્ ન પ્રજ્ઞપ્તિમનુસરતિ । ઇન્દ્રિયાણામગોપને નિમિત્તોદ્ગ્રહણાત્ ક્લેશાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ સ્ત્રોતોવત્ પ્રવર્તયન્તિ । તદૈવ શીલાદીન્ સદ્ધર્માન્ વિનાશયતિ । ય ઇન્દ્રિયેષુ ગુપ્તદ્વારો ભવતિ તસ્ય શીલાદયઃ સુદૃઢા ભવન્તિ ।

(4) ભોજને ચ માત્રજ્ઞતેતિ । ન રૂપબલાય [ન] મૈથુનાય [ન] કામાનામાસ્વાદાય ભોજનમ્ । [યાવદેવાસ્ય] કાયસ્ય યાપનાય । (પૃ) યોગી કસ્માત્કાયયાપનં કરોતિ । (ઉ) સદ્ધર્મસ્ય ભાવનાયૈ । યઃ સદ્ધર્માદુપરમતે તસ્ય માર્ગો ન ભવતિ । અસતિ માર્ગે દુઃખાદ્વિસંયોગો ન ભવતિ । યદિ કશ્ચિત્ કુશલસ્ય ભાવનાયૈ ન ભુનક્તિ । તદા [સ] વધકં ચોરમેવ પુષ્ણાતિ । દાનપતેઃ પુણ્યઞ્ચ વિનાશયતિ । જનાનાં સત્કારઞ્ચ મોધયતિ । એવં ન ભુઞ્જ્યાત્ જનાનાં ભોજનમ્ । (પૃ) ભોજને ચ કા માત્રા । (ઉ) યથા કાયં યાપયતિ । સા માત્રા । (પૃ) કિં ભોજનં ભુઞ્જ્યાત્ । (ઉ) યત્ ભોજનં શીતોષ્ણાદિ વ્યાધિં કામક્રોધાદ્યાધિઞ્ચ ન વર્ધયતિ । તત્ ભુઞ્જ્યાત્ । તદપિ ભોજનં યથાકાલં ભુઞ્જ્યાત્ । ભોજનમિદમસ્મિન્ કાલે શીતોષ્ણકામક્રોધાધિવ્યાધિં વર્ધયતીતિ પ્રજાનન્ ન ભુઞ્જ્યાત્ ।
(પૃ) તીર્થિકા વદન્તિ- યઃ પરિશુદ્ધમાહારં ભુઙ્ક્તે સ પરિશુદ્ધં પુણ્યં વિન્દતે । યત્ યથેષ્ઠમભિમતરૂપરસગન્ધસ્પર્શવત્ અપ્પ્રોક્ષિતમભિનિમન્ત્રિતં ભુઞ્જ્યતે તત્ પરિશુદ્ધમિત્યુચ્યતે । કથમિદમ્ । (ઉ) ભોજને નાસ્તિ પ્રતિનિયતા પરિશુદ્ધિઃ । કસ્માત્ । યદિ ( સ્સ્સ્_449 ) પરિભોગેનાહારો ઽપરિશુદ્ધો ભવતિ । સર્વ આહારા નાપરિભોજ્યાઃ । યથા સ્તન્યં વત્સપરિભુક્તમ્ । મધુ મક્ષિકાપરિભુક્તમ્ । આપઃ ક્રિમિપરિભુક્તાઃ । કુસુમં ભ્રમપરિભુક્તમ્ । ફલં પક્ષિપરિભુક્તમ્ ઇત્યાદિ । કિઞ્ચાયં કાયો ઽશુચિસમ્ભૂતઃ । કાયસ્વભાવો ઽશુચિઃ અશુચિપરિપૂર્ણઃ । આહારઃ પૂર્વમેવાશુચિઃ પશ્ચાદપિ કાયં પ્રવિષ્ટો નૈકધાશુચિર્ભવતિ । દોષવિપર્યયેણ પરં શુચિરિતિ મિથ્યા વદન્તિ । (પૃ) યદ્યત્યન્તમશુચિઃ [કાયઃ] । તદા ચણ્ડાલાદિભિઃ કો વિશેષઃ । (ઉ) પ્રાણાતિપાતાદ્વિરતિરદત્તાદાનાદ્વિરતિર્મિથ્યા જીવાદ્વિરતિરિત્યાદિના અનુરૂપમાહારં લબ્ધ્વા આહારે ચ પ્રતિકૂલસંજ્ઞાં દૃષ્ટ્વા પ્રજ્ઞાજલપ્રોક્ષિતમથ તાવદ્ભુઙ્ક્તે । ન કેવલં જલપ્રોક્ષિતં પુનઃ શુચિર્ભવતિ ।
(5) રાત્ર્ય આદ્યાન્તિમભાગે જાગરણતેતિ । યોગી પ્રજાનાતિ વ્યવસાયાધીના કાર્યસિદ્ધિરિતિ । અતો ન નિદ્રાતિ । પશ્યતિ ન મિદ્ધં વૃથા, નાનેન કિઞ્ચિલ્લભ્યત ઇતિ । યદિ ભવાન્ મિદ્ધં સુખં મન્યતે । તત્ સુખમત્યલ્પં દૃષ્ટઞ્ચ અપાર્યપ્રવચનમ્ । કિઞ્ચ યોગી ક્લેશૈઃ સમમેકત્ર નાભિરમતે । યથા કશ્ચિચ્ચોરૈઃ સહ વાસે નાભિરમતે । કથં કશ્ચિત્ લોકે ચોરાણાં રણભૂમૌ નિદ્રાસ્યતિ । અતો ન નિદ્રાતિ ।
(પૃ) મિદ્ધં ગાઢમાગતં કથં નિરુણદ્ધિ । (ઉ) અયં ભગવચ્છાસનાસ્વાદને ઽધિચિત્તં પ્રીતિઞ્ચ લબ્ધ્વા નિરુણદ્ધિ । સંસારે ચ જરાવ્યાધિમરણદોષાનનુસ્મરતશ્ચિત્તં બિભ્યતિ । અતો ન નિદ્રાતિ । કિઞ્ચ યોગી પશ્યતિ- મનુષ્યકાયો લબ્ધઃ સમગ્રાણીન્દ્રિયાણિ, પ્રાપ્તં બુદ્ધશાસનમનર્ઘમ્, સાધ્વસાધુવિવેકો ઽતિદુષ્કરઃ, ઇદાનીં તરણં નાન્વિષ્યામિ, કદા વિમોક્ષિષ્ય ઇતિ । અતો મિદ્ધં તિરસ્કર્તું વીર્યમારભતે ।
સમાધિપરિષ્કારેષુ આદ્યપઞ્ચસમાધિપરિષ્કારવર્ગ એકાશીત્યુત્તરશતતમઃ ।
182 અકુશલવિતર્કવર્ગઃ
કુશલવિતર્કસમ્પન્નતેતિ । યદિ કશ્ચિદનિદ્રન્નપિ અકુશલવિતર્કાનુત્પાદયતિ યદુત કામવિતર્કો વ્યાપાદવિતર્કો વિહિંસાવિતર્કો જાતિવિતર્કો જનપદવિતર્કો ઽમરણવિતર્કઃ પરાનુગ્રહવિતર્કઃ પરાવમન્યનાવિતર્ક ઇત્યાદયઃ । વરં મિદ્ધમ્, નૈષામકુશલાનાં વિતર્કાણામુત્પાદઃ । નૈષ્ક્રમ્યાદિકુશલવિતર્કાન્ સમ્યગનુસ્મરેત્ યદુત નૈષ્ક્રમ્યવિર્તર્કો ઽવ્યાપાદાવિહિંસાવિતર્કો ઽષ્ટમહાપુરુષવિતર્કઃ ।
કામવિતર્ક ઇતિ । યત્ કામં નિશ્રિત્ય પઞ્ચકામગુણેષૂત્પન્નવિતર્કઃ પશ્યતિ હિતં સુખમિતિ । અયં કામવિતર્કઃ । સત્ત્વાનાં વિહિંસાર્થો[વિતર્કો] વ્યાપાદવિતર્કો વિહિંસાવિતર્કઃ । યોગી નાનુસ્મરેદિમાંસ્ત્રીન્ વિતર્કાન્ । કસ્માત્ । તાનનુસ્મરન્ હિ ગુરુતરં પાપં વિન્દતે । પૂર્વમુક્ત એવ કામાદીનામાદીનવઃ । તેષામાદીનવત્વાન્નાનુસ્મરેત્ ।
(પૃ) મોહવિતર્કઃ કસ્માન્નોક્તઃ । (ઉ) ઇમે ત્રયો ઽકુશલવિતર્કાઃ ક્રમિકાઃ । અન્યે ક્લેશાસ્તુ નૈવં ભવન્તિ । યોગી કદાચિત્પઞ્ચકામગુણાનુસ્મરણાત્કામવિતર્કમુત્પાદયતિ । કામિતાલાભાવ્દ્યાપાદો ભવતિ । વ્યાપાદસંસિદ્ધા વિહિંસા । અતો નોક્તો મોહાદિઃ । મોહસંસિદ્ધમેવ ફલં યદુત વ્યાપાદઃ । યદિ વ્યાપાદાદકુશલઃ કર્માન્તો ભવતિ । તે ત્રયો વિતર્કા અકુશલકર્મહેતવો ભવન્તિ । યથોક્તં સૂત્રે- અયં વલ્મીકો રાત્રૌ ધૂમાયતિ । દિવા પ્રજ્વલતિ । [યત્ખલુ ભિક્ષો દિવા કર્માન્તાનારભ્ય રાત્રા]વનુવિતર્કયતિ [અનુવિચારયતિ] ઇદં [રાત્રૌ] ધૂમાયનમ્ । [યત્ખલુ ભિક્ષો રાત્રાવનુવિતર્કયિત્વા દિવા] કર્માન્તાન્ [પ્રયોજયતિ કાયેન વાચા મનસા । ઇદં [દિવા] પ્રજ્વલનમ્ ।
જ્ઞાતિવિતર્ક ઇતિ । જ્ઞાતિવશાદુત્પદ્યન્તે ઽનુસ્મરણાનિ । જ્ઞાતિઃ ક્ષેમખુખં વિન્દતુ ( સ્સ્સ્_451 ) ઇતીચ્છતિ । તસ્ય વિનાશવિહિંસામનુસ્મરતઃ શોક ઉત્પદ્યતે । યત્ જ્ઞાતિભિરેકકાર્યાણ્યનુસ્મરતિ [અયં] જ્ઞાતિવિતર્કઃ । યોગી નાનુસ્મરેદિમં વિતર્કમ્ । કસ્માત્ । પૂર્વમેવ હિ પ્રવ્રજ્યાકાલે જ્ઞાતીન્ ત્યક્તવાન્ । ઇદાનીં તદ્વિકર્માશ્રયણં નાનુરૂપં ભવતિ । યદિ પ્રવ્રજિતઃ ઇમં જ્ઞાતિવિતર્કમનુસ્મરતિ । તદા ગૃહપરિવારપરિત્યાગો વૃથાકિઞ્ચિત્સાધનઃ । જ્ઞાતિસ્નેહાદધ્યવસાનં ભવતિ । અધ્યવસાનાદારક્ષા । આરક્ષાપ્રત્યયં દણ્ડાદાનશસ્ત્રાદાનાદિકર્માનુક્રમં પ્રવર્તતે । અતો નોત્પાદયેત્ જ્ઞાતિવિતર્કમ્ । જ્ઞાતિસમાગમે ચ કુશલધર્મં ન વર્ધયતિ । યોગિના સ્મર્તવ્યં સર્વેષુ સત્ત્વેષુ જનનમરણપ્રવાહપ્રવૃત્તેષુ નાસ્તિ જ્ઞાતિરજ્ઞાતિઃ । કસ્માત્ પર્યાસજ્યતે ઇતિ । સંસારે જ્ઞાત્યર્થમેવ શોકકરુણપરિદેવાશ્રૂણિ મહાસાગરનિર્વર્તનાનિ ભવન્તિ । ઇદાનીં પુનરધ્યવસાને દુઃખમનવસ્થમેવ । સત્ત્વાશ્ચ કાર્યનિમિત્તં હિ મિથઃ સ્નિહ્યન્તિ । નાસ્તિ તુ કુત્રચિત્ સ્નેહનૈયત્યમ્ । જ્ઞાતીનામનુસ્મરણમિદં મોહલક્ષણમ્ । લૌકિકા મૂઢાઃ સ્વહિતવિહીનાઃ પરહિતં કામયન્તે । જ્ઞાતિમનુસ્મરતઃ સ્વહિતમત્યલ્પં ભવતિ । ઇત્યેભિઃ [કારણૈઃ] યોગી ન જ્ઞાતિવિતર્કમુત્પાદયેત્ ।

જનપદવિતર્ક ઇતિ । યોગી [કશ્ચિત્] ચિન્તયતિ- અમુકો જનપદઃ સુખઃ ક્ષેમઃ શિવઃ, તત્ર ગત્વા નિભૃતં સુખં લપ્સ્ય ઇતિ । ચિત્તઞ્ચ ચપલં સર્વત્ર ભ્રમણદર્શનકાંક્ષીતિ । યોગી નેદૃશં વિતર્કમુત્પાદયેત્ । કસ્માત્ । સર્વેષુ હિ જનપદેષુ અસ્તિ કશ્ચિદ્દોષઃ । કશ્ચિજ્જનપદો ઽતિશીતઃ । કશ્ચિદત્યુષ્ણઃ । કશ્ચિત્ ક્ષામબહલઃ । કશ્ચિચ્ચોરબહુલઃ । એવમાદયો વિવિધા દોષાઃ સન્તીત્યતો ન ચિન્તયેત્ । યશ્ચપલઃ સ ધ્યાનસમાધેઃ પરિહીયતે । યત્રાભિરતઃ કુશલધર્મં વર્ધયતિ અયં રમણીય ઇત્યુચ્યતે । ક ઉપયોગો જનપદાનાં પર્યાલોકનેન । સર્વો જનપદો દૂરત એવ શ્રાવ્યો નાવશ્યં ગત્વા શ્લાઘનીયઃ । લૌકિકા બહુધા દુષ્ટા ઇતિ વચનાત્ । જનપદેષુ ભ્રમણી નાનાદુઃખાન્યનુભવતિ । કાયો ઽયં દુઃખહેતુઃ । દુઃખહેતુમિમં કાયં ધૃત્વા યત્ર યત્ર ગચ્છતિ તત્ર તત્ર દુઃખાન્યનુભવતિ । સુખદુઃખવેદના કર્મકારણાધીના । સુદૂરં ગચ્છતો ઽપિ નાસ્તિ કશ્ચનોપકારઃ । અતો ન જનપદવિતર્કમુત્પાદયેત્ ।
અમરણવિતર્ક ઇતિ । યોગી ચિન્તયત્યેવમ્- માર્ગો મયા પશ્ચાદ્ભાવયિતવ્યઃ । આદૌ સૂત્રવિનયાભિધર્મક્ષુદ્રકપિટકબોધિસત્ત્વપિટકાન્યધ્યેતવ્યાનિ । બાહ્યગ્રન્થાશ્ચ સુવિસ્તરમભ્યસિતવ્યાઃ । બહવઃ શિષ્યા આર્જયિતવ્યાઃ । કલ્યાણમિત્રમુપસ્થાય ચતુરસ્તૂપાન્ વન્દિત્વા જનાન મહાદાનં કર્તું પ્રોત્સાહ્ય ચ પશ્ચાન્માર્ગો ભાવયિતવ્ય ઇતિ । [અય]મમરણવિતર્કઃ । નૈવં ચિન્તયેત્ યોગી । કસ્માત્ । ન હિ મરણકાલો નિયતઃ । ન પૂર્વમેવ જ્ઞેયઃ । વૃત્ત્યન્તરેષુ વ્યાપૃતેન ન માર્ગો ભાવિતું શક્યઃ । પશ્ચાન્મરણકાલે સમુપસ્થિતે ચિત્તં કૌકૃત્યેન પીડ્યતે । મયાયં કાયો વૃથા પોષિતઃ ન કિઞ્ચિલ્લબ્ધમ્ । પશુભિઃ સમં મ્રિયત ઇતિ । યથોક્તં સૂત્રે- પૃથગ્જનો વિંશતિધા સ્વચિત્તં નિગૃહ્યેવં ચિન્તયેત્- વિભિન્નાકારવેષમાત્રં મમ વૃથા [સર્વં] ન કિઞ્ચિલ્લબ્ધમ્, યાવદામરણમદાન્તો ભવિષ્યામીતિ । પણ્ડિતો ન કરોત્યકાર્યમ્ । યથોક્તં ધર્મપદે-
[યેષાઞ્ચ સુસમારબ્ધા નિત્યં કાયગતા સ્મૃતિઃ]
અકૃત્યં તે ન સેવન્તે નિત્યં સાતત્યકારિણઃ ।
સ્મૃતાનાં સમ્પ્રજાનાનામસ્તં ગચ્છન્તિ ચાસ્રવાઃ ॥ ઇતિ ।
અપિ ચોક્તં સૂત્રે-
ચતુસ્સત્યેષ્વલાભી [યઃ] કામાન્ લબ્ધુમુપાયતઃ ।
યત્નેન વીર્યમાતિષ્ઠેત્ ભૃશં તત્પરિપાલને ॥ ઇતિ ।
અતો નામરણવિતર્કમુત્પાદયેત્ । અમરણવિતર્કશ્ચ મૂઢસ્ય પ્રાણિતમ્ । કો જ્ઞાની તૃણાગ્રે ઽવશ્યાયબિન્દુવત્ જીવિતમધ્રુવં જ્ઞાત્વા ક્ષણમેકં જીવેયમિતિ [મન્યેત] । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- ભગવાનવોચત્ કથં પૂનર્યૂયં ભિક્ષવો ભાવયથ મરણસ્મૃતિમ્ । [અન્યતરો ( સ્સ્સ્_453 ) ભિક્ષુ]ર્ભગવન્તમવોચત્- [ઇહ મમૈવં ભવતિ- અહો વત] અહં સપ્ત વર્ષાણિ ન જીવેયમિતિ । એવમપચયો ઽભૂત યાવન્મુહૂર્તં ન [જીવેય]મિતિ । અન્ય[તરો ભિક્ષુર્ભગવન્તમેતદવોચત્] અહં ષડ્ વર્ષાણિ ન જીવેયમિતિ । એવમપચયો ઽભૂત્- યાવન્મુહૂતમપિ [ન જીવેય]મિતિ । એવમુક્તે ભગવાન્ તાન્ ભિક્ષૂનેતદવોચત્- યૂયં ભિક્ષવઃ પ્રમત્તા [વિહરથ, દન્ધા]મરણસ્મૃતિં ભાવયથ ઇતિ । અન્યતરો ભિક્ષુ [ર્ભગવન્ત]મુપેત્યાવોચત્[મમૈવં ભવતિ અહો બત] અહં [તદન્તરં] ન જીવેયં યદન્તરં આશ્વસિત્વા પ્રશ્વસામિ પ્રશ્વસિત્વા વાશ્વસામિ ઇતિ । ભગવાનવોચત્- સાધુ સાધુ ત્વં [ખલુ ભિક્ષો] ભાવયસિ મરણસ્મૃતિમ્ ઇતિ । અતો નોત્પાદયેદમરણસંજ્ઞામ્ ।
પરાનુગ્રહવિતર્ક ઇતિ [યદ્]બન્ધાવનુગ્રહપ્રાપણમિચ્છતિ । યદ્યેવં ચિન્તયતિ- અમુકં ધનમાનસુખાનાં દાનમાચરયામિ । અમુકસ્તુ નોપૈતિ ઇતિ । યોગી નેદૃશં વિતર્કમુત્પાદયેત્ । કસ્માત્ । નાનયા સ્મૃત્યા પરસ્ય સુખં દુખં વા પ્રાપયતિ । કિન્તુ સમાહિતં ચિત્તમેવ વિક્ષિપતિ । (પૃ) પરસ્યાનુગ્રહચિકીર્ષા કિં કરુણાચિત્તં નનુ । (ઉ) યોગી માર્ગમર્થયન્ ચિન્તયેત્પારમાર્થિકં હિતં યદુત અનિત્યતાદિ । યદ્યપ્યત્ર કિઞ્ચિત્પુણ્યમસ્તિ તથાપિ માર્ગપ્રતિરોધકસ્ય હિતમલ્પં, દોષસ્તુ બહુલઃ । સમાહિતચિત્તસ્ય વિક્ષેપાત્ । યો વ્યગ્રચિત્તતયા પરસ્ય હિતમનુસ્મરતિ । સ કામાસક્ત્યા નાદીનવં પશ્યતિ । અતો નાનુચિન્તયેત્ ।

પરાવમન્યનાવિતર્ક ઇતિ । યદ્યોગી ચિન્તયતિ- ગોત્રવંશાકૃતિરૂપધનમાનનૈપુણ્યેષુ શીલતીક્ષ્ણેન્દ્રિયત્વધ્યાનસમાધિપ્રજ્ઞાદિષુ ચ નાયં મત્સમ ઇતિ । નેદૃશં યોગી વિતર્કમુત્પાદયેત્ । કસ્માત્ । સર્વેષાં વસ્તુનામનિત્યત્વાત્ । ય ઉત્તમો ઽધમ ઇતિ । તેષુ કો વિશેષો ઽસ્તિ । એષાં કાયકેશરોમનખદન્તં સર્વમશુચિ, સમં ભવતિ ન વિષમમ્ । જરાવ્યાધિમરણાદિવિપદપિ સમા । સર્વેષાં સત્ત્વાનામધ્યાત્મં બહિર્ધા ચ દુઃખવિહિંસાપિ સમા ન ( સ્સ્સ્_454 ) વિષમા । પૃથગ્જનાનાં ધનસમૃદ્ધિઃ પાપપ્રત્યયા । ધનસમૃદ્ધિશ્ચ ન દીર્ઘકાલિકી । [અતઃ] પુનર્દરિદ્રો ભવતિ । અતો ન પરાવમન્યનાવિતર્કમુત્પાદયેત્ । અયં માનો ઽવિદ્યાઙ્ગમ્ । વિદ્વાન્ કથમિમં વિતર્કમુત્પાદયિષ્યતિ ॥
અકુશલવિતર્કવર્ગો દ્વ્યશીત્યુત્તરશતતમઃ ।
183 કુશલવિતર્કવર્ગઃ ।
નૈષ્ક્રમ્યવિતર્ક ઇતિ પ્રવિવેકાભિલાષિચિત્તતા । યત્ પઞ્ચકામગુણેભ્યો રૂપારૂપ્યધાતુભ્યશ્ચ પ્રવિવેકઃ । અસ્મિન્ પ્રવિવેકે ઽભિલાષો નૈષ્ક્રમ્યવિતર્કઃ । પ્રવિવેકાભિલાષાદસ્મા દ્દુઃખાનામસમ્ભવાત્ । કામાસક્તિવશાદ્ધિ દુઃખં ભવતિ । અસત્યાં કામાસક્તૌ સુખં ભવતિ ।
વિતર્કેષુ દ્વૌ વિતર્કૌ સુખં યદુતાવ્યાપદવિતર્કો ઽવિહિંસાવિતર્કઃ । કસ્માત્ । દ્વૌ હીમૌ વિતર્કૌ ક્ષેમવિતર્કૌ । યથોક્તં તથાગતવર્ગે- તથાગતસ્ય ખલુ દ્વૌ વિતર્કૌ નિત્યમુપતિષ્ઠતો યદુત યોગક્ષેમવિતર્કઃ પ્રવિવેકવિતર્કશ્ચ ઇતિ । યોગક્ષેમવિતર્કઃ અવ્યાપાદાવિહિંસાવિતર્ક એવ । પ્રવિવેકવિતર્કો નૈષ્ક્રમ્યવિતર્કઃ । ત્રીનિમાન્ વિતર્કયતઃ પુણ્યં વર્ધતે । સમાહિતચિત્તત્તાપિ સિધ્યતિ । ચિત્તં વિશુધ્યતે ચ । ત્રીનિમાન્ વિતર્કાન્ વિતર્કયન્ પર્યુત્થાનાનિ પ્રતિહન્તિ । પર્યુત્થાનાનાં સમુચ્છેદાત્ પ્રહાણં સાક્ષાત્કરોતિ । કિઞ્ચ યોગી પ્રવિવેકામિલાષયા બહૂનાં કુશલધર્માણામુપચયાદાશુ વિમુચ્યતે ।
અષ્ટમહાપુરુષવિતર્ક ઇતિ અલ્પેચ્છસ્યાયં ધર્મો ના[યં ધર્મો] મહેચ્છસ્ય । સન્તુષ્ટસ્યા[યં ધર્મો નાયં ધર્મો ઽસન્તુષ્ટસ્ય] । પ્રવિવિક્તસ્ય [અયં ધર્મો નાયં ધર્મઃ ( સ્સ્સ્_455 ) સઙ્ગણિકારામસ્ય] । આરબ્ધવીર્યસ્ય [અયં ધર્મો નાયં ધર્મઃ કુસીદસ્ય] । ઉપસ્થિતસ્મૃતિકસ્ય [અયં ધર્મો નાયં ધર્મો મુષ્ટસ્મૃતિકસ્ય] । સમાહિતસ્ય [અયં ધર્મો નાયં ધર્મો ઽસમાહિતસ્ય] । પ્રજ્ઞાવતો [ઽયં ધર્મો નાયં ધર્મો દુષ્પ્રજ્ઞસ્ય] । નિષ્પ્રપઞ્ચારામસ્યાયં ધર્મો નાયં ધર્મઃ પ્રપઞ્ચારામસ્ય ઇતીમે ઽષ્ટૌ ।
અલ્પેચ્છો યોગી યો માર્ગં ભાવયિતુમપેક્ષિતમિચ્છતિ । ન બહુ પ્રાર્થયતે અન્યદનુપયુક્તમ્ । અયમલ્પેચ્છઃ । સન્તુષ્ટ ઇતિ । કશ્ચિત્ [કેનચિત્] કારણેન વા શીલાય વા પરસ્ય ચિત્તપ્રસાદનાય વાલ્પં ગૃહ્ણાતિ ન તુ સન્તુષ્ટચિત્તો ભવતિ । યો ઽલ્પં ગૃહીત્વા સન્તુષ્ટચિત્તો ભવતિ । અયં સન્તુષ્ટઃ । કશ્ચિદલ્પં ગૃહીત્વાપિ રમણીયં કામયતે । અયમલ્પેચ્છો ન સન્તુષ્ટઃ । યો ઽલ્પલાભેન તૃપ્યતિ સ સન્તુષ્ટઃ । (પૃ) યદ્યપેક્ષિતગ્રાહી અલ્પેચ્છ ઇતિ । સર્વે સત્ત્વા અલ્પેચ્છા ભવેયુઃ । એષાં પ્રત્યેકમપેક્ષિતત્વાત્ । (ઉ) યોગી અનાસક્તત્તિત્તતયા ગૃહ્ણાતિ ઉપયોગાર્થમાત્રં, ન બહુ ગૃહ્ણાતિ । ન તુ યથા લૌકિકા યશોમણ્ડનવર્ધનાય બહુ ગૃહ્ણાન્તિ । (પૃ) યોગી કસ્માદલ્પેચ્છયઃ સન્તુષ્ટો ભવતિ । (ઉ) [સ] હિ પરિપાલનાદાવાદીનવં પશ્યતિ । અનુપયુક્તદ્રવ્યસઙ્ગ્રહઃ સમ્મૂઢસ્ય લક્ષણમ્ । પ્રવ્રજિતો ન બહુ સઞ્ચિન્વન્નવદાતવસનૈઃ સમો ભવેત્ । તાદૃશદોષસત્ત્વાદલ્પેચ્છઃ સન્તુષ્ટો ભવતિ । યોગી યદિ નાલ્પેચ્છઃ સન્તુષ્ટઃ, તદા કામચિત્તં ક્રમશો વર્ધેત । ધનલાભિત્વાદપ્રાર્થનીયં પ્રાર્થયીત । ધનલાભાભિલાષશ્ચ નૈવ સંશામ્યતિ । [તત્ર] અધ્યવસાયિત્વાત્ । પ્રવિવેકસુખાય પ્રવ્રજિતો ધનકામિતયા તત્કરણીયં વિસ્મરતિ । ક્લેશાનપિ ન પ્રજહાતિ । કસ્માત્ । બાહ્યપદાર્થાનેવ ન પ્રજહાતિ । કઃ પુનર્વાદ આધ્યાત્મિકાન્ ધર્માન્ પ્રજહાતીતિ । લાભદૃષ્ટિર્વિપત્તિવિહિંસાહેતુઃ । યથા કરકવૃષ્ટિઃ સસ્યાનિ વિનાશયતિ । અતઃ સતતમલ્પેચ્છસન્તુષ્ટતાં ભાવયેત્ ।
દૃશ્યતે ચ દેયસ્ય પદાર્થસ્ય પ્રત્યર્પણં દુષ્કરમ્ । યઠા ઋણી [ઋણ]મપ્રત્યર્પયન્ પશ્ચાત્તદ્દુઃખં વ્યથામનુભવતિ ઇતિ । લાભસત્કારદૃષ્ટિઃ બુદ્ધાદિભિઃ સજ્જાનૈસ્ત્યક્તા । ( સ્સ્સ્_456 ) યથાહ ભગવાન્- નાહં લાભસત્કારમનુપ્રાપ્નોમિ મા લાભસત્કારો મામનુપ્રાપ્નોત્વિતિ । અયઞ્ચ યોગી સદ્ધર્મસન્તુષ્ટત્વાલ્લાભસત્કારં પ્રજહાતિ । યથાહ ભગવાન્- દેવા ન પ્રતિલભન્તે નૈષ્ક્રમ્યસુખં પ્રવિવેકસુખમુપશમસુખં યથા મયા પ્રતિલબ્ધમ્ । અતો લાભસત્કારં પ્રજહામિ ઇતિ । યથાહ શારિપુત્રઃ-
અનિમિત્તં ભાવયિત્વા ચાહં શૂન્યસમાધિના ।
સમીક્ષે સર્વવસ્તૂનિ ખેટપિણ્ડાન્ યથા બહિઃ ॥ ઇતિ ।
કિઞ્ચ યોગી પશ્યતિ ન કામોપભોગેન તૃપ્તિર્ભવતિ । યથા લવણોદકં પિબન્ ન તર્ષણમપનયતિ ઇતિ પ્રજ્ઞાં પ્રર્થયાનસ્તૃપ્તો ભવતિ ।
મહેચ્છઃ સદા પ્રાર્થનામુત્પાદયન્ બહુ પ્રાર્થયિત્વાલ્પં વિન્દતે । અતઃ સદા ખિદ્યતે । પશ્યામશ્ચ ભિક્ષાર્થી જનૈરવમન્યતે ન સત્ક્રિયતે યથાલ્પેચ્છઃ । પ્રવ્રજિતો મહત્પ્રાર્થયત ઇત્યકાર્યમેતત્ । જનૈર્દત્તસ્યાગ્રહણન્તુ યુક્તરૂપમ્ । અતો ઽલ્પેચ્છાસન્તુષ્ટિમાચરેત્ ।
પ્રવિવિક્ત ઇતિ યત્ ગૃહસ્થપ્રવ્રજિતયોઃ કાયિકપ્રવિવેકસમાચારઃ ક્લેશેષુ માનસપ્રવિવેકસમાચારઃ અયં પ્રવિવેકઃ । (પૃ) યોગી કસ્માત્પ્રવિવિક્તો ભવતિ । (ઉ) પ્રવ્રજિતા અપ્રતિલબ્ધમાર્ગા અપિ પ્રવિવેકારામા ભવન્તિ । અવદાતવસનાદયઃ તત્સ્થાનગતસ્ત્રીરૂપવિક્ષેપાવકૃષ્ટા ન તત્ર કદાચિત્સુખિનો ભવન્તિ । પ્રવિવેકે તુ ચિત્તં સૂપશમં ભવતિ । યથા સલિલમનાવિલં પ્રકૃતિતઃ સ્વચ્છમ્ । અતઃ પ્રવિવેકે ચરતિ । પ્રવિવેકધર્મો ઽયં ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમૈર્બુદ્ધૈરભિસંસ્તુતઃ । કેનેદં જ્ઞાયતે । ભગવાન્ ગ્રામોપકણ્ઠે નિષણ્ણં ભિક્ષું દૃષ્ટ્વા અપ્રીતમનસ્કો ભવતિ । શૂન્યાયતને ચ શયાનં ભિક્ષું દૃષ્ટ્વા ભગવાન્ પ્રીતમનસ્કો ભવતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ । ગ્રામોપકણ્ઠે નિષ્ષણ્ણસ્ય ભિક્ષોર્બહુભિઃ કારણૈઃ સમાહિતચિત્તવિક્ષેપે લબ્ધવ્યં ન લભ્યતે સાક્ષાત્કર્તવ્યં ન સાક્ષાત્ક્રિયતે । શૂન્યાયતને શયાનસ્ય કિઞ્ચિત્કૌસીદ્યે સત્યપિ સમાધ્યાશાસમ્ભવે ચિત્તં પરિગૃહ્યતે । પરિગૃહીતં ચિત્તં વિમુચ્યતે । નિમિત્તોદ્ગ્રહમુપાદાય ચ કામાદયઃ ક્લેશાઃ સમુદ્ભવન્તિ । શૂન્યાયતને ન રૂપાદીનિ નિમિત્તાનિ સન્તીતિ ક્લેશાઃ સુપ્રહાણાઃ । યથાગ્નિરસતીન્ધને સ્વતઃ શામ્યતિ । ઉક્તઞ્ચસૂત્રે- યો ભિક્ષુઃ સઙ્ગણિકાવિહારરતઃ સમ્ભાષ્યરતઃ [સ] ગણાદવિવિક્ત ઇત્યતઃ સામયિકીમેવ વિમુક્તિં ન ( સ્સ્સ્_457 ) પ્રતિલભતે । કઃ પુનર્વાદઃ અકોપ્યાં વિમુક્તિં પ્રતિલભત ઇતિ । પ્રવિવિક્તવિહારી પુનરુભયં સાક્ષાત્કુરુતે । ઇતિ । યથા પ્રદીપો વાતવિવિક્તઃ પ્રકાશતે । એવં યોગી પ્રવિવેકવિહારિતયા તત્ત્વજ્ઞાનં વિન્દતે ।

આરબ્ધવીર્ય ઇતિ । યોગી યદિ સમ્યક્પ્રધાનમાચરન્ અકુશલધર્માન્ પ્રજહાતિ કુશલધર્માંશ્ચ સઞ્ચિનોતિ । [તદા] તત્ર સમ્યક્પ્રધાનામાચરતીતિ આરબ્ધવીર્ય ઇત્યુચ્યતે । એવઞ્ચ ભગવચ્છાસને હિતં પ્રતિલભતે । તત્કસ્ય હેતોઃ । [સ હિ] કુશલધર્મસઞ્ચયેન પ્રતિદિનમભિવર્ધતે । યથોત્પલપદ્માદીનિ યથાસલિલમભિવર્ધન્તે । કૌસીદ્યચારી પુનઃ કાષ્ઠમુસલવત્ પ્રથમાભિનિર્વર્તનાદારભ્ય પ્રતિદીનમપચીયતે । આરબ્ધવીર્યસ્ય અર્થપ્રતિલાભિતયા ચિત્તં સદા પ્રમુદ્યતે । કૌસીદ્યચારી તુ અકુશલધર્મનિવૃત્તચિત્તઃ સતતં દુઃખોપદ્રવમનુબધ્નાતિ । આરબ્ધવીર્યસ્ય ચ ક્ષણે ક્ષણે કુશલધર્મો નિત્યમભિવર્ધતે, નાપચીયતે । વીર્યપ્રકૃષ્ટમાચરન્નાપ્નોતિ પ્રકૃષ્ટં સ્થાનં યદુત બુદ્ધાનાં ગતિમ્ । યથોક્તં સૂત્રે ભગવતા આનન્દં પ્રતિ પ્રકૃષ્ટં વીર્યમભ્યસન્ બુદ્ધગતિં યાતીતિ । આરબ્ધવીર્યસ્ય ચિત્તસમાધીઃ સુલભઃ । મન્દેન્દ્રિય આરબ્ધવીર્યઃ સંસારાદેવાશુ મુચ્યતે । તીષ્ણેન્દ્રિયઃ કુસીદસ્તુ ન વિમુચ્યતે । યદસ્તિ કિઞ્ચિદૈહિકમામુષ્મિકં લૌકિકં લોકોત્તરં હિતં, તત્ સર્વં વીર્યમુપાદાય ભવતિ । સર્વેષાં લોકાનાં યદસ્તિ અલાભવ્યસનં, તત્ સર્વં કૌસીદ્યમુપાદાય ભવતિ । એવં કુસીદસ્ય દોષમારબ્ધવીર્યસ્ય ગુણં દૃષ્ટ્વા વીર્યમનુસ્મરતિ ।
ઉપસ્થિતસ્મૃતિક ઇતિ । કાયવેદનાચિત્તધર્મેષુ સદા સ્મૃતિં સમુપસ્થાપયતિ । (પૃ) એષાં ચતુર્ણાં ધર્માણાં સ્મૃત્યા કીદૃશં હિતં વિન્દતે । (ઉ) પાપકા અકુશલા ધર્મા ન ચિત્તમાગચ્છન્તિ । યથા સુરક્ષિતે ન પાપકઃ પુરુષો ઽવતરતિ । યથા ચ ઘટઃ પૂર્ણો ન પુનરુદકમાદત્તે । એવમસ્ય પુરુષસ્ય કુશલધર્મસમ્પૂર્ણસ્ય ન પાપકાનિ પ્રસજ્યન્તે । યો ભાવિતસમ્યક્સ્મૃતિકઃ સ વિમુક્તિભાગીયાન્ સર્વાન્ કુશલધર્માન્ સઙ્ગૃહ્ણાતિ । યથા સમુદ્રામ્બુપાયિનઃ સર્વાણિ સ્ત્રોતાંસિ પીતાનિ ભવન્તિ । સર્વેષામુદકાનાં સમુદ્રવર્તિત્વાત્ । અસ્યાઃ સ્મૃતેર્ભાવયિતા સ્વતન્ત્રચર્યાસ્થાને વિહરતીત્યુચ્યતે । ક્લેશમારો ન કિઞ્ચિદાકોપયતિ કાકોલૂકદૃષ્ટાન્તવત્ । અસ્ય ચ ચિત્તં સુપ્રતિષ્ઠિતં દુષ્કમ્પનં ભવતિ । યથા વૃત્તો ( સ્સ્સ્_458 ) ઘટઃશિક્યમધિનિવિશ્યતે । સ ચાચિરમેવાર્થં લપ્સ્યતે । યથોક્તં ભિક્ષુણીસૂત્રે- ભિક્ષુણ્ય આનન્દમેતદવોચન્- ઇહ ભદન્ત [આનન્દ] વયં ચતૃષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ સુપ્રતિષ્ઠિતચિત્તા વિહરન્ત્ય [ઉદારં] પૂર્વેણાપરં વિશેષં સમ્પ્રજાનામ ઇતિ । આનન્દો ઽવોચત્- એવમેતત્ ભગિન્ય એવમેતત્ ભગિન્ય ઇતિ ।
સમાહિત ઇતિ । ચિત્તસમાધિં ભાવયતઃ પ્રવરો ઽર્થો ભવતિ । યથોક્તં સૂત્રે- સમાહિતો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ઇતિ । અનેન મનુષ્યકાયેનાતિમાનુષધર્મો ભવતિ યદુત કાયેનોદકર્મમગ્નિઞ્ચા[વગાહ્ય] નિર્ગચ્છતિ । વિહાયસા ગમને ચ સ્વતન્ત્ર ઇત્યાદિ । કિઞ્ચાસ્ય સુખં ભવતિ યત્ યાવદ્દેવાઃ સહાંપતિબ્રહ્માદયો ઽપિ નાપ્નુવન્તિ । અયં યત્ કર્તવ્યં તત્ કરોતીત્યુચ્યતે । યદકર્તવ્યં ન તત્ કરોતિ । સમાહિતસ્ય સદ્ધર્મઃ સદા વર્ધતે સમાહિતસ્ય ચિત્તં નાનુતપ્યતે । અયંપ્રવ્રજ્યાફલભાગ્ભવતિ તથાગતશાસનાનુયાયી ચ । નાન્યપુરુષવત્ વૃથા સત્કારં સ્વીકરોતિ । અયમેવ દાનપુણ્યં વિપાચયતિ નાન્યે । અયઞ્ચ સમાહિતધર્મો બુદ્ધૈરાર્યૈશ્ચ નિષેવિતઃ । સર્વેષાં કુશલધર્માણાં સમાર્જનાય યોગ્યશ્ચ ભવતિ । યદિ સમાહિતસ્ય સિદ્ધિર્ભવતિ તદા આર્યમાર્ગસ્ય પ્રતિલાભો ભવતિ । યદિ ન સિદ્ધિઃ, તદા શુભદેવેષૂપપદ્યતે યદુત રૂપારૂપ્યધાતૌ । તત્કસ્ય હેતોઃ । ન હિ દાનાદિના ઈદૃશં કાર્યં પ્રતિલભતે યદેકાન્તતઃ પાપકાનામકરણમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- યો દહરો યુવા આજન્મ મૈત્રીં ભાવયતિ । સ કિં પાપકં ચિત્તમુત્પાદયેત્ । પાપકં વા ચિન્તયેત્ । નો હીદં ભગવન્ । [તત્કસ્ય હેતોઃ] [તત્સમાધિપ્રભાવ એષઃ । ઇતિ । ચિત્તસમાધિશ્ચ તત્ત્વજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યયઃ । તત્ત્વપ્રજ્ઞા સર્વાન્ સંસ્કારાન્ ક્ષપયતિ । સંસ્કારાણાં ક્ષયાત્ સર્વે દુઃખોપાયાસાઃ શામ્યન્તિ । યોગી સર્વાણિ લૌકિકાનિ લોકોત્તરાણિ સ્મરન્નેવ કુર્યાત્ ન ક્લમથેન કાર્યં પ્રયોજયન્ । અન્યે પુદ્ગલાસ્તેન લબ્ધં પ્રમાતું ચિત્તમેવ નોત્પાદયન્તિ । અત આહ- સમાહિતો ઽર્થમાપ્નોતીતિ ।
પ્રજ્ઞાવાનિતિ । પ્રજ્ઞાવતશ્ચિત્તે ક્લેશા ન સમ્ભવન્તિ । યદિ સમ્ભવન્તિ, તદૈવ નિરુધ્યન્તે યથા તપ્તાયઃપાત્રે પતિતા જલકણિકા । પ્રજ્ઞાવતશ્ચિત્તે સંજ્ઞા નાવિર્ભવન્તિ । યદ્યાવિર્ભવન્તિ, તદૈવ નિરુધ્યન્તે યથા તૃણાગ્રે ઽવશ્યાયબિન્દુઃ સૂર્ય ઉદિતમાત્રે શુષ્યતિ । યઃ પ્રજ્ઞાચક્ષુષ્કઃ સ બુદ્ધધર્મં પશ્યતિ । યથા ચક્ષુષ્મતઃ સૂર્ય ઉપયોગાય કલ્પતે । પ્રજ્ઞાવાન્ બુદ્ધસ્ય ધર્મદાયભાગિત્યુચ્યતે । યથા જાતઃ પુત્રઃ પિત્રોર્ધનભાગ્ભવતિ । પ્રજ્ઞાવાનેવ સ જીવ ઇત્યુચ્યતે । અન્યે મૃતા ઇતિ । પ્રજ્ઞાવાન્ તત્ત્વમાર્ગિકઃ, માર્ગસ્ય પરિજ્ઞાનાત્ । પ્રજ્ઞાવાનેવ ભગવતઃ શાસના[મૃત]રસં વેત્તિ । યથા અવિપરિણતજિહ્વેન્દ્રિયઃ પઞ્ચરસાન્ વિવેચયતિ । પ્રજ્ઞાવાન્ ભગવચ્છાસને સમાહિતો ન કમ્પતે તદ્યથા શૈલો ન વાયુના કમ્પ્યતે । પ્રજ્ઞાવાન્ શ્રાદ્ધ ઇત્યુચ્યતે । ચતુઃ શ્રદ્ધાલાભિતયા પરાનનુયાયિતત્વાત્ । આર્યપ્રજ્ઞેન્દ્રિયપ્રતિલાભી જિનૌરસો ભવતિ । અન્યે બાહ્યાઃ પૃથગ્જનાઃ । અત ઉચ્યતે પ્રજ્ઞાવાનર્થં વિન્દત ઇતિ ।
નિષ્પ્રપઞ્ચારામ ઇતિ । યદેકાનેકત્વવાદઃ સ પ્રપઞ્ચઃ । યથા આનન્દઃ શારિપુત્રં પૃચ્છતિ- ષણ્ણામ્ [આયુષ્મન્] સ્પર્શાયતનાનામશેષવિરાગનિરોધાદસ્તિ અન્યત્કિઞ્ચિત્ । શારિપુત્રઃ પ્રત્યાહ[મા હ્યેવમાયુષ્મન્] । ષણ્ણા[માયુષ્મન્] સ્પર્શાયતનાનામશેષવિરાગનિરોધાદસ્ત્યન્યત્કિઞ્ચિદિતિ ( સ્સ્સ્_460 ) વદન્ અપ્રપઞ્ચં પ્રપઞ્ચયસિ । નાસ્તિ કિઞ્ચિદિતિ, અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચાન્યદિતિ, નૈવાસ્તિ નો ચ નૈવાસ્ત્યન્યદિતિ ચ પ્રશ્ને પ્રતિવચનમપિ તથા સ્યાત્ ।
(પૃ) કસ્માદિદમપ્રપઞ્ચમ્ । (ઉ) અયં વસ્તુત આત્મધર્મપ્રશ્નઃ યદ્યેકઃ યદિ વાનેક ઇતિ । અતો ન પ્રત્યુવાચ । આત્મા ચ ન નિયતઃ । પઞ્ચસ્કન્ધેષુ કેવલં પ્રજ્ઞપ્ત્યાભિધીયતે । યદ્યસ્તિ કિઞ્ચિદિતિ । યદિ વા નાસ્તિ કિઞ્ચિદિતિ પ્રતિબ્રૂયાત્, તદા શાશ્વતોચ્છેદપાતઃ સ્યાત્ । યત્ પ્રતીત્યસમુદેનાત્મવ્યવહારઃ સ નિષ્પ્રપઞ્ચઃ । યદિ પશ્યતિ સત્ત્વં શૂન્યં ધર્માશ્ચ શૂન્યા ઇતિ સ નિષ્પ્રપઞ્ચારામઃ । અતો નિષ્પ્રપઞ્ચારામા ભગવચ્છાસને ઽર્થં વિન્દન્તે । ઇયં કુશલવિતર્કસમ્પદા ।
કુશલવિતર્કવર્ગસ્ત્ર્યશીત્યુત્તરશતતમઃ ।
184 અન્તિમપઞ્ચસમાધિપરિષ્કારવર્ગઃ
(7) કલ્યાણાધિમુક્તિસમ્પદિતિ । યોગી યત્ નિર્વાણે ઽભિરમણઃ સંસારં વિદ્વેષયતિ । ઇયં કલ્યાણાધિમુક્તિઃ । એવમધિમુક્તઃ ક્ષિપ્રં વિમુક્તિભાગ્ભવતિ । નિર્વાણાભિરતસ્ય ચિત્તં ન કુત્રચિદભિનિવિશતે । નિર્વાણાભિરતસ્ય નાસ્તિ ભયમ્ । યદિ પૃથગ્જનસ્ય ચિત્તં નિર્વાણમનુસ્મરતિ । તદૈવ સન્ત્રાસો ભવતિ- અહમત્યન્તં નક્ષ્યામીતિ ।

(પૃ) કેન પ્રત્યયેન નિર્વાણે ઽધિમુચ્યતે । (ઉ) યોગી લોકમનિત્યં દુઃખં શૂન્યમનાત્મકં દૃષ્ટ્વા નિર્વાણે ઉપશમસંજ્ઞામુત્પાદયતિ । પુદ્ગલો ઽયં સ્વાભાવિકક્લેશપ્રતનુભૂતો નિર્વાણભાણકં શૃણોતિ । તદા [તસ્ય] ચિત્તં તત્રાધિમુચ્યતે । યદિ વા કલ્યાણમિત્રાત્ યદિ વા સૂત્રાધ્યયનાત્ સંસાર આદીનવં શૃણોતિ । યથા અનવરાગ્રસૂત્રે પઞ્ચદેવદૂતસૂત્રે ચોક્તમ્ । તદા સંસારાન્નિર્વિણ્ણો નિર્વાણે ઽધિમુચ્યતે ।
(8) પ્રધાનીયાઙ્ગસમ્પદિતિ । યથોક્તં સૂત્રે- પઞ્ચ પ્રધાનીયાઙ્ગાનિ । ( સ્સ્સ્_461 ) કતમાનિ [પઞ્ચ] । ઇહ [ભિક્ષવો] ભિક્ષુઃ શ્રાદ્ધો ભવતિ । અશઠો ભવતિ । અલ્પાબાધો ભવતિ । આરબ્ધવીર્યો ભવતિ । પ્રજ્ઞાવાન્ ભવતીતિ । શ્રદ્ધાવાન્ નામ[યઃ] ત્રિષુ રત્નેષુ ચતુર્ષુ સત્યેષુ ચ વિગતવિચિકિત્સો ભવતિ । વિગતવિચિકિત્સત્વાત્ ક્ષિપ્રં સમાધિઃ સિધ્યતિ । શ્રદ્ધાવતઃ પ્રીતિબહુલત્વાચ્ચ ક્ષિપ્રં સમાધિઃ સિધ્યતિ । શ્રદ્ધાવાન્ સુસમાહિતો દાન્તશ્ચ ભવતિ । અતો ઽપિ સહસા સમાધિં વિન્દતે । (પૃ) યદિ સમાધિના પ્રજ્ઞોત્પદ્યતે । અથ વિચિકિત્સાં પ્રજહાતિ । કથમિદાનીં સમાધેઃ પૂર્વમેવોચ્યતે વિગતવિચિકિત્સ ઇતિ । (ઉ) બહુશ્રુતત્વાત્ કિઞ્ચિદ્વિચિકિત્સાં પ્રજહાતિ । ન સમાધિલાભાત્ । અધિમુક્તકુલોત્પન્નઃ શ્રાદ્ધેન સહવૃત્તિકઃ સદાધિમુક્તિચિત્તં ભાવયન્ અપ્રતિલબ્ધસમાધિરપિ વિચિકિત્સાં ન કરોતિ । એવમાદિ ।
અશઠ ઇતિ । ઋજુચિત્તસ્ય નાસ્તિ કિઞ્ચિદ્ગોપનીયમ્ । સદપિ સુતીર્ણં ભવતિ । યથા કશ્ચિદ્ભિષજમુપેત્ય વ્યાધિસ્વરૂપમુક્ત્વા સુચિકિત્સો ભવતિ । અલ્પાબાધ ઇતિ । સ પૂર્વરાત્રે ઽપરરાત્રે ચ વ્યવસ્યતિ, ન વિરમતિ । યદ્યાબાધાબહુલઃ, તન્માર્ગચર્યાયા અન્તરાયો ભવતિ । આરબ્ધવીર્ય ઇતિ । માર્ગાર્થિત્વાત્ સદા વિર્યમારભતે । અતો ઽગ્નિં મન્થાનો ન વિરમમાણો સહસાગ્નિં વિન્દતે । પ્રજ્ઞાવાનિતિ । પ્રજ્ઞાવત્ત્વેન ચતુર્ણામઙ્ગાનાં ફલં ભવતિ યદુત માર્ગફલમ્ ।
(પૃ) સ્મૃત્યુપસ્થાનધર્મા અપિ પ્રધાનીયાઙ્ગાનિ । કસ્માત્ કેવલમેતે પઞ્ચ ધર્મા ઉક્તાઃ । (ઉ) યદ્યપિ સકલમઙ્ગમ્ । તથાપીમે ધર્મા મુખ્યતમાઃ યોગિભિરપ્યપેક્ષ્યન્તે । અત ઇમે કેવલમુક્તાઃ । સર્વેષાં પાપકાનાં પરિવર્જનં સર્વેષાં કુશલાનાં સઞ્ચયશ્ચ યોગિનો ઽઙ્ગમ્ । યથા......... સૂત્રે વર્ણિતમ્ ।
(9) વિમુક્ત્યાયતનસમ્પદિતિ યત્ પઞ્ચવિમુક્ત્યાયતનાનિ । ઇહશાસ્તા [અન્યતરો વા] ગુરુસ્થાનીયઃ [સ બ્રહ્મચારી] ભિક્ષૂનાં ધર્મં દેશયતિ । યથા યથા ધર્મં દેશયતિ । તથા તથા [તસ્મિન્ ધર્મે] અર્થપ્રતિસંવેદી ચ ધર્મપ્રતિસંવેદી ચ ભવતિ । [તસ્યાર્થ]પ્રતિસંવેદિનો ( સ્સ્સ્_462 ) ધર્મપ્રતિસંવેદિનઃ પ્રીતિર્જાયતે । પ્રીતમનસઃ કાયઃ પ્રશ્રભ્યતે । પ્રશ્રબ્ધકાયઃ સુખં વેદયતે । સુખિનશ્ચિત્તં સમાધીયતે । ઇદં પ્રથમં વિમુક્ત્યાયતનમ્ । યત્ર ભિક્ષો[રપ્રમત્તસ્યાતાપિનઃ] પ્રહિતાત્મનો વિહરતો [ઽવિમુક્તં] ચિત્તં વિમુચ્યતે । [અપરિક્ષીણા] વા આસ્રવાઃ પરિક્ષયં ગચ્છન્તિ । [અનનુપ્રાપ્તં] વા અનુત્તરં યોગક્ષેમમનુપ્રાપ્નોતિ । દ્વિતીયં [વિમુક્ત્યાયતનં] વિસ્તરેણ સૂત્રાધ્યયનમ્ । તૃતીયં પરેષાં ધર્મદેશના । ચતુર્થં વિમુક્તે સ્થાને ધર્માણામનુવિતર્કઃ અનુવિચારઃ । પઞ્ચમં સમાધિનિમિત્તસ્ય સુગ્રહણં યદુત નવનિમિત્તાદીનિ યથાપૂર્વમુક્તાનિ ।
(પૃ) શાસ્તા [અન્યતરો] વા ગુરુસ્થાનીયઃ સબ્રહ્મચારી કસ્માત્ ભિક્ષૂણાં ધર્મં દેશયતિ । (ઉ) ધર્મસમાપાદાનેન મહાન્તમર્થમાપ્નોતિ । ઇત્યતો દેશનાં કરોતિ । સબ્રહ્મચાર્યયઃ શાસ્તારમુપાદાય પ્રવ્રજિતઃ । ઇન્દ્રિયાણાં પરિપાચનાય ધર્મં દેશયતિ । ગુરુસ્થાનીયઃ સબ્રહ્મચારી સમાનકર્મત્વાચ્ચ ધર્મદેશનાં કરોતિ । ભિક્ષવો ઽવશ્યં ધર્મં શૃણ્વન્તીત્યતશ્ચ [ધર્મ]દેશનાં કરોતિ । ઇમે પુદ્ગલા વિશુદ્ધશીલાદિગુણસમ્પન્નાઃ તદ્યથા સુભાજનં સમૃદ્ધિં સમાદાતું ભવ્યમ્ ઇત્યતો ધર્મદેશનાં કરોતિ ।
ઇમાસ્તિસ્રઃ પ્રજ્ઞાઃ ધર્મપ્રતિસંવેદો બહુશ્રુતમયી પ્રજ્ઞા । અર્થપ્રતિસંવેદશ્ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા । અભાભ્યામુભાભ્યાં જાયતે પ્રીતિઃ યાવત્સમાહિતસ્ય યથાભૂતજ્ઞાનં જાયતે । ઇયં ભાવનામયી પ્રજ્ઞા । આસાં ત્રિસૃણાં પ્રજ્ઞાનાં ત્રીણિ ફલાનિ ભવન્તિ યદુત નિર્વેદો વૈરાગ્યં વિમુક્તિઃ । ધર્મં શ્રુત્વાધીત્ય ચ પરેષાં ધર્મં દેશયતિ । ઇયં બહુશ્રુતમયી પ્રજ્ઞા । ધર્માનનુવિતર્કયતિ અનુવિચારયતિ । ઇયં ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા । સમાધિનિમિત્તં સુગૃહ્ણાતિ । ઇયં ભાવનામયી પ્રજ્ઞા ।
(પૃ) યા ચિત્તવિમુક્તિઃ [યશ્ચ] આશ્રવક્ષયઃ । અનયોઃ કો ભેદઃ । (ઉ) સમાધિના ક્લેશાનાં વ્યાવૃત્તિશ્ચિત્તવિમુક્તિઃ । ક્લેશાનામત્યન્તપ્રહાણમાસ્રવક્ષયઃ । (પૃ) શીલાદયો ધર્મા અપિ વિમુક્ત્યાયતનમ્ । યથોક્તં- શીલવતશ્ચિત્તં ન વિપ્રતિસરતિ । અવિપ્રતિસારિણઃ પ્રીતિર્જાયત ઇત્યાદિ । કદાચિત્ દાનદિહેતોરપિ વિમુક્તિર્ભવતિ । કસ્માદિમે પઞ્ચૈવ ધર્મા ઉક્તાઃ । (ઉ)પ્રાધાન્યાત્ત એવોક્તાઃ । (પૃ) એષાં ધર્માણાં કિં પ્રાધાન્યમ્ । (ઉ) વિમુક્તેઃ સન્નિકૃષ્ટો હેતુઃ । શીલાદયસ્તુ વિપ્રકૃષ્ટાઃ । (પૃ) કથં જ્ઞાયતે સન્નિકૃષ્ટો હેતુરિતિ । (ઉ) યોગી ધર્મં શ્રુત્વા પ્રજાનાતિ સ્કન્ધાયતનધાતૂન્ । તદ્ધર્મકલાપમાત્રે નાસ્ત્યાત્મેતિ । અતઃ પ્રજ્ઞપ્તિર્ભજ્યતે । તત્પ્રજ્ઞપ્તિભઙ્ગ એવ વિમુક્તિરિત્યાખ્યાયતે । અતઃ સન્નિકૃષ્ટો હેતુઃ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- બહુશ્રુતસ્યાનિશંસા યદુત પરશાસનં નાનુવર્તતે, ચિત્તં સુસમાધીયતે ઇત્યાદિ । અનેનાપિ જ્ઞાયતે સન્નિકૃષ્ટો હેતુરિતિ । તથાગતશાસને મહાન્ લાભો ઽસ્તિ, ક્લેશાન્ નિરોધયતિ, નિર્વાણઞ્ચ યાતીત્યાદિ । અસ્મિન્નુપશમધર્મે શ્રોતા વા અધ્યેતા વા અનુવિચિન્તયિતા વા ક્ષિપ્રં વિમુચ્યતે । અતઃ સન્નિકૃષ્ટો હેતુઃ । દાનેન મહત્પુણ્યં વિન્દતે । શીલેન ગૌરવમ્ । બાહુશ્રુત્યેન પ્રજ્ઞામ્ । પ્રજ્ઞયા આસ્રવાણાં ક્ષયં વિન્દતે ન પુણ્યં ગૌરવં વા । અતો જ્ઞાયતે સન્નિકૃષ્ટો હેતુરિતિ । શારિપુત્રાદયો મહાપ્રાજ્ઞા ઇતિ કીર્ત્યન્તે । [તત્] સર્વં બહુશ્રુત્યાત્ ।
(પૃ) યદિ બાહુશ્રુત્યેન ચિત્તં સુસમાધીયતે । આનન્દઃ કસ્માત્ પ્રથમે ઽન્તિમે ચ યામે વિમુક્તિં નાલભત । (ઉ) આનન્દો ન યાવન્મસ્તકમુપધાને ન્યધત્ત તાવદેવ વિમુક્તિમલભત । અતો ઽસદદ્ભુતધર્મે ઽવર્તત । કસ્માન્ન ક્ષિપ્રમ્ । આનન્દસ્યતસ્મિન્ સમયે વીર્યં કિઞ્ચિદ્દુષ્ટમાસીત્ । અતિમાત્રક્લાન્તત્વાન્નાલભત વિમુક્તિમ્ । આનન્દો ઽસ્મિન્ યામ આસ્રવાણાં ક્ષયમનુપ્રાપ્નોમીતિ પ્રણિદધ્યૌ । યથા ચ બોધિસત્ત્વો બોધિમણ્ડે પ્રણિહિતવાન્ । કસ્તાદૃશબલો યથા આનન્દઃ । સર્વમિદં બાહુશ્રુત્યબલમ્ ।

(10) અનાવરણતેતિ- યાનિ ત્રીણ્યાવરણાનિ કર્માવરણં, વિપાકાવરણં ક્લેશાવરણમિતિ । યસ્યેમાન્યાવરણાનિ ન સન્તિ । ન સ દુઃસ્થાને પતતિ । યો ઽક્ષણેભ્યોમુક્તઃ સ માર્ગં સમાદાતું ભવ્યો ભવતિ । સ ચતુર્ભિશ્ચક્રૈઃ સમ્પન્ન ઇત્યુચ્યતે । [તાનિ] પ્રતિરૂપદેશવાસઃ સત્પુરુષોપાશ્રયઃ આત્મસમ્યક્પ્રણિધિઃ પૂર્વે ચ કૃતપુણ્યતા ઇતિ । [સ] ચત્વારિ સ્રોતઆપત્ત્યઙ્ગાનિ ચ સાધયતિ યદુત સત્પુરુષસંવાસઃ સદ્ધર્મશ્રવણં, યોનિશોમનસ્કારો ધર્માનુધર્મપ્રતિપત્તિઃ । રાગાદીન્ ત્રીન્ ધર્માનપિ સમુત્સૃજતિ । યથોક્તં સૂત્રે- ત્રીન્ ધર્માનપ્રહાય ન જરાવ્યાધિમરણાનિ સન્તરતિ । ઇતિ ।
(11) અનાસક્તતેતિ । "નાવરતીરમુપગચ્છતિ । ન પારતીરમુપગચ્છતિ । ન મધ્યે સંસીદતિ । ન સ્થલ ઉત્સીદિષ્યતિ । ન મનુષ્યગ્રાહો ભવિષ્યતિ । નામનુષ્યગ્રાહો ભવિષ્યતિ । નાવર્તગ્રાહો ભવિષ્યતિ । નાન્તઃપૂતી ભવિષ્યતિ" । અવરતીરમિતિ ષણ્ણામાધ્યાત્મિકાનામાયતનામધિવચનમ્ । પારતીરમીતિ ષણ્ણાં બાહ્યાનામાયતનાનામધિવચનમ્ । મધ્યે સંસીદતિ ઇતિ નન્દિરાગસ્યાધિવચનમ્ । સ્થલ ઉત્સાદ ઇતિ અસ્મિમાનસ્યાધિવચનમ્ । કતમો મનુષ્યગ્રાહઃ । [ઇહ] ભિક્ષુર્ગૃહિસંસૃષ્ટો વિહરતિ । [કતમો] ઽમનુષ્યગ્રાહઃ । [ઇહ ભિક્ષુરેકત્ય એકત્યો] ઽન્યતરં દેવનિકાયં પ્રણિધાય બ્રહ્મચર્યં ચરતિ । અયમુચ્યતે ઽમનુષ્યગ્રાહ ઇતિ । આવર્તગ્રાહ ઇતિ પઞ્ચાનાં કામગુણાનમધિવચનમ્ । [કતમશ્ચ] અન્તઃપૂતિભાવઃ । ઇહ ભિક્ષુરેકત્યો દુશ્શીલો ભવતિ । પાપધર્મા અશુચિઃ શઙ્કાસ્મરસમાચારો ઽબ્રહ્મચારી । અયમુચ્યતે ઽન્તઃપૂતિભાવ ઇતિ ।
યસ્યાસ્તિ આધ્યાત્મિકાયતનેષુ આત્મગ્રહઃ । તસ્ય બાહ્યાયતનેષુ આત્મિયગ્રહઃ । આધ્યાત્મિકબાહ્યાયતનેભ્યો નન્દિરાગો ભવતિ । અતસ્તત્રૈવ નિમજ્જતે । તેભ્યસ્તુ અહઙ્કારો જાયતે । કસ્માત્ । યદિ કશ્ચિત્કાયાસક્તઃ સુખી ભવતીત્યતો [ઽપરઃ] કશ્ચિદાગત્ય લઘુ ( સ્સ્સ્_465 ) નિન્દતિ । તદા [તસ્ય]માનો જાયતે । એવમાત્મીયનન્દિરાગાહઙ્કારાસ્તચ્ચિત્તં વિક્ષેપયન્તો ઽન્યાનપિ નિર્વર્તયન્તિ ।
(પૃ) દૃષ્ટાન્તે ઽસ્મિન્ કિં સ્ત્રોતો ભવતિ । યદ્યાર્યો ઽષ્ટાઙ્ગિકમાર્ગઃ સ્રોતઃ । તદા ષડાધ્યાત્મિકબાહ્યાયતનાનિ પારૌ ન સ્યુઃ । નન્દિરાગાદયો મધ્યૌઘ આવર્તઃ પૂતિભાવો ઽપિ ચ ન સ્યુઃ । યદિ કામતૃષ્ણા સ્રોતઃ । કથમિમાનનુવર્ત્ય નિર્વાણમનુપ્રાપ્નોતિ । (ઉ) આર્યો ઽષ્ટાઙ્ગિકમાર્ગ એવ સ્રોતઃ । દૃષ્ટાન્તો નાવશ્યં સર્વાકારૈઃ સમાનો ભવતિ । યથાયં દારુસ્કન્ધો ઽષ્ટાક્ષણવિનિર્મુક્તો મહાર્ણવં ગચ્છતિ । એવં ભિક્ષુરોઘો ઽક્ષણૈર્વિનિર્મુક્ત આર્યાષ્ટાઙ્ગિકમાર્ગં સ્ત્રોતો ઽનુવર્ત્યં નિર્વાણ[મહાર્ણવ]મવતરતિ । યથા કુમ્ભસદૃશં સ્તનમિતિ વચનં તદાકારમાત્રં ગૃહ્ણાતિ ન કાઠિન્યં માર્દવં વા । યથા ચ ચન્દ્રોપમં વદનમિતિ વચનં શોભા પૌષ્કલ્યં ગૃહ્ણાતિ ન તદાકારમ્ । કિઞ્ચ યોગી આર્યમાર્ગનિર્ગતો ઽધ્યાત્મબહિર્ધાયતનેષ્વાસજ્યતે । ન તુ યથાયં દારુસ્કન્ધઃ સ્ત્રોતોમધ્યગતસ્તસ્મિન્ પારે ઽસ્મિન્ વા આસજ્યતે પૂતીભવતિ વા । ઇત્યાદિ ।
શાસ્ત્રાચાર્ય આહ- યથા ગઙ્ગાસ્ત્રોતો નિયમેન મહાર્ણવં પ્રાપ્નોતિ । એવમાર્યાષ્ટાઙ્ગિકમાર્ગસ્ત્રોતો નિયમેન નિર્વાણં પ્રાપ્નોતિ ।
એવં સંક્ષિપ્યૈકાદશમાધિપરિષ્કારા ઉક્તાઃ, યેષુ સત્સુ નિયમેન સમાધિર્લભ્યતે ॥
અન્તિમપઞ્ચસમાધિપરિષ્કારવર્ગશ્ચતુરશીત્યુત્તરશતતમઃ
185 આનાપાનવર્ગઃ
આનાપાનસ્ય ષોડશાકારા યદુત સસ્મૃત એવાશ્વસિતિ સ્મૃત એવ પ્રશ્વસિતિ । દીર્ઘં વા આશ્વસન્ દીર્ઘમાશ્વસિમીતિ પ્રજાનાતિ દીર્ઘં વા પ્રશ્વસન્ દીર્ઘં પ્રશ્વસિમીતિ પ્રજાનાતિ ॥ હ્રસ્વં વા આશ્વસન્ હ્રસ્વમાશ્વસિમીતિ પ્રજાનાતિ । હ્રસ્વં પ્રશ્વસન્ હ્રસ્વં પ્રશ્વસિમીતિ ( સ્સ્સ્_466 ) પ્રજાનાતિ ॥ સર્વકાયપ્રતિસંવેદી આશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે ॥ સર્વકાયપ્રતિસંવેદી પ્રશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે ॥ પ્રશ્રમ્ભયન્ કાયસંસ્કારમાશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે । પ્રશ્રમ્ભયન્ કાયસંસ્કારં પ્રશ્વસિષ્યમીતિ શિક્ષતે ॥ પ્રીતિપ્રતિસંવેદી આશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે । પ્રીતિપ્રતિસંવેદી પ્રશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે ॥ સુખપ્રતિસંવેદી આશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે । સુખપ્રતિસંવેદી પ્રશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે ॥ ચિત્તસંસ્કારપ્રતિસંવેદી આશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે । ચિત્તસંસ્કારપ્રતિસંવેદી પ્રશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે ॥ પ્રસ્રમ્ભયન્ ચિત્તસંસ્કારમાશ્વસિષ્યામિતિ શિક્ષતે । પ્રશ્રમ્ભયન્ ચિત્તસંસ્કારં પ્રશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે ॥ ચિત્તપ્રતિસંવેદી આશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે । ચિત્તપ્રતિસંવેદી પ્રશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે ॥ અભિપ્રમોદયન્ ચિત્તમાશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે । અભિપ્રમોદયન્ ચિત્તં પ્રશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે ॥ સમાદધન્ ચિત્તમાશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે । સમાદધન્ ચિત્તં પ્રશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે ॥ વિમોચયન્ ચિત્તમાશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે । વિમોચયન્ ચિત્તં પ્રશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે ॥ અનિત્યાનુદર્શી આશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે । અનિત્યાનુદર્શી પ્રશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે ॥ વિરાગાનુદર્શી આશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે । વિરાગાનુદર્શી પ્રશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે ॥ નિરોધાનુદર્શી આશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે । નિરોધાનુદર્શી પ્રશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે ॥ પ્રતિનિસ્સર્ગાનુદર્શી આશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે । પ્રતિનિસ્સર્ગાનુદર્શી પ્રશ્વસિષ્યામીતિ શિક્ષતે ।

(પૃ) કથમાનાપાનસ્ય દીર્ઘં હ્રસ્વં વા ભવતિ । (ઉ) યથા કશ્ચિત્પર્વતમારોહતિ । યદિ વા [વા] ભારં વહતિ । [તદા] ક્લાન્તઃ હ્રસ્વં શ્વસતિ । તથા યોગ્યપિ ઔદારિકે ચિત્તે પ્રવૃત્તે હ્રસ્વં [શ્વસતિ] । ઔદારિકચિત્તમિતિ ચપલં રોગવિક્ષિપ્તં ચિત્તમ્ । દીર્ઘં શ્વસતીતિ યદિ યોગી સૂક્ષ્મચિત્તે સ્થિતઃ, [તદા] તસ્યાશ્વાસપ્રશ્વાસા દીર્ઘા ભવન્તિ । કસ્માત્ । સૂક્ષ્મચિત્તાનુવર્તિન આશ્વાસપ્રશ્વાસા અપિ સૂક્ષ્મા અનુપતન્તિ । યથા તસ્યૈવ ક્લાન્તસ્ય વિશ્રાન્તસ્ય આશ્રાસપ્રશ્વાસા સૂક્ષ્મા અનુપતન્તિ । તસ્મિન્ સમયે દીર્ઘા અશ્વાસ પ્રશ્વાસા ભવન્તિ ।
સર્વકાય[પ્રતિસંવેદી]તિ । યોગી કાયે તુચ્છાધિમુક્તઃ સર્વરોમકૂપેષુ વાયુમન્તર્બહિશ્ચારિણં પશ્યતિ । પ્રશ્રમ્ભયન્ કાયસંસ્કારમિતિ । ધાતુબલલાભિનો વ્યુપશાન્તચિત્તસ્ય યોગિન ઔદારિકા આશ્વાસપ્રશ્વાસા વ્યુપશાન્તા ભવન્તિ । તદા યોગી કાયમ્મૃત્યુપસ્થાનસમન્વિતો ભવતિ । પ્રીતિપ્રતિસંવેદીતિ । અસ્માત્સમાધિધર્માદસ્ય ચિત્તે મહતી પ્રીતિર્ભવતિ । પ્રકૃતિતો વિદ્યમાનાપિ નૈવં ભવતિ । અસ્મિન્ સમયે પ્રીતિપ્રતિસંવેદીત્યાખ્યાયતે । સુખપ્રતિસંવેદીતિ । પ્રીતેઃ સુખં જાયતે । કસ્માત્ । પ્રીતમનસઃ કાયઃ પ્રશ્રભ્યતે, પ્રશ્રબ્ધકાયઃ સુખં વિન્દતે । યથોક્તં સૂત્રે- પ્રીતમનસઃ કાયઃ પ્રશ્રમ્યતે । પ્રશ્રબ્ધકાયઃ સુખં વેદયતે । ઇતિ ।
ચિત્તસંસ્કારપ્રતિસંવેદીતિ । યોગી પ્રીતાવાદીનવં પશ્યતિ । રાગજનકત્વાત્ । રાગો ઽયં ચિત્તસંસ્કારઃ ચિત્તાદુત્પન્નત્વાત્ । વેદનાયાં રાગો જાયત ઇત્યતો વેદનાં ચિત્તસંસ્કારં પશ્યતિ । પ્રશ્રમ્ભયન્ ચિત્તસંસ્કારમિતિ । યોગી પશ્યતિ વેદનાતો રાગો જાયતે । તત્ પ્રશ્રમ્ભયતશ્ચિત્તમુપશામ્યતિ । ઔદારિકવેદનામપિ પ્રશ્રમ્ભયતીતિ પ્રશ્રમ્ભયન્ ચિત્તસંસ્કારમિત્યુચ્યતે । ચિત્તપ્રતિસંવેદીતિ । યોગી પ્રશ્રમ્ભયન્ વેદનાસ્વાદં પશ્યતિ ચિત્તં શાન્તં ન લીનં નોદ્ધતમ્ । ચિત્તમિદં કસ્મિંશ્ચિત્સમયે પુનર્લીનં ભવતિ । તસ્મિન્ સમયે ઽભિપ્રમોદયતિ । યદિ પુનરુદ્ધતમ્ । તસ્મિન્ સમયે સમાદધાતિ । યદ્યુભયધર્મવિનિર્મુક્તમ્ । તસ્મિન્ સમયે સમુત્સૃજેત્ । અત ઉચ્યતે વિમોચયન્ ચિત્તમિતિ । એવં યોગી સમાહિતો ઽનિત્યાકારમુત્પાદયતિ । અનિત્યાકારેણ ક્લેશાન્ પ્રજહાતિ । અયં નિરોધાકરઃ । ક્લેશાનાં પ્રહાણાચ્ચિત્તં નિર્વિદ્યતે । અયં વિરાગાકારઃ । વિરક્તચિત્તતયા સર્વેષાં પ્રતિનિસ્સર્ગમનુપ્રાપ્નોતિ । અયં પ્રતિ નિસ્સર્ગાકારઃ । એવમનુપૂર્વં વિમુક્તિમનુપ્રાપ્નોતીતિ ષોડશાકારા આનાપાનસ્મૃતેર્ભવન્તિ ।
(પૃ) કસ્માદાનાપાનસ્મૃતિરાર્યવિહાર ઇતિ દિવ્યવિહાર ઇતિ બ્રહ્મવિહાર ઇતિ શૈક્ષવિહાર ઇતિ અશૈક્ષવિહાર ઇતિ ચોચ્યતે । (ઉ) વાયુરાકાશે વિહરતિ । આકાશલક્ષણં રૂપલક્ષણં પ્રકટયતિ । રૂપલક્ષણમિદં શૂન્યમેવ । શૂન્યતૈવાર્યવિહાર ઇત્યાર્યવિહારો ( સ્સ્સ્_468 ) ભવતિ । શુભદેવેષૂત્પત્યર્થત્વાત્ દિવ્યવિહારઃ । ઉપશમપ્રાપણાર્થત્વાત્ બ્રહ્મવિહારઃ । શૈક્ષધર્મપ્રતિલાભાર્થત્વાત્ શૈક્ષવિહારઃ । અશૈક્ષાર્થત્વાદશૈક્ષવિહારઃ ।
(પૃ) યદ્યશુભભાવનયા કાયાદ્વિરક્તો વિમુક્તિમનુપ્રાપ્નોતિ । ક ઉપયોગ એભિઃ ષોડશભિરાકારૈઃ । (ઉ) અશુભભાવનયા અલબ્ધવૈરાગ્યસ્ય આત્મદુર્વિણ્ણસ્ય કાયચિત્તે વ્યામોહિતે સ્યાતામ્ । યથા દુષ્ટમૌષધં સેવમાનસ્ય વ્યાધિઃ પુનર્ભવતિ । એવમશુભભાવનયા દુર્નિવેદો ભવતિ । યથા વલ્ગુમુત્તિતીર્ષયા ભિક્ષવો ઽશુભભાવનયા અતીવ નિર્વિણ્ણા વિષપાનભૃગુપતનાદિભિર્વિવિધૈરાત્માનં ધ્નન્તિ સ્મ । ન તથા ઇમે ષોડશાકારા વૈરાગ્યપ્રાપકા અપિ ન દુર્નિવેદજનકા ભવન્તીત્યતો વિશિષ્યન્તે । કિઞ્ચ અયમાકારઃ સુલભઃ સ્વકાયાવલમ્બિત્વાત્ । અશુભા[કારસ્તુ] સુવિનાશઃ । અયમાકારઃ સૂક્ષ્મઃ સ્વકાયવિપરિણામકત્વાત્ । અશુભાકાર ઔદારિકઃ । અસ્થિકઙ્કાલવિપરિણામદુષ્ટઃ । અયમાકારઃ સર્વેષાં ક્લેશાનાં ભેદકઃ । અશુભાકારસ્તુ મૈથુનરાગમાત્રસ્ય કસ્માત્ । સર્વે હિ ક્લેશા વિતર્કં પ્રતીત્ય જાયન્તે । આનાપાનસ્મૃતેશ્ચ સર્વવિતર્કોપચ્છેદાર્થત્વાત્ ।
(પૃ) અનાપાનં કિં કાયાનુબન્ધિ કિં ચિત્તાનુબન્ધિ । (ઉ) કાયાનુબન્ધિ ચિત્તાનુબન્ધિ ચ । કસ્માત્ । ગર્ભાશયગતસ્યાભાવાત્ જ્ઞાયતે કાયાધીનમિતિ । ચતુર્થધ્યાનાદિકસ્યાચિત્તકસ્ય ચાભાવાત્ જ્ઞાયતે ચિત્તાનુબન્ધીતિ । (પૃ) આશ્વાસપ્રશ્વાસો ઽભૂત્વોત્પન્નશ્ચિત્તાધીનો ન સ્યાત્ । કસ્માત્ । સ ન મનસો વશાદુત્પદ્યતે । યથા અન્યદ્વસ્તુ સ્મરતિ ચિત્તે સદા આશ્વાસપ્રશ્વાસા ભવન્તિ । યથા [ભુક્ત] આહારઃ સ્વયં પરિપચ્યતે । યથા ચ પ્રતિબિમ્બં સ્વયં પ્રવર્તતે ન પુરુષઃ કરોતિ ।
(ઉ) આશ્વાસપ્રશ્વાસો ઽભૂત્વોત્પદ્યતે ન સ્મૃતિવશાત્ । કિન્તુ પ્રત્યયસામગ્ર્યોત્પદ્યતે । સચિત્તસ્યાસ્તિ અચિત્તકસ્ય પુનર્નાસ્તિ । અતો જ્ઞાયતે ચિત્તાધીન ઇતિ । યથાચિત્તઞ્ચ ભિદ્યતે । ઔદારિકચિત્તસ્ય હ્રસ્વઃ । સૂક્ષ્મચિત્તસ્ય દીર્ઘઃ । આનાપાનં ભૂમ્યધીનં ચિત્તાધીનમ્ । આનાપાન(ભૂમિ)ગતસ્ય આનાપાનભૂમિરપ્યસ્તિ । [તસ્ય] તસ્મિન્ સમયે ચિત્તમપ્યસ્તિ । આનાપાનભૂમિર્નામ કામધાતુ સ્ત્રીણિ ધ્યાનાનિ ચ । ય ( સ્સ્સ્_469 ) આનાપાનભૂમિગતઃ [તસ્ય] અસ્તિ તુ આનાપાનભૂમિ- ચિત્તમ્ । અચિત્તકસ્ય તસ્મિન્ સમયે [તદ્ભૂમિ]ચિત્તમપિ નાસ્તિ । આનાપાનવિહીનભૂમિગતસ્ય તસ્મિન્ સમયે [તદ્ભૂમિશ્ચિત્ત]મપિ નાસ્તિ ।
(પૃ) શ્વાસ ઉત્પદ્યમાન કિં પૂર્વમાશ્વસતિ । કિં વા પૂર્વં પ્રશ્વસતિ । (ઉ) ઉપપત્તિકાલે પૂર્વમાશ્વસતિ । મરણકાલે ઽન્તે પ્રશ્વસતિ । એવં ચતુર્થધ્યાને નિર્ગમનપ્રવેશાવપિ । (પૃ) આનાપાનસ્મૃતિરિયં કથં પરિપૂર્ણા ભવતિ । (ઉ) યોગી યદિ ષોડશાકારાન્ પ્રતિલભતે । તસ્મિન્ સમયે પરિપૂર્ણા ભવતિ । કેચિચ્છાસ્તાચાર્યા વદન્તિ- ષડિભઃ પ્રત્યયૈઃ પરિપૂર્ણેતિ । [ષટ્ પ્રત્યયા] યદુત ગણના અનુબન્ધના શમથો વિપશ્યના વિવર્તનં પરિશુદ્ધિઃ । ગણના આનાપાનગણના એકત આરભ્ય યાવદ્દશ । ત્રિપ્રકારા ગણના સમા વા અતિરિક્તા વા ન્યૂના વા । સમા નામ દશસુ સત્સુ દશેતિ ગણયતિ । અતિરિક્તા નામ એકાદશસુ દશેતિ ગણયતિ । ન્યૂના નામ નવસુ દશેતિ ગણયતિ । અનુબન્ધનં નામ યોગિનશ્ચિત્તમાનાપાનમનુબધ્નાતિ । વિપશ્યના નામ યોગી આશ્વાસપ્રશ્વાસાન્ કાયાનુબદ્ધાન્ મણિષુ સૂત્રવત્પશ્યતિ । શમથો નામ ચિત્તસ્યાનાપાને પ્રતિષ્ઠાપનમ્ । વિવર્તનં નામ ચિત્તં પ્રતીત્ય કાયસ્ય પ્રવૃત્તિઃ, ચિત્તં પ્રતીત્ય ચ વેદનાયાઃ । પ્રત્યુત્પન્નચિત્તધર્મો ઽપ્યેવમ્ । પરિશુદ્ધિર્નામ યોગિનિ સર્વક્લેશૈઃ સર્વાક્ષણૈશ્ચ વિમુક્તે ચિત્તં પરિશુધ્યતિ ।
નેમે ઽવશ્યનિયતાઃ । કસ્માત્ । આકારેષુ ગણાનુબન્ધનરૂપયો દ્વયોધર્મયોર્નાવશ્યમુપયોગો ભવતિ । યતો યોગી કેવલમાનાપાને ચિત્તં પ્રતિષ્ઠાપયન્ સર્વાન્ વિતર્કાનુપચ્છેદયતિ । યઃ ષોડશવિધમાચરિતું સમર્થઃ સ પરિપૂર્ણ ઇત્યુચ્યતે । ઇદં પરિપૂર્ણલક્ષણઞ્ચાનિયતમ્ । મૃદ્વિન્દ્રિયાચરિતં તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્યાપરિપૂર્ણમ્ ।

(પૃ) આનાપાનસૂત્રે ઽસ્મિન્ કસ્માદુક્તમ્- આહારાય ભવતીતિ । (ઉ) આનાપાનસ્તિમિતસ્ય કાયઃ સુખી ભવતિ । યથા મધુરાન્નભુજઃ કાયઃ પ્રહ્લાદ્યતે । અતઃ આહારાય ભવતીત્યુચ્યતે । (પૃ) એષુ ષોડશાકારેષુ કિમાનાપાનં સંસ્મરતિ । (ઉ) અસ્ય પુરુષેણ ( સ્સ્સ્_470 ) પઞ્ચસ્કન્ધાન્ નિરાકર્તુમુપાય ઇત્યાખ્યા । પઞ્ચસ્કન્ધેષુ નિરાકૃતેષુ પ્રજ્ઞપ્તિર્નિરાકૃતેતિ કઃ પુનરુપયોગ આનાપાનસ્મૃત્યા । ઇદમેવ કાયાનુસ્મૃતિરિત્યુચ્યતે । ચતુર્ધા કાયમનુસ્મરતીતિ કાયાનુસ્મૃતિઃ ।
(પૃ) સ્મૃતિરતીતાલમ્બના । આશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ પ્રત્યુત્પન્નાઃ । કસ્માત્ તત્ સ્મૃતિર્ભવતિ । (ઉ) ઇદં પ્રજ્ઞપ્તિભેદકં જ્ઞાનમનુસ્મૃતિનામ્નોચ્યતે । ચૈતસિકધર્માણામન્યોન્યં નામ ભવતિ । યથા દશસંજ્ઞાદયઃ સ્મૃતિપૂર્વં ક્રિયમાણત્વાત્ અનુસ્મૃતિરિત્યુચ્યતે । દીર્ઘહ્રસ્વાદીનાં નાર્યવિહાર ઇત્યભિધાનમ્ । કથં વિહારવિર્હીનં સ્મૃત્યુપસ્થાનમિત્યાખ્યાયતે । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે યોગી આનાપાનં શિક્ષમાણઃ દીર્ઘ[માશ્વસન્] વા [શિક્ષતે] હ્રસ્વં વા સર્વકાયપ્રતિસંવેદી વા પ્રશ્રમ્ભયન્ કાયસંસ્કારં વા [શિક્ષતે] । તસ્મિન્ સમયે કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનં ભવતિ ।
અયમાદ્ય ઉપાયમાર્ગઃ । વિશુદ્ધયે ભવતીત્યતો ઽન્તે પ્રહાણમાર્ર્ગ ઇત્યુચ્યતે । અત્ર અનિત્યાદ્યાકારો ઽસ્તિ । અસ્મિન્સૂત્રે પરં નોક્તમ્ । અન્યસ્મિન્ સૂત્રેતૂક્તમ્- યોગી આનાપાને [સ્થિતઃ] કાયે સમુદયધર્માનુદર્શી વ્યયધર્માનુદર્શી, સમુદયવ્યયધર્માનુદર્શી વિહરતીતિ । આહ- કાયમનિત્યં પશ્યતીત્યાદિ । ચતુર્થે પરમનિત્યાદ્યાકારઃ પરિપૂર્ણત્વાદુક્તઃ ॥
આનાપાનવર્ગઃ પઞ્ચાશીત્યુત્તરશતતમઃ ।
186 સમાધ્યપક્ષાલ વર્ગઃ
સમાધિરયં તત્પ્રતિબન્ધિભિરપક્ષાલૈર્વિનિર્મુક્તઃ સન્ મહદ્ધિતં સાધયતિ । સમાધ્યપક્ષાલમિતિ યદુત ઔદારિકી પ્રીતિઃ । યથોક્તં સૂત્રે- મમૌદારિકં પ્રીતિપ્રામોદ્યં ચિત્તસ્ય દૂષણમભૂત્ ઇતિ । યોગી નોત્પાદયેદિદમૌદારિકં પ્રીતિપ્રમોદ્યમ્ । રાગાદિદોષાણાં સમાહિત ચિત્તવિક્ષેપકત્વાત્ ।
(પૃ) ધર્માદુત્પદ્યમાનં પ્રીતિપ્રામોદ્યં કથં નોત્પાદયેત્ । (ઉ) યોગિનઃ શૂન્ય તામનુસ્મરતો ન પ્રીતિપ્રમોદ્યં જાયતે । અસ્તિ સત્ત્વ ઇતિ સંજ્ઞયા હિ પ્રીતિપ્રામોદ્યં જાયતે । પઞ્ચસુ સ્કન્ધેષુ નાસ્તિ સત્ત્વઃ, કથં પ્રીતિપ્રામોદ્યં ભવિષ્યતિ । યોગી એવમનુસ્મરેત્- હેતુપ્રત્યયૈ વિવિધા ધર્મા જાયતે યદુતાતપાલોકાદયો ધર્માઃ । તત્ર કિં પ્રીતિપ્રામોદ્યમ્ । યે પ્રીતિપ્રામોદ્યકરા ધર્માઃ તે સર્વે પરિમાર્ગિતા વ્યગ્રવિક્ષેપકા ઇતિ પશ્યતો યોગિન ઔદારિકં પ્રીતિપ્રામોદ્યં નિરુધ્યતે । યોગી પુનર્મહાન્તમર્થં પ્રાર્થયતે । નાતપાલોકાદિભિર્ધર્મૈરયં ભવતિ । અતો ન પ્રીતિપ્રામોદ્યં જાયતે । યોગી નિરોધલક્ષણં લાભં પશ્યતીત્યતો નાતપાલોકાદિભિઃ [તસ્ય] પ્રીતિપ્રામોદ્યં ભવતિ । અયં યોગી ઉપશમં ભાવયન્ ક્લેશાનાં ક્ષયમિચ્છતિ । અતો ન પ્રીતિપ્રામોદ્યમુત્પાદયતિ । ઈદૃશૈઃ પ્રત્યયૈરૌદારિકં પ્રીતિપ્રામોદ્યમુપશમયતિ ।
ભીરુતા ચ સમાધેરપક્ષાલઃ । અહઙ્કારમાલમ્બનં દૃષ્ટ્વા ભીરુતાં જનયતિ । લોકે યાનિ ભૈરવસ્થાનાનિ તાનિ સર્વાણિ યોગી પશ્યતિ । તાનિ સર્વાણિ અનિત્યં વિક્ષેપકમિતિ પરીક્ષ્ય [તાનિ] નાનુવિદધીત । કસ્માત્ । ધ્યાનનિષણ્ણધર્મે ઽસ્ત્યયં ભૈરવદર્શનસ્ય પ્રત્યયઃ । નાનેન ભીરુતાં જનયેત્ । સર્વમિદમભૂતં શૂન્યં માયાવત્ । બાલાનાં વઞ્ચનમતત્ત્વમ્ । એવં ચિન્તયતો ( સ્સ્સ્_472 ) ભીરુતા વિયુજ્યતે । ધર્માન્ શૂન્યાનુપાશ્રયતો નાસ્તિ ભીરુતા । વિહારબલાદિદં વૈલક્ષણ્યમનુભવામીત્યનુસ્મરન્ ન બિભ્યાત્ । કિઞ્ચ કાયે શીલશ્રુતાદિગુણસમ્પદસ્તિ । ન હિંસાપ્રયોગપ્રત્યય ઇત્યનુસ્મરતો ન ભવતિ ભીરુતા । યોગ્યયં માર્ગે પરમાભિરત ઇત્યતઃ કાયજીવિતે ઽનપેક્ષો ભવતિ । કસ્માત્ બિભ્યાત્ । કિઞ્ચાસ્ય ચિત્તં સદા સમ્યક્સ્મૃતૌ તિષ્ઠતિ । અતો ભીરુતા નાવકાશં લભતે । શૂરલક્ષણાનુસ્મરણાચ્ચ ન બિભેતિ । ભીરુતા ચેયમબલીનતાલક્ષણમ્ । એવમાદિના ભીરુતામપસારયતિ ।
અદમઃ સમાધેરપક્ષાલઃ । [અદમો] યત્ યોગી શીતવાતાદિભિર્વ્યાધિમાન્ । યદિ વાતિક્લાન્તિજરામરણપ્રત્યયૈરદાન્તકાયો ભવતિ । રાગતૃષ્ણેર્ષ્યાદિભિઃ ક્લેશૈરદાન્તચિત્તસ્ય ધ્યાનસમાધયો નશ્યન્તિ । અતો યોગી સ્વકાયચિત્તે સંરક્ષન્ દમયેત્ ।
વૈલક્ષણ્યઞ્ચ સમાધેરપક્ષાલઃ । [વેલક્ષણ્યં] યત્ મલિનત્વલક્ષણમ્ । કિઞ્ચિદમલિનતાલક્ષણમપિ ધ્યાનસમાધીનાં વિક્ષેપકમ્ । યથા દાનાદિલક્ષણમ્ ।
વૈષમ્યઞ્ચ સમાધેરપક્ષાલઃ । [વૈષમ્યં] યત્ વીર્યં દુષ્ઠુલં યદિ વાતિલીનમ્ । દુષ્ઠુલસ્ય કાયચિત્તે ઽતિક્લાન્તે । અતિલીન[વીર્યો] ન સમાધિનિમિત્તં ગૃહ્ણાતિ । ઉભાવપિ સમાધેશ્ચ્યુતૌ ભવતઃ । યથા વર્તકાપોતો ગાઢં ગૃહીતો ઽતિલ્કાન્તો ભવતિ । શિથિલં ગૃહીતો હસ્તાદુત્પતેત્ । યથા વા દાન્તા વીણાયાસ્તન્ત્ર્યો ઽત્યાયતા વાતિશિથિલા વા ઉભયથા ન સ્વરં સાધયન્તિ । આરબ્ધવીર્યં પ્રવેગવત્ તદા દુષણાવસાનં ભવેત્ । યથા ભગવાનનુરુદ્ધમાહ- અત્યારબ્ધવીર્યસ્ય કૌસીદ્યં ભવેત્ ઇતિ । કસ્માત્ । અત્યારબ્ધવીર્યો હિ વસ્ત્વપ્રસાધ્ય કૌસીદ્યે પતેત્ । અતિલીનવીર્યો ઽપિ ન વસ્તુ સાધયતિ । અતો વૈષમ્યં સમાધેરપક્ષાલો ભવતિ ।
અમનસ્કારઃ સમાધેરપક્ષાલઃ । અમનસ્કારો નામ સદ્ધર્મામનસ્કારઃ । મનસ્કારપ્રીતિધર્મે સત્યપિ નાસ્તિ વેદયિતમ્ (?) । સમાધિનિમિત્તમનસ્કૃત્ય બાહ્યરૂપસ્ય મનસ્કારશ્ચામનસ્કારઃ । યોગી ચિત્તૈકાગ્ર્યેણારબ્ધવીર્યો વેદનીયધર્મં મનસિ કુર્યાત્ । યથા તૈલપાત્રમાહરેત્ ।
વૈપરીત્યઞ્ચ સમાધેરપક્ષાલઃ । [વૈપરીત્યં] યત્ રાગબહુલઃ કરુણાચરિતમુપાદત્તે । દ્વેષબહલો ઽશુભં ભાવયતિ । ઇમૌ દ્વાવપિ પ્રતીત્યસમુત્પાદં ભાવયતઃ । અતિલીને ચિત્તે શમથં ભાવયતિ । અત્યુદ્ધતે ચિત્તે વીર્યમારભતે । અનયો દ્વયોશ્ચિત્તયોરુપેક્ષામાચરતિ । ઇદં વૈપરીત્યમ્ ।
અભિજલ્પઃ સમાધેરપક્ષાલઃ । [અભિજલ્પો] યત્ વિતર્કવિચારબાહુલ્યમ્ । વિતર્કવિચારાણામભિજલ્પહેતુત્વાત્ । ચિત્તઞ્ચ નાલમ્બને સુદૃઢપ્રતિબદ્ધવિહરણં, નાભિરમતે ।
લક્ષણગ્રહણઞ્ચ સમાધેરપક્ષાલઃ । લક્ષણં ત્રિવિધમ્- યત્ શમથલક્ષણમારમ્ભલક્ષણમુપેક્ષાલક્ષણમિતિ । પુનસ્ત્રિવિધં સમાધૌ સમાપત્તિલક્ષણં સ્થિતિલક્ષણં વ્યુત્થાનલક્ષણમ્ ઇતિ । ઈદૃશલક્ષણાનાં પ્રવિભાગાકુશલો યોગી ધ્યાનાચ્યવતે ।
માનઞ્ચસમાધેરપક્ષાલઃ । યદાહ- અહમેવ સમાધિમુપસમ્પદ્ય વિહરામિ ન તુ સ ઇતીદં માનં ભવતિ । યદાહ- સ એવોપસમ્પદ્ય વિહરતિ નાહમિતીદં માનકલ્પં ભવતિ । યદ્યપ્રતિલબ્ધસમાધિરાહ- પ્રતિલબ્ધવાનિતિ । ઇદમધિમાનમ્ । અપ્રણીતસમાધૌ પ્રણીતસંજ્ઞામુત્પાદયતિ ઇદં મિથ્યામાનમ્ ।

રાગાદિધર્મા અપિ સમાધ્યપક્ષાલાઃ । યથોક્તં સૂત્રે- યો ભિક્ષુરેકધર્મેણ સમન્વિતઃ સ ન પશ્યતિ ચક્ષુરનિત્યમિતિ । [કતમો ઽસાવેકધર્મઃ] રાગઃ ઇતિ । (પૃ) સર્વે ઽવીતરાગાઃ સત્ત્વા કિં ન પશ્યન્તિ ચક્ષુરનિત્યમિતિ । (ઉ) વચનમિદં કિઞ્ચિત્ ન્યૂનમ્ । પ્રત્યુત્પન્ને ( સ્સ્સ્_474 ) સમુત્પન્નરાગો ન પશ્યતિ ચક્ષુરનિત્યમિતિ ઇતિ વક્તવ્યમ્ । [રાગ]સમન્વિતે ઽપિ કશ્ચિદ્ભેદઃ । કેષાઞ્ચિદ્રાગાદયો ઘનતરાઃ સદા ચિત્તમાવિશન્તિ । તદા [તેષાં તે] સમાધિં પ્રતિબધ્નન્તિ । તનુભૂતાસ્તુ ન સદાવિશન્તિ । તદા નાપક્ષાલા ભવન્તિ ।
સૂત્રે ચોક્તા સ્રયોદશ કૃષ્ણધર્માઃ સમાધિપ્રતિકૂલાઃ ત્રયોદશ શુક્લધર્માઃ સમાધ્યનુકૂલાઃ । યદ્ભગવાનાહ- ત્રીણ ધર્માનપ્રહાય ન જરાવ્યાધિમરણં તરતિ । [કતમે ત્રયઃ] રાગદ્વેષમોહાઃ । ત્રીન્ ધર્માનપ્રહાય ન સમુચ્છેદયતિ રાગદ્વેષમોહાન્ । [કતમે ત્રયઃ ।] સત્કાયદૃષ્ટિઃ શીલવ્રતપરામર્શો વિચિકિત્સા । અથ સન્તિ ત્રયો ધર્માઃ અયોનિશોમનસ્કારો દુશ્ચરિતમતિલીનચિત્તતા । અથ સન્તિ ત્રયો ધર્મા મુષિતસ્મૃતિતા, અસમ્પ્રજન્યં વિક્ષિપ્તચિત્તતા ઇતિ । અથ સન્તિ ત્રયો ધર્મા ઔદ્ધત્યમિન્દ્રિયેષ્વગુપ્તદ્વારતા શીલવિપન્નતા । અથ સન્તિ ત્રયો ધર્માઃ અસ્રાદ્ધ્યં દૌશ્શીલ્યં કૌસીદ્યમિતિ । અથ સન્તિ ત્રયો ધર્માઃ સજ્જને ઽરતિઃ સદ્ધર્મશ્રવણે દ્વેષઃ પરદોષપ્રકટને પ્રીતિઃ । અત સન્તિ ત્રયો ધર્મઃ અગૌરવતા સંકથ્યદૂષણં દુષ્પ્રજ્ઞસેવનમ્ । ત્રીન્ ધર્માનપ્રહાય ન પ્રજહાતિ અસત્કારં સંકથ્યદૂષણં દુષ્પ્રજ્ઞસેવનમ્ [કતમે ત્રયઃ ।] અહ્રીક્યમનપત્રાપ્યં પ્રમાદઃ । અહ્રીક્યમનપત્રાપ્યં પ્રમાદં પ્રહાય પ્રજહાતિ અસત્કારં સંકથ્યદૂષણં દુષ્પ્રજ્ઞસેવનમ્ । [એવં] યાવત્સત્કાયદૃષ્ટિં શીલવ્રતપરામર્શં વિચિકિત્સાં પ્રજહન્ પ્રજહાતિ રાગદ્વેષમોહાન્ જરાવ્યાધિમરણાનિ ચ તરતિ ।
અત્ર જરાવ્યાધિમરણાનાં તરણમેવ યન્નિરુપધિશેષનિર્વાણમ્ । રાગદ્વેષમોહાનાં સમુચ્છેદ એવાર્હત્ફલં સોપધિશેષનિર્વાણમ્ । સક્તાયદૃષ્ટિશીલવ્રતપરામર્શવિચિકિત્સાનાં સમુચ્છેદ એવ યચ્છ્રામણ્યફલમ્ । અયોનિશોમનસ્કારદુશ્ચરિતાતિલીનચિત્તાનાં સમુચ્છેદ એવ યદૂષ્મગતાદિનિર્વેધભાગીયકુશલમૂલમ્ । મુષિતસ્મૃત્યસં પ્રજન્યવિક્ષિપ્તચિત્તાનાં સમુચ્છેદ એવ યત્ ચતુર્ણાં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં ભાવના । ઔદ્ધત્યેન્દ્રિયેષ્વગુપ્તદ્વારતાશીલવિપન્નતાનાં સમુચ્છેદ એવ યત્ પ્રવ્રજિતશીલસમાદાનમ્ । સજ્જનારતિસદ્ધર્મશ્રવણદ્વેષપરદોષપ્રકટનપ્રીતિનાં, અશ્રાદ્ધયદૌશ્શીલ્યકૌસીદ્યાનાં, અસત્કારસંકથ્યદૂષણદુષ્પ્રજ્ઞસેવનાનાં, અહ્રીક્યાનપત્રાપ્યપ્રમાદાનાઞ્ચ સમુચ્છેદ એવ યત્ ગૃહિણઃ પરિશુદ્ધિઃ ।
કસ્માત્ । યત્ કશ્ચિત્ રહોગતઃ પાપકં કૃત્વા ન લજ્જતે તદાહ્રીક્યમ્ । યત્ સ પાપકચિત્તપ્રવૃત્તેરૂર્ધ્વં સઙ્ઘમધ્યે ઽપિ પાપકં કૃત્વા નાપત્રપતે । તદનપત્રાપ્યમ્ । સદ્ધર્મમૂલાત્કુશલધર્મદ્વયાદ્ભષ્ટસ્ય સદાકુશલધર્માનુવર્તનં પ્રમાદઃ । એભિસ્ત્રિભિર્ધર્મૈઃ સમન્વિતો ગુરુસ્થાનીયેનચાર્યેણાનુશિષ્ઠં ન સમાદત્તે । સા અગૌરવતા । આચાર્યશાસનસ્ય વિપર્યયાચરણં સંકથ્યદૂષણમ્ । એવં સતિ આચાર્યં પરિવર્જ્ય ચિરં દુર્જનોપસદનં દુષ્પ્રજ્ઞસેવનમ્ । એભ્યો ઽનૂત્પન્નમહ્રીક્યમગૌરવતા । અનપત્રપાદ્ભવતિ સંકથ્યદૂષણમ્ । પ્રમાદાદ્ભવતિ દુર્જનોપસદનમ્ । અતો ઽશ્રાદ્ધો ભૂત્વા દૌઃશીલ્યં સમાદાય કુસીદો ભવતિ । દુર્જનં સેવમાનઃ [આર્ય]શાસનમશ્રદ્દધાન આહ- નાસ્તિ દુષ્કૃતસ્ય વિપાક ઇતિ । દુષ્કૃતમાચરન્ વિપાકં વિન્દત ઇતિ શૃણ્વન્માત્રો વા કુક્કટશ્વાદિધર્મં સમાદાયાત્યન્તિકપાપમેવ કાઙ્ક્ષતે । તદ્ધર્મં સમાદાય ન કિઞ્ચિદ્ધિતમવિન્દતેતિ કૌસીદ્યમુત્પાદયતિ । કૌસીદ્યાત્ સજ્જને ઽપ્રીતો ભવતિ યત્ તત્ત્વતો નાસ્તિ સમ્યક્ ચર્યાવિહારીતિ । સદ્ધર્મશ્રવણં દ્વિષન્ આહ સમ્યક્ ચરિતધર્મા મિથ્યાધર્માઃ નાસ્તિ તતઃ કશ્ચનોપકાર ઇતિ । ચિત્તકષાયાત્ પરદોષપ્રકટને પ્રીત આહ- પરસ્ય ધર્મચર્યાતો મત્સદૃશં નાસ્તિ કિઞ્ચિલબ્ધમિતિ । એવં ક્લેશાનામનિગૃહીતવતશ્ચિત્તમુદ્ધતં ભવતિ । ઔદ્ધત્યાદિન્દ્રિયાણામસમાદધાનસ્ય શીલં વિપદ્યતે । શીલવિપત્ત્યા સ્મૃતિર્મુષિતા ભવતિ । અસમ્પ્રજન્યે વિહરતશ્ચિત્તં વિક્ષિપ્યતે । અયોનિશોમનસ્કારશ્ચ જાયતે । જાતાયોનિશોમનસ્કારત્વાત્ દુર્માર્ગે ચરતિ । દુર્માર્ગે ચરન્ નાર્થં પ્રતિલભતે । અતશ્ચિત્તં મુગ્ધમતિલીનં ભવતિ । ચિત્તસ્ય મોહાત્ ન ત્રીણિ સંયોજનાનિ સમુચ્છેદયતિ । અસમુચ્છિન્નત્રિસંયોજનત્વાન્ન રાગાદિક્લેશાન્ પ્રજહતિ । તતો વ્યાધ્યાદયઃ સર્વા વિપત્તયશ્ચ ભવન્તિ । એષાં વિરુદ્ધાઃ શુક્લધર્માઃ ।
શોકઃ સમાધેરપક્ષાલઃ । તસ્મિન્ વર્ષે માસે અયને સમાધિમમુકં નાલભ ઇતિ ચિન્તયતો યોગિનઃ શોકો જાયતે ।
પ્રીત્યાસ્વાદને ઽભિનિવેશો ઽપિ સમાધ્યપક્ષાલઃ । અનભિરતિશ્ચ સમાધેરપક્ષાલઃ । પ્રતિરૂપદેશકલ્યાણમિત્રાદિપ્રત્યયાન્ લબ્ધ્વાપિ ન ચિત્તમભિરમતે ।
કામાદીનિ નીવરણાનિ સમાધેરપક્ષાલા ભવન્તિ । સંક્ષિપ્ય યાવચ્ચીવરપિણ્ડપાતાદયો ધર્માઃ કુશલમૂલાપકર્ષઃ અકુશલમૂલપ્રકર્ષશ્ચ સર્વાણિ સમાધેરપક્ષાલાનિ ભવન્તિ । ઇતિ બુદ્ધ્વા યત્નેન તાન્યપનેતું પર્યેષેત ॥
સમાધ્યપક્ષાલવર્ગઃ ષડશીત્યુત્તરશતતમઃ ।
187 શમથવિપશ્યનાવર્ગઃ
(પૃ) ભગવાન્ તત્ર તત્ર સૂત્રે ભિક્ષૂનામન્ત્ર્યાહ- [ઇહ ભિક્ષુઃ] અરણ્યગતો વાયતનગતો વા વૃક્ષમૂલગતો વા શૂન્યાગારગતો વા મનસિ કુર્યાત્ દ્વૌ ધર્મૌ યદુત શમથો વિપશ્યનાચ ઇતિ । યદિ સર્વે ધ્યાનસમધ્યાદિધર્મા મનસિ કર્તવ્યાઃ । કસ્માત્ શમથવિપશ્યનામાત્રમાહ । (ઉ) શમથો નામ સમાધિઃ । વિપશ્યના પ્રજ્ઞા । સર્વે ચ કુશલધર્મા ભાવનાજાતા ઇતિ દ્વાવિમૌ પરિગૃહીતૌ । વિક્ષિપ્તચિત્તગતાઃ શ્રુતચિન્તામયાદિપ્રજ્ઞા અપ્યત્ર સઙ્ગૃહીતાઃ । આભ્યાં દ્વાભ્યામેવ માર્ગધર્મં કરોતિ । કસ્માત્ । શમથો હિ સંયોજના વ્યાવર્તયતિ । વિપશ્યના સમુચ્છેદયતિ ।
શમથસ્તૃણગ્રહોપમઃ વિપશ્યના અસિના તલ્લવનોપમા । શમથો ભૂમિમાર્જનોપમઃ । વિપશ્યના ગોમયવિકીર્ણનોપમા । શમથો રજોમાર્જનોપમઃ । વિપશ્યના જલેન ક્ષાલનોપમા । શમથો જલે નિમજ્જનોપમઃ । વિપશ્યના અગ્નાવુત્તાપનોપમા । શમથો ગણ્ડોપમઃ । વિપશ્યના શસ્ત્રચિકિત્સોપમા । શમથઃ સિરોદ્ગમોપમઃ । વિપશ્યના રક્તપાટનોપમા । શમથશ્ચિત્તદમનોપમઃ । વિપશ્યના અતિલીનચિત્તવ્યુત્થાનોપમા । શમથઃ સુવર્ણસ્ય ચુલુકીકરણોપમઃ । વિપશ્યના અધિધમનોપમા । શમથઃ સૂત્રપાતોપમઃ । વિપશ્યના ભૂમિસમીકરણોપમા । શમથઃ સન્દશિન્યા સન્દંશોપમઃ । વિપશ્યના શસ્ત્રેણ કૃન્તનોપમા । શમથઃ કવચોપમઃ । વિપશ્યના ભટાનાં શસ્ત્રાદાનોપમા । શમથઃ સમીક્રિયોપમાઃ । વિપશ્યના શઙ્કુવેધોપમા । શમથો મેદઃસેવનોપમઃ । વિપશ્યના ઔષધપ્રદાનોપમા । શમથઃ સુવર્ણકુટ્ટનોપમઃ । વિપશ્યના ભાજનકરણોપમા ।

લૌકિકાઃ સત્ત્વાઃ સર્વે સુખં દુઃખં વા ઇતિ દ્વયોરન્તયોઃ પતિતાઃ । શમથઃ સુખં ત્યજતિ । વિપશ્યના દુખં પરિહરતિ । કિઞ્ચ સપ્તસુ વિશુદ્ધિષુ શીલવિશુદ્ધિશ્ચિત્તવિશુદ્ધિશ્ચ શમથઃ । અન્યાઃ પઞ્ચ વિપશ્યના । અષ્ટમહાપુરુષવિતર્કેષુ ષડ્વિતર્કાઃ શમથઃ । ( સ્સ્સ્_477 ) દ્વૌ વિપશ્યના । ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ત્રીણિ શમથઃ । ચતુર્થં વિપશ્યના । ચત્વારિ ઋદ્ધિપાદાનિ શમથઃ । ચત્વારિ સમ્યક્પ્રધાનાનિ વિપશ્યના । પઞ્ચસુ ઇન્દ્રિયેષુ ચત્વારીન્દ્રિયાણિ શમથઃ । પ્રજ્ઞેન્દ્રિયં વિપશ્યના । એવં બલમપિ । સપ્તસુ બોધ્યઙ્ગેષુ ત્રીણિ બોધ્યઙ્ગાનિ શમથઃ । ત્રીણિ બોધ્યઙ્ગાનિ વિપશ્યના । સ્મૃતિસ્તુ ઉભયગા । અષ્ટસુ માર્ગાઙ્ગેષુ ત્રીણ્યઙ્ગાનિ શીલમ્ । દ્વે અઙ્ગે શમથઃ । ત્રીણ્યઙ્ગાનિ વિપશ્યના । શીલમપિ શમથાનુબન્ધિ । શમથો રાગં સમુચ્છેદયતિ । વિપશ્યના અવિદ્યામપનયતિ । યથોક્તં સૂત્રે- શમથો ભાવિતશ્ચિત્તં ભાવયતિ । ચિત્તં ભાવિતં રાગં પ્રજહાતિ । વિપશ્યના ભાવિતા પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ । પ્રજ્ઞા ભાવિતા અવિદ્યાં પ્રજહાતિ ઇતિ । કામવિયુક્તત્વાત્ ચિત્તં વિમુચ્યતે । અવિદ્યાવિયુક્તત્વાત્ પ્રજ્ઞા વિમુચ્યતે । તદુભયવિમુક્તિ લાભિનો ન પુનઃ કિઞ્ચિદવશિષ્યતે । અતો દ્વયમાત્રમુક્તમ્ ।
(પૃ) યદિ શમથો વિપશ્યના ચિત્તં ભાવયતિ પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ । ચિત્તપ્રજ્ઞાભાવિત્વાત્ રાગમવિદ્યાઞ્ચ પ્રજહાતિ । કસ્માન્નિયમ ઉચ્યતે । શમથશ્ચિત્તં ભાવયન્ રાગં પ્રજહાતિ । વિપશ્યના પ્રજ્ઞાં ભાવયન્તી અવિદ્યાં પ્રજહાતીતિ । (ઉ) વિક્ષિપ્તચિત્તકસ્ય ચિત્તસન્તાનાનિ રૂપાદિષુ સમુદાચરન્તિ । સન્તન્યમાનમિદં ચિત્તં શમથં લભતે । તચ્છમનાદુચ્યતે શમથશ્ચિત્તં ભાવયતીતિ । શમિતાચ્ચિત્તાજ્જાયતે પ્રજ્ઞા । અત ઉચ્યતે વિપશ્યના પ્રજ્ઞાં ભાવયતીતિ । ઉત્પન્નવિપશ્યનસ્યોર્ધ્વં યત્કિઞ્ચિદ્ભાવિતં સર્વં ભાવિતા પ્રજ્ઞેત્યુચ્યતે । આદ્યા પ્રજ્ઞા વિપશ્યના પશ્ચાપ્રજ્ઞેત્યુચ્યતે ।
યથોક્તં સૂત્રે- શમથો ભાવિતો રાગં પ્રજહાતીતિ । ઇદં વિધ્નીભૂતપ્રહાણં ભવતિ । કેન તત્ જ્ઞાયતે । રૂપાદિષુ બાહ્યકામેષુ રાગો જાયતે । શમથૌષધં લબ્ધવતો ન પુનર્જાયતે । યથોક્તં સૂત્રે- યોગી નિરામિષાં પ્રીતિં લભમાનઃ સામિષાં પ્રીતિં જહાતિ ઇતિ । યદુક્તમવિદ્યાપ્રહાણમિતિ, તદાત્યન્તિકપ્રહાણમ્ । કેન તત્ જ્ઞાયતે । અવિદ્યાપ્રહાણાદ્ધિ રાગાદયઃ ક્લેશાઃ પ્રહીયન્તે નિરુધ્યન્તે નાવશિષ્યન્તે । સૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્- રાગવિરાગાત્ ચેતોવિમુક્તિઃ । ઇદં વિઘ્નીભૂતપ્રહાણં ભવતિ । અવિદ્યાવિરાગાત્ પ્રજ્ઞાવિમુક્તિઃ । ( સ્સ્સ્_478 ) ઇદમાત્યન્તિકપ્રહાણમ્ । ઇતિ । અસ્તિ ચ દ્વિધા વિમુક્તિઃ સામયિકવિમુક્તિઃ અકોપ્યવિમુક્તિરિતિ । સામયિકવિમુક્તિર્વિઘ્નીભૂતપ્રહાણમ્ । અકોપ્યવિમુક્તિરાત્યન્તિકપ્રહાણમ્ ।
(પૃ) સામયિકી વિમુક્તિઃ પઞ્ચવિધાનામર્હતામનાસ્રવા વિમુક્તિઃ । અકોપ્યા વિમુક્તિશ્ચાકોપ્યધર્મણો ઽર્હતો ઽનાસ્રવા વિમુક્તિઃ । કસ્માદ્વિધ્નીભૂતપ્રહાણમાત્રમુચ્યતે । (ઉ) નેયમનાસ્રવા વિમુક્તિઃ । કસ્માત્ । સમયવિમુક્તો હિ યત્ અધિકબલેન કઞ્ચિત્કાલં સંયોજનાનિ વિઘ્નયતિ નાત્યન્તં પ્રજહાતિ । પશ્ચાત્પુનઃ [સંયોજનાનિ]પ્રાદુર્ભવન્તિ । અતો નાનાસ્રવા[સા] ભવતિ । વિમુક્તિરિયં સામયિકતૃષ્ણાવિમુક્તિઃ । ક્ષીણાસ્રવસ્યાર્હતો નાસ્તિ કિઞ્ચિદિષ્યમાણમ્ । (પૃ) તથા ચેદ્ નાર્યસ્યેષ્યમાણં શીલમ્ । (ઉ) શૈક્ષાણામક્ષીણાસ્રવત્વાત્ આત્મમતિઃ કદાચિત્પ્રાદુર્ભવતિ । અતઃ શીલે જાયત ઇષ્ટમ્ । નાર્હતો ઽત્યન્તપ્રહીણાત્મમતેઃ ।

(પૃ) ગોધિકો ઽર્હન્ ષડ્વારં સામયિકવિમુક્તેઃ પરિહિણઃ । સપ્તમપરિહાણભયાદસિનાત્માનં જઘાન । યદિ સ આસ્રવાન્ વિનાશિતવાન્, નાત્માનં હન્યાત્ । અતો જ્ઞાયતે સમયવિમુક્તો નાનાસ્રવ ઇત્યુચ્યતે । (ઉ) અયં સ્પૃષ્ટાત્ સંયોજનપ્રહાણાત્સમાધેઃ પરિહીણઃ । અસ્માત્સમાધેઃ ષટ્કૃત્વ પરિહીણઃ । સપ્તમવારં સ્પૃષ્ટ્વા સમાધિમિમં આત્માનં હન્તુમૈચ્છત્ । તસ્મિન્ સમયે સંકલ્પિતો ઽર્હન્માર્ગમસ્પૃશત્ । અતો મારઃ શૈક્ષો વિવૃત્તકાયસ્કન્ધં મૃત ઇતિ આચતુર્દિગન્તં તદ્વિજ્ઞાપનાય યેન ભગવાન્ તેનોપસંક્રમ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ ।
શ્રાવકસ્તે [મહાવીર મરણં મરણાભિભૂઃ ।]
અકાંક્ષતે ચેતયતે [તન્નિષેધદ્યુતેન્દ્રિય] ।
અથ ખલુ ભગવાન્ [માર ઇતિ વિદિત્વા ત]મવોચત્ ।
[એવં હિ ધીરાઃ કુર્વન્તિ નાકાંક્ષન્તે [ચ] જીવિતમ્ ।]
સમૂલાં તૃષ્ણામૃદ્ગૃહ્ય ગોધિકઃ પરિનિર્વૃતઃ ॥ ઇતિ ।
(પૃ) યઃ ક્ષીણરાગઃ સ વિઘ્નીભૂતપ્રહાણકઃ । સૂત્ર ઉક્તં- રાગાચ્ચેતોવિમુક્તિઃ । દ્વેષમોહાભ્યાં પ્રજ્ઞાવિમુક્તિરિતિ । કિઞ્ચાહ- નન્દિરાગપ્રહાણાચ્ચેતો વિમુક્તિરિતિ । આહ- કામાસ્રવાચ્ચિત્તં વિમુચ્યત ઇતિ । એવં વિઘ્નીભૂતવિમુક્તિઃ સ્યાત્ ન પારમાર્થિકવિમુક્તિઃ । (ઉ) અત્રાપ્યુક્તમ્- અવિદ્યા પ્રહીયત ઇતિ । અતો જ્ઞાયત ઇયમાત્યન્તિકવિમુક્તિરિતિ । યદિ મતં રાગપ્રહાણં કદાચિદ્વિધ્નીભૂતપ્રહાણં, કદાચિદાત્યન્તિકપ્રહાણમિતિ । અનુત્પન્નતત્ત્વજ્ઞાનસ્યેદં વિધ્નીભૂતપ્રહાણમ્ । તત્ત્વજ્ઞાનાનુસારિણ અત્યન્તિકપ્રહાણમ્ । નાસ્તિ તુ કશ્ચિત્ [કેવલં] શમથં સ્પૃષ્ટ્વા રાગમાત્યન્તિકં પ્રજહાતીતિ । તથા ચેત્ તીર્થિકા અપિ રાગમાત્યન્તિકં પ્રજહ્યુઃ । વસ્તુતસ્તુ ન તથા । અતો જ્ઞાયત ઇદં વિઘ્નીભૂતપ્રહાણમાત્રમિતિ ।
(પૃ) સૂત્ર ઉક્તમ્- શમથેન ચિત્તં ભાવયતિ । વિપશ્યનામુપાદાય વિમુક્તિં સ્પૃશતિ । વિપશ્યનયા ચિત્તં ભાવયતિ । શમથમુપાદાય વિમુક્તિં સ્પૃશતીતિ । તત્ કથમ્ । (ઉ) યોગીયદિ સમાધિં પ્રતીત્ય ક્ષયમાલમ્બ્ય પ્રજ્ઞામુત્પાદયતિ । તદોચ્યતે શમથેન ચિત્તં ભાવયતિ । વિપશ્યનામુપાદાય વિમુક્તિં સ્પૃશતીતિ । યદિ વિક્ષિપ્તચિત્તેન સ્કન્ધધાત્વાયતનાદીનિ વિકલ્પયતિ । તત્પ્રતીત્ય ક્ષયમાલમ્બ્ય શમથં સ્પૃશતિ । તદોચ્યતે વિપશ્યનયા ચિત્તં ભાવયતિ । શમથમુપાદાય વિમુક્તિં સ્પૃશતીતિ । યદિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાદીનિ નિર્વેધભાગીયાનિ સ્પૃષ્ટ્વા ચિત્તં પરિગૃહ્ણાતિ । તદા શભથં વિપશ્યનાં યુગનદ્ધં ભાવયતીતિ । સર્વે ચ યોગિનો દ્વાવિમૌ ધર્મૌ નિશ્રિત્ય ચિત્તં નિરુધ્ય વિમુક્તિં સ્પૃશન્તિ ॥
શમથવિપશ્યનાવર્ગઃ સપ્તાશીત્યુત્તરશતતમઃ ।
188 સમાધિભાવનાવર્ગઃ
(પૃ) ભવાનવોચત્- સમાધિં ભાવયેદિતિ । સમાધિચિત્તમિદં પ્રતિણક્ષમુત્પન્નવિનાશિ । તત્ કથં ભાવયિતવ્યં ભવતિ । (ઉ) પ્રત્યક્ષં પશ્યામઃ ખલુ કાયિકં કર્મ પ્રતિક્ષણવિનાશ્યપિ ભાવનાવશાદ્વિભિન્નકૌશલં ભવતિ । ભાવનાવશાત્ ચિરં પુનઃ પુનઃ પ્રવર્ત્યમાનં સત્ સુકરં ભવતિ । તથા વાચિકં કર્માપિ । અનુવિહિતાવૃત્તિ આવૃત્ત્યા ચ પ્રગુણીકૃતં દૃઢીભૂતઞ્ચ સુસ્મરણં ભવતિ યથાધ્યયનાદિ । માનસં કર્મ ચ ક્ષણિકમપિ ભાવયિતવ્યમિતિ જ્ઞાતવ્યમ્ । યથાગ્નિર્જન્યં વિકારયતિ । આપઃ શિલા ભેદયન્તિ । વાયુઃ પદાર્થાન્ વિધમતિ । એવં ક્ષણિકધર્માણાં સર્વેષાં સંહતાનાં બલમસ્તિ । ક્લેશા યથાવાસનમનુવર્ધન્તે । યથા કશ્ચિત્ પુનઃ પુનર્મૈથુનચિત્તં ભાવયન્ બહૂન્ કામાનભિનિર્વર્તયતિ । તથા દ્વેષમોહાવપિ । યથોક્તં સૂત્રે- યો યદ્વસ્તુચિત્તં મનસિ કરોતિ સ તત્ર પ્રતિપન્નઃ । તદ્યથા સદા કામવિતર્કચિત્તમનુસરન્ કામાય પ્રતિપદ્યતે । એવમન્યૌ દ્વૌ વિતર્કાવપિ । ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે ચિત્તમિદં ક્ષણિકમપિ ભાવયિતવ્યં ભવતીતિ ।
ભાવના નામોપચયઃ । દૃશ્યન્તે દૃષ્ટે સર્વે ધર્માઃ સોપચયાઃ । યથોક્તંસૂત્રે- યોગી ખલુ અયોનિશો મનસિકારાત્ કામાદીનાસ્રવાનનુત્પન્નાનુત્પાદયતિ । ઉત્પન્નાન્ વિવર્ધયતિ । યદવરાન્મધ્યમુત્પાદયતિ । મધ્યાદુત્તમમુત્પાદયતિ । તદ્યથા બીજાદઙ્કુરમઙ્કુરાત્કાણ્ડં કાણ્ડાન્નાળં નાળાત્ પત્રં પત્રાત્પુષ્પં પુષ્પાત્ફલમિતિ પ્રત્યક્ષતો હેતુતો ઽનુપૂર્વં વિવર્ધતે । સમાધિસમ્પ્રજન્યાદિધર્મા અપ્યેવમેવ સ્યુઃ । પ્રત્યક્ષતો દૃષ્ટં ખલુ વાસિતતિલસ્ય ગન્ધઃ સંઙ્ગ્ક્રાત્યા વર્ધત ઇતિ । અયં ગન્ધસ્તિલઞ્ચ પ્રતિક્ષણમવિદ્યમાનં, તથાપિ તદ્વાસનાબલમસ્તિ । અતો જ્ઞાયતે ક્ષણિકા ધર્મા અપિ ભાવયિતવ્યા ઇતિ ।
(પૃ) તિલં વર્તમાનધર્મઃ । વાસિતો ગન્ધ આગન્તુકઃ । અવિદ્યમાનં ચિત્તં ક્ષણિકજ્ઞાનેનાગત્ય ભાવ્યતે । કથં દૃષ્ટાન્તો ભવેત્ । (ઉ) નાસ્તિ કશ્ચિદ્વિદ્યમાનધર્મઃ સર્વે ચ ધર્માઃ ક્ષણિકા ઇતિ પૂર્વમેવ સાધિતમ્ । અતો નાસ્તિ દૂષણમ । યદિ ધર્મા અક્ષણિકાઃ, ન ભાવયિતવ્યાઃ । સ્વરૂપત એવ સદાસ્થિતસ્ય ભાવનયા ક ઉપકારઃ । યદિ ધર્મઃ પ્રતિક્ષણવિનાશિ, ( સ્સ્સ્_481 ) [તદા] અવરાન્મધ્યં મધ્યાદુત્તમમિતિ ધર્મસ્ય ભાવના ભવેત્ । (પૃ) કુસુમાનિ તિલં પ્રાપ્ય વાસયન્તિ । જ્ઞાનન્તુ ન ચિત્તમાપ્નોતિ । અતો નાસ્તિ ભાવના । (ઉ) પૂર્વકર્મદૃષ્ટાન્તે પ્રતિપાદિતમિદમ્ । યદુત્તરભાવિકર્મ ન પૂર્વભાવિકર્મ પ્રાપ્નોતિ । પુર્વવચનં નોત્તરભાવિવચનમપેક્ષતે । તથાપિ કાયિકવાચિકકર્મણોરસ્તિ ચ ભાવનાલક્ષણમ્ । અતો ઽપ્રાપ્તં ન ભાવ્યત ઇતિ તવ વચનં ન દૂષણાય ભવતિ । પ્રત્યક્ષતો દૃશ્યતે ચ હેતુફલયોરયૌગપદ્યે ઽપિ ભવત્યેવ હેતોઃ ફલં ભવતીતિ । એવં ચિત્તધર્મસ્ય ક્ષણિકત્વે ઽપિ ભાવનાસ્ત્યેવ । યથા ચ બીજં સલિલસિક્તમઙ્કુરાદીનપ્રાપ્યાપિ અઙ્કુરાદીનઙ્કુરયતિ । એવં પ્રજ્ઞા પૂર્વચિતં ભાવયતિ તદૂર્ધ્વચિત્તમુપચિતં ભવતિ ।
(પૃ) યદિ ક્ષણિકાત્તિલાત્ તિલાન્તરં જાયતે । કિમિદં તિલં વાસિતં જાયતે, અવાસિતં વા । યદ્યવાસિતં જાયતે, નૈવ ભવેદ્વાસનાવત્ । યદિ વાસિતં જાયતે । પુનઃ ક ઉપયોગશ્ચિરવાસન [ક્રિય]યા । (ઉ) વાસનાહેતુત્વાત્ । યથા બિજાત્સલિલસિક્તાદઙ્કુરો ઽઙ્કુરયતે । એવં પૂર્વકુસુમયોગં પ્રતીત્ય તિલાન્તરં જાયતે । ઇદં તુ વાસિતં જાયતે । ભવાનવોચત્- ક ઉપયોગશ્ચિરકાલવાસનયેતિ । યથા ભવતાં સૂત્ર ઉક્તં- અગ્નિસંયોગાદણુષુ કૃષ્ણવર્ણે નિરુદ્ધે રક્તવર્ણં જાયત ઇતિ । યદ્યાદાવગ્નિસંયુક્તધર્મસ્ય કૃષ્ણવર્ણં નિરુધ્યત ઇતિ । ન સ્યાત્પુનઃ કૃષ્ણવર્ણસ્યોત્પત્તિઃ । યદ્યાદાવગ્નિસંયુક્તધર્મસ્ય રક્તવર્ણમુત્પદ્યત ઇતિ પુનઃ પશ્ચાદગ્નિસંયુક્તધર્મઃ કિમર્થમ્ । યદ્યાદાવગ્નિસંયોગકાલે કૃષ્ણવર્ણમુત્પદ્યતે । રક્તવર્ણં નૈવોત્પદ્યેત । યદિ દ્વિતીયક્ષણે રક્તવર્ણં જાયતે । પુનરશ્ચિરકાલાગ્નિસંયોગઃ કિમર્થમ્ । યદિ ભવતામભિસન્ધિઃ રક્તવર્ણં ક્રમશો જાયત ઇતિ । ચિત્તમપ્યેવમિતિ કો દોષઃ । તથા વિપરિણામાદિરપિ ।

સર્વે ધર્મા સહેતુસપ્રત્યયા અપિ ક્રમશો જાયન્તે । યથા ગર્ભાધાનાદિક્રમેણ શરીરમભિનિર્વર્ત્યતે । એવં પ્રજ્ઞાસમાધ્યાદયો ધર્માઃ ક્ષણિકા અપિ અવરમધ્યોત્તમધર્મક્રમેણ જાયન્તે । ભાવનાધર્મઃ સૂક્ષ્મો ઽપિ ચિત્તસન્તતિમન્યથયતિ । યથા પક્ષચ્છદસ્યોષ્મણિ મૃદુન્યપિ અણ્ડં ક્રમશો વિક્રિયતે । પાણિતલમાંસમર્દનાત્ વાશીજટા સૂક્ષ્મશઃ ક્ષીયતે । એવં ચિત્તમપિ । સમાહિતપ્રજ્ઞા સૂક્ષ્મેત્યતઃ ક્રમશો ભાવ્યતે । ધર્મં ભાવયન્ પ્રાપ્તિકાલે તાવત્ જાનાતિ ।
યથોક્તં ગાથાયામ્-
આચાર્યાત્સર્વમાદત્તે, સર્વ[તત્] મિ(મૈ?)ત્રહેતુકમ્ ।
આત્મચેતનયા સર્વ, સર્વ પાકે કાલમપેક્ષતે ॥ ઇતિ ।
કશ્ચિદજસ્રમધીયાનો ઽપિ ન પ્રત્યેતિ પરિપવ્કકાલિક ઇવ । યથા બહુભિઃ પુષ્પૈરેકસ્મિન્ સમયે તિલં વાસયતિ ન યથા પુષ્પાલ્પાનિ ક્રમશશ્ચિરં વાસયન્તિ । મેદસા પરિપુષ્ટિઃ જલે [નૌકા] નિમજ્જનં ભિત્તિનિર્માણં ઇત્યાદિરપિ તથા । પ્રત્યક્ષં ખલુ [નઃ] બીજાઙ્કુરાદીનામુપચયો ઽતિસૂક્ષ્મઃ, નૈવ દ્રષ્ટું શક્યતે । તેષાં દૈનન્દિન ઉપચયઃ ક્લેશાનાં ગણના । બાલકાદીનાં શરીરં સ્તન્યપાનાદિના પરિપચ્યત ઇતીદમપિ તથા સ્યાત્ । અતો જ્ઞાયતે ધર્મભાવના સૂક્ષ્મા પ્રણીતા દુરવબોધા ચેતિ ।
(પૃ) કદાચિદ્ધર્મો યુગપદુપચીયતે । કશ્ચિત્પૂર્વં રૂપમદૃષ્ટ્વાપિ તદ્દર્શનમાત્રેણ તત્રાભિનિવિશતે । કશ્ચિદલ્પકાલે ઽપિ બહુ પ્રતિસંવેદી ભવતિ । કસ્માદુચ્યતે ક્રમિકૈવ ભાવનેતિ । (ઉ) સર્વસ્યાતીતભાવિત્વાત્ । અતો જ્ઞાયત ઉપચિતા ભાવના ક્રમિકેતિ । ઇદં પ્રતિપાદિતમેવ । ન ચિત્તોત્પાદમાત્રેણ યત્કિઞ્ચિત્સાધયતિ । યથોક્તં સૂત્રે- યઃ કુશલધર્મેષુ ન ભાવનાયોગમનુયુક્તઃ કુશલધર્માનનુપાદાય કેવલં પ્રણિદધાતિ આસ્રવેભ્યશ્ચિત્તવિમોકમ્ । નૈવાસ્ય ચિન્તિતં પ્રણિધાનાદ્ભવતિ । કુશલધર્મેષુ ભાવનાયોગાનનુયુક્તત્વાત્ ઇતિ ।
યોગી યદિ કુશલધર્મેષુ ભાવનાયોગમનુયુક્તો ભવતિ । અકૃતપ્રણિધાનસ્યાપિ [તસ્ય] આસ્રવેભ્યશ્ચિત્તં વિમુચ્યતે । હેતોર્હિ ફલં જાયતે ન પ્રણિધાનાત્ । તદ્યથા પક્ષિણામણ્ડસંસ્પર્શ આવશ્યકઃ । ન પ્રણિધાનાત્ જન્તુરણ્ડાન્નિર્ગચ્છતિ । ન ચ પ્રણિધાનાત્પ્રદીપપ્રકાશઃ પરિશુદ્ધો ભવતિ । કિન્તુ પરિશુદ્ધતૈલં પરિશુદ્ધવર્તિકાઞ્ચોભયમપેક્ષ્ય [અન્ય]વસ્તુસંસ્પર્શચાઞ્ચલ્યરાહિત્યે ચ તત્પ્રકાશઃ પરિશુદ્ધો ભવતિ । કિઞ્ચ ન પ્રણિધાનમાત્રેણ ધાન્યં લભ્યતે । કિન્તુ અવશ્યં સૂક્ષેત્રસદ્બીજર્તુવૃત્તિસમીક્રિયાકૃષિકર્મણાં સાકલ્યે તત્પ્રતિલાભો ભવતિ । નાપિ ચ પ્રણિધાનમાત્રાત્ દેહો રૂપં બલઞ્ચ લભતે । અવશ્યં વસ્ત્રૌષધાહારપોષણાદિપ્રત્યયેન તુ પરિપૂર્ણો ભવતિ । એવં ન પ્રણિધાનમાત્રાદાસ્રવાણાં ક્ષયો ભવતિ । અવશ્યં તત્વજ્ઞાનમપેક્ષ્ય વિમુચ્યતે । કો જ્ઞાની હેતોઃ ફલં જાયત ઇતિ પ્રજાનન્ તદ્ધેતુમુપેક્ષ્ય અન્યસ્માત્ફલમાકાંક્ષેત ।
ધર્મ ભાવયન્ દૃષ્ટ એવ ફલવિપાકં પશ્યતિ । યથોક્તં સૂત્રે- તિષ્ઠન્તુ સપ્તદિનાનિ મયા શાસિતાઃ શ્રાવકા મુહૂર્તં તાવત્કુશલધર્મં ભાવયન્તો ઽપ્રમાણવર્ષેષુ નિત્યં સુખાં વેદનાં સ્પૃશન્તિ ઇતિ । ભિક્ષુણ્યો ભદન્તમાનન્દમવોચન્- વયં સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ સુપ્રતિષ્ઠિતચિત્તા વિહરન્ત્યઃ પૂર્વેણાપરં વિશેષં સમ્પ્રજાનીમ ઇતિ । સૂત્રે ચ ભગવાન્ ભિક્ષૂનામન્ત્ર્યાહ- અશઠસ્ય મામુપસઙ્ક્રમતો યન્મયા પ્રાતરુપદિષ્ટો ધર્મઃ તદર્થ સાયં વિન્દતે । યત્ સાયમુપદિષ્ટો ધર્મઃ પ્રાતસ્તદ્ધિતં વિન્દત ઇતિ । યચ્ચાર્હન્માર્ગં સ્પૃશતિ ન તત્ પરપુદ્ગલઃ પ્રયચ્છતિ । નાનન્યપુદ્ગલઃ । કેવલં સમ્યગ્ઘેતુભાવનાતસ્તદ્ધિતમાપ્નોતિ । અનુત્તરં બુદ્ધમાર્ગ એવ નનુ કુશલધર્મસ્યોપચિતભાવનયા સ્પૃશતિ । યથોક્તં સૂત્રે- ભગવાન્ ભિક્ષૂનામન્ત્ર્યાહ- દ્વૌ ધર્મૌ નિશ્રિત્યાહમનુત્તરં માર્ગં સમાપન્નઃ યત્ શુભાભિરતાવનિર્વેદો માર્ગભાવનાયામક્લાન્તિશ્ચ ઇતિ । ભગવતઃ કુશલધર્માણાં નાસ્તિ સીમા ।
બોધિસત્ત્વાઃ સમાધિમસ્પૃશન્તો ઽપિ ન કુસીદા ભવન્તિ । કસ્માત્ । કુશલે ઽકૃતે ન કિઞ્ચિલભ્યતે । કુશલે કૃતે ઽપિ નાકારે પરિવૃત્તિઃ । કુશલમકુર્વતો નૈવ ક્ષૈમં ભવતિ । ઇદં ચિન્તયિત્વા વીર્યમારભમાણઃ કુશલધર્મં ભાવયેત્ । વીર્યમારભમાણસ્ય લાભો વા ભવતિ હાનિર્વા । અકૃતવીર્યસ્ય નૈવાસ્તિ પ્રત્યાશા । અતો ભાવનામારભેત મા પરિખેદો ભૂદિતિ । પ્રાજ્ઞઃ પર્યવસાને ઽવશ્યં મુચ્યતે । ભાવનાવિનિર્મુક્તસ્ય ન પુનરસ્ત્યુપાયઃ । અતઃ પ્રાજ્ઞેન ભાવનારબ્ધવ્યા, મા પરિખેદો જનયિતવ્યઃ । યોગી સુચરિતચર્યાયા અસ્તિ ફલવિપાક ઇત્યનુસ્મૃત્ય અલભમાનો ઽપિ ન વિષાદં કરોતિ । કિઞ્ચ યોગી મનસિ કુર્યાત્- મયા ભાવનાયાઃ ફલવિપાકો ઽનુપ્રાપ્ત એવ । પૂર્વાગતૈઃ સત્ત્વૈઃ સર્વેષાં ધ્યાનસમાધીનાં [ફલવિપાકસ્ય] અનુપ્રાપ્તત્વાત્ । મમેદાનીં સમ્યગ્ભાવનાપિ ફલવિપાકમનુપ્રાપ્સ્યતીતિ । અતો ન પરિખિદ્યાત્ ।
સુચરિતશાલિનિ તથાગતઃ પ્રત્યક્ષં કરોતિ । અહમિદાનીં સમ્યગાચરામીત્યતો જ્ઞાનમવશ્યમનુપ્રાપ્સ્યતે । અહં માર્ગસમાપત્તિપ્રત્યયસમ્પન્નઃ યત્ મનુષ્યદેહપ્રાપ્તિરવિકલેન્દ્રિયતા પુણ્યપાપવિજ્ઞાતૃતા વિમુક્તાવપિ ચાધિમુક્તતા અભ્યાગતસમ્બુદ્ધિતા ઇત્યેતૈઃ પ્રત્યયૈઃ સમન્વિતઃ કથં ન ભાવનાફલવિપાકમનુપ્રાપ્સ્યે । વીર્યસમાચરણમમોઘમેવ । અતો ન પરિખિદ્યતે । ( સ્સ્સ્_484 ) ક્લેશાનાં પ્રહાણમતિસૂક્ષ્મં દૂરવબોધં વાશીજટાયાં ક્રમશઃ ક્ષયવત્ । મમ ક્લેશાનામપિ ભવેત્પ્રહાણમ્ । સૌક્ષ્મ્યાત્પરં ન સમ્બુધ્યતે । અતો જ્ઞાયતે કુશલં ભાવયિતું વીર્યમુત્તમં ભવતીતિ । અલ્પીયસી પ્રજ્ઞાપિ ક્લેશાન્ વિનાશયતિ યથા અલ્પીયાન્ પ્રકાશો ઽન્ધકારમપનયતિ । એવમલ્પીયસીં પ્રજ્ઞાં લભમાનઃ કૃતકૃત્યો ભવતિ । અતો ન પરિખિદ્યતે । દીર્ઘકાયે ઽપિ દુસ્સાધના યત્ સમાધિસમાપત્તિઃ । યદિ સમાધિં સમાપદ્યતે । તદાન્યે ગુણા અચિરેણ ભવન્તિ । અતઃ ક્ષિપ્રમલભમાનો ઽપિ ન પરિખિદ્યતે ।

યોગી સમનુચિન્તયેત્ સમાધિસમાપત્તિરતિકૃચ્છ્રા યથા પુરા બોધિસત્ત્વઃ પુણ્યેન પ્રજ્ઞયા ચ ઘનિષ્ઠઃ ષટ્વર્ષાણિ વ્યવસ્યન્ અન્તે ઽનુપ્રાપ્તઃ । અન્યેષાં ભિક્ષૂણાં સમાધિસમાપત્તિરપિ કૃચ્છ્રા, કિં પુનર્મમ પૃથગ્જનસ્ય મન્દેન્દ્રિયસ્ય વેગેનાનુપ્રાપ્તિરિતિ । એવમનુચિન્ત્ય ન પરિખિદ્યેત । યોગિભિરવશ્યં કર્તવ્યં યત્ સમાધિભાવના, નાસ્તિ પુનઃ કર્માન્તરમ્ । અતો ઽનનુપ્રાપ્તસ્યાનુપ્રાપ્તયે ભાવયિતવ્યમ્ । ભાવયિતા સમાધિમસમાપન્નો ઽપિ કાયપ્રવિવેકલાભી ભવતિ । પ્રવિવિક્તકાયસ્ય સમાધિઃ સુલભો ભવતિ । સમાધિભાવનામારભમાણો ભગવદનુગ્રહસ્યાનૃણો ભવતિ । પ્રવિવેકચારિત્વાત્ યોગાવચર ઇત્યાખ્યામપિ વિન્દતે । દીર્ઘકાલં કુશલં ભાવયતઃ કુશલસ્વભાવઃ સિધ્યતિ । યાવત્કાયપ્રવૃત્તિ કુશલમેવ સદાનુપતતિ । અતઃ સુજનૈઃ સઙ્ગચ્છેત । ઇદં મહતે ઽર્થાય ભવતિ । સદા કુશલસ્ય ભાવયિતા દૃષ્ટ એવ કાયેન આસ્રવાણાં ક્ષયં સ્પૃશેત્ । યદિ વા મરણકાલે સ્પૃશેત્ યદિ વા આયુષો ઽન્તે સુસ્થાન ઉપપદ્ય તદન્તરા સ્પૃશેત્ । ઇતિ યથાધર્મશ્રવણાનુશંસ ઉક્તમ્ ।
યોગી અધ્યાત્મં ચિત્તં વીરલક્ષણં પુરસ્કૃત્યૈવં ચિન્તયતિ અહં ક્લેશાવરણમપર્યાદાય ન કદાચિદ્વૃથા પ્રતિનિવર્ત ઇતિ । કિઞ્ચ યોગી માનચિત્તમાશ્રિત્યૈવં ચિન્તયતિ- શ્રદ્ધાદીનિ કુશલેન્દ્રિયાણિ સન્તીતિ અન્યે સમાધિં પ્રતિપદ્યન્તે । મમાપીદાનીં સન્તિ । કિમર્થં ન સમાપદ્ય ઇતિ । યથા પુરા બોધિસત્ત્વઃ અરાડાદિભ્યો મુનિભ્યો ધર્મં શ્રુત્વૈવમચિન્તયત્ ઇમે શ્રદ્ધાદિકુશલેન્દ્રિયત્વાત્ ધર્મમનુપ્રાપ્નુવન્ । સમાપીદાનીં સન્તિ કસ્માન્નાનુપ્રાપ્સ્યામીતિ । યોગી પ્રજાનાતિ- ક્લેશા દુર્બલાઃ પ્રજ્ઞા બલવતી । તત્પ્રહાણં કિમિતિ દુષ્કરમિતિ । યથોક્તં- ભિક્ષુઃ ષડ્ભિર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતો મુખમારુતેન હિમવન્તં [પર્વતરાજમપિ] પ્રદલયેત્ । કઃ પુનર્વાદો અવિદ્યામિતિ ।
કિઞ્ચ યોગી ચિન્તયતિ- અહં પૂર્વાધ્વનિ ન સમાધિં ભાવિતવાન્ । અત ઇદાનીં નાનુપ્રાપ્નોમિ । ઇદાનીં ન પ્રયતે પશ્ચાત્પુનર્નાનુપ્રાપ્સ્યામીતિ । અતો ભાવનામારભતે । સદા સમાધિભાવિત્વાત્ ચિત્તમેકત્ર પ્રતિતિષ્ઠતિ । યથા ઘટસ્ય પ્રવર્તનમનુપરતમવશ્યમેકત્ર પ્રતિતિષ્ઠતિ । અપિ ચ યોગી ચિન્તયતિ- યદ્યહં સદા વીર્યમારભે યદિ ચાનનુપ્રાપ્તમનુપ્રાપ્નોમિ । તદોર્ધ્વંમવશ્યં ન વિપ્રતિસરિષ્યામીતિ । અતશ્ચિત્તૈકાગ્ર્યેણ સમાધીન્ ભાવયિતુમારભેત ॥
સમાધિભાવનાવર્ગો ઽષ્ઠાશીત્યુત્તરશતતમઃ ।
189 માર્ગસત્યસ્કન્ધે જ્ઞાનાધિકારે જ્ઞાનલક્ષણવર્ગઃ
તત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞા જ્ઞાનમિત્યાખ્યાયતે । તત્ત્વં યત્ શૂન્યાનાત્મતા । તસ્ય પ્રજ્ઞા તત્ત્વજ્ઞાનં ભવતિ । પ્રજ્ઞાપ્તૌ પ્રજ્ઞેતિ સંજ્ઞા ન તુ જ્ઞાનમ્ । કસ્માત્ । ઉક્તં હિ સૂત્રે- યથાસિઃ પરિકૃન્તતિ । આર્યશ્રાવકાઃ પ્રજ્ઞાસિના સંયોજનાનુબદ્ધાન્ અનુશયપર્યવનદ્ધાન્ સર્વાન્ ક્લેશાન્ સમુચ્છેદયતિ । નાન્યધર્મેણેતિ વદન્તિ । નાતત્ત્વ[જ્ઞાને] ન ક્લેશાન્ સમુચ્છેદયતિ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે પ્રજ્ઞૈવ તત્ત્વ[જ્ઞાન]મિતિ ।
(પૃ) યત્ ભવાનાહ- પ્રજ્ઞૈવ ક્લેશાન્ સમુચ્છેદયતીતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । સંજ્ઞયાપિ હિ ક્લેશાન્ સમુચ્છેદયતિ । યથોક્તં સૂત્ર- અનિત્યસંજ્ઞા ભાવિતા [બહુલીકૃતા] સર્વં કામરાગં પર્યાદાતિ । [સર્વં] રૂપરાગં [સર્વ]ભવરાગં [સર્વ]મસ્મિમાનં [સર્વા]મવિદ્યાઞ્ચ પર્યાદાતિ । ઇતિ । (ઉ) મૈવમ્ । પ્રજ્ઞયા યઃ ક્લેશાનાં સમુચ્છેદઃ [સ એવ] સંજ્ઞયેત્યુચ્યતે । ( સ્સ્સ્_486 ) અસ્તિ ભગવતો દ્વિવિધં વચનં- પરમાર્થવચનં સંજ્ઞાવચનમિતિ । યથોક્તં સૂત્રે- મૈત્રી વ્યાપાદં સમુચ્છેદયતીતિ । અયં મૈત્રીધર્મઃ પરમાર્થતો ન સંયોજનં સમુચ્છેદયતિ । જ્ઞાનમાત્રં સમુચ્છેદયતિ । યથોક્તં- જ્ઞાનાસિઃ સર્વાન્ ક્લેશાન્ સમુચ્છેદયતિ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે મૈત્રી સંયોજનં સમુચ્છેદયતીતિ સંજ્ઞાવચનમ્ । કિઞ્ચોક્તં પ્રજ્ઞાર્થસૂત્રે- વિમુક્તિં પ્રજાનાતીતિ પ્રજ્ઞા । કિં વસ્તુ વિમુક્તિરિતિ પ્રજાનાતિ । યત્ અનિત્યં રૂપં અનિત્યમિતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । અનિત્યા વેદના, સંજ્ઞા, સંસ્કારા, વિજ્ઞાનમનિત્યમિતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ઇયં પ્રજ્ઞૈવેતિ । કિઞ્ચાહ- આર્યશ્રાવકાઃ સમાહિતા યથાભૂતં પ્રજાનન્તીતિ । અતો જ્ઞાયતે પરમાર્થ એવ પ્રજ્ઞેતિ । પ્રજ્ઞાદૃષ્ટાન્તે ચોક્તમ્- જ્ઞાનમસિઃ પ્રજ્ઞા ઇષુરિત્યાદિ । દૃષ્ટાન્તો ઽયં સર્વક્લેશપ્રહાણમુપદર્શયતિ । તત્ત્વજ્ઞાનમેવ ક્લેશાન્ સમુચ્છેદયતીત્યતઃ પ્રજ્ઞૈવ તત્ત્વ[જ્ઞાન]મિતિ જ્ઞાયતે । ઉક્તઞ્ચ ગાથાયામ્-
યોગી પશ્યતિ વૈ લોકે સર્વે દેવાશ્ચ માનુષાઃ ।
તત્ત્વજ્ઞાનપરિભ્રષ્ટા નામરૂપે ઽભિનિવિષ્ટાઃ ॥ ઇતિ ।
લૌકિકા ભૂયસા તુચ્છકં નિત્યં સુખં સુભમિત્યાદિ દૃષ્ટ્વા તત્ત્વજ્ઞાનાદ્ભષ્ટા ભવન્તિ । યઃ પરમાર્થતઃ શૂન્યમનાત્મ ઇત્યાદિ પશ્યતિ, સ તત્ત્વજ્ઞાની ભવતિ । અતો જ્ઞાયતે પ્રજ્ઞૈવ તત્ત્વ[જ્ઞાન]મ્ ઇતિ ।
આહ ચ ભગવાન્ સૂત્રે- યસ્ય ધનં વિનષ્ઠં, તસ્યાલ્પીયાન્ લાભો વિનષ્ટઃ । યસ્ય પ્રજ્ઞા વિનષ્ટા, તસ્ય મહીયાન્ લાભો વિનષ્ટ ઇતિ । કિઞ્ચાહ- લાભેષુ ધનમલ્પીયાન્ લાભઃ । પ્રજ્ઞા તૂત્તમો લાભ ઇતિ । આહચ- પ્રદ્યોતાનાં ચન્દ્રસૂર્યપ્રદ્યોત અલ્પીયાન્ પ્રજ્ઞાપ્રદ્યોતો ઽગ્ર ઇતિ । યદિ પ્રજ્ઞા ન તત્ત્વ[જ્ઞાનં], કસ્માદેવં વદેત્ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- પ્રજ્ઞેન્દ્રિયમાર્યસત્યસઙ્ગૃહીતમિતિ । આહ ચ- દુઃખસમુદયજ્ઞાનાદિઃ તત્ત્વ[જ્ઞાન]મિતિ પ્રજાનીયાત્ । પરમાર્થસત્યાલમ્બનેયં પ્રજ્ઞા ઇતિ । આહ ચ- [બોધિપક્ષિક]ધર્મેષુ પ્રજ્ઞા અગ્રા ઇતિ । ( સ્સ્સ્_487 ) કિઞ્ચાહ- અનુત્તરા સમ્યક્સમ્બોધિઃ પ્રજ્ઞેન્દ્રિયમિત્યભિધીયતે ઇતિ । અતઃ સા તત્ત્વમિતિ । ભગવતો દશ બલાનિ જ્ઞાનમયાનિ । અતો જ્ઞાયતે પ્રજ્ઞા વસ્તુતઃ પરમાર્થાલમ્બના ભવતીતિ । (પૃ) તથા સતિ પ્રજ્ઞા અલૌકિકી ભવેત્ । (ઉ) વસ્તુતો ઽલૌકિકી પ્રજ્ઞા । કેનેદં જ્ઞાયતે । લૌકિકં ચિત્તં પ્રજ્ઞપ્તિમવલમ્બતે । લોકોત્તરં ચિત્તં નૈરાત્મ્યશૂન્યતામવલમ્બતે । કસ્માત્ । પ્રજ્ઞપ્તિર્હિ લોક એવ । પ્રજ્ઞપ્તેરતિક્રાન્તં લોકોત્તરમ્ ।
(પૃ) ભવદુક્તં ન યુજ્યતે । કસ્માત્ । ઉક્તં હિ સૂત્રે- કિં વિજાનાતિ વિજ્ઞાનમ્ । યદુત રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શાન્ વિજાનાતિ । યથા સ્કન્ધધાત્વાયતનાદીનિ વિજ્ઞાનેન વિજાનાતિ । ઇદં વિજ્ઞાનં લોકોત્તરં ભવેત્ । ઇતિ । અતો લૌકિકં ચિત્તં પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રમાલમ્બતે ન તત્ત્વમિતિ ભવદ્વચનમયુક્તમ્ । મનોવિજ્ઞાનમપિ તત્ત્વાલમ્બનમ્ । વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાદ્યાલમ્બિત્વાત્ । કિઞ્ચાહ ભગવાન્- દ્વે સમ્યક્ દૃષ્ટી લૌકિકી લોકોત્તરેતિ । પુણ્યપાપાદ્યસ્તિત્વ [સમ્યક્ દૃષ્ટિ]લૌકિકી યદાર્યશ્રાવકાણાં દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગાનાલમ્બ્ય અનાસ્રવસ્મૃત્યા સમ્પ્રયુક્તા પ્રજ્ઞા લોકોત્તરા । ઉક્તઞ્ચ ગાથાયામ્-
લૌકિકોત્તમદૃષ્ટીકો યાતાયાતો ઽપિ સંસૃતૌ ।
અધ્વનાં શતસાહસ્રં ન યાવદ્દુર્ગતૌ ગતઃ ॥ ઇતિ ।

ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- મિથ્યાચારિણઃ સુસ્થાને જન્મ ભવતિ । અસ્ત્ય પાપકર્મણો ઽનભિનિર્વૃત્તૌ કુશલપ્રત્યયઃ પૂર્વં વિપચ્યતે । કદાચિન્મરણકાલે સમુપસ્થિતે સમ્યક્ દૃષ્ટિસમ્પ્રયુક્તં કુશલચિત્તમભિમુખીભવતિ । અતઃ સુસ્થાને જાયતે । ઇતિ । દશસુ કુશલ[કર્મ]પથેષ્વપિ સમ્યગ્દૃષ્ટિરુક્તા । કથં ભવાનાહ લોકોત્તરં જ્ઞાનમિતિ । આહ ચ ભગવાન્- ત્રિવિધા પ્રજ્ઞા શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા, ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા, ભાવનામયી પ્રજ્ઞા । શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા લૌકિકી । ભાવનામયી ઉભયવિધા ઇતિ । કિઞ્ચ ભગવાન્ [આનાપાન]સ્મૃતિં જનયામાસ । રાહુલો ભિક્ષુરપરિનિષ્પન્નાં વિમુક્તિપ્રજ્ઞામનુપ્રાપ । આહ ચ પઞ્ચધર્મા અપરિપવ્કં વિમુક્તિચિત્તં વિપાચયન્તિ ઇતિ । એષા સર્વા લૌકિકી પ્રજ્ઞૈવ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- કેચિદભિનિષ્ક્રમણકુશલાઃ, ન વિપશ્યનાકુશલાઃ । કેચિદ્વિપશ્યનાકુશલાઃ ન સન્તરણકુશલા ઇતિ । લૌકિક જ્ઞાનલાભિતયા અભિનિષ્ક્રમણકુશલ ઇત્યુચ્યતે । ચતુસ્સત્યાદર્શિતયા ન વિપશ્યનાકુશલઃ । ( સ્સ્સ્_488 ) ચતુસ્સત્યાનિ પશ્યન્નપિ આસ્રવક્ષયાલાભિતયા ન સન્તરણકુશલઃ । ભગવાન્ સ્વયમાહ- ધર્મજ્ઞાનમન્વયજ્ઞાન પરચિત્તજ્ઞાનઞ્ચ લૌકિકં જ્ઞાનમિતિ । કિઞ્ચાહ- પૂર્વનિવાસજ્ઞાનં ચ્યુત્યુપપત્તિજ્ઞાનં સાસ્રવમિતિ । અપિ ચાહ- ધર્માણાં સ્થિતિજ્ઞાનં નિર્વાણજ્ઞાનં ભવતિ । ઇત્યાદિસૂત્રેષૂક્તત્વાત્ જ્ઞાતવ્યં અસ્તિ સાસ્રવં જ્ઞાનમિતિ ।
અત્ર પ્રતિબ્રૂમઃ । યદ્યસ્તિ સાસ્રવા પ્રજ્ઞા । ઇદાનીં વક્તવ્યં સાસ્રવાનાસ્રવયોઃ પ્રવિભક્તં લક્ષણમ્ । (પૃ) યો ધર્મો ભવે પાતકઃ સ સાસ્રવઃ । તદન્યો ઽનાસ્રવઃ । (ઉ) કો ધર્મો ભવે પાતકઃ । કો વા ન ભવે પાતકઃ । ઇદં પ્રતિવક્તવ્યમ્ । અપ્રતિબ્રૂવાણસ્ય નાસ્તિ સાસ્રવાનાસ્રવયોર્લક્ષણમ્ । યદ્ભવતોક્તમ્- અસ્તિ લૌકિકં ચિત્તમપ્રજ્ઞપ્ત્યવલમ્બનં યદ્વિષયાદીનાં વિજ્ઞાનમિતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । આહ ખલુ ભગવાન્- પૃથગ્જનાઃ સતતં પ્રજ્ઞપ્તિમનુધાવન્તીતિ । અસ્યાર્થઃ । સર્વપૃથગ્જનચિત્તં પ્રજ્ઞપ્તિં ન પર્યાદાતીત્યતઃ સદા અસ્મિતાલક્ષણમનુધાવતિ । નૈવ તતો વિસંયુજ્યતે । રૂપં પશ્યતો ઽપિ ન ઘટાદિલક્ષણાદ્વિસંયુજ્યતે ઇતિ । અતઃ પૃથગ્જન ચિત્તં ન તત્ત્વાર્થમવલમ્બતે । વેદનાસંજ્ઞાદીન્ ધર્માનવલમ્બમાનો ઽપિ અહં મમેતિ પશ્યતિ । અતો જ્ઞાયતે સર્વં લૌકિકં ચિત્તં પ્રજ્ઞપ્તિમવલમ્બત ઇતિ ।

યદુક્તં ભવતા- લૌકિકી પ્રજ્ઞા યદુત દ્વિધા સમ્યગ્દૃષ્ટિરિત્યાદિ ઇતિ । તત્રેદં પ્રતિવક્તવ્યમ્- અસ્તિ ચિત્તદ્વૈવિધ્યં મોહચિત્તં જ્ઞાનચિત્તમિતિ । પ્રજ્ઞપ્તિધર્માવલમ્બનં ચિત્તં મોહચિત્તમ્ । યત્ શૂન્યા નાત્મરૂપધર્મમાત્રાવલમ્બનં ચિત્તં જ્ઞાનચિત્તમ્ । યથોક્તમવિદ્યાવિભઙ્ગસૂત્રે- અવિદ્યા કતમા । યત્ પૂર્વાન્તે ઽજ્ઞાનમપરાન્તે ઽજ્ઞાનં પૂર્વાન્તાપરાન્તાજ્ઞાનં કર્મણ્યજ્ઞાનં કર્મવિપાકે ઽજ્ઞાનં પૂર્વાપરકર્મવિપાકાજ્ઞાનં ઇત્યાદિ તત્ર તત્ર યથાભૂતસ્યાજ્ઞાનમદર્શનમનભિસમયઃ તમઃ સંમોહઃ [અવિદ્યા]ન્ધકારઃ ઇયમુચ્યતે ઽવિદ્યા ઇતિ । યથાભૂતસ્યા જ્ઞાનમિતિ યત્ શૂન્યાનાત્મા જ્ઞાનમ્ । ઇદં પૃથગ્જનચિત્તં સદા પ્રજ્ઞપ્તિગતં સત્ પ્રજ્ઞપ્તિમવલમ્બતે । અતો ઽવિદ્યેત્યાખ્યાયતે । શૂન્યાલમ્બનં જ્ઞાનમ્ । ઇદાનીં યદિ સર્વં લૌકિકં જ્ઞાનં પ્રજ્ઞપ્તિમવલમ્બતે । પ્રજ્ઞપ્ત્યાલમ્બનં ચિત્તમવિદ્યા ભવતિ । કથમુચ્યતે અસ્તિ લૌકિકી પ્રજ્ઞા ઇતિ ।
(પૃ) ભવતોક્તવત્ પ્રજ્ઞપ્ત્યાલમ્બનં પ્રજ્ઞાલક્ષણમવિદ્યા । ઇદાનીમર્હતો ઽવિદ્યા ભવેત્ । ઘટાદ્યાલમ્બનચિત્તસ્ય સત્ત્વાત્ । (ઉ) અર્હતો નાસ્તિ ઘટાદ્યાલમ્બનં ચિત્તમ્ । કસ્માત્ । ( સ્સ્સ્_489 ) પ્રથમાભિ સમ્બોધિકાલ એવ સર્વપ્રજ્ઞપ્તિલક્ષણાનાં વિધ્વસ્તત્વાત્ । ક્રિયાર્થાર્ય કેવલમભિદધાતિ । ન તત્ર માનદૃષ્ટાવભિનિવિશતે । સન્તિ ત્રયો વાદાઃ- (1) દૃષ્ટિજઃ, (2) માનજઃ, (3) ક્રિયાર્થજ ઇતિ । ત્રિભ્યઃ ક્રિયાર્થો ભવતિ । પૃથગ્જના યદ્વદન્તિ ઘટ ઇતિ પુદ્ગલ ઇતિ । અયં વાદો દૃષ્ટિજઃ । શૈક્ષા આત્મદૃષ્ટિવિહીના અપિ સમ્યક્સ્મૃતિપ્રમોષત્ પઞ્ચસુ સ્કન્ધેષુ અસ્મિમાનલક્ષણેન વદન્તિ- અયં પુદ્ગલઃ અયં ઘટ ઇતિ । યથા ક્ષેમકસૂત્ર ઉક્તમ્ । ક્રિયાર્થજ ઇતિ યદર્હતઃ । યથા મહાકાશ્યપઃ સઙ્ઘાટિં દૃષ્ટ્વા આહ- ઇયં મમેતિ [યત્] દિવ્યર્દ્ધૌ વિચિકિત્સાં જનયતિ । ભગવાન્ તદ્વિવૃણ્વન્નાહ- અયમત્યન્તસમુદ્ધતમાનેન્દ્રિયઃ પ્રદગ્ધહેતુપ્રત્યયઃ કથં સાભિમાનઃ સ્યાત્ । પ્રજ્ઞપ્ત્યા પરં [તથા] વદતીતિ । અતો જ્ઞાયતે અસ્ત્યર્હતો ઘટાદિચિત્તમિતિ ।
(પૃ) યદ્યલૌકિકી પ્રજ્ઞા । દ્વે સમ્યગ્દૃષ્ટી ઇત્યાદી સૂત્રં કથં નેયમ્ । (ઉ) ઇદં સર્વં સંજ્ઞાજ્ઞાનમિતિ નામ્નોચ્યતે । ભગવાન્ ધર્માણાં તત્ત્વલક્ષણપ્રતિસંવેદી વિનેયસત્ત્વાનનુસૃત્ય વિવિધં નામ સ્થાપયતિ । યથા પ્રજ્ઞામેવ વેદનાદિનામ્નોપદિશતિ । યદુત વેદકઃ સર્વધર્મેભ્યો વિમુચ્યત ઇતિ । અપિ ચાહ અનિત્યાદિસંજ્ઞા ભાવિતા સર્વાન્ ક્લેશાન્ પરિભેદયતીતિ । આહ ચ- ચતુર્થમકૃષ્ણમશુક્લં કર્મ સર્વકર્માણિ શૈક્ષચેતનાખ્યાનિ ક્ષપયતીતિ । કિઞ્ચાહ- મનસા સર્વાનભિવિવેશાન્ પ્રજહાતીતિ । આહ ચ-
શ્રદ્ધયા તરતિ ઓઘમ્ અપ્રમાદેન ચાર્ણવમ્ ।
વીર્યેણ દુઃખમત્યેતિ પ્રજ્ઞયા પરિશુધ્યતિ ॥ ઇતિ ।
અપિ ચાહ- ચક્ષૂ રૂપદર્શનાયેચ્છતિ ઇતિ । ચક્ષુષિ વસ્તુતો ઽસત્યામપીચ્છાયાં ચિત્તમેવ દર્શનાયેચ્છત્ ચક્ષુર્નામ્નોચ્યતે ।
(પૃ) યદિ લૌકિકં જ્ઞાનં સંજ્ઞા । કસ્માત્ જ્ઞાનં ભવતિ । યદિ હેતુપ્રત્યયાન્ વિનોપદિષ્ટં જ્ઞાનમ્ । તદા સર્વાઃ સંજ્ઞા જ્ઞાનં ભવેત્યુઃ । વક્તવ્યા ચ દ્વિવિધા સંજ્ઞા લોકં પ્રતીત્ય સત્યં, પરમાર્થં પ્રતીત્ય સત્યમિતિ । (ઉ) મૈવમ્ । સંજ્ઞાયાઃ સન્તિ નાનાવિભાગાઃ । કાચિત્ મોહકાષ્ઠાત્મિકા સંજ્ઞા યાવત્ લૌકિકકુશલાકુશલાનિ ન વિજાનાતિ । કાચિદવરમોહાત્મિકા સંજ્ઞા કુશલાકુશલાનિ વિવેચયતિ । કાચિદલ્પમોહાત્મિકા સંજ્ઞા અસ્થિસંજ્ઞાદ્યાલમ્બતે । પ્રજ્ઞપ્તિ મવિહાય ન સ્કન્ધલક્ષણાનિ વિધમતિ । ઇતીયં સંજ્ઞા સ્કન્ધલક્ષણપરિભેદકં જ્ઞાનમનુકૂલયતીત્યતો ભગવાનુપદિશતિ જ્ઞાનમિતિ । ઇયઞ્ચ સંજ્ઞા તત્ત્વજ્ઞાનસ્ય હેતું કરોતીત્યતો જ્ઞાનમિ ત્યુચ્યતે । અસ્તિ ચ લોકે કારણે કાર્યોપચારઃ । યથા સુવર્ણં ભુઙ્ક્તે । પુરુષસ્ય પઞ્ચવૃત્તીર્દદાતિ । સ્ત્રી શીલં મલિનં કરોતિ । સુપારા જલધારા સુખા । ધર્મવસનઃ પુરુષઃ સુખ ઇતિ । સપ્તાસ્રવસૂત્રે ચ વચનપ્રહાણવૃત્તિપ્રહાણાદય આસ્રવહેતવ આસ્રવા ઇત્યુચ્યન્તે । આહુશ્ચ આહારો જીવિતં પશવસ્તૃણાનીતિ । અપિ ચાહુઃ- અન્નવસ્રાદીનિ બાહ્યજીવિતમ્, યત્ પરસ્વાપહરણં તદેવ પરજીવિતાપહરણમ્ ઇતિ । ઇદં સર્વં હેતુમેવ ફલતયા વદન્તિ । એવં જ્ઞાનહેતુરેવ જ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । અતો ઽનવદ્યમ્ ।
(પૃ) સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ઉષ્માદિષુ ચ ગતં ચિત્તં તત્ત્વધર્મમાલમ્બતે । કિમિદમનાસ્રવમ્ । (ઉ) યદનાસ્રવં ચિત્તં તત્ પ્રજ્ઞપ્તિં વિધમતિ । અતો યત્ર પ્રજ્ઞપ્તિવિધમનં ચિત્તં તદનુ સમાગતં ચિત્તમનાસ્રવં ભવતિ । (પૃ) કુત્ર ચિત્તં પ્રજ્ઞપ્તિં યુગપત્ વિધમતિ । (ઉ) યત્ર પઞ્ચાનાં સ્કન્ધાનામુદયવ્યયાનુદર્શનસમ્પન્નો ભવતિ । તદા [તેષા]મનિત્યસંજ્ઞામનુપ્રાપ્નોતિ । અનિત્યસંજ્ઞા ચ યોગિનો ઽનાત્મસંજ્ઞાં સમ્પાદયતિ । યથોક્તમ્- આર્યશ્રાવકાણામનિત્યસંજ્ઞયા ચિત્તં ભાવયતામનાત્મસંજ્ઞા પ્રતિતિષ્ઠતિ । અનાત્મસંજ્ઞયા ચિત્તં ભાવયતાં ક્ષિપ્રં રાગદ્વેષમોહેભ્યો વિમુચ્યતે ઇત્યાદિ । કસ્માત્ । અનાત્મસંજ્ઞયા હિ ચિત્તં ભાવયતાં દુઃખસંજ્ઞા પ્રતિતિષ્ઠતિ । આત્મસંજ્ઞિત્વાત્ દુઃખમપિ પ્રતિબુધ્યતે । અતો યો ધર્મો ઽનિત્યો ઽનાત્મા, સ દુઃખો ઽપિ ઇતિ પ્રજાનન્ અકુશલાન્નિર્વિદ્યતે । અતો ઽનાત્મસંજ્ઞા દુઃખસંજ્ઞાં સમ્પાદયતિ ।
(પૃ) કસ્માદ્ભવાનાહ [અન્યથા] વિધનક્રમમ્ । સૂત્રે તૂક્તમ્- યદનિત્યં તદ્દુઃખમ્ । યદ્દુઃખં તદાનાત્મ ઇતિ । અતો ઽનિત્યસંજ્ઞા દુઃખસંજ્ઞા સમ્પાદયતિ । દુઃખસંજ્ઞાનાત્મસંજ્ઞાં સમ્પાદયતિ ।
(ઉ) સૂત્ર ઉક્તમ્- અનિત્યસંજ્ઞાભાવિતં શ્રાવકાણાં ચિત્તમનાત્મસંજ્ઞાયાં પ્રતિતિષ્ઠતિ ઇતિ । અતો ઽનિત્યસંજ્ઞા અનાત્મસંજ્ઞાં સમ્પાદયતિ । એવં વદતો ઽપિ અસ્તિ માર્ગનયઃ । કસ્માત્ । આત્મવાદી હિ પરલોકસાધનાયાહ- આત્મા નિત્ય ઇતિ । અતઃ પઞ્ચસ્કન્ધા અનિત્યા ઇતિ પશ્યન્ અનાત્માન ઇતિ પ્રજાનાતિ । યથોક્તં સૂત્રે- ચક્ષુરાત્મેતિ યો વદેત્ । તત્ નોપપદ્યતે । ચક્ષુષ ઉત્પાદોપિ વ્યયો ઽપિ પ્રજ્ઞાયતે । યસ્ય ખલુ પુનરુત્પાદો ઽપિ વ્યયો ઽપિ પ્રજ્ઞાયતે । આત્મા મ ઉત્પદ્યતે વ્યેતિ ચેત્યસ્યાગતં ભવતિ । ઇતિ ।

(પૃ) સૂત્રદ્વયમિદં કથં પ્રતિસંવેદનીયમ્ । (ઉ) દુઃખલક્ષણં દ્વિવિધમ્- અનિત્યસંજ્ઞોત્થિતં વિપરિણામદુઃખલક્ષણમ્ । અનાત્મસંજ્ઞોત્થિતં સંસ્કારદુઃખલક્ષણમ । અતઃ સૂત્રદ્વયમપ્યવિરુદ્ધમ્ । (પૃ) તથા ચેત્ સ્મૃત્યુપસ્થાનોષ્માદાવસ્ત્યનિત્યસંજ્ઞા । અયં ધર્મો ઽનાસ્રવઃ સ્યાત્ । (ઉ)સ્મૃત્યુપસ્થાનાદૌ યદીયમનાસ્રવા, કો દોષો ઽસ્તિ । (પૃ) પૃથગ્જનાનાં ચિત્તે ન સ્યાદિયમનાસ્રવા । પૃથગ્જનાનાં ચિત્તે ઽપ્યસ્તિ અભૂતસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ । કથમિદનાસ્રવં ભવેત્ । (ઉ) પુદ્ગલો ઽયં ન વસ્તુતઃ પૃથગ્જનઃ । અયં સ્રોતઆપત્તિફલપ્રતિપન્નક ઇત્યુચ્યતે । (પૃ) અયં સ્રોતઆપત્તિફલપ્રતિપન્નકઃ સત્યદર્શનમાર્ગે વર્તતે । સ્મૃત્યુપસ્થાનાદિધર્માશ્ચ ન સત્યદર્શના ભવન્તિ । (ઉ) સ્રોતઆપત્તિફલપ્રતિપન્નકઃ સન્નિકૃષ્ટો વિપ્રકૃષ્ટશ્ચ ભવતિ । સ્મૃત્યુપસ્થાનાદિગતો વિપ્રકૃષ્ટઃ પ્રતિપન્નકઃ સત્યદર્શનગતસ્તુ સન્નિકૃષ્ટઃ । કેનેદં જ્ઞાયતે । ઉક્તં હિ ભગવતા વાશીજટોપમસૂત્રે- જાનતઃ પશ્યત આસ્રવાણાં ક્ષયં વદામિ । કિં જાનતઃ કિં પશ્યત આસ્રવાણાં ક્ષયો ભવતિ । ઇતિ રૂપં, ઇતિ રૂપસ્ય સમુદયઃ । ઇતિ રૂપસ્યાસ્તઙ્ગમઃ । ઇતિ વેદના સંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ યાવદસ્તઙ્ગમઃ । માર્ગમભાવયતો નાસ્રવાણાં ક્ષયો ભવતિ । ભાવયતસ્તુ ભવતિ । તદ્યથા [કુક્કુટ્યા] અણ્ડાનિ સમ્યગધિશયિતાનિ । એવમેવ ભાવનાનુયોગમનુયુક્તસ્ય ભિક્ષોર્નૈવં જ્ઞાનં ભવતિ એતાવત્કો બત મે ઽદ્યાસ્રવાણાં ક્ષીણમ્ । એતાવત્કો હયઃ એતાવત્કઃ પરમિતિ । અથ ખલ્વસ્ય ક્ષીણે ક્ષીણાન્ત એવ જ્ઞાનં ભવતિ । તદ્યથા વાશીજટાયાં [દૃશ્યન્તે ઽઙ્ગુલિપદાનિ] ( સ્સ્સ્_492 ) । સપ્તત્રિંશ[વ્દોધ્ય]ઙ્ગ ભાવનાનુયોગમનુયુક્તસ્ય ભિક્ષોરલ્પકૃચ્છ્રેણૈવ સંયોજનાનિ પ્રતિપ્રશ્રભ્યન્તે । પૂતિકાનિ ભવન્તિ । તદ્યથા સામુદ્રિકયાનાનો[ર્બન્ધનાનિ] । અતો જ્ઞાયતે સ્મૃત્યુપસ્થાનાદિગતો માર્ગાઙ્ગભાવનાનુયોગમનુક્તઃ સ્રોતઆપત્તિફલપ્રતિપન્નક ઇતિ । યદ્યેકસ્મિન્ ક્ષણે યદિ વા પઞ્ચદશસુ ક્ષણેષુ ન ભાવનાનુયોગં વિન્દતે । [તદા] જ્ઞાતવ્યમયં વિપ્રકૃષ્ટઃ સ્રોતઆપત્તિપ્રતિપન્નક ઇતિ ।
(પૃ) ઇતિ રૂપં, ઇતિ રૂપસ્ય સમુદયઃ ઇતિ રૂપસ્યાસ્તઙ્ગમઃ, ઇતિ વેદના ઇતિ જ્ઞાનમિતિ પ્રથમમુક્તમાદ્યફલસ્ય માર્ગઃ । અનન્તરાસ્રયો દૃષ્ટાન્તાસ્રયાણાં ફલાનાં માર્ગાઃ । અતો નાદ્યફલપ્રતિપન્નક ઇત્યુચ્યતે । (ઉ) યદ્યણ્ડાનિ ન સમ્યગધિશયિતાનિ । તદા વિનશ્યન્તિ । સમ્યગધિશયતાનિ સંસિધ્યન્તિ । એવં સ્મૃત્યુપસ્થાનાદારભ્ય પ્રથમં ભાવનામારભતે । સ યદિ ન સાધયતિ । ન સ પ્રતિપન્નકો ભવતિ । સાધયન્સ્તુ શૈક્ષજનો ઽતિમાત્રપૂતિવેદક ઇત્યુચ્યતે । અતઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનાદૌ પૂતિભૂતઃ સન્ પૃથગ્જનો ભવતિ । યઃ સંસિદ્ધભાવનઃ સ આદ્યફલપ્રતિપન્નકો ભવતિ । તદ્યથા અણ્ડાન્તર્ગત । અણ્ડાબ્દહિર્ગતઃ સ્રોતઆપન્નો ભવતિ । અતો જ્ઞાયતે સ્મૃત્યુપસ્થાનાદિગતઃ વિપ્રકૃષ્ટઃ પ્રતિપન્નક ઇત્યુચ્યતે । કિઞ્ચોગ્રેણ સઙ્ઘે નિમન્ત્રિતે દેવતા ઉપસઙ્ક્રમ્ય આરોચયન્તિ- અમુકો ગૃહપતે અર્હન્ યાવદમુક આદ્યફલપ્રતિપન્નક ઇતિ । યદિ સ સત્યદર્શનમાર્ગગતઃ । કથમારોચયેયુઃ । જ્ઞાતવ્યં સ વિપ્રકૃષ્ટઃ પ્રતિપન્નક ઇતિ ।
કિઞ્ચોક્તં ભગવતા સૂત્રે- યસ્ય [ખલુ ભિક્ષવ ઇમાનિ] પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ (શ્રદ્ધાદીનિ) ન સન્તિ । તમહં બાહ્યઃ પૃથગ્જનપક્ષે સ્થિત ઇતિ વદામીતિ । અસ્યાર્થઃ- અસ્તિ બાહ્ય આભ્યન્તરશ્ચ પૃથગ્જનઃ । યસ્ય નિર્વેધભાગીયાનિ કુશલેન્દ્રિયાણિ ન સન્તિ । સ બાહ્યઃ પૃથગ્જન ઇતિ । યસ્ય સન્તિ સ આભ્યન્તર ઇતિ । અયમાભ્યન્તરઃ પૃથગ્જન આર્ય ઇત્યુપ્યુચ્યતે પૃથગ્જન ઇત્યપ્યુચ્યતે । બાહ્યં પૃથગ્જનમુપાદાય આર્યઃ । સત્યદર્શનમાર્ગમુપાદાય પૃથગ્જનઃ । યથાનન્દશ્છન્નમામન્ત્ર્યાહ- પૃથગ્જનો નાનુસ્મરતિ રૂપં શૂન્યમનાત્મા, વેદના, સંજ્ઞા ( સ્સ્સ્_493 ) સંસ્કારા વિજ્ઞાનં શૂન્યમનાત્મા । સર્વે સંસ્કારા અનિત્યાઃ । સર્વે ધર્મા અનાત્માનઃ । તેષાં નિરોધો નિર્વાણમિતિ । અથ ચ [તત્ર] છન્નસ્ય [ચિત્તં] ન ધર્મનિયામે પ્રસ્કન્દતિ । નાપિ પૃથગ્જનસ્યૈવં ભવતિ ઇત્યાહ ।
(પૃ) સન્નિકૃષ્ટો વિપ્રકૃષ્ટો વા, ઉભાવપિ પ્રતિપન્નકૌ । કઃ પ્રવિભાગસ્તયોઃ । (ઉ) યો નિરોધં પશ્યતિ સ તત્ત્વતઃ પ્રતિપન્નકઃ । યો દૂરભાગીયકુશલેન્દ્રિયગતઃ પશ્યતિ પઞ્ચસ્કન્ધા અનિત્યાઃ દુઃખા શૂન્યા અનાત્માન ઇતિ । ન તુ નિરોધં પશ્યતિ । સ સંજ્ઞાપ્રતિપન્નકઃ । કસ્માત્ । યથોક્તં સૂત્રે- ભિક્ષવો ભગવન્તં પૃચ્છન્તિ- કથં ધર્મં પશ્યેમ ઇતિ । ભગવાનાહ- ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપઞ્ચ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । તત્સહભુવો વેદનાસંજ્ઞા ચેતનાદયઃ સર્વે [ધર્મા] અનિત્યા વિપરિણામધર્માણઃ અશ્રદ્ધેયાઃ । યો ધર્મો ઽનિત્યઃ, તદ્ દુઃખમ્ । દુઃખસ્યાસ્ય સમુદયો ઽપિ દુઃખમ્ । સ્થિતિરપિ દુઃખમ્ । પુનઃ પુનર્ભવલક્ષણમપિ દુઃખમ્ । એવં યાવન્મનો ધર્મા અપિ । યદીદં દુઃખં નિરુધ્યતે । અન્યાનિ દુઃખાનિ ન સમ્ભવન્તિ । ન પુનઃ સન્તાનો ભવતિ । યોગિનશ્ચિત્ત એવં ભવતિ- ઇદં પ્રણીતમુપશમપદં યત્ સર્વેષાં મૃષાભૂતાનાં કામતૃષ્ણાનામપગમઃ ક્ષયો વિરાગો નિરોધો નિર્વાણમ્ । યદસ્મિન્ ધર્મે ચિત્તં પ્રસ્કન્દતિ અધિમુચ્યતે નેઞ્જતે ન પરાવર્તતે ન શોચતે ન પરિત્રાસતે । તતો નિદાનં ધર્મં પશ્યેયમ્ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે યોગી અનિત્યાદ્યાકારૈઃ પઞ્ચસ્કન્ધાનવલોકયન્ વિપ્રકૃષ્ટઃ પ્રતિપન્નક ઇત્યુચ્યતે । તેષાં નિરોધં પશ્યન્ સન્નિકૃષ્ટઃ પ્રતિપન્નક ઇતિ । યથા છન્નઃ સ્થવિરાન્ પ્રતિવદતિ- મમાપ્યેવં ભવતિ- રૂપમનિત્યં [વિજ્ઞાનમનિત્યં રૂપમનાત્મા, વિજ્ઞાનમનાત્મા, સર્વે સંસ્કારા અનિત્યાઃ, સર્વે ધર્મા અનાત્માન ઇતિ । અથ ચ પુનર્મે] સર્વસંસ્કારસમર્થે તૃષ્ણાક્ષયે નિરોધે નિર્વાણે ચિત્તં ન પ્રસ્કન્દતિ, ન પ્રસીદતિ, ન વિમુચ્યતે [પરિતર્ષણા । ઉપાદાનમુત્પદ્યતે । પ્રત્યુદાવર્તતે માનસમ્ । અથ કસ્તર્હિ મ આત્મેતિ ।] ન ખલ્વિમં ધર્મં પશ્યતો ભવતિ । ઇતિ ।
કિઞ્ચાહ- યોગી યદસ્મિન્ ધર્મે મૃદુપ્રજ્ઞયા ક્ષાન્તિં શ્રદ્દધતે સ શ્રદ્ધા[નુસારી] પ્રતિપન્નકઃ । પૃથગ્જનમતીત્ય ધર્મનિયામમવતાર્યાદ્યફલમલબ્ધ્વા ન દેવેષુ ભવતિ । યસ્તીક્ષ્ણપ્રજ્ઞયા ક્ષાન્તિં શ્રદ્દધતે સ ધર્મા[નુસારી] પ્રતિપન્નકઃ । [યો] ધર્મમિમં પશ્યન્ ( સ્સ્સ્_494 ) ત્રીણિ સંયોજનાનિ સમુચ્છેદયતિ । ન સ્રોતઆપન્નઃ યો નિરવશેષ[ક્ષયા]ભિજ્ઞઃ સો ઽર્હન્ । અતો જ્ઞાયતે નિરોધં પશ્યન્ સન્નિકૃષ્ટઃ પ્રતિપન્નકો ભવતીતિ ।

(પૃ) યોગી કસ્માન્નાત્યન્તં નિરોધં પશ્યતિ । (ઉ) સૂત્ર ઉક્તમ્- ધર્મા નિસ્સ્વભાવાઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નાઃ । અયં ધર્મઃ પરમગમ્ભીરઃ । સર્વતૃષ્ણાક્ષય ઉપશમો નિરોધો નિર્વાણમ્ । ઇદં પદમતિદુર્દર્શમ્ । ભગવાન્ દ્વાદશનિદાનાનાં નિરોધં દૃષ્ટ્વા અનુત્તરમભિસમ્બુદ્ધો ઽભૂત્ ઇતિ । ધર્મમુદ્રાયાઞ્ચોક્તમ્- પઞ્ચસ્કન્ધાનનિત્યાન્ વિપ્રલોપાન્ મૃષાભૂતાનસારાન્ શૂન્યાંશ્ચ પશ્યતો યોગિનો જ્ઞાનદર્શનમવિશુદ્ધં ભવતિ ઇતિ । સૂત્રમિદમન્ત આહ- યોગિન એવં ભવતિ- યન્મયા દૃશ્યતે શ્રૂયતે આજિઘ્ર્યતે રસ્યતે સ્પૃશ્યતે મન્યતે તત્ સર્વં પ્રતીત્યસમુત્પન્નં વિજ્ઞાનમ્ । યદસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય હેતુપ્રત્યયા નિત્યા વા અનિત્યા વા ઇતિ । તદનિત્યજ્ઞાનમ્ । અનિત્યેભ્યો હેતુપ્રત્યયેભ્ય ઉત્પન્નં વિજ્ઞાનં કથં નિત્યં ભવેત્ । અતઃ સર્વે પઞ્ચસ્કન્ધા અનિત્યાઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નાઃ ક્ષયલક્ષણાઃ વિપરિણામલક્ષણા વિયોગલક્ષણા નિરોધલક્ષણા ઇતિ પશ્યતિ । તદા યોગિનો વિશુદ્ધં જ્ઞાનદર્શનં ભવતિ । આત્યન્તિકનિરોધ ઇત્યનેન વિશુદ્ધં જ્ઞાનદર્શનમુચ્યતે । અતો નિરોધજ્ઞાનદર્શનમેવ આર્યસત્યદર્શનં ભવતિ । આદૌ ચ ધર્મસ્થિતિતાજ્ઞાનમન્તે નિર્વાણજ્ઞાનં ભવતિ । અતો નિરોધસત્યદર્શનમેવાર્યમાર્ગલાભો ભવતિ ।
જ્ઞાનલક્ષણવર્ગ એકોનનવત્યુત્તરશતતમઃ ।
190 એકસત્યદર્શનવર્ગઃ
(પૃ) યદ્ભવાનાહ- નિરોધં પશ્યન્નેવ ફલપ્રતિપન્નક ઇતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । સૂત્રે હિ ભગવતોક્તમ્- ચતુર્ણામર્યસત્યાનાં યથાભૂતમનનુબોધાત્ એવમિદં દીર્ઘમધ્વાનં [સન્ધાવિતં] સંસરિતં મમ ચ યુષ્માકઞ્ચ ઇદાનીમિમાનિ ચત્વારિ સત્યાન્યનુબદ્ધાનિ । તતો નિદાનઞ્ચ સમુચ્છિન્નં સંસરિતમ્ । ન પુનઃ કાયસ્ય વેદના ભવતિ । ઇતિ । જ્ઞાતવ્યં ચતુસ્સત્યદર્શનાત્ ફલપ્રતિપન્નકો ભવતિ ઇતિ । ન નિરોધમાત્રદર્શનાત્ । કિઞ્ચાહ ભગવાનુત્તમધર્મો યદુત ચત્વાર્યાર્યસત્યાનિ ઇતિ । અતો યોગી સર્વાણિ [સત્યાનિ] જાનીયાત્ પશ્યેચ્ચ । આહ ચ- યે હિ કેચિત્ ધર્મકઞ્ચુકા નિન્દિતકાયાઃ સમ્યક્પ્રવ્રજ્યાં શ્રદ્દધન્તે । ( સ્સ્સ્_495 ) સર્વે તે ચતુર્ણામાર્યસત્યાનાં યથાભૂતમભિસમયાય । યે હિ કેચિત્ સ્રોતઆપત્તિં સકૃદાગામિતામનાગામિતાઞ્ચ લિપ્સન્તિ । સર્વે તે ચતુર્ણામાર્યસત્યાનાભિસમ્બુદ્ધત્વાત્ । યે હિ કેચિત્ અર્હતાં પ્રત્યેકબુદ્ધતાં બુદ્ધમાર્ગઞ્ચ લિપ્સન્તિ । સર્વે તે ચતુર્ણામાર્યસત્યાનામભિસમ્બુદ્ધત્વાત્ । અતો જ્ઞાયતે ન નિરોધસત્યદર્શનમાત્રમાર્ગમાર્ગ ઇતિ । આહ ચ ભગવાન્- ચત્વાર્યાર્યસત્યાન્યનુપૂર્વેણાનુપ્રાપ્નોતીતિ । ધર્મચક્રપ્રવર્તને ચોક્તમ્- ઇદં દુઃખમયં દુઃખસમુદયઃ અયં દુઃખનિરોધઃ ઇયં દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદિતિ પશ્યતો મમ તેષુ ચક્ષુરુદપદ્યત જ્ઞાનમુદપદ્યત વિદ્યોદપદ્યત બોધિરુદપદ્યત ઇતિ, એવં ત્રિપરિવર્તં ચત્વાર્યાર્યસત્યાન્યવોચત્ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- અવદાતવસને હ્રદે પ્રક્ષિપ્તે સતિ રૂપં [યથા] વેદયતે । એવમયં પુરુષ એકત્ર નિષણ્ણશ્ચત્વારિ સત્યાનિ પશ્યતિ ઇતિ । કિઞ્ચાહ પરિશુદ્ધચિત્તઃ સમ્યક્ ભાવયતિ- દુઃખસત્યં યાવન્માર્ગસત્યમ્ । એવં પશ્યતઃ કામાસ્રવાત્ ભવાસ્રવાદવિદ્યાસ્રવાત્ ચિત્તં વિમુચ્યતે । ઇતિ । યત્ર યત્ર સૂત્ર ઉક્તમાર્યસત્યમ્ । તત્ર સર્વત્ર ચત્વારિ સત્યાન્યુક્તાનિ । ન નિરોધસત્યમાત્રમ । ભગવાનાહ ચત્વારિ જ્ઞાનાનિ દુઃખજ્ઞાનં સમુદયજ્ઞાનં નિરોધજ્ઞાનં માર્ગજ્ઞાનમિતિ । તાનિ ચતુર્ણામાર્યસત્યાનામર્થાય ભવન્તિ ઇતિ । યોગી ધર્મશઃ પરિપશ્યેત્ ચત્વારિ સત્યાનિ । યથા ભિષક્ રોગં જ્ઞાત્વા રોગનિદાનં રોગવિનાશં રોગવિનાશૌષધઞ્ચ જાનીયાત્ । એવં યોગી દુઃખાનાં નિસ્સરણમિચ્છન્ દુઃખં દુઃખનિદાનં દુઃખનિરોધં દુઃખનિરોધગામિનીં પ્રતિપદઞ્ચ જાનીયાત્ । યદિ ન જાનાતિ દુઃખં કેન જ્ઞાસ્યતિ દુઃખનિદાનં દુઃખનિરોધં દુઃખનિરોધગામિનીં પ્રતિપદઞ્ચ । અતો જ્ઞાયતે ન નિરોધદર્શનમાત્ર[માર્યસત્યમ્] ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે । યત્ કેષાઞ્ચિદુક્તં- ચતુસ્સત્યાનાં પ્રતિલાભ ઇતિ । સર્વં [તત્] સ્કન્ધધાત્વાયતનાદિષૂક્તમ્- યદિદં રૂપં ઇત્યાદિ અયં રૂપસ્ય સમુદય ઇત્યાદિ અયં રૂપસ્ય વ્યય ઇત્યાદિ પ્રજાનત આસ્રવાઃ ક્ષીયન્ત ઇતિ । કિઞ્ચાહ ભગવાન્- રૂપાદીનાં સ્કન્ધાનાં યથાભૂતમાસ્વાદમાદીનવં નિસ્સરણપ્તપ્રજ્ઞાયાનુત્તરં માર્ગમસ્પૃશમિતિ ન વદામિ । યથાભૂતં પ્રજાનન્સ્તુ માર્ગમસ્પૃશમિતિ પ્રજાનામીતિ । નગરોપમસૂત્રે ચોક્તમ્- યદા મમ ન જ્ઞાનમભૂત્- [ઇતિ] જરામરણં જરામરણસમુદયો જરામરણનિરોધો જરામરણનિરોધગામિની પ્રતિપત્ । યાવત્ સંસ્કારાઃ સંસ્કારસમુદયઃ સંસ્કારનિરોધઃ સંસ્કારનિરોધગામિની પ્રતિપત્ ઇતિ । ન ( સ્સ્સ્_496 ) તદા વદામિ- અધિગતો માર્ગ ઇતિ । ઇતિ । એવમાદિ [વચનાનિ] દૃષ્ટ્વા યદિ [વદામઃ] અયમેવ દર્શનમાર્ગાધિગમ ઇતિ । તદા ષોડશચિત્ત[ક્ષણા] ન માર્ગાધિગમઃ સ્યુઃ ।
(પૃ) નાહં વદામિ- અયમુચ્યતે દર્શનમાર્ગાધિગમ ઇતિ; કિન્તુ અયં સમ્મર્શન કાલીન ઇતિ । (ઉ) ચતુર્ષુ સત્યેષ્વપ્યેવમુચ્યતે । વક્તવ્યઞ્ચેદં સમ્મર્શનકાલીનમિતિ । તથા નો ચેત્ નિદાનં વક્તવ્યં- ચતુસ્સત્યદર્શનં માર્ગાધિગમકાલીનં પઞ્ચસ્કન્ધાદિદર્શનં સમ્મર્શનકાલીનમિતિ । (પૃ) ક્લેશાનાં પ્રહાણજ્ઞાંન માર્ગાધિગમો ભવતિ । પઞ્ચસ્કન્ધાદીનાં સમ્મર્શનં ન ક્લેશાનાં પ્રહાણાય ભવતિ । (ઉ) પૂર્વમેવોક્તમસ્માભિઃ- પઞ્ચસ્કન્ધાદિજ્ઞાનમપિ ક્લેશાનાં પ્રહાણાય ભવતીતિ । યથોક્તમ્- રૂપાદિજ્ઞાનદર્શનાદાસ્રવાઃ ક્ષીયન્ત ઇતિ । આહ ચ- લોકસમુદયં સમનુપશ્યતો નાસ્તિતાદૃષ્ટિર્નિરુધ્યતે । લોકનિરોધં સમનુપશ્યતો ઽસ્તિતાદૃષ્ટિર્નિરુધ્યત ઇતિ । ભગવાન્ સ્વયં નિદાનાન્યવલોકયન્ માર્ગમધિજગામ । કિંશુકો[પમ]સૂત્રે ચોક્તા નાનામાર્ગાધિગમપ્રત્યયાઃ । કેચિત્ પઞ્ચસ્કન્ધાન્ પશ્યન્તો માર્ગમધિગચ્છન્તિ । કેચિત્ દ્વાદશાયતનાનિ વા અષ્ટાદશધાતૂન્ વા દ્વાદશનિદાનાનિ વા અન્યાનિ વા પશ્યન્તો માર્ગમધિગચ્છન્તિ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે ન ચતુસ્સત્ય[દર્શન]માત્રેણ માર્ગાધિમ ઇતિ । યદિ ભવતો મતં સત્યપ્યસ્મિન્ વચને નૈતદ્દર્શનેન ક્લેશાન્ પ્રજહાતીતિ । ચતુસ્સત્યદર્શનેનાપિ ન ક્લેશાન્ પ્રજહતીતિ વક્તવ્યમ્ । સત્ય[દર્શને]ન ન માર્ગમધિગચ્છતીતિ અવશ્યં વક્તવ્યમિતિ । ચતુસ્સત્યવિભઙ્ગ ઉક્તમ્- જાતિરપિ દુઃખં જરાપિ દુઃખં વ્યાધિરપિ દુઃખં મરણમપિ દુઃખં વિપ્રિયસંયોગો દુઃખં પ્રિયવિયોગો દુઃખં યદિષ્ટં ન લભ્યતે તદપિ દુઃખં સંક્ષેપેણ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધા દુઃખમિતિ । કિઞ્ચાહ દુઃખસમુદયો યેયં તૃષ્ણા પૌનર્ભવિકી તત્ર તત્રાભિનન્દિની ઇતિ । એવમાદિદર્શનેન નાસ્રવાણાં ક્ષયઃ સ્યાત્ । ઇદં સર્વં લોકસત્યં ન તુ પરમાર્થસત્યમ્ ।

(પૃ) યદ્યપિ જાતિમરણાદિ પશ્યતો નાસ્રવક્ષયઃ સ્યાત્ । તથાપિ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધા દુઃખમિત્યુક્તમ્ । તેષાં પરિજ્ઞાતુઃ ક્લેશા ભિદ્યન્તે । (ઉ) અન્યાનિ ત્રીણિ સત્યાનિ કથં ભવન્તિ । અતો જ્ઞાયતે [તત્] ભવતઃ સ્વસંજ્ઞાનુસ્મરણવિકલ્પ ઇતિ । પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધા દુઃખમિતિ પશ્યતશ્ચિત્તમેવ વિક્ષિપ્યતે ન માર્ગો ઽધિગમ્યતે । (પૃ) યદિ ચતુર્ભિઃ સત્યૌર્ન માર્ગમધિગચ્છતિ । કેન ધર્મેણાધિગચ્છેત્ । (ઉ) એકેનસત્યેનાધિગચ્છતિ યો ઽયં નિરોધઃ । યથોક્તં સૂત્રે- મૃષા નામ અનૃતમ્ । સત્યં તદ્વિપરીતમ્ । સર્વે સંસ્કૃતધર્મા અનૃતમૃષાગ્રહા ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે યોગી ચિત્તત એવ સંસ્કૃતધર્મે વર્તતે ન પરમાર્થત ઇતિ । યથોક્તં સૂત્રે- સંસ્કૃતધર્મા અનૃતા માયોપમા જ્વાલોપમા સ્વપ્નોપમા ઋણોપમા ઇતિ । યથોક્તં ધર્મપદે-
અભૂતબદ્ધો લોકો ઽયં સુનિશ્ચિતવત્ પ્રભાસતે ।
અસત્ દૃષ્ટં સદાભાસં અસદ્વૈ પરયા ધિયા ॥ ઇતિ ।
સ્ત્રી પુરુષ ઇતિ ધર્મો યથાભૂતં નાસ્તિ । પઞ્ચસ્કન્ધાનાં કલાપમાત્રે સ્ત્રી પુરુષ ઇતિ સુદૃઢં કીર્તયન્તઃ પૃથગ્જના વિપર્યયમુગ્ધા વદન્તિ । સ વસ્તુતો નાસ્તિ । ઇતિ । યોગી તુ ઇમે પઞ્ચસ્કન્ધાઃ શૂન્યા અનાત્માન ઇતિ ભાવયતિ । અતો ન પુનસ્તં પશ્યતિ । યથોક્તં ધર્મમુદ્રાસૂત્રે- યોગી ભાવયતિ રૂપમનિત્યં શૂન્યં વિયોગલક્ષણમિતિ । ઇતિ । અનિત્યમિતિ યત્ રૂપં સ્વરૂપતો ઽનિત્યમ્ । શૂન્યમિતિ યથા ઘટે જલે ઽસતિ શૂન્યો ઘટ ઇતિ વદન્તિ । એવં પઞ્ચસ્કન્ધેષુ નાસ્ત્યાત્મા ઇત્યતઃ શૂન્યા ભવન્તિ । એવં ભાવયિતાપિ શૂન્યઃ । [તસ્ય] જ્ઞાનદર્શનમપિ અવિશુદ્ધમ્ પઞ્ચસ્કન્ધાનાં નિરોધાદર્શત્વાત્ । અન્તે તુ નિરોધં પશ્યતિ યદુત યોગિન એવં ભવતિ યન્મયા દૃષ્ટં શ્રુતમિત્યાદિ । અતો જ્ઞાયતે નિરોધં પશ્યત એવ ક્લેશાઃ ક્ષીયન્ત ઇતિ ।
(પૃ) કસ્માન્નિરોધં પશ્યતઃ ક્લેશાઃ ક્ષીયન્તે નાન્યસત્યાનિ । (ઉ) યોગિનસ્તસ્મિન્ સમયે દુઃખસંજ્ઞા વ્યવસ્થિતા ભવતિ । નિરોધલક્ષણસાક્ષાત્કુર્વતસ્તુ સંસ્કૃતેષુ દુઃખસંજ્ઞા ન ( સ્સ્સ્_498 ) વ્યવસ્થિતા ભવતિ । યથા કસ્યચિત્ પ્રથમધ્યાને પ્રીતિસુખમલબ્ધવતો ન પઞ્ચકામગુણેષુ નિર્વેદસંજ્ઞા જાયતે । યથા ચ અવિતર્કાવિચારસમાધિમલબ્ધ્વા ન સવિતર્કસવિચારસમાધૌ દોષં મન્યતે । તથા યોગ્યપિ નિર્વાણમુપશમલક્ષણમનધિગમ્ય ન સંસ્કારદુઃખમધિગચ્છતિ । અતો જ્ઞાતવ્યં નિરોધસત્યં પશ્યત એવ દુઃખસંજ્ઞા સમ્પન્ના ભવતિ । દુઃખસંજ્ઞાસમ્પન્નત્વાત્ તૃષ્ણાદીનિ સંયોજનાનિ પ્રહીયન્તે ઇતિ ।
(પૃ) યદિ નિરોધસત્યદર્શનાત્ દુઃખસંજ્ઞા સમ્પન્ના ભવતિ । નિરોધસત્યં પશ્યેત્ પશ્ચાત્ ક્લેશાઃ પ્રહીયેરન્ । કસ્માત્ । નિરોધસત્યં દૃષ્ટવત્ એવ દુઃખસંજ્ઞાયાઃ સમ્પન્નત્વાત્ । (ઉ) ન પશ્ચાત્પ્રહીયેરન્ । યસ્મિન્ સમયે નિરોધસ્ય નિરોધલક્ષણમધિગતમ્, તસ્મિન્નેવ સમયે દુઃખસંજ્ઞા સમ્પદ્યતે । પશ્ચાત્તુ અભિમુખીભવતિ । યથોક્તં સૂત્રે- યોગી [યત્] સમુદયલક્ષણં તત્ નિરોધલક્ષણમિતિ પ્રજાનન્ સુવિશુદ્ધં ધર્મચક્ષુરનુપ્રાપ્નોતિ । ઇતિ । સ્કન્ધેષુ ચ સદાસ્તિ આત્મમતિઃ । સ્કન્ધા અનિત્યા દુઃખા ઇતિ પશ્યન્નપિ ન નિરોધમનુપ્રાપ્નોતિ । નિરોધસત્યં પશ્યતસ્તુ અસલ્લક્ષણત્વાદાત્મમતિરત્યન્તં નિરુધ્યતે । (પૃ) યદિ નિરોધસત્યં પશ્યત આત્મમતિઃ ક્ષીયતે । કસ્માત્ ભગવાન્ પુદ્ગલઃ સુકુમારમતિરિત્યાદિ દૃષ્ટ્વા ચતુસ્સત્યાન્યુદેશયતિ, ન તુ નિરોધસત્યમાત્રમ્ । (ઉ) તત્રાસ્તિ માર્ગાનુલોમ્યેન ચરિતમ્ । કિમિતિ । અનિત્યસંજ્ઞયા અનાત્મસંજ્ઞાસમ્પન્નત્વાત્ ઇદં દુઃખમિતિ દર્શનમનુપ્રાપ્નોતિ । ઇદં માર્ગસ્ય સન્નિકૃષ્ટમિત્યતો મિલિત્વા વદતિ ।
(પૃ) માર્ગલાભસમય એવ યદિ સત્કાયદૃષ્ટિઃ પ્રહીયત ઇતિ । કસ્માત્ પુનરાહ શીલવ્રતપરામર્શો વિચિકિત્સા ઇતિ । (ઉ) યોગી માર્ગમનુપ્રાપ્ય ધર્માઃ શૂન્યા અનાત્માન ઇતિ દૃષ્ટતઃ પશ્યન્ ન પુનર્વિચિકિત્સતે । ન પૃથગ્જનાનાં શ્રુતચિન્તાદિદર્શનૈઃ સમાનો ભવતિ । માર્ગસત્યં પશ્યન્ પ્રજાનાતિ ઇદમેકમેવ તત્ત્વં નાન્યદસ્તીતિ । અતસ્ત્રીણ્યાહ । (પૃ) યદિ માર્ગલાભકાલ એવ સત્યદર્શનપ્રહેયાઃ ક્લેશાઃ ક્ષીયન્તે । કસ્માત્ ત્રયાણાં સંયોજનાનામેવ ક્ષયમાહ । (ઉ) સર્વે ક્લેશાઃ સત્કાયદૃષ્ટિમૂલકાઃ । યથા ભગવાન્ ભીક્ષૂન્ પૃચ્છતિ- કેન વસ્તુના કિં વસ્તૂપાદાય કિં વસ્ત્વભિનિવિશ્ય ઈદૃશી દૃષ્ટિર્ભવતિ । અસ્મિન્ કાયે મ્રિયમાણ એવ ઈદૃશાદયઃ સર્વા દૃષ્ટયો નિરુધ્યન્તે । ભિક્ષવ આહુઃ- ભગવન્મૂલા હિ ( સ્સ્સ્_499 ) નો ભગવન્ ધર્માઃ । ભગવન્તમેવ પ્રાર્થયામહે વ્યાકરણાયેતિ । ભગવાનાહ- રૂપે ખલુ સતિ રૂપમુપાદાય રૂપમભિનિવિશ્ય સક્તાયદૃષ્ટિર્ભવતિ । યાવદ્વિજ્ઞાનમપ્યેવમ્ । ઇતિ ।
અતો જ્ઞાતવ્યં સત્કાયદૃષ્ટિમુપાદાય સર્વે ક્લેશાઃ સમ્ભવન્તીતિ । કસ્માત્ । સત્યાં હિ સત્કાયદૃષ્ટૌ વદન્તિ- અયમાત્મા નિત્યો વાનિત્યો વેતિ । નિત્ય ઇતિ પશ્યતઃ શાશ્વતદૃષ્ટિઃ । અનિત્ય ઇતિ પશ્યત ઉચ્છેદદૃષ્ટિઃ । યદ્યાત્મા નિત્યઃ । તદા ન કર્મ, ન વિપાકઃ, દુઃખવિમોક્ષઃ । ન માર્ગભાવનયા નિર્વાણમનુપ્રાપ્નોતિ । યદસ્યા દૃષ્ટેઃ પ્રાધાન્યમ્ । સ એવ દૃષ્ટિપરામર્શઃ । [તસ્યા એવ] યત્પ્રકર્ષલાભઃ । સ એવ શીલવ્રતપરામર્શઃ । આત્મદૃષ્ટૌ તૃષ્ણા । પરદૃષ્ટૌ દ્વેષઃ । આત્મન ઉચ્ચદર્શનમેવ માનઃ । યથાભૂતાજ્ઞાનાત્ યત્સંયોજનાનાં પ્રાદુર્ભાવઃ । સૈવાવિદ્યા । અતઃ સત્કાયદૃષ્ટિસમુચ્છેદાત્સત્યદર્શનેન સંયોજનપ્રહાણં ભવતિ ।
(પૃ) યદિ સત્કાયદૃષ્ટિસમુચ્છેદાદન્યાન્યપિ પ્રહીયન્તે । કસ્માદ્વિશિષ્યાહ શીલવ્રતપરામર્શં વિચિકિત્સાઞ્ચ । (ઉ) તયોઃ પ્રાધન્યાત્ । ધર્મલક્ષણં સાક્ષાત્કુર્વતો યોગિનો ન વિચિકિત્સા ભવતિ । વિચિકિત્સેયમસ્ત્યાત્મા નાસ્ત્યાત્મેતિ વિચિકિત્સતે । માર્ગો વિશુદ્ધિં પ્રાપયતિ નવેત્યપિ વિચિકિત્સતે । ઇદાનીં દુઃખસત્યં પશ્યત આત્મદૃષ્ટિઃ પ્રહીયતે । અયમેવ માર્ગો ન પુનરન્યો ઽસ્તીત્યપિ પ્રજાનાતિ । અત ઉચ્યતે સત્કાયદૃષ્ટિપ્રહાણમેવ વસ્તુતો દુઃખદર્શનમ્ । શીલવ્રતસમુચ્છેદાત્ માર્ગં પ્રયુજ્ય જ્ઞાને જ્ઞેયધર્મેષુ ચ ન વિચિકિત્સતે । યઃ સમ્યક્જ્ઞાનેન જ્ઞેયધર્માન્ પ્રજાનાતિ । સ એવ સમુદયં પ્રહાય નિરોધમધિગચ્છન્ ચતુસ્સત્યસમ્પન્ન ઇત્યુચ્યતે । અત એષાં ત્રયાણાં વચનમેવ નિર્વિચિકિત્સાલક્ષણં પ્રદર્શયતિ । વિચિકિત્સેયમાત્મનિ માર્ગે ચ ભવતિ । યથોક્તં સૂત્રે- આદ્યાભિસમ્બોધિલક્ષણં યદુત ધર્મં પશ્યતિ ધર્મં પ્રતિલભતે ધર્મં પ્રજાનાતિ ધર્મં પ્રતિસંવેદયતે । વિચિકિત્સાજાલં વિતીર્ય પરશાસનં નાનુવર્તતે । ભગવચ્છાસને ચ વૈશારદ્યબલમનુપ્રાપ્ય ફલે સુપ્રતિતિષ્ઠતિ । ઇતિ ॥
એકસત્યદર્શનવર્ગો નવત્યુત્તરશતતમઃ ।
191 સર્વાલમ્બનવર્ગઃ
(પૃ) કસ્માત્ જ્ઞાનં સર્વાલમ્બનં ભવતિ । (ઉ) યત્ જ્ઞાનં ધાત્વાયતનાદિગોચરં તત્ સર્વાલમ્બનમિત્યુચ્યતે । કસ્માત્ । આયતનેષુ ધાતુષુ ચોક્તેષુ પદાર્થા આલમ્બનાનિ વિષયા જ્ઞેયા ઇત્યાદયઃ સર્વે ધર્મા ભવન્તિ । [તાન્] યત્ જ્ઞાનમાલમ્બતે તત્ સર્વાલમ્બનમિત્યુચ્યતે ।

(પૃ) જ્ઞાનમિદં ન સમ્પ્રયુક્તસહભ્વાદિધર્માન્ જાનાતિ । (ઉ) જાનાતિ યદ્યાયતનાદ્યાલમ્બનં, તત્સામાન્યલક્ષણજ્ઞાનં ભવતિ । સામાન્યલક્ષણજ્ઞાનત્વાત્ સર્વમાલમ્બતે । કસ્માત્ । દ્વાદશાયતનાનીતિ વદતો નાન્યઃ પુનર્ધર્મો ઽસ્તિ । અતો જ્ઞાયતે જ્ઞાનમિદમપિ સ્વાત્માનમાલમ્બત ઇતિ । (પૃ) ઉક્તં હિ સૂત્રે- દ્વાભ્યાં પ્રત્યયાભ્યાં વિજ્ઞાનમુત્પદ્યત ઇતિ । અતો ન સ્વાત્માલમ્બનં જ્ઞાનં સ્યાત્ । જ્ઞાનાનાં દૃષ્ટાન્તાન્ પ્રતીત્ય નાસ્તિ સ્વાત્માલમ્બનમ્ । તદ્યથા- અઙ્ગુલ્યગ્રં નાત્માનં સ્પૃશતિ । ન ચક્ષુઃ સ્વાત્માનં પશ્યતિ । (ઉ) યત્ ભવાનાહ- દ્વાભ્યાં પ્રત્યયાભ્યાં વિજ્ઞાનમુત્પદ્યત ઇતિ । ન તત્ નિયમેન ભવતિ । આલમ્બનં વિનાપિ જ્ઞામુત્પદ્યતે । ન હિ સર્વં દ્વાભ્યાં પ્રત્યયાભ્યામુત્પદ્યતે । કિઞ્ચિત્ ષષ્ઠસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય સ્વકલાપે સર્વથા અસદાલમ્બનં ભવતિ । દૃષ્ટધર્મા[લમ્બન]ત્વાત્ । વિજ્ઞાનસ્યાસ્ય રૂપાદિધર્માનાલમ્બનત્વાત્ । યદ્યાલમ્બતે અન્ધો ઽપિ રૂપં પશ્યેત્ । પુરુષસ્યાસ્ય તસ્મિન્ સમયે ચિત્તચૈત્તા અતીતાનાગતગતાઃ । અતીતાનાગતાશ્ચ અસદ્ધર્માઃ, કસ્યાલમ્બનાનિ સ્યુઃ । આત્માધ્યવસાનમાત્રસ્ય પ્રતિષેધાદેવમુચ્યતે । યદિ વિજ્ઞાનાનિ ભવન્તિ । તાનિ સર્વાણિ આભ્યાં દ્વાભ્યામેવ ભવન્તિ । ન ચતુર્ભિઃ પ્રત્યયૈઃ । કિઞ્ચિત્ વિજ્ઞાનં દ્વૌ પ્રત્યયૌ વિનોત્પદ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે- ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શ ઇતિ । ન વસ્તુતઃ સ્પર્શસ્ય ષડાયતનાનિ પ્રત્યયા ભવન્તિ । ઉત્પદ્યમાનં ન ષડાયતનેભ્યો ભવતિ । સપ્તમાયાતનસ્ય પ્રતિષેધાત્ । એવં ચતુરઃ પ્રત્યયાન્ પ્રતિષિધ્યાહ ભગવાન્ દ્વે આયતને ઇતિ ।
અતીતાનાગતાકાશકાલદિગાદીનાઞ્ચ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે । તે ધર્માશ્ચ ન વસ્તુસન્તઃ । ઇદમેવાનાલમ્બનં જ્ઞાનં ભવતિ । (પૃ) અનેનૈવ હેતુના અતીતાનાગતાદયોઃ ધર્માઃ સન્તઃ સ્યુઃ । યદ્યસન્તઃ, કિં તજ્જ્ઞાનમુત્પાદયતિ । શશશૃઙ્ગકૂર્મરોમાહિપદાદિષુ ન જાતુ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે । (ઉ) કારિત્રે જ્ઞાનમુત્પદ્યતે । એવં પુરુષદર્શને ઽતીતે તદતીતકાલં સ્મરતિ । પુરુષં ભાષમાણં શૃણ્વન્ તદ્ભાષણકાલં સ્મરતિ । એવમતીતાદિધર્માણાં નાસ્તિ કારિત્રમિત્યતો ઽયુક્તમ્ । (પૃ) ઇદાનીમતીતે કિં કૃત્વા સ્મર્યતે । (ઉ) સ્મરણસ્ય નાસ્તિ કો ઽપિ ધર્મઃ । ભવાનાહ- શશશૃઙ્ગાદિ કસ્માન્ન સ્મરતીતિ । યો ધર્મ ઉત્પદ્ય નિરુદ્ધઃ સ સ્મરણીયઃ । યઃ પ્રકૃતિતો ઽસન્ । કિં સ્મર્યેત યથા ધર્મઃ પૂર્વં સત્ત્વાખ્ય ઇદાનીમતીતો ઽપિ સત્ત્વાખ્યઃ । એવં તસ્મિન્ ધર્મે પૂર્વં સ્મૃત્યુત્પાદાત્ તદેવ ચિત્તં પુનઃ સ્મર્યતે । ન તુ ચિત્તાન્તરમ્ । અનેન પુરુષેણ પૂર્વં તદ્ધર્મનિમિત્તમુપાત્તમ્ । તસ્મિન્ ધર્મે નિરુદ્ધે ઽપિ તત્સંજ્ઞાનુસ્મરણમુત્પાદ્ય [તં ધર્મં] વિકલ્પયતિ । યો ધર્મસ્તસ્ય ચિત્તે જાયતે સ ધર્મો વિનષ્ટઃ । પશ્ચાત્ [ત]ન્મનોવિજ્ઞાનં તત્ વસ્તુ વિજાનાતિ ઇદ[મેવ] નિમિત્તાલમ્બનં વિજ્ઞાનમિત્યાખ્યયતે । નિમિત્તમિદં પાશ્ચાત્યનિમિત્તાલમ્બનવિજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યયં કરોતિ । શશશૃઙ્ગાદિવિજ્ઞાનન્તુ અનિમિત્તહેતુકમિત્યતો નોત્પદ્યતે । શશશૃઙ્ગાદિ પ્રતીત્યાપિ વિજ્ઞાનં ભવેત્ । યદિ ન ભવતિ । કથં વક્તું પ્રભવેત્ ।
(પૃ) શશવિષાણસ્વભાવો ન વિજ્ઞેયઃ । કસ્માત્ । તસ્ય હ્રસ્વત્વદીર્ઘત્વશુક્લત્વકૃષ્ણત્વાદિસ્મૃતિર્હિ ન જાતુ જાયતે । તથાતીતધર્મો ઽપિ । કસ્માત્ । નહ્યસ્માકમતીતધર્મ ઇદાનીમભિમુખીભવતિ । યથા આર્યા અનાગતં વસ્તુ જ્ઞાત્વા વદન્તિ- ઇદં વસ્તુ તથા સ્યાત્, ઇદં વસ્તુ તથા ન સ્યાદિતિ । (ઉ) આર્યજ્ઞાનબલં હિ તથા ધર્મમસન્તમપિ પ્રાક્ પ્રજાનાતિ । યથા આર્યાઃ પાષણભિત્તિં ભિત્ત્વા અપ્રતિહતમુન્મજ્જન્તિ નિમજ્જન્તિ ચ । તથેદમપિ વસ્તુ અસદપિ જાનન્તિ । સ્મૃતિબલાચ્ચ જાનન્તિ । યથા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ન સ્ત્રીતિ પુરુષ ઇતિ વા વિકલ્પયતિ । યદિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ન વિકલ્પયતિ । મનોવિજ્ઞાનમપિ ( સ્સ્સ્_502 ) ન વિકલ્પયેત્ । વસ્તુતસ્તુ મનોવિજ્ઞાનં વિકલ્પયતિ । તથેદમપિ સ્યાત્ । યથા ચાસ્માકમનુભૂતનિરુદ્ધે જ્ઞાનમુત્પદ્યતે । તથાર્યાણામપિ અસતિ ધર્મે જ્ઞાનમુત્પદ્યતે । યથા દેવદત્ત ઇતિ વચને નૈકં વિજ્ઞાનં ચત્વાર્યક્ષરાણિ વિજાનાતિ । તથાપિ [તાનિ] વિજાનાતિ । યથા ચ સંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસંયોગવિભાગપરત્વાપરત્વાદયઃ । તે ધર્મા અદૃષ્ટા અપિ [સ્વ]વિજ્ઞાનમુત્પાદયન્તિ । યથા ચ પુરુષસ્ય સ્વરૂપં નૈકક્ષણેન પરિજ્ઞેયમમ્ । નાપિ પ્રત્યઙ્ગવિજ્ઞાનેન । અસત્યપિ પ્રત્યઙ્ગં પુરુષજ્ઞાને એકક્ષણં [ત]જ્જ્ઞાને પુરુષજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । ઇદમપિ તથા સ્યાત્ ।
ભવાનવાદીઃ- દૃષ્ટાન્તં પ્રતીત્ય નાસ્તિ કિઞ્ચિત્ સ્વાત્માલમ્બનં જ્ઞાનમિતિ । તત્રાસ્તિ વચનં મનઃ સ્વાત્માનં વિજાનાતીતિ । યોગી ચિત્તવિપશ્યનામનુસરતિ અતીતે ઽનાગતે તુ ચિત્તં નાસ્તિ ઇતિ વચનાત્ । યથા પ્રત્યુત્પન્નચિત્તેન પ્રત્યુત્પન્નચિત્તમાલમ્બતે । નો ચેત્ ન જાતુ કશ્ચિત્પ્રત્યુત્પન્નચિત્તસમ્પ્રયુક્ત ધર્મં વિજાનાતિ । (પૃ) સૂત્ર ઉક્તમ્-
સર્વે ધર્મા અનાત્માનઃ પ્રજ્ઞયા યદિ પશ્યતિ ।
અથ નિર્વિન્દતે દુઃખે એષ માર્ગો વિશુદ્ધયે ॥ ઇતિ ।
ઇયં પ્રજ્ઞા આત્માનં સહભૂધર્માનન્યાનિ સર્વધર્માલમ્બનાનિ ચાપનયતિ । (ઉ) જ્ઞાનમિદં સાસ્રવાલમ્બનમેવ, નત્વનાસ્રવ[આલમ્બન]મ્ । કસ્માત્ । તસ્યાં હિ ગાથાયામુક્તમ્- અથ નિર્વિન્દતે દુઃખ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે તત્ દુઃખસત્યાલમ્બનમેવેતિ । આત્મદૃષ્ટિપ્રણાશાય ચ ( સ્સ્સ્_503 ) અનાત્મભાવના । આત્મદૃષ્ટિઃ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાલમ્બિની । જ્ઞાતવ્યમનાત્મ[દૃષ્ટિ]રપિ પઞ્ચસ્કન્ધાનાલમ્બત ઇતિ । પઞ્ચસ્કન્ધા અનિત્યત્વાદનાત્માનઃ । યથોક્તં સૂત્રે- યદનિત્યં તદનાત્મા । યદાનાત્મા તદ્દુઃખમ્ ઇતિ । ભગવાનાહ યદ્ભિક્ષવો યુષ્માકં તત્પ્રજહત ઇતિ । ભિક્ષવ આહુઃ- આજ્ઞપ્તં ભગવન્ । ભગવાનાહ- કથં યુષ્માભિરાજ્ઞપ્તમ્ । રૂપં ભગવન્ [અનાત્મા] અનાત્મીયમ્ । વેદના, સંજ્ઞા, સંસ્કારા, વિજ્ઞાન[મનાત્મા] અનાત્મીયમ્ । તદસ્માભિઃ- પ્રહાતવ્ય]મિતિ । ભગવાનાહ- સાધુ સાધુ ખલુ ભિક્ષવ ઇતિ । [અતો] જ્ઞાતવ્યમુપાદાનસ્કન્ધેષ્વેવ અનાત્મબુદ્ધિર્ભવતીતિ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- યત્કિઞ્ચિત્ [ભિક્ષવો] રૂપમતીતમનાગતં પ્રત્યુત્પન્નમાધ્યાત્મિકં વા બહિર્ધા વા ઔદારિકં વા સૂક્ષ્મં વા [હીનં વા પ્રણીતં વા] યદ્દૂરે ઽન્તિકે વા સર્વં જાનાતિ નાત્મા નાત્મીયમિતિ । એવં યથાભૂતં સમ્યક્ પ્રજ્ઞયા પશ્યતિ ઇતિ । આહ ચ- રૂપં નાત્મા, વેદના, સંજ્ઞા, સંસ્કારા વિજ્ઞાનઞ્ચ નાત્મા ઇતિ પશ્યતિ । રૂપમનિત્યં તુચ્છં માયાવત્ બાલાલાપનં વધકં સ્તેયકમનાત્મા અનાત્મીયમિતિ । કિઞ્ચાહ ભગવાન્- અત્ર નિષણ્ણઃ કશ્ચિન્મૂઢો ઽવિદ્યાણ્ડગતો ઽવિદ્યાન્ધીભૂતઃ પરિત્યજ્ય બુદ્ધશાસનમિમાં મિથ્યાદૃષ્ટિમુત્પાદયતિ- યદિ રૂપં નાત્મા, વેદના, સંજ્ઞા, સંસ્કારા, વિજ્ઞાનઞ્ચનાત્મા । કથમનાત્મા કર્મ કૃત્વા આત્મના અનુભવતિ ઇતિ । અતો જ્ઞાયત ઉપાદાનસ્કન્ધાલમ્બનમેવ નૈરાત્મ્યમિતિ । સૂત્રે ચ અનાત્મજ્ઞાનં સર્વધર્મનાલમ્બત ઇતિ વચનસ્થાનં ન કિઞ્ચનાસ્તિ । તત્ર તત્ર સર્વત્રોક્તં પઞ્ચસ્કન્ધાનાલમ્બત ઇતિ ।

(પૃ) ભગવાન્ સ્વયમાહ- સર્વધર્મા અનાત્માન ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે સંસ્કૃતો ઽસંસ્કૃતશ્ચૈતજ્જ્ઞાનસ્યાલમ્બનમ્ । ન તુ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધમાત્રમિતિ । આહ ચ- દશ શૂન્યતાઃ સર્વધર્માલમ્બના ઇતિ । યા શૂન્યતા તદેવ નૈરાત્મ્યમ્ । કિઞ્ચાહ- સર્વે સંસ્કારા અનિત્યા દુઃખા, સર્વે ધર્મા અનાત્માન ઇતિ । યદનાત્મજ્ઞાનં તદ્ દુઃખસત્યાલમ્બનમેવ । કસ્માન્નાહ- સર્વસંસ્કારા અનાત્માન ઇતિ । સર્વે ધર્મા અનાત્માન ઇત્યુક્તત્વાત્ જ્ઞાતવ્યં યત્ સંસ્કારા ઇતિ વચનં તત્ સંસ્કૃતાભિધાયકમ્ । યત્ ધર્મા ઇતિ વચનં તત્ સર્વા[ભિધાયક]મિતિ । આહ ચ- ક એકલક્ષણધર્મં લક્ષણાન્તરધર્મઞ્ચાભિમુખં સમ્પ્રજાનાતિ યથા વિદ્યાચક્ષુષા રૂપં ( સ્સ્સ્_504 ) પશ્યતિ । કેવલં બુદ્ધા ભગવન્તઃ સમ્યક્ સમ્બુદ્ધા વિમુક્તિલાભિન એકલક્ષણધર્મં લક્ષણાન્તરધર્મઞ્ચાભિમુખં સમ્પ્રજાનન્તિ યથા વિદ્યાચક્ષુષા રૂપં પશ્યન્તિ ઇતિ । અનાત્મલક્ષણેન હિ સર્વધર્મા એકલક્ષણાઃ । અતો જ્ઞાયતે અનાત્મ[જ્ઞાનં] સર્વધર્માનાલમ્બતે । ન તુ દુઃખમાત્રમ્ ઇતિ ।
ઉચ્યતે । સર્વ[મિતિ] દ્વિવિધં સર્વસઙ્ગ્રાહકમેકદેશગ્રાહકમિતિ । સર્વસઙ્ગ્રાહકમિતિ યથા ભગવાનાહ- અશં સર્વજ્ઞ ઇતિ । [અત્ર] સર્વં નામ દ્વાદશાયતનાનિ । એકદેશગ્રાહકમિતિ યથાહ- સર્વમાદીપ્તમિતિ । અનાસ્રવમસંસ્કૃતન્તુ નાદીપ્તમુપલભ્યતે । યથા ચ તથાગતવર્ગે ઉક્તમ્- તથાગતઃ સર્વત્યાગી સર્વજયી ઇતિ । શીલાદયો ધર્મા ન ત્યાજ્યાઃ । કિન્તુ અકુશલધર્માનુદ્દિશ્યાહ- સર્વત્યાગીતિ । અજેય્યા અન્યે બુદ્ધાઃ । અન્યાન્ સત્ત્વાનુદ્દિશ્યાપરમાહ- સર્વજયીતિ । કિઞ્ચાહ- કતમો ભિક્ષુઃ સર્વજ્ઞઃ । યઃ ષટ્સ્પર્શાયતનાનામુત્પાદં નિરોધઞ્ચ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । અયમુચ્યતે સામાન્યલક્ષણજ્ઞઃ સર્વધર્માણાં, ન તુ વિશેષલક્ષણજ્ઞ ઇતિ । ભગવાંસ્તુ સામાન્યવિશેષજ્ઞઃ સર્વજ્ઞ ઇત્યુચ્યતે । ભિક્ષુરયં સામાન્યેન સર્વે ધર્મા અનિત્યા ઇતિ પ્રજાનાતીત્યતઃ સર્વજ્ઞો ભવતિ । તસ્ય નામસામ્યે ઽપિ વસ્તુતો ઽસ્તિ ભેદઃ । [તત્] એકદેશસઙ્ગ્રાહકં નામ ।
આહ ચ ભગવાન્- યત્સૂત્રે ઽવતરતિ । વિનયે ચ સન્દૃશ્યતે । ધર્મતાઞ્ચ ન વિલોમયતિ । સ ધર્મ ઉપાદેય ઇતિ । કિઞ્ચાહ- ય આહ ઇદં બુદ્ધવચનમિતિ । સ સુવ્યઞ્જનઃ । ન સ્વર્થઃ । વિદ્વાન્ તત્ર સ્વર્થં સુવ્યઞ્જનં બ્રૂયાત્ । યેનાર્થેન ભિક્ષોરસ્ય વ્યઞ્જનં પ્રશસ્યં ભવતિ । પુનરસ્તિ કશ્ચિદ્વક્તા સ્વર્થસ્ય, ન સુવ્યઞ્જનસ્ય । સ્વર્થં સુવ્યઞ્જનેન પ્રક્ષિપેત્ । ઇત્યેવમાદિસૂત્રે ભગવાન્ સર્વં તત્ સંશ્રાવયતિ । અસ્તિ ચ નીતાર્થં નેયાર્થઞ્ચ સૂત્રમ્ । ઇદન્તુ નેયાર્થં સૂત્રમ્ । કસ્માદેકસ્મિન્ વસ્તુનિ સર્વમિતિ વચનં ભવતિ । તસ્યાભિસન્ધિ ર્જ્ઞાતવ્યાસ્તિ । લૌકિકા અપિ વદન્તિ એકસ્મિન્ સર્વમિતિ । યથા વદન્તિ- સર્વત્યાગં કરોતિ । સર્વેષાઞ્ચ ભોજનં પ્રયચ્છતિ । અયં સર્વભુક્ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે સર્વમનાત્મેતિ વચને સત્યપિ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાન[ભિસન્ધાય] ઉક્તં, ન તુ સર્વધર્માનિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યદુક્તં ભવતા- દશ શૂન્યતા ઇતિ । તત્રાસંસ્કૃતં શૂન્યમિતિ નોપલભ્યતે । ( સ્સ્સ્_505 ) કસ્માત્ । ન હિ કશ્ચિદસંસ્કૃત આત્મસંજ્ઞામુત્પાદયતિ । તદન્યસ્મિન્ શૂન્યે ઽપિ ન કાચિત્ક્ષતિઃ । ભવાનપિ દુઃખજ્ઞાનેન શૂન્યં સંયોજયતિ । અતઃ શૂન્યતા ન સર્વધર્માલમ્બિની । (પૃ) લૌકિકી શૂન્યતા સર્વધર્માનાલમ્બતે ન તુ અનાસ્રવશૂન્યતા । (ઉ)નાસ્તિ તુ લૌકિકી શૂન્યતા । સર્વા શૂન્યતા અનાસ્રવા । (પૃ) ઉક્તં હિ ધર્મમુદ્રાસૂત્રે- શૂન્યતા લૌકિકી શૂન્યતેતિ । (ઉ) ઇયં લોકોત્તરશૂન્યતા ન તુ લૌકિકી શૂન્યતા । (પૃ) અત્રોક્તં જ્ઞાનદર્શનસ્યાવિશુદ્ધત્વાત્ જ્ઞાયત ઇયં લૌકિકી શૂન્યતેતિ । (ઉ) ઉક્તન્તુ પ્રાગસ્માભિઃ- અનાસ્રવં ચિત્તં પ્રજ્ઞપ્તિવિદારણમિતિ । અતઃ પ્રજ્ઞપ્તિવિદારણાદાગતમનાસ્રવં ચિત્તમ્ । પશ્ચાન્નિરોધસત્યં દૃષ્ટ્વા અભિમાનં વિહાય જ્ઞાનદર્શનં વિશુદ્ધં ભવતિ । અતો ન લૌકિકી શૂન્યતા ।
યદ્ભવાનાહ- સર્વે સંસ્કારા અનિત્યાઃ સર્વે ધર્મા અનાત્માન ઇતિ । એવં હિ સ્યાત્- યોગી યદા નૈરાત્મ્યસંજ્ઞાસમન્વિતઃ તદા ધર્મસંજ્ઞાસમન્વિતત્વાત્ નૈરાત્મ્યે ધર્મ ઇતિ સ સંજ્ઞોચ્યતે । યથોક્તં દર્શનવર્ગે- યો દુઃખં ન પશ્યતિ, સ આત્મદર્શી ભવતિ । યો યથાભૂતં દુઃખં પશ્યતિ, ન સ પુનરાત્માનં પશ્યતિ । ઇતિ । યથાભૂતમિતિ યદનાત્મદર્શનમ્ । અતઃ સર્વે ધર્મા અનાત્માન ઇતિ વચનં દુઃખસત્યમાત્રમાલમ્બ્ય અનાત્મા સંસ્કાર ઇત્યભિદધાતિ । યદ્ભવાનવોચત્- બુદ્ધા [ભગવન્તઃ] એકલક્ષણં લક્ષણાન્તરઞ્ચાભિમુખં પશ્યન્તીતિ । તદપિ ધાત્વાયતનાદીનામેકત્વાદેકલક્ષણમિત્યુચ્યતે ઇતિ સ્યાત્ । કો દોષઃ ॥
સર્વાલમ્બનવર્ગ એકનવત્યુત્તરશતતમઃ ।
192 આર્યવિહારવર્ગઃ
અસ્તિ દ્વિવિધો વિહારઃ શૂન્યવિહાર અનાત્મવિહાર ઇતિ । પઞ્ચસ્કન્ધેષુ નાસ્તિ સત્ત્વ ઇતિ દર્શનં શૂન્યવિહારઃ । પઞ્ચસ્કન્ધા અપિ ન સન્તીતિ દર્શનમનાત્મવિહારઃ । કેનેદં જ્ઞાયતે । ઉક્તં હિ સૂત્રે- રૂપં નિસ્ખભાવં પશ્યતિ [યાવત્] વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્ વિજ્ઞાનં નિઃસ્ખભાવં પશ્યતીતિ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- નિઃસ્ખભાવમુપાદાય વિમુચ્યત ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે રૂપસ્વભાવો ન વસ્તુસન્ યાવદ્વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનસ્વભાવા ન વસ્તુસન્ત ઇતિ । અપિ ( સ્સ્સ્_506 ) ચોક્તં સૂત્રે- પઞ્ચસ્કન્ધાઃ શૂન્યા માયાવત્ ઇતિ । ન હિ માયા વસ્તુસતીતિ નિર્વાચ્યા । યદિ માયા વસ્તુસતી, ન માયેતિ ભવતિ । નાસ્તીત્યપિ ન નિર્વક્તું સમ્ભવતિ । અવસ્તુત્વાદેવ [બાલા]લાપનં કરોતિ । અયઞ્ચ યોગી સર્વં શૂન્યં પશ્યતિ । અતો જ્ઞાયતે પઞ્ચસ્કન્ધા ન વસ્તુસન્ત ઇતિ । યથા એકલક્ષણવિધમનાદ્ભિત્ત્યાદિરેકો [ઽપિ] ધર્મો નાસ્તિ । તથા પઞ્ચસ્કન્ધા અપિ, નૈકઃ [તાદૃશઃ] પરમાર્થિકો ધર્મો ઽસ્તિ ।
(પૃ) યદિ રૂપાદયો ધર્મા અપિ અવસ્તુસન્તઃ । તદા એકં લોકસત્યમેવ સ્યાત્ । (ઉ) નિરોધઃ પરમાર્થસત્યત્વાદસ્તિ । યથોક્તં સૂત્રે- મૃષા નામ યત્ તુચ્છકમ્ । સત્યં નામ યથાભૂતમિતિ । નિરોધઃ સ નિયતં યથાભૂત ઇત્યતઃ પરમાર્થસન્ ઇતિ । (પૃ) યદ્ભવતોક્તં પઞ્ચસ્કન્ધેષુ નાસ્તિ સત્ત્વ ઇતિ દર્શનં [શૂન્યવિહાર] ઇતિ । કેન હેતુના પઞ્ચસ્કન્ધાઃ સત્ત્વ ઇત્યુચ્યન્તે । [સ] કિં સાસ્રવ ઉતાનાસ્રવઃ । (ઉ) સાસ્રવો ઽનાસ્રવશ્ચ (પૃ) સૂત્ર ઉક્તમ્- યઃ સત્ત્વં પશ્યતિ સ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાન્ પશ્યતિ ઇતિ । (ઉ) અનાસ્રવધર્મો ઽપિ સત્ત્વાખ્યે વર્તતે નાસત્ત્વાખ્યે તરુપાષાણાદૌ । અતો જ્ઞાયતે અનાસ્રવાન્ સ્કન્ધાનુપાદાયાપિ સત્ત્વ ઇત્યુચ્યન્તે । યદાચાર્યો ઽનાસ્રવચિત્તગતઃ । તસ્મિન્ સમયે ઽપ્યસ્તિ ચિત્તં સત્ત્વ ઇતિ । અતો ઽનાસ્રવચિત્તમપિ સત્ત્વો ભવતિ । સર્વે સ્કન્ધા ઉપાદાનસ્કન્ધા ઇત્યુચ્યન્તે । ઉપાદાનાદુત્પન્નત્વાત્ ।

(પૃ) કથં જ્ઞાયતે સર્વે ઉપાદાનાદુત્પદ્યન્ત ઇતિ । (ઉ) અનાસ્રવધર્મો દાનશીલસમાધિભાવના કર્મચિત્તાદુત્પદ્યતે । અસતિ તુ [તસ્મિન્] નોત્પદ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે- અવિદ્યાનિવૃતતૃષ્ણાસંયોજનયા પ્રતિબદ્ધો મૂઢ ઇમં કાયમનુપ્રાપ્નોતિ । એવં વિદ્વાનપિ ઇતિ । કાય એવોપાદાનસ્કન્ધઃ । (પૃ) યદિ સર્વે સ્કન્ધા ઉપાદાનસ્કન્ધાઃ । સાસ્રવો ઽનાસ્રવ ઇતિ સ્કન્ધાનાં પ્રવિભાગઃ કથમ્ । (ઉ) સર્વે સ્કન્ધા ઉપાદાનાદુત્પન્ના ઇત્યત ઉપાદાનસ્કન્ધા ઇત્યુચ્યન્તે । નૈવ પુનર્ભવમુપાદદત ઇત્યતો ઽનાસ્રવાઃ । ઇત્યયં પ્રવિભાગઃ । સ્કન્ધા ઉપાદાનસ્કન્ધૈઃ સહોપાદાનાદુત્પન્ના ઇત્યત ઉપાદાનસ્કન્ધા ઇત્યભિધીયન્તે । ઇદં સૂત્રં ન વિરુધ્યતે ।
ઇમૌ દ્વૌ વિહારૌ યત્કિઞ્ચિદભાવમાલમ્બેતે । યદ્રૂપાદયે ધર્માઃ શૂન્યાઃ સ્વભાવનિરુદ્ધા ઇતિ । અયમેવ યત્કિઞ્ચિદભાવઃ । (પૃ) ઇમૌ દ્વૌ પઞ્ચસ્કન્ધાનાલમ્બેતે । ઉક્તં હિ સૂત્રે- રૂપં પશ્યતિ શૂન્યમનાત્મા વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાન્ વિજ્ઞાનઞ્ચ પશ્યતિ શૂન્યમનાત્મા ઇતિ । (ઉ) ( સ્સ્સ્_507 ) સ્કન્ધાનુપાદાય પશ્યતિ શૂન્યમનાત્મેતિ । કસ્માત્ । સત્ત્વકારણે સત્ત્વશૂન્યં પશ્યતિ । રૂપાદીનાં ધર્માણામપિ નિરોધં પશ્યતિ । (પૃ) એવઞ્ચોભયાલમ્બનમ્ । યદ્યોગી સ્કન્ધાંશ્ચ શૂન્યાનનુસ્મરતિ । તદેવ સ્કન્ધાન્ યત્કિઞ્ચિદભાવઞ્ચાલમ્બતે । (ઉ) યોગી સત્ત્વકારણે ન સત્ત્વં પશ્યતીત્યત એવ શૂન્યચિત્તમુત્પાદ્ય તતઃ શૂન્યં પશ્યતિ । પઞ્ચસ્કન્ધાનાં નિરોધે ચ ન પશ્યતિ રૂપસ્વભાવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનસ્વભાવમ્ । અતો જ્ઞાયતે ઇમૌ દ્વૌ યત્કિઞ્ચિદભાવાલમ્બનાવિતિ ॥
આર્યવિહારવર્ગો દ્વિનવત્ત્યુત્તરશતતમઃ ।
193 જ્ઞાનદર્શનવર્ગઃ
(પૃ) સમ્યગ્દર્શનસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય ચ કો વિશેષઃ । (ઉ) ઉભયમેકાત્મકમેવ । નાસ્તિ કશ્ચિદ્વિશેષઃ । સમ્યગ્દર્શનં દ્વિવિધં લૌકિકં લોકોત્તરમિતિ । લૌકિકં યદસ્તિ પુણ્યં પાપમિત્યાદિ । લોકોત્તરં યત્ દુઃખાદીનાં સત્યાનાં પ્રતિસંવેદઃ । તથા સમ્યક્ જ્ઞાનમપિ ॥
(પૃ) ભવતોક્તં જ્ઞાનદર્શનયોર્નેદૃશં લક્ષણમ્ । કસ્માત્ ક્ષાન્તયો દર્શનમાત્રં ન જ્ઞાનમ્ । ક્ષયજ્ઞાનમનુત્પાદજ્ઞાનં, પઞ્ચવિજ્ઞાનસમ્પ્રયુક્તા ચ પ્રજ્ઞા જ્ઞાનમેવ ચ દર્શનમ્ । (ઉ) કસ્માત્ ક્ષાન્તયો ન જ્ઞાનમ્ । (પૃ) આજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીત્યત આજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયમ્ । યદિ દુઃખે ધર્મક્ષાન્તિર્જ્ઞાનમ્ । દુઃખે ધર્મક્ષાન્તિર્જ્ઞાતૈવ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનમાજ્ઞેન્દ્રિયં સ્યાત્ । નાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયમ્ । અતો ક્ષાન્તિર્ન જ્ઞાનમ્ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- યત્ ધર્મેષુ ધર્માન્ પરીત્તં પ્રજ્ઞયા વિપશ્યતિ । ક્ષાન્તિ[રિયં વિપશ્યના] અપરિનિષ્પન્ના । પરિનિષ્પન્ના તુ જ્ઞાનમ્ ઇતિ । યા ક્ષાન્તિઃ, અપરિનિષ્પન્ના વિપશ્યના [સા] । પ્રથમા ચાનાસ્રવા પ્રજ્ઞા પ્રાથમિકં દર્શનં ક્ષાન્તિઃ । ન પ્રાથમિકં દર્શનં જ્ઞાનં ભવેત્ । ક્ષાન્તિકાલે ચ ન વિનિશ્ચયો ભવતિ । જ્ઞાનકાલે તુ વિનિશ્ચયો ઽવશ્યં ભવતિ । ક્ષાન્ત્યુત્પત્તિકાલે વિચિકિત્સા પુનરનુવર્તતે । અતઃ ક્ષાન્તિર્ન જ્ઞાનમ્ । (ઉ) યા ક્ષાન્તિસ્તદેવ જ્ઞાનમ્ । કસ્માત્ । છન્દઃ અભિરતિઃ ક્ષાન્તિઃ ( સ્સ્સ્_508 ) સર્વમેકાર્થકમ્ । યોગી પૂર્વં દુઃખં જ્ઞાત્વા પશ્ચાત્ [તત્]ક્ષાન્તાવભિરમતે । યદિ પૂર્વમેવ નાસ્તિ જ્ઞાનમ્ । ક્ષન્તવ્યે કાભિરતિઃ । પરીત્તવચને ચ કેવલમુક્તં વિપશ્યના ક્ષાન્તિરિતિ ન જ્ઞાનમ્ । તથા ચેત્ પ્રતિપત્તિફલવેદકો જ્ઞાનરહિતઃ સ્યાત્ । યદિ મન્યસે યોગિનો જ્ઞાનવત એવ ક્ષાન્તિર્ભવતીતિ । તદા ક્ષાન્તિવેદનમેવ જ્ઞાનં ભવતિ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- [એવં] જાનન્ પશ્યન્ આસ્રવાદ્વિમુચ્યત ઇતિ । આહ ચ- જ્ઞાનં દર્શનઞ્ચૈકાર્થકમિતિ । કિઞ્ચ ભગવાનાહ- દુઃખજ્ઞાનં સમુદય[જ્ઞાનં] નિરોધ[જ્ઞાનં] માર્ગજ્ઞાનમ્ ઇતિ । ન ત્વાહ ક્ષાન્તિરિતિ । અતો જ્ઞાયતે જ્ઞાનમેવ ક્ષાન્તિરિતિ ।
ભગવાન્ વિમુક્ત્યર્થમાહ- યથાભૂતં પ્રજાનાતીતિ જ્ઞાનમ્ ઇતિ । ક્ષાન્તિરપિ યથાભૂતં પ્રજાનાતીતિ ન [જ્ઞાના]દન્યા સ્યાત્ । યદિ ભવત્ આજ્ઞાત[માજ્ઞાસ્યામી]ન્દ્રિયમેવ ક્ષાન્તિરિતિ । તદયુક્તમ્ । ન વયં વદામઃ પૂર્વં ક્ષાન્તિઃ પશ્ચાત્ જ્ઞાનમિતિ । એકસ્યૈવ ચિત્તસ્ય ક્ષાન્તિઃ જ્ઞાનમિત્યાખ્યા ભવતિ । અયં સૂત્રાર્થો ઽસિદ્ધઃ । ભવતઃ કથમસિદ્ધેન લક્ષણસિદ્ધિર્ભવતિ । ભવાનાહ- ક્ષાન્તિપરિનિષ્પન્નેતિ । પ્રત્યુક્તમિદં મયા યત્ જ્ઞાનપૂર્વિકા ક્ષાન્તિરિતિ । [અતઃ] પરિનિષ્પન્નૈવ ક્ષાન્તિરિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । યદિ પરિનિષ્પત્તિં ન જાનાતિ । કથં ક્ષમતે । ભવાનવોચત્- ક્ષાન્તિકાલે ન વિનિશ્ચયો ઽસ્તીતિ । ભવતાં શાસનેક્ષાન્ત્યા સંયોજનં પ્રજહાતિ । એવમનિશ્ચિતં કિં સંયોજનં પ્રજહાતિ । ભવાનવોચત્- ક્ષાન્તિકાલે વિચિકિત્સાનુવર્તતે ઇતિ । તથા ચેત્ માર્ગસત્યદર્શને ઽપિ વિચિકિત્સાનુવર્તમાના ભવતિ । તત્ર જ્ઞાનમુત્પદ્યમાનમપિ અજ્ઞાનં સ્યાત્ । ન સવિકલ્પિકેયં ક્ષાન્તિઃ ઇદં જ્ઞાનં ભવતિ । યથા લૌકિકી વિપશ્યના ચતુસ્સત્યાનુસારિણી ક્ષાન્તિરિત્યપ્યુચ્યતે જ્ઞાનમિત્યપ્યુચ્યતે । અનાસ્રવા ક્ષાન્તિર્જ્ઞાનઞ્ચ તથા સ્યાત્ ।
(પૃ) ક્ષયજ્ઞાનમનુત્પાદજ્ઞાનઞ્ચ જ્ઞાનમાત્રં ન દૃષ્ટિઃ । (ઉ) કિં કારણમ્ । (પૃ) સૂત્રે હિ પૃથુગુચ્યતે સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ સમ્યક્ જ્ઞાનમિતિ । અતો જ્ઞાનં ન દૃષ્ટિઃ । (ઉ) તથા ચેત્ સમ્યગ્દૃષ્ટિર્ન સમ્યગ્ જ્ઞાનં ભવતિ । યદિ ભવતો મતં સમ્યગ્ ( સ્સ્સ્_509 ) દૃષ્ટિઃ સમ્યગ્ જ્ઞાનમિતિ । સમ્યગ્ જ્ઞાનમપિ સમ્યગ્ દૃષ્ટિઃ સ્યાત્ । પઞ્ચાઙ્ગધર્મકાયે પ્રજ્ઞાસ્કન્ધાત્ પૃથગુક્તં વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનં ન પ્રજ્ઞા ભવેત્ । તથા ચ ક્ષયજ્ઞાનમમુત્પાદજ્ઞાનમપિ ન પ્રજ્ઞા ભવતિ । ઇદાનીં સમ્યગ્દૃષ્ટિરેવ ભિન્નલક્ષણતયા સમ્યગ્ જ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । યદુત સર્વક્લેશાનાં ક્ષયો ઽર્હતશ્ચિત્તે સમુત્પદ્યત ઇત્યત[સ્તત] સમ્યગ્ જ્ઞાનમિત્યુચ્યતે ।
(પૃ) યદિ સમ્યગ્ જ્ઞાનમેવ સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ । તદા અર્હન્ન દશાઙ્ગસમ્પન્નઃ સ્યાત્ । (ઉ) એકસ્યૈવ નામાન્તરમ્ । યથા ધર્મજ્ઞાનં દુઃખજ્ઞાનમિતિ । આહ ચ- અર્હન્ અષ્ટગુણપુણ્યક્ષેત્રસમ્પદિતિ । અતઃ સમ્યગ્ જ્ઞાનમેવ સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ । ષટ્સુ સામીચીષુ ષષ્ઠી સામીચી સમતાદૃષ્ટિરિત્યુચ્યતે । યદિ ભવતોક્તવત્ ભવતિ । તદા ક્ષયજ્ઞાનમનુત્પાદજ્ઞાનં ન સામીચી ભવતિ । કિઞ્ચ સમ્યગ્વિપશ્યતીતિ સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ । ક્ષયજ્ઞાનમનુત્પાદજ્ઞાનઞ્ચ સમ્યગ્વિપશ્યતીત્યતો ઽપિ સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ ।

(પૃ) પઞ્ચવિજ્ઞાનસમ્પ્રયુક્તા પ્રજ્ઞા જ્ઞાનમાત્રં ન દૃષ્ટિઃ । (ઉ) કસ્માન્ન દૃષ્ટિઃ । (પૃ) પઞ્ચવિજ્ઞાનાનિ નિર્વિકલ્પકાનિ । પ્રથમત આલમ્બનગતત્વાત્ । દૃષ્ટિર્નામ સઞ્ચિત્યોપનિધ્યાનમ્ । પઞ્ચવિજ્ઞાનાનિ ચ પ્રત્યુત્પન્નમાલમ્બન્તે । અતો ન દૃષ્ટિઃ । (ઉ) તત્ર વિતર્કવિચારાભાવાત્ ન વિકલ્પયન્તિ । પ્રથમત આલમ્બનગતત્વાત્ ન દૃષ્ટિરિતિ યદિ મતમ્ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । ભવતાં હિ શાસનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં સન્તાનાલમ્બનં યથા મનોવિજ્ઞાનમિતિ । અતો ન વક્તવ્યં પ્રથમત આલમ્બનગતમિતિ । તથા ચેન્મનોવિજ્ઞાનમપિ ન દૃષ્ટિર્ભવેત્ । ભવાન્ પુનરાહ- પ્રત્યુત્પન્નાલમ્બનત્વાન્ન દૃષ્ટિરિતિ । ઇદમપિ ન યુક્તમ્ । પરચિત્તજ્ઞાનમપિ પ્રત્યુત્પન્નાલમ્બનમ્ । ઇદમપિ ન દૃષ્ટિઃ સ્યાત્ । પઞ્ચવિજ્ઞાનેષુ નાસ્તિ યથાભૂતજ્ઞાનમ્ । પ્રતિપત્ત્યભાવાત્ । સદા પ્રજ્ઞપ્ત્યનુવર્તનાચ્ચ । દૃષ્ટિઃ જ્ઞાનં પ્રજ્ઞા ઇત્યાદિ સર્વં નાસ્તિ । કિં પુનર્દૃષ્ટિમાત્રં નાસ્તીતિ ।
કેચિદાહુઃ- ચક્ષુરિન્દ્રિયં દૃષ્ટિરિતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) ન ચક્ષુરિન્દ્રિયં ( સ્સ્સ્_510 ) દૃષ્ટિઃ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં [વિષયા]લમ્બનં ભવતિ । લોકવ્યવહારમનુસૃત્ય ચક્ષુર્દૃષ્ટિરિત્યુચ્યતે । (પૃ) કેચિદાહુઃ- સન્ત્યષ્ટદૃષ્ટયો યદુત પઞ્ચમિથ્યાદૃષ્ટયો લૌકિકી સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ શૈક્ષદૃષ્ટિરશૈક્ષદૃષ્ટિઃ । એતા અષ્ટદૃષ્ટિર્વર્જયિત્વા અન્યા પ્રજ્ઞા ન દૃષ્ટિરિત્યુચ્યત ઇતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) જ્ઞાનદર્શનં વિમુક્તિલાભઃ પ્રતિસંવેદનં સાક્ષાત્કાર ઇતીદં સર્વમેકાર્થકમ્ । ઇયં દૃષ્ટિરિયં ન દૃષ્ટિરિતિ યત્ વચનમ્ । સર્વં તત્ સ્વસંજ્ઞાવિકલ્પિતં વચનમ્ । (પૃ) ઉક્તં નનુ સૂત્રે- જાનન્ પશ્યન્ આસ્રવાદ્વિમુચ્યત ઇતિ । કથમસ્તિ પ્રવિભાગઃ । (ઉ) યત્ જ્ઞાત્વા આદૌ પ્રજ્ઞપ્તિં વિદારયતિ તત્ જ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । ધર્મસ્થિતાયામવતરણં દર્શનમ્ । આદ્યવિપશ્યના જ્ઞાનમ્ । [તત્]પ્રતિસંવેદનં દર્શનમ્ । ઇત્યેવમસ્તિ પ્રવિભાગઃ ॥
જ્ઞાનદર્શનવર્ગસ્ત્રિનવત્યુત્તરશતતમઃ ।
194 ત્રિવિધપ્રજ્ઞાવર્ગઃ
તિસ્રઃ પ્રજ્ઞા, શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા, ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા, ભાવનામયી પ્રજ્ઞેતિ । સૂત્રાદિ દ્વાદશાઙ્ગપ્રવચનાદુત્પન્ના શ્રુતમયી । ઇદમનાસ્રવાં પ્રજ્ઞાં જનયતીતિ પ્રજ્ઞા । યથોક્તં સૂત્રે- રાહુલો ભિક્ષુર્વિમુક્તિપ્રાપિણીં પ્રજ્ઞાં સમ્પાદયતિ ઇતિ । વેદાદીન્ વ્યાવહારિકગ્રન્થાન્ શૃણ્વન્નપિ નાનાસ્રવાં પ્રજ્ઞામુત્પાદયતીત્યતો ન [સા] શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા ભવતિ । યત્ સૂત્રાણામર્થં ચિન્તયતિ સા ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા । યથોચ્યતે- યોગી ધર્મં શ્રુત્વા તદર્થગતિં ચિન્તયતિ । ઇતિ । અપિ ચાહ- યોગી ધર્મં શ્રુત્વા તદર્થં ચિન્તયન્ સદા પ્રતિપદમનુવર્તત ઇતિ । યત્ જ્ઞાનદર્શનમભિમુખીભવતિ સા ભાવનામયી પ્રજ્ઞા । યથોચ્યતે- યોગી સમાહિતચિત્તે પઞ્ચસ્કન્ધાનુત્પાદનિરુદ્ધાન્ પશ્યતીતિ । યથોક્તં સૂત્રે- યૂયં ભિક્ષવો ધ્યાનસમાધિં ભાવયન્તો યથાભૂતજ્ઞાનદર્શનમભિમુખં લભધ્વે । ઇતિ । કિઞ્ચોક્તં સપ્તસમ્યગ્જ્ઞાનસૂત્રે- યત્ ભિક્ષુ ધર્મં પ્રજાનાતિ । [ઇયં] શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા । યદર્થં પ્રજાનાતિ [ઇયં] ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા । યત્ ( સ્સ્સ્_511 ) કાલાદીન્ પ્રજાનાતિ । ઇયં ભાવનામયી પ્રજ્ઞા । ઇતિ । યથા ચ રાહુલઃ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધનિકાયાદીનધીતે । ઇયં શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા । યદ્વિવિક્તદેશે તદર્થં ચિન્તયતિ । ઇયં ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા । પશ્ચાત્સમ્બોધિકાલે ભાવનામયી પ્રજ્ઞા । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- ત્રીણ્યાયુધાનિ શ્રુતાયુધં વિવેકાયુધં પ્રજ્ઞાયુધમિતિ । શ્રુતાયુધં નામ શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા । વિવેકાયુધં ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા । પ્રજ્ઞાયુધં ભાવનામયી પ્રજ્ઞા । અપિ ચોક્તં સૂત્રે- પઞ્ચાનુશંસાધર્મશ્રવણે । કતમાઃ પઞ્ચ । અશ્રુતં શૃણોતિ । શ્રુતં પર્યાદાપયતિ । કાંક્ષાં વિહન્તિ । દૃષ્ટિં ઋજુ કરોતિ । ચિત્તમસ્ય પ્રસીદતિ । ઇતિ । અશ્રુતં શૃણોતિ । શ્રુતં પર્યાદાપયતિ ઇતીયં શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા । કાંક્ષાં વિહન્તિ । દૃષ્ટિં ઋજુકરોતિ ઇતીયં ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા । ચિત્તમસ્ય પ્રસીદતિ ઇતીયં ભાવનામયી પ્રજ્ઞા । ધર્મશ્રવણાનુશંસાયાઞ્ચોક્તમ્- શ્રોત્રેણ ધર્મં શૃણોતિ । વાચા ધર્મમધીતે । ઇયં શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા । મનસા મીમાંસતે । ઇયં ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા । પશ્યન્ અભિસમેતિ । ઇયં ભાવનામયી પ્રજ્ઞા ઇતિ । ચતુર્ષુ શ્રોતઆપત્ત્યઙ્ગેષુ સદ્ધર્મશ્રવણં શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા । યોનિશોમનસ્કારશ્ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા । ધર્માનુધર્મપ્રતિપત્તિર્ભાવનામયી પ્રજ્ઞા । પઞ્ચવિમુક્તિદ્વારેષુ [યદન્યતરસ્માત્] ગુરુસ્થાનીયાત્ ધર્મં શ્રૃણોતિ । ઇયં શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા । [તસ્મિન્ ધર્મે] યદર્થપ્રતિસંવેદી ભવતિ । ઇયં ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા । તસ્ય યત્ પ્રમોદ્યાદિ જાયતે । ઇયં ભાવનામયી પ્રજ્ઞા ।
અપિ ચોક્તં સૂત્રે- ભગવાન્ ધર્મમુપદિશતિ આદૌ કલ્યાણં મધ્યે કલ્યાણમન્તે કલ્યાણમિત્યાદિ । તં ધર્મં શૃણોતિ સત્પુરુષસ્તરુણો વૃદ્ધો વા । શ્રુત્ત્વા પ્રતિસઞ્ચિક્ષતિ- સમ્બાધો ગૃહાવાસો ઽભ્યવકાશા પ્રવ્રજ્યા । નેદં સુ કરમગારમધ્યાવસતા [એકાન્તપરિશુદ્ધં] સદ્ધર્મં ચરિતુમિતિ । તદૈવ ભોગસ્કન્ધં પ્રહાય જ્ઞાતિપરિવૃત્તં પ્રહાય અગારાદનાગારં ( સ્સ્સ્_512 ) પ્રવ્રજતિ । શીલં ધત્તે । ઇન્દ્રિયાણિ રક્ષતિ । ઇર્યાપથેષુ સમ્પ્રજન્યકારી ભવતિ । વિવિક્તદેશે ચિન્તયતિ । પઞ્ચ નીવરણાનિ પ્રહાય પ્રથમધ્યાનાદીનુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । યાવદાસ્રવક્ષયમનુપ્રાપ્નોતિ । ઇતિ । તત્ર યત્ ધર્મં શૃણોતિ તરુણો વા વૃદ્ધો વા ઇતિ । ઇયં શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા । શ્રુત્વા યત્ પ્રતિસઞ્ચિક્ષતિ- સમ્બાધો ગૃહાવાસો ઽભ્યવકાશા પ્રવ્રજ્યેતિ । ઇયં ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા । પઞ્ચ નીવરણાનિ પ્રહાય યાવદાસ્રવક્ષયમનુપ્રાપ્નોતિ । ઇયં ભાવનામયી પ્રજ્ઞા । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- દ્વાભ્યાં પ્રત્યયાભ્યાં સમ્યગ્દૃષ્ટિરુત્પદ્યતે । [કતમાભ્યાં દ્વાભ્યામ્] । પરતો ધર્મશ્રવણં યોનિશોમનસ્કાર ઇતિ । પરતો ધર્મશ્રવણં શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા । યોનિશોમનસ્કારશ્ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા । સમ્યગ્દૃષ્ટિસમુત્પાદો ભાવનામયી પ્રજ્ઞા । ઉક્તઞ્ચ ગાથાયામ્-
નિષેવ્ય સન્તં પુરુષં સદ્ધર્મમુપશ્રુત્ય ચ ।
વિવિક્તદેશાભિરતઃ તચ્ચિત્તં વિનયેત્પુનઃ ॥ ઇતિ ।
તત્ર નિષેવ્ય સન્તં પુરુષં સદ્ધર્મમુપશ્રુત્ય ચેતીયં શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા । વિવિક્તદેશાભિરત ઇતીયં ચિન્તમયી પ્રજ્ઞા । તચ્ચિત્તં વિનયેત્પુનરિતીયં ભાવનામયી પ્રજ્ઞા । કિઞ્ચ ભગવાન્ ભિક્ષૂનનુશાસ્તિ- યત્કિઞ્ચિદ્ભાષમાણૈર્યુષ્માભિશ્ચતુસ્સત્યાનિ ભાષયિતવ્યાનિ । યત્કિઞ્ચિચ્ચિન્તયદ્ભિશ્ચતુસ્સત્યાનિ ચિન્તયિતવ્યાનિ ઇતિ । તત્ર ચતુસ્સત્યભાષણં શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા । ચતુસ્સત્યચિન્તનં ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા । ચતુસ્સત્યાનાં લાભઃ ભાવનામયી પ્રજ્ઞા । એવમાદિના તત્ર તત્ર સૂત્રે ભગવાન્ ત્રિવિધાં પ્રજ્ઞામવોચત્ ।

(પૃ) તિસૃષુ પ્રજ્ઞાસુ કતિ કામધાતૌ । કતિ રૂપધાતૌ । કતિ આરૂપ્યધાતૌ ભવન્તિ । (ઉ) કામધાતૌ સર્વા ભવન્તિ । યથા હસ્તક ઉપાસકો ઽતપ્યદ્દેવેષૂપપદ્ય તત્ર ધર્મં દેશયતિ । ધર્મં દેશયન્ અવશ્યં તદર્થં ચિન્તયતિ । અતો જ્ઞાયતે રૂમધાતાવપ્યસ્તિ ચિન્તામયી પ્રજ્ઞેતિ । આરૂપ્યધાતાવસ્તિ ભાવનામયી પ્રજ્ઞા । (પૃ) કેચિદાહુઃ કામધાતૌ નાસ્તિ ભાવનામયી પ્રજ્ઞા । રૂપધાતૌ નાસ્તિ ચિન્તામયી પ્રજ્ઞેતિ । ( સ્સ્સ્_513 ) કથમિદમ્ । (ઉ) કેન પ્રત્યયેન કામધાતૌ નાસ્તિ ભાવનામયી પ્રજ્ઞા । (પૃ) ન કામધાતુકમાર્ગેણ સર્વાણિ નીવરણાનિ સર્વાણિ પર્યવસ્થાનાનિ પ્રજહાતિ યેન કામધાતુકપર્યવસ્થાનં નાભિમુખીભવેત્ । (ઉ) ભવતાં શાસને નેદં વચનમસ્તિ યત્ ન કામધાતુકમાર્ગેણ નીવરણાનિ પર્યવસ્થાનાનિ પ્રજહાતિ યેન કામધાતુકપર્યવસ્થાનં નાભિમુખીભવેદિતિ । આહ ચ કામધાતુકમાર્ગેણ ક્લેશાન પરિભેદયતીતિ । કિમિતિ । કામધાતાવસ્તિ અશુભાદિભાવના । યથોક્તં સૂત્રે- અશુભભાવનાં ભાવયન્ કામરાગં સમૂહન્તિ ઇતિ । તથા કરુણાદાવપિ । (પૃ) કામધાતાવશુભાદિભાવના નાત્યન્તં ક્લેશાન્ સમુચ્છેદયતિ । (ઉ) રૂપધાતુકાશુભાદિભાવનાપિ નાત્યન્તં ક્લેશાન્ સમુચ્છિન્દ્યાત્ । (પૃ) દૌષ્ઠુલ્યાદ્યાકારૈઃ ક્લેશાન્ પ્રજહાતિ । નાશુભાદિના । (ઉ) દૌષ્ઠુલ્યાદિના ક્લેશાન્ પ્રજહાતિ નાશુભાદિના ઇતિ નાસ્તિ કિઞ્ચન સૂત્રવચનમ્ । ઉક્તં હિ સૂત્રે- અશુભાદિના ક્લેશાન્ સમૂહન્તિ ઇતિ । દૌષ્ઠુલ્યાદીનાં કિમસ્તિ બલં ક્લેશાનાં સમુચ્છેદકમ્ । [યત્] નાસ્ત્યશુભાદીનામ્ । યદિ કામધાતૌ દૌષ્ઠુલ્યાદ્યાકારો ઽસ્તિ । અનેનાકારેણ ક્લેશાન્ સમુચ્છિન્દ્યાત્ । યદિ નાસ્તિ, વક્તવ્યં કારણં કસ્માદસ્તિ અશુભાદિઃ, ન દૌષ્ઠુલ્યાદિરિતિ । યદિ સન્નપિ ન ક્લેશાન્ સમુચ્છેદયતિ । રૂપધાતૌ સન્નપિ ન સમુચ્છિન્દ્યાત્ । અત્રાપિ કારણં વક્તવ્યં કસ્માત્ કામધાતૌ ન સમુચ્છેદયતિ । રૂપધાતૌ પરં સમુચ્છેદયતીતિ ।
કામધાતૌ સન્નપિ દૌષ્ઠુલ્યાદિર્ન ક્લેશાન્ સમુચ્છેદયતિ । અસ્તિ વિક્ષેપધાતુત્વાત્ । વિક્ષિપ્તચિત્તો ન કિઞ્ચિત્સમુચ્છેદયતિ । યયોક્તં સૂત્રે- ચિત્તસમાધાનં માર્ગઃ ચિત્તવિક્ષેપો ઽમાર્ગ ઇતિ । (ઉ) કારણં વક્તવ્યં કસ્માત્ કામધાતુર્વિક્ષેપધાતુરિતિ । તત્રાસ્તિ અશુભાદિભાવના યદ્યયં વિક્ષેપધાતુઃ । કથં કઙ્કાલાદિ વિલક્ષણં પશ્યતિ । રૂપધાતૌ ચ ચિત્તસમાધાને ( સ્સ્સ્_514 ) કસ્ય વૈલક્ષણ્યમસ્તિ । કામધાતો તુ નાસ્તિ । (પૃ) રૂપધાતુકમાર્ગેણ વૈરાગ્યમનુપ્રાપ્ય તદન્તરા મ્રિયમાણો રૂપધાતાવુત્પદ્યતે । યથા આણિરાણિં નિસ્સારયતિ । (ઉ) કિં નામ વૈરાગ્યમ્ । (પૃ) ક્લેશપ્રહાણં વૈરાગ્યમ્ । રૂપધાતુકર્માર્ગેણ ક્લેશાન્ પ્રજહાતિ । ન કામધાતુકેન । (ઉ) તીર્થિકાઃ પ્રહીણસંયોજના અપિ પુનઃ કામધાતૌ સમુત્પદ્યન્તે । અતઃ [તે] પ્રાકૃતા ન પ્રહીણસંયોજના ઇત્યુચ્યન્તે । યદિ [સંયોજનાનિ] પ્રહાય પુનરુત્પદ્યતે । તદા અનાસ્રવઃ ક્ષીણસંયોજનો ઽપિ પુનરુત્પદ્યેત । તત્તુ ન સમ્ભવતિ ।
અપિ ચોક્તં સૂત્રે- ક્ષીણત્રિસંયોજનસ્ત્રીણિ વિષાણિ સમૂહન્તીતિ । પ્રાકૃતો ન ત્રીણિ સંયોજનાનિ ક્ષપયતીત્યતો ન વીતરાગો ભવતિ । પ્રાકૃતસ્ય નિત્યમસ્તિ આત્મદૃષ્ટિઃ । યતઃ સ ન સત્કાયદૃષ્ટ્યાદીન્ ક્ષપયતિ । યદિ પ્રાકતો વૈરાગ્યકુશલઃ, સર્વે ઽપિ ક્લેશા ન સ્યુઃ । કસ્માત્ । સર્વે હિ ક્લેશાઃ પ્રતીત્યસિદ્ધાઃ । યથોક્તં સૂત્રે- પ્રત્યયેભ્ય આત્મા સિધ્યતીતિ । યદિ પૃથગ્જનસ્યાસ્ય કામધાતુકપઞ્ચસ્કન્ધેષુ સત્કાયદૃષ્ટિર્નોદ્ભવતિ । ઊર્ધ્વધાતુકસ્કન્ધેષુ પુનર્ન ભવેત્ । તદા તુ પૃથગ્જનસ્ય ન સત્કાયદૃષ્ટિર્ભવેત્ । ઇત્યસ્તીદૃશો દોષઃ । એવં ક્લેશૈરત્યન્તક્ષીણૈર્ભવિતવ્યમ્ । પૃથગ્જનો ઽયમર્હન્ સ્યાત્ । વસ્તુતસ્તુ [તસ્ય] ક્લેશા નૈકાન્તં ક્ષીણાઃ । યથોક્તં સૂત્રે- દ્વાવિમૌ ભિક્ષવઃ અશન્યા ફલન્ત્યા ન સન્ત્રસતઃ । [કતમૌ દ્વૌ] ભિક્ષુશ્ચ ક્ષીણાસ્રવો રાજા ચ ચક્રવર્તી ઇતિ । ઇદાનીમયં પૃથગ્જનો ઽપિ ન સન્ત્રસેત્ । અર્હન્ નાભિનન્દતિ જીવિતં, નાભિસન્ત્રસતિ મરણમ્ । અયં [પૃથગ્જનો] ઽપિ એવં સ્યાત્ । યથા ઉપસેનો ઽર્હન્ આશીવિષદષ્ટો જીવિતાન્તે ઽવિરૂપેન્દ્રિયો ઽવિકૃતરૂપશ્ચ બભૂવ । તથાયમપિ સ્યાત્ । અર્હતો ઽષ્ટૌ લોકધર્મા ન ચિત્તમવપાતયન્તિ । ( સ્સ્સ્_515 ) તથા સ્યાદયમપિ । વીતરાગત્વાત્ । વસ્તુતસ્તુ પૃથગ્જનસ્ય વીતરાગ ઇતિ કથ્યમાનસ્યાપિ નેદં લક્ષણં સ્યાત્ । અતો જ્ઞાયતે ન ક્ષીણક્લેશો [ઽય]મિતિ ।
(પૃ) પૃથગ્જનઃ સંયોજનાનિ પ્રહાય અત્રાયુષો ઽન્તે રૂપધાતાવુત્પદ્યતે । યદિ સંયોજનાનિ ન પ્રજહાતિ । કથં તત્રોત્પદ્યેત । સૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્- અસ્તિ વીતરાગસ્તીર્થિક ઇતિ । આહ ચ અરાડઃ કલામ ઉદ્રકો રામપુત્રો રૂપે વીતરાગ આરૂપ્ય ઉત્પદ્યત ઇતિ । કિઞ્ચાહ- રૂપેણ કામં વિજહાતિ । અરૂપેણ રૂપં વિજહાતિ । નિરોધેન સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ વિજહાતીતિ । અતો [યત્]ભવતોક્તં પૃથગ્જનઃ ક્ષીણક્લેશો ઽપિ પુનરુત્પદ્યત ઇત્યતો ન ક્ષીણ[ક્લેશ] ઇતિ । તન્ન યુજ્યતે । ભવાનપ્યાહ- પૃથગ્જનસ્ય સર્વાણિ વિદ્યમાનાનિ પ્રહીણાનીતિ ઇદં વસ્તુતઃ પ્રતિષિદ્ધમિત્યતઃ ક્ષીણો વીત ઇત્યુચ્યતે । યથોક્તં ગાથાયામ્-
અહં મમેતિ યા ચિન્તા મ્રિયમાણો જહાતિ તામ્
અયમેવ વીતરાગો નામ । તીર્થિકાનાં પ્રહાણન્તુ મરણપ્રહાણાદન્યત્ । મરણપ્રહીણો ન રૂપારૂપ્યધાતાવુત્પદ્યતે । યો બાલઃ સ્વભૂમિં ત્યજતિ તં સત્કૃતવતામપિ નાસ્તિ મહાવિપાકઃ । યદિ વીતરાગં તીર્થિકં સત્કરોતિ, મહાવિપાકં વિન્દતે । વચને સમાને ઽપિ તદર્થસ્તુ વિભિન્નઃ । અતો જ્ઞાયતે પૃથગ્જનો વસ્તુતઃ પ્રહીણ[ક્લેશો] વીત[રાગ] ઇતિ ।
(ઉ) પ્રતિષેધે ઽસ્તિ પ્રવિભાગઃ । યદિ ગભીરક્લેશવ્યાવર્તકઃ તદા રૂપારૂપધાતાવુત્પદ્યતે । યદિ સત્કાયદૃષ્ટિં વ્યાવૃત્તવાન્ તદા પૂર્વોક્તો દોષઃ । યદિ કામધાતુકસત્કાયદૃષ્ટિં ન વ્યાવૃત્તવાન્ । કથં રૂણરૂપ્યધાતાવુત્પદ્યતે । વ્યાવૃત્તરાગપ્રતિઘમાત્રસ્ય રૂપધાતાવુત્પાદઃ । ન વ્યાવૃત્તસત્કાયદૃષ્ટિકસ્ય । અતઃ પૃથગ્જનો ન વસ્તુતઃ પ્રહીણસંયોજન ઇતિ જ્ઞાયતે । કામધાતુકસદ્ધર્મો ઽપિ ક્લેશવ્યાવર્તકો ઽસ્તિ । અતો જ્ઞાયતે કામધાતાવપિ ભાવનામયી પ્રજ્ઞાસ્તીતિ । સૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્- સપ્તનિશ્ચયાનતિક્રમ્ય સમ્બોધિં વિન્દત ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે કામધાતુનિશ્રિતઃ સમાધિસ્તત્ત્વજ્ઞાનજનક ઇતિ ।

(પૃ) પુગ્દલો ઽયં પ્રથમધ્યાનસ્યાસન્નભૂમિં નિશ્ચિત્યાર્હન્માર્ગમનુપ્રાપ્નોતિ । ન કામધાતુકસમાધિમ્ । (ઉ) ન યુક્તમ્ । અતિક્રમ્ય સપ્તનિશ્રયાનિતિ વચનેન પ્રથમધ્યાનં તદાસન્નભૂમિશ્ચાતિક્રાન્તૈવ । ન તત્રાસ્તિ કારણમાસન્નભૂમિં નિશ્રયતે ન કામધાતુકસમાધિમિતિ । યદ્યયં યોગી આસન્નભૂમિમુપસન્નઃ । કસ્માન્ન પ્રથમધ્યાનમુપસમ્પદ્યતે । અસ્યાપિ નાસ્તિ કારણમ્ । સુસીમસૂત્રે ચોક્તમ્- પૂર્વં ખલુ ધર્મસ્થિતિજ્ઞાનં પઞ્ચાન્નિર્વાણજ્ઞાનમિતિ । અસ્યાર્થઃ નાવશ્યં ધ્યાનસમાધિપ્રાપ્તિપૂર્વક આસ્રવક્ષયઃ । કિન્તુ ધર્મસ્થિતિજ્ઞાનમવશ્યં પૂર્વં કૃત્વા પશ્ચાદાસ્રવક્ષયો ભવતીતિ । અતો જ્ઞાયતે સર્વાન્ ધ્યાનસમાધીનતિક્રામતીતિ । ધ્યાનસમાધિસમતિક્રમાય સૂસીમસૂત્રમાહ । યદ્યાસન્નભૂમિં વેદયતે । સ એવ ધ્યાનસમાનદોષઃ । સૂત્રે ચાસન્નભૂમિરિતિ વચનં નાસ્તિ । સ્વસંજ્ઞાનુસ્મરણવિકલ્પો ઽયમ્ ।
(પૃ) પૂર્વમુક્તો મયા આણિદૃષ્ટાન્તઃ । અતો જ્ઞાયતે અન્યભૂમિકમાર્ગેણાન્યભૂમિકસંયોજનં પ્રજહાતીતિ । યથા સૂક્ષ્મયાણ્યા સ્થૂલાણિં નિસ્સારયતિ । એવં રૂપધાતુકમાર્ગેણ કામધાતું પ્રજહાતિ । યોગી યદિ પૂર્વં કામમકુશલધર્માંશ્ચ પ્રજહાતિ । તદુત્તરં પ્રથમધ્યાને ઽવતરતિ । અતો જ્ઞાયતે ઽવશ્યમસ્ત્યાસન્નભૂમિઃ યયા કામં પ્રજહાતિ । આહ ચ- રૂપમુપાદાય કામમતિક્રામતીતિ । યદિ નાસ્ત્યાસન્નભૂમિઃ । કથં રૂપમુપાદદ્યાત્ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- યોગી શુભં પ્રતિલભમાનો ઽશુભં ત્યજતિ તદ્યથા નન્દઃ અપ્સરતૃષ્ણામુપાદાય પૂર્વતનકામં જહૌ ઇતિ । યશ્ચ પ્રથમધ્યાને નોપશમરસમનુવિન્દતે, ન સ પઞ્ચકામગુણેષુ મહાવદ્યમતિં કરોતિ । અતો જ્ઞાયતે પૂર્વં પ્રથમધ્યાનસ્યાસન્નભૂમિમનુપ્રાપ્ય કામધાતુમુત્સૃજતીતિ ।
ઉચ્યતે । કામધાતૌ શુભમનુપ્રાપ્યાશુભં પ્રજહતિ । તદ્યથાહ- પઞ્ચનિસ્સરણસ્વભાવા ઇતિ । યદ્યાર્યશ્રાવકઃ કદાચિત્ પઞ્ચકામગુણા ન પ્રીતિસૌમનસ્યજનકા ઇત્યનુસ્મરતિ । તદા તચ્ચિત્તં નાભિરમતે સિરાપક્ષદાહવત્ । યદિ [તે] નિસ્સરણધર્મા ઇત્યનુસ્મરતિ । તદા ચિત્તમભિરમતે । આહ ચ- યોગિનો યદાકુશલવિતર્કો ભવતિ । તદા કુશલવિતર્કેણ તં નિરોધયતિ । તસ્માદ્ભવદુક્ત આણિદૃષ્ટાન્તો ઽપિ કામધાતૌ સમ્ભવતિ । યત્ ભવાનાહ- ( સ્સ્સ્_517 ) રૂપમુપાદાય કામમતિક્રામતીતિ । ઇદં ચરમભવિકમ્ । યોગી યદિ કામધાતુકમાર્ગેણ ક્લેશાન્ પ્રજહાતિ । તદનુક્રમશો યાવદ્રૂપધાતુકકુશલધર્માન્ પ્રતિલભતે । તસ્મિન્ સમયે કામધાતોરત્યન્તપ્રહાણં નામ રૂપધાતુકધર્મપ્રતિલાભઃ । ભવાનાહ- નિરોધસમાપત્તિં પ્રતિલભત ઇતિ । અર્હન્નપિ સમાધીન્ પ્રતિલભતે । કિન્તુ તચ્ચરમભવિકમિત્યુચ્યતે । યદ્ભવતોક્તં- શુભં પ્રણીતં પ્રમોદમુપશમરસઞ્ચ પ્રતિલભમાન ઇતિ । તત્સર્વં સામાન્યતઃ પ્રત્યુક્તમ્ ।
યદિ ચ કામધાતૌ નાસ્તિ સમાધિઃ । કથં વ્યગ્રચિત્તેન રૂપધાતુકકુશલં સાક્ષાત્કરોતિ । (પૃ) પ્રજ્ઞાવિમુક્તસ્યાર્હતો નાસ્તિ સમાધિઃ । પ્રજ્ઞા પરમસ્તિ । (ઉ) તત્ર ધ્યાનસમાધિમાત્રસ્ય નિષેધઃ । અવશ્યં ભવિતવ્યમલ્પકાલં સમાહિતચિત્તેન યાવદેકં ક્ષણમ્ । યથા સૂત્રે ભગવાનાહ- ભિક્ષૂણાં ચીવરં ગૃહ્ણતાં ત્રિષુ [ક્લેશ] વિષેષુ સત્સ્વપિ ચીવરાસઙ્ગો નિરુદ્ધ એવેતિ । વ્યગ્રચિત્તસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનમુત્પદ્યત ઇતિ ન કિઞ્ચિત્સૂત્રમાહ । સર્વથાહ- સમાહિતો યથાભૂતં પ્રજાનાતીતિ ॥
ત્રિવિધપ્રજ્ઞાવર્ગશ્ચતુર્વનવત્યુત્તરશતતમઃ ।
195 ચતુઃ પ્રતિસંવિદ્વર્ગઃ

(પૃ) અસ્તિ ધર્મસ્થિતેઃ પ્રત્યાસન્નં લૌકિકં જ્ઞાનમ્ । કતમદિદમ્ । (ઉ) ઇદં ઊષ્માદિધર્મે પ્રજ્ઞપ્તિવિદારકં જ્ઞાનમ્ । જ્ઞાનમિદં સાંવૃતસત્યદર્શન[રૂપ]ત્વાત્ લૌકિકમ્ । આર્યમાર્ગસ્ય પ્રત્યાસન્નત્વાત્ ધર્મસ્થિતેઃ પ્રત્યાસન્નમિત્યુચ્યતે । (પૃ) ઇદં સત્યદર્શનમાર્ગે અનાગતભાવનાદીનાં જ્ઞાનમ્ । (ઉ) અનાગતભાવનાદીનાં જ્ઞાનં નાસ્તીતિ પશ્ચાદ્વક્ષ્યતે । કસ્માત્ । ધર્મલક્ષણવિદારણે હિ નાસ્તિ પ્રજ્ઞપ્તિચિત્તમ્ । અતઃ સત્યદર્શનમાર્ગે ન લૌકિકં જ્ઞાનં ભાવયતિ ।
(પૃ) સૂત્ર ઉક્તમ્- ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદ ઇતિ । કતમા ઇમાઃ । (ઉ) અક્ષરેષુ, ( સ્સ્સ્_518 ) યા પ્રતિસંવિત્ । ઇયં ધર્મપ્રતિસંવિત્ । રુતેષુ પ્રતિસંવિત્ નિરુક્તિપ્રતિસંવિત્ । યદુત [નાના]દિગન્તરવ્યવહૃતરુતવિશેષ[જ્ઞાન]મ્ । યથોક્તં સૂત્રે- જનપદનિરુક્તૌ નાભિનિવેશેત યોગી ઇતિ । રુતસ્યાપ્રયોગે ઽર્થો દુરધિગમઃ । અક્ષરાભાવે ઽર્થો ન પ્રકાશ્યો ભવતિ । ઇયમેવ નિરુક્તિરકુણ્ઠા અક્ષયા અસન્દિગ્ધં સુભાષિતમિત્યુચ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે- સન્તિ ચત્વારો ભાષિતધર્માઃ કિઞ્ચિદ્ભાષિતં સાર્થગતિ નાક્ષયકરમ્ । કિઞ્ચિદક્ષયકરં ન સાર્થગતિ । કિઞ્ચિદુભયવત્ ઇતિ । કિઞ્ચિન્નોભયવત્ ઇતિ । ઇદં ત્રિવિધં જ્ઞાનં નિરુક્ત્યુપાયઃ । નામપદજ્ઞાને યદર્થપ્રતિસંવેદનમ્, ઇયમર્થપ્રતિસંવિત્ । યથાહ- સન્તિ ચત્વારો ભાષિતધર્માઃ કશ્ચિદર્થોપાયઃ ન વ્યઞ્જનોપાયઃ । કશ્ચિદ્વયઞ્જનોપાયો નાર્થોપાયઃ । કશ્ચિદુભયોપાયઃ । કશ્ચિન્નોભયોપાયઃ । ય એતચ્ચતુઃપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તઃ સ ઉપાયસમ્પન્નો દુષ્પ્રધૃષ્યો દુરધિગમ્યો ધર્મભાષણે । [તસ્ય] સુભાષિતમક્ષય[કર]મપિ સાર્થગતિ । પ્રજ્ઞાનવસન્ના વચનનિરુક્તિશ્ચા પ્રતિહતા ભવતિ ।
(પૃ) પ્રતિસંવિદિયં કથં પ્રતિલબ્ધવ્યા ભવતિ । (ઉ) પૂર્વાધ્વનીનકર્મપ્રત્યયાત્ । યદિ પ્રત્યધ્વ પ્રજ્ઞાપ્રત્યયં સ્કન્ધાદ્યુપાયઞ્ચ સમ્યગ્ભાવયતિ । તદા તદ્ભાવનાબલાદિહૈવાધ્વનિ અશિક્ષિતાક્ષરસૂત્રાધ્યયનો ઽપિ [તત્ર] જ્ઞાનં વિન્દતે । યથા દિવ્યચક્ષુરભિજ્ઞાદિષુ । (પૃ) કતમઃ પુદ્ગલઃ પ્રતિલભતે । (ઉ) આર્યપુદ્ગલ એવ પ્રતિલભતે । કેચિદાહુઃ- અર્હન્નેવ ( સ્સ્સ્_519 ) પ્રતિલભતે । ન શૈક્ષજના ઇતિ । નાયં તથા નિયમઃ । શૈક્ષા અપિ અષ્ટવિમોક્ષાન્ વિન્દતે । કસ્માન્ન પ્રતિલભન્ત ઇદં જ્ઞાનમ્ ।
(પૃ) ચતસ્ર ઇમાઃ પ્રતિસંવિદઃ કસ્મિન્ ધાતૌ વર્તન્તે । (ઉ) કામધાતૌ રૂપધાતૌ ચ સર્વા ભવન્તિ । આરૂપ્યધાતૌ કેવલમર્થપ્રતિસંવિદસ્તિ । પ્રતિસંવિદ્ દ્વિવિધા ભવતિ સાસ્રવા અનાસ્રવેતિ । શૈક્ષાણાં દ્વિવિધા ચ ભવતિ । અશૈક્ષાણાં કેવલમનાસ્રવા । પ્રતિલાભે તુ સર્વા યુગપદ્વિન્દતે । સ્ત્રિયો ઽપિ પ્રતિલભન્તે યથા ધર્મદિન્નાદયો ભિક્ષુણ્યઃ ॥
ચતુઃપ્રતિસંવિદ્વર્ગઃ પઞ્ચનવત્યુત્તરશતતમઃ ।
196 પઞ્ચજ્ઞાનવર્ગઃ
પઞ્ચ જ્ઞાનાનિ- ધર્મસ્થિતિજ્ઞાનં, નિર્વાણજ્ઞાનં અરણાજ્ઞાનં પ્રણિધિજ્ઞાનં પ્રાન્તકોટિકજ્ઞાનમિતિ । તત્ર ધર્માણામુત્પાદજ્ઞાનં ધર્મસ્થિતિજ્ઞાનમ્ । યથા જાતિપ્રત્યયં જરામરણં યાવદવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ઇતિ । અસ્તિ વા તથાગતો નાસ્તિ વા તથાગતઃ । એષાં સ્વભાવઃ સદા સ્થિત ઇત્યતો ધર્મસ્થિતિજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । એષાં ધર્માણાં નિરોધો નિર્વાણજ્ઞાનમ્ । યથા જાતિનિરોધે જરામરણનિરોધઃ । યાવદવિદ્યાનિરોધે સંસ્કારનિરોધ ઇતિ ।
(પૃ) તથા ચેત્ નિર્વાણજ્ઞાનમપિ ધર્મસ્થિતિજ્ઞાનં ભવતિ । કસ્માત્ । યતઃ અસ્તિ વા તથાગતો નાસ્તિ વા તથાગતઃ । અસ્ય સ્વભાવો ઽપિ સદા સ્થિતઃ । (ઉ) ધર્માણાં ક્ષયનિરોધો નિર્વાણમિત્યાખ્યાયતે । અસ્મિન્ ક્ષયનિરોધે કો ધર્મઃ સ્થિતઃ । (પૃ) નિર્વાણં કિમદ્રવ્યમસત્ । (ઉ) સ્કન્ધાનામશેષનિરોધો નિર્વાણમિતિ કીર્ત્યતે । તત્ર કિમસ્તિ [અવશિષ્ટમ્] । (પૃ) દ્રવ્યસત્ નિર્વાણમ્ । તત્ કેન જ્ઞાયતે । નિરોધસત્યં હિ નિર્વાણમ્ । દુઃખાદીનાં સત્યાનાં વસ્તુસત્ત્વાત્ નિર્વાણમપિ વસ્તુસત્ । કિઞ્ચ નિર્વાણસ્ય જ્ઞાનં નિરોધજ્ઞાનં ભવતિ । યદ્યસન્ ધર્મઃ । કસ્ય ધર્મસ્ય જ્ઞાનમુત્પદ્યતે । સૂત્રે ચ ભગવાનવોચત્- અસ્તિ, ભિક્ષવઃ કૃતકો જાતો ભૂતઃ સંસ્કૃતધર્મઃ । અસ્તિ ( સ્સ્સ્_520 ) [ભિક્ષવઃ] અકૃતકો ઽજાતો ઽભૂતો ઽસંસ્કૃતધર્મ ઇતિ । અપિ ચોક્તમ્- સન્તિ દ્વિધૈવ ધર્માઃ સંસ્કૃતો ઽસંસ્કૃત ઇતિ । સંસ્કૃતધર્મ ઇતિ ઉત્પાદસ્થિતિવ્યયવિકૃતઃ । અસંસ્કૃત અનુત્પાદસ્થિતિવ્યયવિકૃતઃ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- યે વિદ્યન્તે સંસ્કૃતા વા અસંસ્કૃતા વા નિરોધો નિર્વાણં તેષામગ્રમાખ્યાયતે ઇતિ । આહ ચ- રૂપમનિત્યમ્ । રૂપનિરોધે નિર્વાણં નિત્યમ્ । એવં યાવદ્વિજ્ઞાનમપિ । સૂત્રે ચોક્તમ્- નિરોધઃ સાક્ષાત્કર્તવ્ય ઇતિ । યદ્યસન્ ધર્મઃ । કતમઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યઃ । ભગવાન્ બહુધાતુકસૂત્ર આહ- વિદ્વાન્ સંસ્કૃતધાતુમસંસ્કૃતાધાતુઞ્ચ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ઇતિ । યો ઽસંસ્કૃતધાતુઃ તદેવ નિર્વાણમ્ । યથાભૂતજ્ઞાતં કથમભાવ ઇત્યુચ્યતે । સર્વેષુ સૂત્રેષુ નાસ્તિ કિઞ્ચિન્નિયતં વચનં નિર્વાણમસદ્ધર્મ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે યન્નિર્વાણમસદિતિ તત્ ભવતઃ સ્વસંજ્ઞાવિકલ્પ એવેતિ ।
ઉચ્યતે । યદિ સ્કન્ધાનાં વિયોગે ઽપિ પુનરસ્તિ ધર્માન્તરં નિર્વાણમિતિ । તદા ધર્માણામશેષનિરોધો નિર્વાણમિતિ ન સ્યાત્ । યદિ નિર્વાણં સત્ । તદા વક્તવ્યઃ અસ્તિ સ્વભાવઃ કો ઽયમિતિ । નિર્વાણાલમ્બનઃ સમાધિરનિમિત્ત ઇત્યાખ્યાયતે । યદિ ધર્મલક્ષણમપિ સજીવમ્ । કિમસલ્લક્ષણં ભવતિ । યથોક્તં સૂત્રે- યોગી રૂપલક્ષણં પ્રહીણં પશ્યતિ યાવદ્ધર્મલક્ષણં પ્રહીણં પશ્યતિ ઇતિ । સૂત્રે ચ તત્ર તત્રોક્તમ્- સર્વે ધર્મા અનિત્યાઃ સર્વે ધર્મા અનાત્માનઃ । તેષાં વ્યુપશમો નિર્વાણમિતિ । તત્રાત્મા સર્વધર્માણાં સ્વભાવઃ । યત્ સર્વધર્માણાં સ્વભાવાદર્શનમ્ । તદા અનાત્મદર્શનં ભવતિ । યદિ નિર્વાણં ધર્મઃ તદા નાસ્તિ સ્વભાવ ઇતિ દર્શનં નોપલબ્ધું શક્યતે । અસ્ય ધર્મસ્ય નિરોધાભાવાત્ । યથા યત્ર ઘટો ઽસ્તિ । ન તત્ર ઘટસ્ય વિનાશધર્મો ઽસ્તિ । ઘટે વિનષ્ટે તુ ઘટો વિનષ્ટ ઇતિ વક્તું શક્યતે । વૃક્ષચ્છેદે ઽપ્યેવમ્ । એવં સંસ્કારા અથાપિ વર્તન્તે । તદા ન નિર્વાણમિત્યાખ્યાયતે । સંસ્કારાણાં નિરોધે તુ નિર્વાણમિત્યાખ્યા ભવતિ ।
દુઃખનિરોધશ્ચ ન પુનર્ધર્માન્તરં ભવતિ । યથોક્તં સૂત્રે- યદિદં ભિક્ષવો દુઃખં નિરુધ્યતે અન્યદ્દુઃખં નોત્પદ્યતે ન પુનસ્તત્સન્તતિરસ્તિ । ઇદં સ્થાનં પરમં શાન્તં શિવ યદુત ( સ્સ્સ્_521 ) સર્વપ્રતિનિસ્સર્ગઃ કાયિકચૈતસિકરાગાત્યન્તવિસંયોગો નિરોધો નિર્વાણમિતિ । તત્રેદં દુઃખં નિરુધ્યતે । અન્યદ્દઃખં નોત્પદ્યત ઇતિ વચને કો ધર્મો નિર્વાણાદન્યો ભવતિ । નાપ્યસ્તિ પુનઃ પૃથક્ ક્ષયધર્મઃ । ઉત્પન્નમાત્રા તૃષ્ણા નિરુધ્યતે, અજાતા ન જાયતે । તસ્મિન્ સમયે ક્ષયો નામ । કો ધર્મઃ પુનરસ્તિ ક્ષય ઇત્યભિધીયમાનઃ । દ્રવ્યતો નાભિધાતું શક્યતે ।

અથ સત્તા ધર્મસ્ય નામાન્તરમ્ । પઞ્ચસ્કન્ધાનામભાવો નિર્વાણમિત્યુચ્યતે । તત્રાભાવો વિદ્યમાનઃ સન્ સત્તેત્યુચ્યેત । ઇતીદન્તુ ન સમ્ભવતિ । અશેષનિરોધે નિર્વાણમિત્યભિધીયતે । તદ્યથા ચીવરક્ષયઃ પુનર્ન ધર્માન્તરમસ્તિ । તથા નો ચેત્ ચીવરક્ષયાદિરપિ પૃથક્ ધર્મઃ સ્યાત્ ।
ભવાનવોચત્- અસ્તિ નિરોધજ્ઞાનમિતિ । તદપ્યબાધિતમ્ । તદ્યથા વૃક્ષચ્છેદાદૌ [વૃક્ષચ્છેદ]જ્ઞાનમુત્પદ્યતે । ન ચાસ્તિ પૃથક્ છેદધર્મઃ । સંસ્કારવશાત્તત્ર જ્ઞાનમુત્પદ્યતે । યત્ સર્વસંસ્કારાણામભાવઃ । [તત્] નિર્વાણં ભવતિ । યથા યત્ર યન્નાસ્તિ તત્ર તેન શૂન્યમિતિ જ્ઞાનમ્ । (પૃ) કિમિદાનીં નાસ્તિ નિર્વાણમ્ । (ઉ) ન નાસ્તિ નિર્વાણમિતિ । કિન્તુ નાસ્તિ દ્રવ્યધર્મ[રૂપમ્] । યદિ નાસ્તિ નિર્વાણમ્ । તદા સદા સર્વત્ર જાતિમરણમસ્તિ । ન કદાચિન્મોક્ષસમયઃ । યથા અસ્તિ ઘટભઙ્ગઃ વૃક્ષસમુચ્છેદઃ । પરં તુ નાસ્તિ દ્રવ્યતો ધર્માન્તરમસ્તીતિ । [અનેન] અન્યસત્યાદિવચનમપિ પ્રત્યુક્તમ્ । કસ્માત્ । અસ્તિ દુઃખનિરોધ ઇત્યતો ઽસ્ત્યજાતો ઽભૂતો ઽકૃતકો ઽસંસ્કૃત ઇત્યાદિવચનં સર્વમપ્રતિહતમ્ ।
અરણાજ્ઞાનમિતિ । યેન જ્ઞાનેન ન રણાયતે પરેણ સહ । ઇદમરણા [જ્ઞાન]મ્ । ( સ્સ્સ્_522 ) કેચિદાહુઃ- મૈત્રીચિત્તમિદમિતિ । મૈત્રીચિત્તાન્ન સત્ત્વાનુપહન્તિ । અન્યે કેચિદાહુઃ- શૂન્યતાવિહારો ઽયમિતિ । અનેન શૂન્યતાવિહારેણ ન વસ્તુના રણાયતે । કેચિદ્વદન્તિનિર્વાણાભિરુચિચિત્તમિદમિતિ । નિર્વાણાભિરુચ્યા હિ ન રણાસ્પદમસ્તિ । કેચિદ્વદન્તિ- ચતુર્થધ્યાનગતં [કિઞ્ચિદિદ]મિતિ । નેદં નિયમેન તથા । એતજ્જ્ઞાનભાવિતચિત્તસ્યાર્હતો નાસ્તિ [રણાસ્પદં] કિઞ્ચિત્ ।
પ્રણિધિજ્ઞાનમિતિ । ધર્મેષુ અપ્રતિહતં પ્રણિધિજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । (પૃ) તથા ચેત્ ભગવતો બુદ્ધસ્ય કેવલમિદં જ્ઞાનં સ્યાત્ । (ઉ) એવમેવ । બુદ્ધો ભગવાનેવૈતજ્જ્ઞાનસમ્પન્નઃ । અન્યે [ત]દ્બલાધિષ્ઠિતા અપ્રતિહત[જ્ઞાનં] વિન્દન્તે ।
પ્રાન્તકોટિકજ્ઞાનમિતિ । યત્ યોગી પ્રકૃષ્ટમુત્તમં જ્ઞાનં સર્વધ્યાનસમાધિભિઃ પરિભાવિતં પરિવર્ધિતં પ્રતિલભ્ય [સ્વ]જીવિતસ્ય બૃદ્ધૌ હ્રાસે વશિતાં વિન્દતે । ઇદં પ્રાન્તકોટિકજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે ॥
પઞ્ચજ્ઞાનવર્ગઃ ષણ્ણવત્યુત્તરશતતમઃ ।
197 ષડભિજ્ઞાજ્ઞાનવર્ગઃ
અસ્તિ ષડભિજ્ઞાજ્ઞાનમ્ । ષડભિજ્ઞાઃ- કાયર્દ્ધિઃ દ્વિયચક્ષુઃ દિવ્યશ્રોત્રં પરચિત્તજ્ઞાનં પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃતિરાસ્રવક્ષય[જ્ઞાન]મિતિ । કાયર્દ્ધિરિતિ । યોગી સ્વકાયાદપો ઽગ્નિઞ્ચાવિષ્કરોતિ । વિહાયસા ગચ્છતિ । આવિર્ભવતિ । તિરોભવતિ । સૂર્યાચન્દ્રમસૌ પરામૃશતિ । બ્રહ્માણમીશ્વરં નાનાનિર્મિતાંશ્ચાધિગચ્છતિ । ઈદૃશં કર્મ કાયર્દ્ધિઃ । (પૃ) કથમિદં સેત્સ્યતિ । (ઉ) યોગી ધ્યાનસમાધીનાં સમ્યક્ ભાવનયા વિન્દતે । યથોક્તં સૂત્રે- ધ્યાનસમાધાનસ્ય બલમચિન્ત્યમિતિ । કેચિદાહુઃ- નિર્માણચિત્તમવ્યાકૃતમિતિ । ઇદમયુક્તમ્ । યદ્યયં યોગી પરહિતાય નાનાનિર્મિતં પ્રદર્શયતિ । કસ્માત્તદવ્યાકૃતં ભવેત્ । કેચિદાહુઃ- કામધાતુકચિત્તેન કામધાતુકનિર્મિતં કરોતિ । રૂપધાતુકચિત્તેન રૂપધાતુકનિર્મિતં કરોતીતિ । તદપ્યયુક્તમ્ । ચક્ષુરાદ્યપિ એવં સ્યાત્ । કામધાતુકવિજ્ઞાનેન કામધાતુકરૂપમેવ પશ્યેદિત્યાદિ । યદિ રૂપધાતુકચિત્તં કામધાતુકચિત્તં કરોતિ । કો દોષો ઽસ્તિ । કેચિદાહુઃ- પ્રથમધ્યાનાભિજ્ઞયા બ્રહ્મલોકં ગચ્છતિ યાવચ્ચતુર્થધ્યાનાભિજ્ઞયા રૂપપર્યન્તં ગચ્છતીતિ । ઇદમપ્યયુક્તમ્ । ઇન્દ્રિયબલવશાત્ યત્ર કુત્રચિત્ ગચ્છતિ । યદિ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ, પ્રથમધ્યાનાભિજ્ઞયા ચતુર્થધ્યાનમનુપ્રાપ્નોતિ । મૃદ્વિન્દ્રિયો દ્વિતિયધ્યાનાભિજ્ઞયાપિ ન પ્રથમધ્યાનમુપયોજયતિ । યથા મહાબ્રહ્મા [સહાં] પતિઃ ધ્યાનસ્યાન્તરમનુપ્રાપ્તઃ । ન તત્રાસ્તિ [તસ્યા]ભિજ્ઞા । પ્રથમધ્યાનબલેન અન્યાન્ બ્રહ્મદેવાનનુપ્રાપ્નોતિ । નૈવ તુ પ્રથમધ્યાનેન બ્રહ્માવાસં પ્રજાનાતિ । ભગવાન્ પૂર્વનિવાસેન આરૂપ્યમનુસ્મરતિ । યથોક્તં સૂત્રે રૂપે વા આરૂપ્યે વા પૂર્વતનીનમુપપત્ત્યાયતનં ભગવાન્ સર્વં પ્રજાનાતિ । અતો નાસ્તિ નિયમઃ ।
કેચિદાહુઃ- દિવ્યચક્ષુઃ પ્રજ્ઞાસ્વભાવમિતિ । તદપ્યયુક્તમ્ । દિવ્યચક્ષુરાલોકવશેન સિદ્ધમ્ । પ્રજ્ઞા તુ નૈવમ્ । (પૃ) સૂત્ર ઉક્તમ્- આલોકલક્ષણં ભાવયન્ જ્ઞાનદર્શનં સાધયતિ ઇતિ । જ્ઞાનદર્શનમેવ દિવ્યચક્ષુઃ । (ઉ) મૈવમ્ । અપિ ચાહ- દિવ્યશ્રોત્રં ન પ્રજ્ઞાસ્વભાવમિતિ । તત્ શ્રોત્રમિત્યાખ્યાયતે ઇતિ । અતો ન પ્રજ્ઞાસ્વભાવમ્ । દિવ્યચક્ષુઃ પ્રત્યુત્પન્નં રૂપમાલમ્બતે । ન તથા મનોવિજ્ઞાનમ્ । દિવ્યચક્ષુર્વિભઙ્ગે ચોક્તમ્- જ્ઞાનં સત્ત્વકર્મવિપાક[ભૂત]મ્ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય નાસ્તિ બલમિદમ્ । કિન્તુ મનોવિજ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનપ્રયોગકાલે સમુત્પદ્યતે । અતો ધ્યાનસમાધિભ્ય ઉત્પન્નં રૂપં દિવ્યચક્ષુરિત્યુચ્યતે । (પૃ) દિવ્યચક્ષુષઃ સંસ્થાનં કિં મહત્ કિં વાલ્પમ્ । (ઉ) તારકાપ્રમાણસદૃશમ્ । (પૃ) અન્ધસ્ય કથમ્ । (ઉ) ચક્ષુરાયતનેન સહૈવ ભવતિ । (પૃ) કિં દિવ્યચક્ષુરેકં ઉત દ્વે । (ઉ) દ્વે ભવતઃ । (પૃ) યાં કાઞ્ચિદ્દિશમનુપશ્યતિ । (ઉ) સર્વા દિશો વ્યાપ્ય પશ્યતિ । (પૃ) કિં નિર્મિતે ઽપ્યસ્તિ । (ઉ) નાસ્તિ । નિર્માતુરસ્તિ । દિવ્યશ્રોત્રવાદો ઽપ્યેવમ્ ।

યોગી તત્ પરચિત્તં વેત્તિ । યત્ પરચિત્તજ્ઞાનમ્ ।(પૃ) કસ્માન્નોચ્યતે પરચૈતસિકજ્ઞાનમ્ । (ઉ) અસ્માદેવ કારણાન્નાસ્તિ પૃથક્ ચૈતસિકમ્ । પરકીયસંજ્ઞાવેદનાદીનાં જ્ઞાનમપિ પરચિત્તજ્ઞાનમેવ । કેચિદાહુઃ- જ્ઞાનમિદં સજાતીયાલમ્બનમ્ । યથા સાસ્રવેણ સાસ્રવં જાનાતિ અનાસ્રવેણ અનાસ્રવં જાનાતિ ઇતિ । તદયુક્તમ્ । નેમે વદન્તિ કારણનિયમમ્- અનેન કારણેન સજાતીયમેવાલમ્બનં જાનાતીતિ । કેચિદ્વદન્તિ- પ્રત્યુત્પન્નમાત્રાલમ્બનમિતિ । તદપ્યયુક્તમ્ । કિઞ્ચિદનાગતાલમ્બનમ્ । યથા કશ્ચિદવિતર્કસમાધિમુપસમ્પન્નઃ પ્રજાનાતિ અસ્માત્ સમાધેર્વ્યુત્થિતે એવમેવં વિતર્કો ભવિષ્યતીતિ । કેચિદ્વદન્તિ- જ્ઞાનમિદં ન માર્ગસત્યં પ્રજાનાતીતિ । તદયુક્તમ્ । યદિ પ્રજાનાતિ । કો દોષઃ । આહ ચ- પ્રત્યેકબુદ્ધો માર્ગસત્યદર્શનગતતૃતીયચિત્તં જ્ઞાસ્યામીતિ સપ્તમં ચિત્તમેવ પશ્યતિ । શ્રાવકસ્તૃતીયચિત્તં જ્ઞાસ્યામીતિ ષોડશં ચિત્તમેવ પશ્યતિ । કિમયં ન માર્ગસત્યદર્શનં પ્રજાનાતિ । કેચિદાહુઃ- જ્ઞાનમિદં ન પ્રજાનાતિ ઊર્ધ્વભૂમિમૂર્ધ્વ[ભૂમિ]પુદ્ગલમૂર્ધ્વમિન્દ્રિયમિતિ । ઇદમપ્યનિયતમ્ । દેવા અપિ પ્રજાનાન્તિ ભગવતશ્ચિત્તમ્ । તદ્યથા ભગવાનેકદા પરિષદં વિહાય પુનર્ગ્રહણેચ્છામન્વસ્મરત્ । તત્ સર્વં બ્રહ્મા પ્રાજાનત્ । કિઞ્ચૈકસ્મિન્ સમયે મનસ્યચિન્તયત્- રાજા ભૂત્વા ( સ્સ્સ્_525 ) યથાધર્મં લોકં વિનેષ્યામીતિ । મારસ્તદેવ જ્ઞાત્વા સમાગત્યાયાચત । દેવા અપિ જાનન્તિ- અયમર્હન્ યાવદયં સ્રોતઆપત્તિપ્રતિપન્નક ઇતિ । ભિક્ષવો ઽપિ પ્રજાનન્તિ ભગવતશ્ચિત્તમ્ । તદ્યથા ભગવતિ પરિનિર્વાણાભિમુખે સતિ અનિરૂદ્ધો ભગવતોપસમ્પન્નાન્ ધ્યાનસમાધીન્ યથાક્રમમજાનીત્ । કેચિદાહુઃ- જ્ઞાનમિદં નારૂપ્યં પ્રજાનાતીતિ । ઇદ મયુક્તમ્ । ભગવાન્ હિ પૂર્વનિવાસા[નુસ્મૃત્યા] આરૂપ્યં પ્રજાનાતિ । પરચિત્તજ્ઞાનેનાપિ તથા જ્ઞાને કો દોષઃ ।
(પૃ) કથં પરિચિત્તં જાનાતિ । (ઉ) આલમ્બને સતિ જાનાતિ । યદિ ચિત્તં રૂપાવચરં, રૂપાલમ્બનં ચિત્તં ભવતિ । ઇત્યાદિ । (પૃ) તથા ચેત્ પરચિત્તં સર્વધર્માલમ્બનં સ્યાત્ । (ઉ) એવમેવ [સ્યાત્] । યદિ ન જાનાત્યાલમ્બનં, કતમત્ ચિત્તં જાનીયાત્ । યથોક્તં સૂત્રે- ભવતશ્ચિત્તમેવમેવમિતિ પ્રજાનામિ ઇતિ । ઇદમેવ રૂપાદ્યાલમ્બનમ્ ।
પરચિત્તજ્ઞાનં ત્રિવિધમ્- નિમિત્તજ્ઞાનં, વિપાકપ્રતિલબ્ધં, ભાવનાપ્રતિલબ્ધમિતિ । નિમિત્તજ્ઞાનમિતિ યથા અઙ્ગમન્ત્રાદિના જાનાતિ । વિપાકપ્રાપ્તમિતિ યથા અસુરાદીનામ્ । ભાવનાપ્રતિલબ્ધમિતિ ધ્યાનસમાધિભાવનાબલપ્રતિલબ્ધં પરચિત્તજ્ઞાનમ્ । ઇદમેવ ષડભિજ્ઞાસુ ભાવનાપ્રતિલબ્ધમિત્યુચ્યતે ।
યદતીતાધ્વનીસ્કન્ધાનામનુસ્મરણં [તત્] પૂર્વનિવાસાનુસ્મરણમ્ । (પૃ) કેષાં સ્કન્ધાનામનુસ્મરણં કરોતિ । (ઉ) સ્વસ્કન્ધાન્ પરસ્કન્ધાનસત્ત્વસ્કન્ધાંશ્ચાનુસ્મરતિ । જિનાનાં સ્કન્ધાનનુરમરન્નપિ તેષાં શીલાદીન્ ધર્માનનુસ્મરતિ । કેન તત્ જ્ઞાયતે । યથા શારિપુત્રઃ ભગવન્તં પ્રત્યાહ- અહમતીતાનાગતાનાં તથાગતાનાં ચિત્તમજાનન્નપિ તેષાં ધર્મં જાનામીતિ । શુદ્ધાવાસા દેવાસ્તથાગતચિત્તં જાનન્તીત્યતો ભગવન્તમુપસમ્પદ્યાહુઃ- અતીતતથાગતાનાં ભગવન્ ઇર્યાપથો ઽપ્યેવમિતિ ।
(પૃ) પૂર્વનિવાસા[નુસ્મૃતિ]વિભઙ્ગે કસ્માદુક્તં સહ નિમિત્તેન સહ જાત્યેતિ । (ઉ) અનુસ્મૃતિર્વિશદેત્યત એવં નિમિત્તસંજ્ઞામવોચત્ અમુકઃ પુદ્ગલઃ ઇત્યાદિ । વસ્તુવિજ્ઞાનેન નિમિત્તમિત્યુચ્યતે । જાતિર્નામ ગોત્રમ્ । યથાહુઃ- ઇદં તવ કુલં ઇયં તવ જાતિરિતિ । જાતિં નિમિત્તઞ્ચ મિલિત્વા વદતીત્યતો જ્ઞાનદર્શનં વિશુદ્ધમ્ । (પૃ) કસ્માદ્વિશદાનુસ્મરણં ભવતિ । (ઉ) અતીતધર્મા નિરુદ્ધા ન નિમિત્તાનિ । અથાપિ તાન્ જ્ઞાતું પ્રભવતીદમદ્ભુતમ્ । ( સ્સ્સ્_526 ) કશ્ચિન્નિમિત્તાભ્યુહેન જાનન્ ન વિશદં જાનાતિ । યજ્જિનૌરસાઃ [તે] ઽપિ પુનરેવમ્ । અતો જાતિં નિમિત્તં મિલિત્વોક્તમ્ ।
કશ્ચિત્ પૂર્વનિવાસજ્ઞાનં પ્રયોજયતિ । કદાચિત્ સમાર્ગયા ચિન્તામયપ્રજ્ઞયા પ્રજાનાત્યતીતમધ્વાનમ્ । યથા સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમ્ । અનયોર્દ્વયોશ્ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા વિશિષ્યતે । કસ્માત્ । અસ્તિ હિ પુદ્ગલસ્ય અષ્ટમહાસહસ્રકલ્પાન્ જાનતો ઽપિ નાસ્તીયં ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા । અતો મિથ્યાદૃષ્ટિરુત્પદ્યતે । યદિ ત આગતં જરામરણં ભવતિ । તદતીત્ય ન પુનરસ્તિ [ઇતિ] । સમાર્ગચિન્તામયપ્રજ્ઞસ્ય નૈવાસ્તિ તચ્ચિત્તમ્ ।
(પૃ) કેચિદાહુઃ- જ્ઞાનમિદમતીતં ક્રમશો ઽનુસ્મરતીતિ । તદયુક્તમ્ । યદિ ક્ષણક્રમેણાનુસ્મરતિ । એકસ્મિન્નેવ કલ્પે વસ્તુ દુર્વિજ્ઞેયં સર્વતઃ । કિં પુનરપ્રમાણકલ્પે (પૃ) સૂત્રે કસ્માદુક્તમ્- અહમેકનવતિકલ્પાનાગત્ય નાપશ્યં [કિમપિ] દાનમપચીયમાનં વિના વિપાકેન ઇતિ । (ઉ) ભગવાનત્ર સપ્તબુદ્ધાન્ સાક્ષીચકાર । દીર્ઘાયુષ્કાઃ શુદ્ધાવાસા અપિ બુદ્ધૈર્ન સમદર્શિનઃ । ભગવાન્ યથાભૂતજ્ઞાનં પ્રતિલબ્ધવાનિત્યતઃ પરિશુદ્ધગુણઃ । યદિ સત્કરોતિ [તથાગતં] સ ઉભયોર્લોકયોઃ પુણ્યમનુપ્રાપ્નોતિ । અત એતદુભયમુક્તમ્ ।
કેચિદાહુઃ- જ્ઞાનમિદં નોર્ધ્વભૂમિં પ્રજાનાતીતિ । તદયુક્તમ્ । ઊર્ધ્વ[ભૂમિક] કાયર્દ્ધ્યાદૌ પ્રત્યુક્તમેવ । (પૃ) યદિ સ્મૃતિસ્વભાવમિદમ્ । કુતો જ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । (ઉ) સ્મૃતિર્નિમિત્તમનુસમ્ભવતિ । અતીતં ન નિમિત્તમ્ । અથાપ્યનુસ્મરતિ । પ્રજ્ઞાવિશેષમેવ સ્મૃતિરિતિ બ્રૂમઃ ।
પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃતિસ્ત્રિવિધા- પૂર્વનિવાસજ્ઞાનપ્રયોગિણી, વિપાકપ્રતિલબ્ધા, પુનરાત્મસ્મૃતિસઞ્જનનીતિ । પૂર્વનિવાસજ્ઞાનં ભાવનાપ્રતિલબ્ધમ્ । વિપાકપ્રતિલબ્ધમિતિ યથાસુરાદીનામ્ । પુનરાત્મસ્મૃતિસઞ્જનની યન્મનુષ્યગતૌ ભવતિ । (પૃ) કેન કર્મણા પુનરાત્મસઞ્જનની ભવતિ । (ઉ) સત્ત્વાનામવિહિંસનેન કર્મણા પ્રતિલભતે । કસ્માત્ । મરણકાલ ઉપપત્તિકાલે ચ દુઃખાભિહતત્વાન્મુષિતસ્મૃતિર્ભવતિ । તત્રામોષણં દુર્લભમ્ । અતઃ કુશલં કર્માપેક્ષ્યતે । કેચિદ્વદન્તિ- ઇદમતીતં સપ્તાધ્વપરમમનુસ્મરતીતિ । નાયં નિયમઃ । કશ્ચિત્ પ્રત્યધ્વમવિહિંસનધર્મસુભાવિતત્વાત્ સુચિરં વિપ્રકૃષ્ટઞ્ચાનુસ્મરતિ ।
આસ્રવક્ષયજ્ઞાનસાક્ષાત્કારાભિજ્ઞેતિ । વજ્રોપમસમાધિરયમ્ । ( સ્સ્સ્_527 ) વજ્રોપમસમાધિરયમાસ્રવક્ષયરૂપઃ અનાવરણમાર્ગઃ । આસ્રવક્ષયઃ અશૈક્ષજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । વજ્રોપમસમાધિના આસ્રવાણાં નિરોધઃ ક્ષયઃ । [સ] આસ્રવક્ષયજ્ઞાનસાક્ષાત્કારાભિજ્ઞેત્યુચ્યતે । (પૃ) અન્યે ઋદ્ધિ[પાદા] અપિ વક્તવ્યાઃ; કેન ધર્મેણ સાક્ષાત્કરોતિ । (ઉ) ઉક્તમેવ પૂર્વં ધ્યાનસમાધીન્ ગભીરં ભાવયન્ ઋદ્ધિપાદાન્ સાક્ષાત્કરોતીતિ । યત્પ્રયોજનમનુસૃત્ય સાક્ષાત્કારઃ સાક્ષાત્કૃતં વસ્તુ, [સ] સર્વ ઋદ્ધિપાદઃ ।

કેચિદાહુઃ- સર્વ આર્યમાર્ગા અસ્રવક્ષયસ્યોપાયાઃ । યથોક્તં સૂત્રે- તથાગતે લોક ઉત્પન્ને સુપુરુષા ધર્મં શ્રુત્વા પ્રવ્રજિતાઃ શીલં સમાદદાના અપનીતપઞ્ચ નીવરણાઃ સમાધિં ભાવયન્તઃ સત્યં પશ્યન્તિ ઇત્યાદિ સર્વમાસ્રવક્ષયસ્યોપાયાઃ । કેચિદાહુઃ- દાનાદયઃ કુશલધર્મા અપિ આસ્રવક્ષયસ્ય નિદાનાનિ । યથોક્તં સૂત્રે- યોગિનો દાનં ક્ષીણાસ્રવશૂન્યાનાત્મજ્ઞાનં સાધયતીતિ । ઇદમુચ્યતે તત્ત્વત આસ્રવક્ષયસાક્ષાત્કારાભિજ્ઞા ઇતિ । અસ્યૈવ ધર્મસ્ય નામાન્તરં વજ્રોપમસમાધિરિતિ । નિમિત્તાનિ સમૂહન્તીતિ વજ્રત્વમ્ । તીર્થિકાઃ પઞ્ચાભિજ્ઞા ભવન્તિ । તૈરસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનસ્યાપ્રતિલબ્ધત્વાત્ ।
(પૃ) અનાત્મજ્ઞાનેન આત્મદૃષ્ટિં ભિન્દ્યાત્ । કથમનેન કામપ્રતિઘાદિ પ્રજહાતિ । (ઉ) અનાત્મજ્ઞાનેન સર્વાણિ નિમિત્તાનિ નિરુન્ધે । નિમિત્તાભાવાત્સર્વે ક્લેશા નિરુધ્યન્તે । (પૃ) અદ્યેન અનાત્મજ્ઞાનેન નિમિત્તાનિ નિરુન્ધે । દ્વિતીયજ્ઞાનાદિના ક ઉપયોગઃ (ઉ) નિમિત્તાનિ નિરુદ્ધાન્યપિ પુનરુત્પદ્યન્તે । અતો દ્વિતીયાદ્યપેક્ષતે । (પૃ) યદિ નિરુદ્ધં પુનરુત્પદ્યતે । તદા અનવસ્થં નિમિત્તં ભવતિ । તથા સતિ નાર્હન્માર્ગઃ । (ઉ) અસ્ત્યવસ્થા । યથા પશ્યામઃ સ્તન્યં શુષ્યત્ પુનઃ પ્રસ્રવતિ । અસ્તિ કશ્ચિત્ કાલઃ [યદા] સ્તન્યં પ્રતિરુદ્ધપયઃપ્રસૂતિ ભવતિ । તદા અવધિર્ભવતિ । નિમિત્તમપ્યેયમ્ । યથા ચ તપ્તે ઽયસિ કૃષ્ણલક્ષણં નિરુદ્ધં પુનરુત્પદ્યતે । યાવલ્લોહિતલક્ષણમુત્પદ્યતે । સ સમયો ઽવધિરિત્યુચ્યતે । કલલાદયો દૃષ્ટાન્તા અપ્યેવમ્ । યસ્મિન્ સમયે નિમિત્તાનિ નિરુદ્ધાનિ ન પુનરુત્પદ્યન્તે । સ સમયો ઽર્હન્માર્ગપ્રતિલમ્ભઃ । (પૃ) કિમર્હતો ઽત્યન્તાભાવરૂપાણિ નિમિત્તાનિ । (ઉ) યદા અસમાહિતચિત્તસ્થઃ, તસ્મિન્ સમયે સન્ત્યપિ રૂપાદિનિમિત્તાનિ । કિન્તુ ન દોષજનકાનિ । યદિ કિશ્ચિત્ ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા મિથ્યામનસ્કારેણ મિથ્યા વિકલ્પયતિ । તદા દોષાજનકાનિ ભવન્તિ ।
(પૃ) કિમનાત્મશૂન્યજ્ઞાનમ્ । (ઉ) યદ્યોગી પઞ્ચસુ સ્કન્ધેષુ પ્રજ્ઞપ્તં સત્ત્વં ન પશ્યતિ । ધર્મશૂન્યત્વાત્ રૂપકાયનિરોધં યાવદ્વિજ્ઞાનનિરોધં પશ્યતિ । ઇદમુચ્યતે અનાત્મશૂન્યજ્ઞાનમ્ । ( સ્સ્સ્_528 ) (પૃ) પ્રજ્ઞપ્તિકૃતા ધર્મા નિત્યવર્તિનઃ । [તેષુ] તૃષ્ણાદયઃ ક્લેશા અપિ પ્રહેયાઃ । યથોક્તમ્- પદાર્થા નિત્યસ્થાયિનઃ । વ્યવસાયી તુ [તત્ર] કામતૃષ્ણાં પ્રજહાતિ ઇતિ । કિં નિરોધલક્ષણમપેક્ષતે । (ઉ) સૂત્ર ઉક્તમ્- યત્કિઞ્ચિત્સમુદયધર્મ, તત્સર્વં નિરોધધર્મ । તેષુ ધર્મેષુ વિરજો ધર્મચક્ષુઃ પ્રતિલભત ઇતિ । યો નિરોધેન પ્રહાણં તદત્યન્તપ્રહાણમ્ । કશ્ચિદ્યોગી રૂપેષુ વીતરાગઃ કામપ્રતિઘં ક્ષપયતિ । તદર્થં ભાગવાનીદૃશીં ગાથામવોચત્ । કિઞ્ચાહ- સંસ્કારાઃ સ્વભાવશૂન્યા માયાવત્ । પ્રાકૃતા અજ્ઞા વદન્તિ- તે વસ્તુસન્ત ઇતિ । શૈક્ષાઃ પુનઃ પ્રજાનન્તિ- તે તુચ્છા રિક્તા માયાવદિતિ । અર્હન્નપિ માયાં [કિં] ન પશ્યતિ । અતો જ્ઞાયતે યયા પ્રજ્ઞયા ધર્માણાં નિરોધં સાક્ષાત્કરોતિ ઇયમાસ્રવક્ષયજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાભિજ્ઞેતિ ॥
ષડભિજ્ઞાવર્ગઃ સપ્તનવત્યુત્તરશતતમઃ ।
198 જ્ઞાનક્ષાન્તિવર્ગઃ
(પૃ) સૂત્ર ઉક્તમ્- યો યોગી સપ્તભિરુપાયૈસ્ત્રિભિરર્થાવલોકનૈઃ સમન્વિતઃ સો ઽસ્મિન્ ધર્મે ક્ષિપ્રમાસ્રવક્ષયમનુપ્રાપ્નોતીતિ । કિમિદં જ્ઞાનમ્ । (ઉ) સપ્તોપાયા નામ શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા ચ । કસ્માત્ । અસમાહિતચિત્ત એવં વિચારયતિ- યદિદં રૂપમ્, અયં રૂપસમુદયઃ અયં રૂપનિરોધઃ ઇયં રૂપનિરોધગામિની પ્રતિપત્, [અયં] રૂપાસ્વાદઃ, [અયં] રૂપાદીનવઃ ઇદં રૂપનિસ્સરણં ઇતિ । (પૃ) યદીયં શ્રુતમયી ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા । કસ્માદાહ- ક્ષિપ્રમાસ્રવક્ષયમનુપ્રાપ્નોતીતિ । (ઉ) યદ્યપીયં શ્રુતમયી ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા તથાપ્યેવં પઞ્ચસ્કન્ધાન્ વિકલ્પયન્ આત્મમતિં વિભેદયતિ । અત આહ- ક્ષિપ્રમાસ્રવક્ષયમનુપ્રાપ્નોતીતિ । ત્રિવિધાવલોકનજ્ઞાનં યદુત સંસ્કારા અનિત્યા દુઃખા અનાત્માન ઇતિ । સ્કન્ધધાત્વાયતનમુખેન સંસ્કારાન્ પશ્યતો નાસ્ત્યર્થો હિતં વા । (પૃ) તથા ચેત્ પૂર્વમાદીનવ ઉક્તમેવ- અનિત્યા દુઃખા ઇતિ । નિસ્સરણે ચોક્તમ્- અનાત્માન ઇતિ । કસ્માત્પુનરુચ્યતે ત્રિવિધમિદમવલોકનમિતિ । (ઉ) ત્રિવિધાઃ શિક્ષતે- પૂર્વં શ્રુતમયીં ચિન્તામયીં પ્રજ્ઞામ્ । પશ્ચાત્ ભાવનામયીં પ્રજ્ઞામ્ । પૂર્વં શ્રુતમય્યાં ચિન્તામય્યાં પ્રજ્ઞાયામુક્તાઃ સપ્ત પ્રકારાઃ । પશ્ચાદ્ભાવનામય્યાં પ્રજ્ઞાયાં ત્રયઃ પ્રકારાઃ । કસ્માત્ । યદનિત્યં તત્ દુઃખમિતિ લક્ષણસ્ય ભઙ્ગો ( સ્સ્સ્_529 ) નામ અનિત્યસ્ય ભઙ્ગઃ નાનિત્યસંસ્કારાણાં ભઙ્ગઃ । પૂર્વં કામકષાયોત્સર્ગ ઉક્તે ઽપિ નોક્તં કથમુત્સૃજતીતિ । પશ્ચાત્તાબદુક્તં ત્રિવિધમર્થાવલોકનમ્ ।
(પૃ) કતમા અષ્ટ ક્ષાન્તયઃ । (ઉ) યત્કિઞ્ચિત્ જ્ઞાનં પ્રજ્ઞપ્તિવિદારણમ્, ઇયં ક્ષાન્તિરિત્યુચ્યતે । ક્ષાન્તિરિયમૂષ્મમુર્ધક્ષાન્તિલૌકિકાગ્રધર્મેષ્વ[સ્તિ] । (પૃ) યોગિનો ઽપિ બુદ્ધે ધર્મે સઙ્ઘે શીલદિષુ ક્ષાન્તિરસ્તિ । કસ્માદુક્તમષ્ટાવિતિ । (ઉ) પ્રાધાન્યાદુક્તમ્ । પ્રાધાન્યં માર્ગપ્રત્યાસન્નતા । યથા દુઃખે ધર્મજ્ઞાનાય દુઃખે ધર્મક્ષાન્તિરિત્યેવમાદિ । કસ્માત્ । પૂર્વં હિ માર્ગાનુકૂલાં ચિન્તામયીં પ્રજ્ઞાં પ્રયુજ્ય પશ્ચાત્પ્રત્યક્ષજ્ઞાનમનુપ્રાપ્નોતિ । યથા હસ્તિપકઃ પૂર્વં હસ્તિપદં દૃષ્ટ્વા તેન જ્ઞાનેન પ્રજાનાતિ- અત્ર વર્તત ઇતિ । પશ્ચાદભિમુખીકરોતિ । તથા યોગ્યપિ પૂર્વં ક્ષાન્ત્યાન્વયજ્ઞાને ન નિર્વાણમભ્યૂહ્ય પશ્ચાત્ તેન જ્ઞાનેનાભિમુખીકરોતિ । અતઃ સૂત્ર ઉક્તમ્- [એવં] જાનન્[એવં] પશ્યન્ આસ્રવક્ષયમનુપ્રાપ્નોતીતિ ॥
જ્ઞાનક્ષાન્તિવર્ગો ઽષ્ટનવત્યુત્તરશતતમઃ
199 નવજ્ઞાનવર્ગઃ
(પૃ) કેચિદાભિધર્મિકા વદન્તિ અર્હન્ ક્ષયજ્ઞાનં સાક્ષાત્કુર્વન્ સાંવૃતાનિ નવ જ્ઞાનાનિ પ્રાપ્નોતિ યદુત કામધાતુપ્રતિસંયુક્તં કુશલમવ્યાકૃતં [જ્ઞાનં] યાવન્નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનપ્રતિસંયુક્તં કુશલમવ્યાકૃતં [જ્ઞાન]મ્ । કથમિદમ્ । (ઉ) ન સર્વો ઽર્હન્ સર્વાન્ ધ્યાનસમાધીન્ પ્રાપ્નોતિ । કથં નવ જ્ઞાનાનિ પ્રાપ્નુયાત્ । (પૃ) સર્વો ઽર્હન્ ધ્યાનસમાધીન્ પ્રાપ્નોતિ । ન તુ સર્વઃ સમાપત્તિમભિમુખીકરોતિ । (ઉ) યદિ સમાપત્તિં નાભિમુખીકરોતિ । કતમા પ્રાપ્તિર્નામ । યથા કશ્ચિદાહ- ગ્રન્થં જાનામિ, તદક્ષરમેકન્તુ ન વિજાનામીતિ । તથેદમપ્યસ્તિ । (પૃ) યો વીતરાગઃ સન્ ન પ્રથમધ્યાનસમાપત્તિં નાદ્યાપિ પ્રત્યક્ષીકૃતવાન્ । સ આયુષો ઽન્તે [ઽપિ] ન તામુત્પાદયતિ । (ઉ) સૂત્રે તૂક્તમ્- અસ્મિન્નન્તરાલે સમાપદ્ય પશ્ચાત્તાં સમુત્પાદયેદિતિ । ઇદાનીં કથમસ્મિન્નન્તરાલે ઽસમાપન્નસ્તાં સમુત્પાદયતિ । (પૃ) યદિ ( સ્સ્સ્_530 ) રાગાદ્વિરજ્યમાનસ્યાતીતાનાગતાનિ સર્વાણિ ધ્યાનાનિ મૂલતઃ પ્રાપ્નાનિ । તદ્વિપાકેન [ત]દુત્પત્તિં પ્રાપ્નોતિ । (ઉ) અનાગતં કર્મ અકૃતમભૂતં ન વિપાકં પ્રાપયતિ । અતીતાનિ ધ્યાનાનિ ચિત્ત ઉત્પન્નચરાણિ યદિ વિપાકં પ્રયચ્છન્તિ । તદા અવિદ્યમાનતાહાનિઃ । કિઞ્ચ નાનાગતકર્માણિ પ્રાપ્નુયાત્ । યદિ પ્રાપ્યમિતિ, અનાગતં સર્વં પ્રાપ્યં સ્યાત્ । કસ્ય પ્રતિબન્ધાત્ પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તી સ્તઃ ।

(પૃ) યદ્યનાગતો ધર્મો ન પ્રાપ્ય ઇતિ । શૈક્ષો નાષ્ટભિરઙ્ગૈઃ સમન્વિતઃ સ્યાત્ । અશૈક્ષો ઽપિ દશભિરઙ્ગૈઃ સમન્વિતઃ । કસ્માત્ । યસ્ય દ્વિતીયધ્યાનાદિ નિશ્રિત્ય સમ્યક્ ધર્મનિયામાવક્રાન્તિર્ભવતિ । સો ઽનાગતે સમ્યક્સઙ્કલ્પં પ્રાપ્નોતિ । યદિ યોગી ક્ષયજ્ઞાનમભિમુરવીકરોતિ । તદાનાગતે ઽધ્વનિ સમ્ય્ દૃષ્ટિં પ્રાપ્નોતિ કશ્ચિદારૂપ્યસમાધિં નિશ્રિત્યાર્હત્ફલં પ્રાપ્નોતિ । અયમનાગતે સમ્યક્સઙ્કલ્પં સમ્યગ્વાચં સમ્યક્કર્માન્તં સમ્યગાજીવં પ્રાપ્નોતિ । યદિ તૃતીયધ્યાનાદિ નિશ્રિત્યાર્યમાર્ગં પ્રાપ્નોતિ । સો ઽનાગતે પ્રીતિં પ્રાપ્નોતિ । એવમાદયો ધર્માસ્તદા ન સ્યુઃ । અતો જ્ઞાયતે અસ્ત્યનાગતો ધર્મ ઇતિ । યદિ ચ નાસ્તિ અનાગત[ધર્મઃ] કથં ભાવકો ફલાનિ ધ્યાનસમાધ્યાદીનનુપ્રાપ્સ્યતિ । યોગી યદા માર્ગાન્વયજ્ઞાને વર્તતે । પ્રથમફલસઙ્ગૃહીતાનિ સર્વાણિ જ્ઞાનાનિ સમાધીંશ્ચ સર્વથાનુપ્રાપ્નોતિ । તથા નો ચેત્ ફલાનિ ગણયિત્વા ગણયિત્વાનુપ્રાપ્નુયાત્ । કસ્માત્ । ફલાનિ સર્વાણ્યભિમુખીકાલે પ્રાપ્નુયાદિતીદં ન સમ્ભવતિ । અતો જ્ઞાયતે ભવેદનાગતે ભાવનેતિ ।

ઉચ્યતે । યત્ ભવતોક્તમ્- અઙ્ગૈઃ સમન્વિત ઇતિ । ઇદમબાધિતમ્ । કસ્માત્ । શીલાદ્યઙ્ગાનિ ક્રમશઃ પ્રાપ્યન્તે નૈકકાલમિતિ બ્રૂમઃ । અતો નાસ્તિ દૂષણમ્ । યદુક્તં ભવતા કેષાઞ્ચિત્પ્રાપ્તિસ્તજ્જાતીયાતા[મપિ] । યોગિનઃ [કુત્રચિત્] દુઃખજ્ઞાનપ્રાપ્તાવન્યદુઃખજ્ઞાનજાતિઃ પ્રાપ્તા ભવતિ । યથા મનુષ્યજાતિઃ પ્રાપ્તેત્યતો મનુષ્યલક્ષણં પ્રાપ્તં ભવતિ । નાપિ પ્રતિક્ષણં ક્રમશો મનુષ્યલક્ષણં પ્રાપ્તમિતિ । તથેદમપિ । (પૃ) યોગિનો વિદ્યમાનદુઃખાદીનાં જ્ઞાનાનિ ક્રમિકાણીતિ સર્વં પરિહૃતમેવ । સ્રોતઆપત્તિફલસઙ્ગૃહીતાનાં જ્ઞાનાનાં પ્રાપ્તિઃ પુનરૈકકાલિકી । (ઉ) અનાસ્રવજ્ઞાનાનિ પ્રાપ્તાનિ તુ ન પરિહીયન્તે । (પૃ) યદિ પૂર્વં ( સ્સ્સ્_531 ) પ્રાપ્તાનિ ન પરિહીયન્તે । તદા પ્રાપ્તિઃ પ્રયોગ ઇતિ નાસ્તિ ભેદઃ । કસ્માત્ । પ્રાપ્તફલ એવ યોગી ઇત્યાદિદોષઃ । (ઉ) યદિ નાસ્તિ વિશેષઃ । કિમવદ્યં ભવતિ । યથા સમ્પન્નફલો ઽપિ યોગીત્યુચ્યતે । તથેદમપિ । પુદ્ગલો ઽયં પુનર્વિશિષ્ટં ધર્મં પ્રાપ્નોતીત્યતો ઽસ્તિ પ્રવિભાગઃ । અતો નાસ્તિ દોષઃ । યથા સમાપત્તપઞ્ચશીલઃ પુનઃ પ્રવ્રજ્યાસંવરમનુપ્રાપ્નુવન્નપિ ન મૌલિકશીલેભ્યઃ પરિહીયતે । પ્રાપ્તફલસ્ય ચ માર્ગાદર્શનાદસ્તિ પ્રવિભાગઃ । યથા કશ્ચિદાદૌ વસ્તુ જાનન્નપિ વિશિષ્ટવસ્તુ[દર્શનાય યતત] ઇતિ પ્રવિભાગો ઽસ્તિ । તથે દમપિ । અતો જ્ઞાયતે નાસ્ત્યનાગતસ્ય પ્રાપ્તિરિતિ । કિઞ્ચ યોગી શૂન્યાનાત્મજ્ઞાને વિહરતિ । તસ્મિન્ સમયે કથમનુપ્રાપ્નોતિ લૌકિકં ધર્મમ્ । અતો જ્ઞાયતે ક્ષયજ્ઞાનપ્રાપ્તૌ ન લૌકિકજ્ઞાનમનુપ્રાપ્નોતીતિ ।
(પૃ) ઇમાનિ લૌકિકજ્ઞાનાનિ ક્ષયજ્ઞાનેન સહાર્હતઃ સમાધિસમાપત્તિવ્યુત્થાનચિત્તક્રિયાં પ્રાપયન્તિ । (ઉ) અર્હતશ્ચિત્તં સન્તાનેન પ્રવર્તમાનં પ્રતિક્ષણં વિશુદ્ધમ્ । યદિ પુનર્નવજ્ઞાનાનિ પ્રાપ્નોતિ । ચક્ષુરાદિ સર્વં પુનઃ પ્રાપ્યેત । તથા નો ચેત્ ન નવજ્ઞાનાનિ પ્રાપ્નુયાત્ । ઉક્તઞ્ચ- અનાગતભાવનાયા નાસ્તિ હેતુઃ પ્રત્યયો વા ઇતિ । કસ્માત્ । એતે હિ વદન્તિ- સત્યદર્શનમાર્ગે કેવલં નિમિત્તાભાસં જ્ઞાનં ભાવયતિ । ચિન્તનામાર્ગે ઽપિ નિમિત્તાભાસમનિમિત્તાભાસઞ્ચ ભાવયતિ । સત્યદર્શનમાર્ગે નોર્ધ્વભૂમિં ભાવયતિ । ચિન્તનામાર્ગે તુ ભાવયતિ । માર્ગાન્વયજ્ઞાને ન સાંવૃતં કુશલં ભાવયતિ । અન્યસ્મિન્ જ્ઞાને તુ ભાવયતિ । આનન્તર્યમાર્ગે ન પરચિત્તજ્ઞાનં ભાવયતિ । શ્રદ્ધાવિભુક્તો દર્શનપ્રાપ્તત્વેન પરિવર્તમાનઃ સર્વસ્મિન્નાનન્તર્યવિમુક્તિમાર્ગે ન સાંવૃતં માર્ગં ભાવયતિ । સમયવિમુક્તઃ અકોપ્યવિમુક્તતયા પરિવર્તમાનો નવાનન્તર્ય[માર્ગેષુ] અષ્ટવિમોક્ષમાર્ગેષુ સંવૃતં માર્ગં ન ભાવયતિ । નવમે વિમુક્તિમાર્ગે [તુ] ભાવયતિ । સૂક્ષ્મચિત્તે ન ભાવયતિ સર્વમનાસ્રવમ્ । એત્યેવમાદીનાં સર્વેષાં નાસ્તિ કારણમ્ । અતો ભવાન્ યદિ વા સમ્યગ્દ્યેતું બ્રૂયાત્ યદિ વા શ્રદ્ધાપયેત્ । કિઞ્ચ શૈક્ષભાવનયા ભાવના ભવતિ । ઊષ્મ[ગતા]દિષુ સ્થિતિકાલે ઉત્તમાનિ સર્વાણિ કુશલમૂલાનિ ભાવયતિ । સર્વથા પ્રકર્ષકરણાર્થત્વાત્ । યથા સૂત્રમધીયાનસ્ય સર્વથા વૈશદ્યોપકારો ભવતિ । અત ઊષ્મગતાદિધર્મકાલાત્ યાવત્ ક્ષયજ્ઞાનં સર્વેષાં ભાવના ભવતિ । તથા નો ચેત્ સદ્ધેતુર્વક્તવ્યઃ ॥
નવજ્ઞાનવર્ગ એકોનદ્વિશતતમઃ ।
200 દશજ્ઞાનવર્ગઃ
દશ જ્ઞાનાનિ- ધર્મજ્ઞાનં અન્વયજ્ઞાનં, પરચિત્તજ્ઞાનં સંવૃતિજ્ઞાનં, ચત્વારિ સત્યજ્ઞાનાનિ, ક્ષયજ્ઞાનમનુત્પાદજ્ઞાનમિતિ । પ્રત્યુત્પન્નધર્મજ્ઞાનમેવ ધર્મજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે- ભગવાનાનન્દમામન્ત્ર્યાહ- અસ્મિન્ ધર્મે એવં જ્ઞાનેન દૃષ્ટ્વા એવં પ્રતિબુધ્યસ્વ । અતીતે ઽનાગતે ઽપ્યેવં જાનીહીતિ । વક્તવ્યં પ્રત્યુત્પન્નધર્મજ્ઞાનમિતિ । ઇદાનીં પ્રત્યુત્પન્નમનુક્ત્વા કેવલમુચ્યતે ધર્મજ્ઞાનમિતિ । યથોક્તં સૂત્રે- બાલઃ પ્રત્યુત્પન્નં ધર્મં બહુમન્યતે । જ્ઞાની અનાગતં બહુમન્યત ઇતિ । કિઞ્ચાહ- પ્રત્યુત્પન્નાઃ કામા અનાગતાઃ કામાશ્ચ મારસેના મારધેયા મારબન્ધના ઇત્યાદૌ સર્વત્રોચ્યતે પ્રત્યુત્પન્નવાદઃ । ઇદં સંક્ષિપ્યવચનાત્ કેવલં ધર્મજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે ।
અવશિષ્ટધર્મજ્ઞાનમન્વયજ્ઞાનમિતિ વદન્તિ । અવશિષ્ટા ઇતિ યદુતાતીતા અનાગતા ધર્માઃ । પ્રત્યુત્પન્નધર્માનનુ પશ્ચાત્ જાનાતીતિ અન્વયજ્ઞાનમ્ । કસ્માત્ । દૃષ્ટધર્મજ્ઞાનપૂર્વકં હિ અન્વયજ્ઞાનમ્ । ધર્મજ્ઞાનં નામ દૃષ્ટજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । એતદ્ધર્મજ્ઞાનમનુસૃત્ય વિતર્કિતં જ્ઞાનમન્વયજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । (પૃ) અન્વયજ્ઞાનમિદમનાસ્રવં જ્ઞાનમ્ । અનાસ્રવં જ્ઞાનં કથમન્વયજ્ઞાનં ભવતિ । (ઉ) લોકે ઽપ્યસ્ત્યન્વયજ્ઞાનમ્ । કસ્માત્ । ધર્મજ્ઞાનમન્વયજ્ઞાનં પરચિત્તજ્ઞાનં દુઃખજ્ઞાનં સમુદયજ્ઞાનં નિરોધજ્ઞાનં માર્ગજ્ઞાનઞ્ચ સર્વં સાસ્રવમનાસ્રવમસ્તિ । ઇમાનિ જ્ઞાનાનિ ઊષ્મગતાદિધર્મેષુ સાસ્રવાણિ નિયામાવક્રાન્તિપ્રાપ્યાણિ અનાસ્રવાણિ ।
(પૃ) કેચિદાહુઃ- કામ[સમ્પ્રતિયુક્તેષુ] સંસ્કારેષુ [યદનાસ્રવં] જ્ઞાનં [કામસમ્પ્રતિયુક્તાનાં સંસ્કારાણાં] હેતૌ [યદનાસ્રવં] જ્ઞાનં [કામસમ્પ્રતિયુક્તાનાં સંસ્કારાણાં] નિરોધે [યદનાસ્રવં] જ્ઞાનં [કામસમ્પ્રતિયુક્તાનાં સંસ્કારાણાં] પ્રહાણાય માર્ગે [યદનાસ્રવં] જ્ઞાનમ્, ઇદમુચ્યતે ધર્મજ્ઞાનમ્ । રૂપારૂપ્યસમ્પ્રતિયુક્તેષુ સંસ્કારેષુ યદનાસ્રવં જ્ઞાનં રૂપારૂપ્યસમ્પ્રતિયુક્તાનાં ( સ્સ્સ્_533 ) સંસ્કારાણાં હેતૌ યદનાસ્રવં જ્ઞાનં રૂપારૂપ્યસમ્પ્રતિયુક્તાનાં સંસ્કારાણાં નિરોધે યદનાસ્રવં જ્ઞાનં રૂપારૂપ્યસમ્પ્રતિયુક્તાનાં સંસ્કારાણાં પ્રહાણાય માર્ગે યદનાસ્રવં જ્ઞાનમ્, ઇદમુચ્યતે ઽન્વયજ્ઞાનમ્ ઇતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) ઉક્તં હિ સૂત્રે- ભગવાનાનન્દમામન્ત્ર્યાહ- અતીતએ ઽનાગતે ચૈવં પ્રજાનીહીતિ । ન કિઞ્ચિત્સૂત્રમાહ- રૂપારૂપ્યસમ્પ્રતિયુક્તેષુ સંસ્કારેષુ જ્ઞાનમન્વયજ્ઞાનમિતિ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- યોગી અનુસ્મરેત્- અહમિદાનીં દૃષ્ટરૂપેણોપદ્રુતો ભવામિ । અતીતે ઽપિ રૂપેણોપદ્રુતો ઽભવમ્, અનાગતે ઽપિ રૂપેણોપદ્રુતો ભવિષ્યામીતિ । અપિ ચોક્તં સૂત્રે- જાતિપ્રત્યયં જરામરણમ્ । અતીતે ઽનાગતે ઽપ્યેવં સ્યાદિતિ । તથાવોચદશ્વઘોષબોધિસત્ત્વો ગાથામ્-
પ્રત્યક્ષમાલોક્ય ચ જન્મ દુઃખં દુઃખં તથાતીતમપીતિ વિદ્ધિ ।
યથા ચ તત્ દુઃખમિદઞ્ચ દુઃખં તથાનાગતમપ્યવેહિ ।
[બીજસ્વભાવો હિ યથેહ દૃષ્ટો ભૂતો ઽપિ ભવ્યો ઽપિ તથાનુમેયઃ ।]
પત્યક્ષતશ્ચ જ્વલનો યથોષ્ણો ભૂતો ઽપિ ભવ્યો ઽપિ તથોષ્ણ એવ ॥ ઇતિ ।
એવમાદિ દુઃખં મહાવૈભાષિકા અપિ વદન્તિ ।

અતીતાનાગતાધ્વનીનધર્મજ્ઞાનમેવાન્વયજ્ઞાનમ્ । અસ્ય ચ યુક્તિરસ્તિ । કસ્માત્ । યોગી હિ અતીતે ઽનાગામિનિ પ્રત્યુત્પન્ને ચ દુઃખે નિર્વિદ્યતે । નિર્વેદ એવ એષુ ધર્મેષુ તત્ત્વજ્ઞાનપ્રાદુર્ભાવઃ । યથા પ્રત્યુત્પન્નાઃ સંસ્કારા દુઃખમ્ । તથાતીતા અનાગતાઃ સંસ્કારા અપિ દુઃખમ્ । કેન જ્ઞાનેન અતીતાનાગતાન્ ધર્માન્ જાનાતિ । યદીદં ધર્મજ્ઞાનમ્ । રૂપારૂપ્યસમ્પ્રતિયુક્તાઃ સંસ્કારા અપિ સન્ત્યતીતા અનાગતાઃ । તેષાં જ્ઞાનમપિ ધર્મજ્ઞાનં સ્યાત્ । તથા ચ ધર્મજ્ઞાનમેવ નાન્વયજ્ઞાનમસ્તિ । યદિ રૂપારૂપ્યસમ્પ્રતિયુક્તેષુ અતીતાનાગતેષુ સંસ્કારેષુ જ્ઞાનાન્તરમસ્તીતિ । કામસમ્પ્રતિયુક્તેષ્વતીતાનાગતેષુ સંસ્કારેષુ ચ જ્ઞાનાન્તરં ભવેત્ । તદર્થમેવ આભિધર્મિકા આહુઃ- અસ્તિ પ્રાપ્તિરપ્રાપ્તિરિત્યતો ઽનુપૂર્વેણ સત્યં પશ્યતીતિ । કામધાતુસમ્પ્રતિસંયુક્તં દુઃખં પ્રાપ્તિઃ । રૂપારૂપ્યસમ્પ્રતિયુક્તં દુઃખમપ્રાપ્તિઃ । અત એકસ્મિન્ સમય ઉભયજ્ઞાનં ન સમ્ભવતિ । યદ્યપ્રાપ્તિર્દુઃખમન્વયજ્ઞાનેન જ્ઞાયતે । ઇદાનીં કામધાતાવપ્રાપ્તિર્દુઃખમપિ અન્વયજ્ઞાનેન જ્ઞાયેત ।
(પૃ) કેન જ્ઞાનેન સંયોજનપ્રહાણમાર્ગો ભવતિ । (ઉ) [તત્ર] ધર્મજ્ઞાનમાત્રમુપયુજ્યતે । અન્વયજ્ઞાનમુપાયમાર્ગે વર્તતે । (પૃ) કિં ધર્મજ્ઞાનમુપયુજ્યતે । (ઉ) દુઃખે ધર્મજ્ઞાનં નિરોધે ધર્મજ્ઞાનઞ્ચોપયુજ્યતે । કસ્માત્ । યોગી અનિત્યં દુઃખમિતિ પશ્યન્ શૂન્યમનાત્મેતિ પશ્યતિ । તસ્મિન્ સમયે સંસ્કારાણાં નિરોધં સાક્ષાત્કરોતિ । અન્યત્ જ્ઞાનં સર્વમુપાયઃ । (પૃ) કિં દુઃખં દૃષ્ટ્વા નિરોધો ભવતિ । (ઉ) વેદનાઃ દુખં પશ્યતિ । તત્રાત્મમતિરુત્પદ્યતે । અતસ્તાસામપિ નિરોધં પશ્યતિ । યથોક્તમ્- અધ્યાત્મવિમુક્તત્વાત્ તૃષ્ણાયાઃ ક્ષયે નિરોધે સ્વત એવાર્હન્ પ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે । ઇતિ । (પૃ) નનુ સૂત્રે કિં નોક્તં સર્વસંસ્કારાણાં પ્રહાણં પ્રહાણલક્ષણમિતિ । (ઉ) અયં યોગી અધ્યાત્મનિરોધં સાક્ષાત્કૃર્વન્ સર્વત્ર નિર્વિણ્ણઃ । કિઞ્ચ યોગી અધ્યાત્મનિરોધમવશ્યં સાક્ષાત્કુર્યાત્ । નાન્યદવશ્યનિયતમ્ ।
(પૃ) સત્યેષુ કથં જ્ઞાનં ભવતિ । (ઉ) જાતિર્દુઃખમિત્યાદિ જ્ઞાનં ભવતિ । (પૃ) ઇદમસમાહિતં ચિત્તમ્, કથં જ્ઞાનં જનયતિ । (ઉ) એવં દર્શને સતિ સ્કન્ધાનામનિત્યતાદિદોષમપિ દૃષ્ટ્વા દુઃખનાત્મસંજ્ઞાં જનયતિ । યથોક્તં સૂત્રે- [યત્] દુઃખં તદનિત્યમ્, યદનિત્યં તદાનાત્મ ઇતિ । કસ્માત્ । ચક્ષુરાદીનામિન્દ્રિયાણામુત્પાદો ઽસ્તિ વ્યયો ઽસ્તિ । યદ્યયમાત્મા, આત્મન ઉત્પાદો વ્યયઃ સ્યાદિત્યતો જ્ઞાયતે અનાત્મેતિ । ઇદઞ્ચ ચક્ષુરાદ્યુત્પદ્યમાનં ન કુતશ્ચિદાગચ્છતિ । કૃતકમસ્તીત્યતો ઽનાત્મેત્યુચ્યતે । સૂત્રે ચોક્તં- નાસ્તિ કારક ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે યદનિત્યં તદનાત્મેતિ । એવં યોગિનઃ સમ્યક્ અનિત્યમનાત્મ ચ ભાવયતઃ કાયચિત્તમુપશામ્યતિ । સર્વસંસ્કારેષુ સમુત્પન્નેષુ તેષાં વિહિંસામનુભવતો દુઃખસંજ્ઞા સમુત્પદ્યતે । નિશ્ચર્મણ્યા યથા ગાવ અલ્પસ્પર્શે [ઽપિ] વ્યથાનુભૂયતે । તથા યોગી અનાત્મસંજ્ઞાવશાદુત્તમાં દુઃખસંજ્ઞાં સાધયતિ । મૂઢસ્તુ આત્મસંજ્ઞાવશાત્સત્યપિ મહતિ દુઃખે ન તદુપાયાસમનુભવતિ । ઇદમુચ્યતે દુઃખજ્ઞાનમ્ । સંસ્કારાણામુત્પાદદર્શનં હેતુજ્ઞાનમ્ । સંસ્કારાણાં વ્યયદર્શનં નિરોધજ્ઞાનમ્ । માર્ગસ્યાવરાગ્રાનુસરણં માર્ગજ્ઞાનમ્ ।
(પૃ) કિમુચ્યતે ક્ષયજ્ઞાનમ્ । (ઉ) સર્વાણિ નિમિત્તાનિ ક્ષપયતીતિ ક્ષયજ્ઞાનમ્ । કસ્માત્ । શૈક્ષસ્ય નિમિત્તં પ્રહીણં પુનરુત્પદ્યતે । ઇદન્તુ અત્યન્તં ક્ષપયતીતિ ( સ્સ્સ્_535 ) ક્ષયજ્ઞાનમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- અભૂતનિમિત્તમિદમભૂતં સંજ્ઞામાત્રમિતિ પ્રજાનતો દુઃખાનિ ક્ષીયન્ત ઇતિ । શૈક્ષાઃ પ્રજાનન્તિ । અભૂતં સંજ્ઞામાત્રમાત્મેતિ । તચ્ચિત્તમત્યન્તં પ્રહીણમિતિ ક્ષયજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે- કશ્ચિદર્હન્ તથાગતસ્ય પુરતો વ્યાકરોતિ- ભગવતા દેશિતાનિ ન સન્તિ મમ । નાહમેષુ સંયોજનેષુ પુનર્વિચિકિત્સે । સદા મમ સમાહિતૈકાગ્રસ્ય સમ્યક્ ચર્યામનુસ્મરતઃ કામાદીન્યકુશલાનિ ન ચિત્તસ્યાસ્રવા ભવન્તિ ઇતિ । તત્ર નિમિત્તં ગૃહ્ણાતીત્યતઃ સંયોજનાનિ ભવન્તિ । પ્રહીણનિમિત્તસ્ય તુ સંયોજનાનિ નિરુધ્યન્તે । શૈક્ષા નિમિત્તે ઽનિમિત્તમિતિ વિહરન્તિ । અત આત્મમતિઃ કદાચિદાવિર્ભવતિ । યથા સ્થાણું દૃષ્ટ્વા અયં પુરુષ ઇતિ સંશેરતે । અતો ઽર્હતઃ કેવલં નિર્વિચિકિત્સસ્ય પ્રાપ્તિઃ । સદા અનિમિત્તવિહારિચિત્તત્વાત્ પૂર્વં સત્ત્વશૂન્યતાં દૃષ્ટ્વા પઞ્ચસુ સ્કન્ધેષુ ન પશ્યત્યાત્માનમ્ । પશ્ચાત્ ધર્મશૂન્યત્વાન્ન પશ્યતિ રૂપસ્વભાવં યાવદ્વિજ્ઞાનસ્વભાવઞ્ચ । અતો જ્ઞાયતે સર્વનિમિત્તક્ષયઃ ક્ષયજ્ઞાનમિતિ ।
સર્વનિમિત્તાનામનુત્પાદં જાનાતીત્યનુત્પાદજ્ઞાનમ્ । શૈક્ષસ્ય પ્રહીણનિમિત્તસ્ય પુનરુત્પાદઃ ક્ષીણઃ । અશૈક્ષસ્ય નિમિત્તં ક્ષીણં ન પુનરુત્પદ્યતે । સર્વનિમિત્તાનાં ક્ષયે નિરોધે યત્પુનરનુત્પાદઃ તદનુત્પાદજ્ઞાનમ્ । (પૃ) શૈક્ષો ઽપિ જાનાતિ અસ્તિ [મમ] ક્ષયજ્ઞાનમનુત્પાદજ્ઞાનમિતિ । યથાનુસ્મરતિ- પરિક્ષીણત્રિસંયોજનો ન પુનરુત્પત્સ્ય ઇતિ । કસ્માન્નાહ દશાઙ્ગસમન્વિત ઇતિ । (ઉ) શૈક્ષો ન સર્વસંજ્ઞાઃ પ્રજહાતિ । અતો નાહ- અસ્તિ [મમ] ક્ષયજ્ઞાનમનુત્પાદજ્ઞાનમિતિ । યથા કશ્ચિત્ તત્ર તત્ર પ્રતિબદ્ધ એકસ્માન્મુક્તો ઽપિ ન વિમુક્ત ઇત્યુચ્યતે । અસ્તિ ચાયમર્થઃ શારિપુત્રો ઽનાથપિણ્ડદસ્ય દશાઙ્ગસમન્વાગમમવોચત્ ઇતિ । અર્હન્ વશિતાબલપ્રાપ્તત્વાત્ પ્રજાનાતિ- ક્ષીણાનિ [મે] સંયોજનાનિ, ન પુનરુત્પત્સ્ય ઇતિ । તથા શૈક્ષો ઽપિ । અર્હન્ અશૈક્ષમાર્ગં પ્રાપ્તો [યત્] પ્રજાનાતિ ક્ષીણા[મે]જાતિરિતિ । તત્ ક્ષયજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । ઉષિતં બ્રહ્મચર્યમિતિ શૈક્ષચર્યાપરિત્યાગ ઉચ્યતે । કૃતં કરણીયમિતિ કરણીયાનિ સર્વાણિ કૃત્વા પ્રજાનાતિ- અસ્માદ્ભવાત્ નાસ્તિ ભવાન્તરમિતિ । અતો જ્ઞાયતે અર્હન્નેવ સર્વેષુ કરણીયેષુ વશિતાં પ્રાપ્તઃ ક્ષયજ્ઞાનેનાનુત્પાદજ્ઞાનેન ચ સમન્વિતઃ સ્યાત્, ( સ્સ્સ્_536 ) ન તુ શૈક્ષા ઇતિ । યથા કશ્ચિત્ જ્વરાર્તો[જ્વરા]નુદ્ગમકાલે ઽપિ જ્વરીત્યુચ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે-
સર્વત્ર વિહતા નન્દિઃ તમસ્કન્ધઃ પ્રદાલિતઃ ।
જિત્વા મૃત્યોર્હિ સેનાઞ્ચ વિહરામિ અનાસ્રવઃ ॥ ઇતિ ।
પરચિત્તજ્ઞાનં યથા ષડભિજ્ઞાસૂક્તમ્ । પઞ્ચસ્કન્ધકલાપઃ સત્ત્વઃ । તત્ર જ્ઞાનં સંવૃતિજ્ઞાનમ્ । અનાસ્રવં જ્ઞાનં તત્ત્વજ્ઞાનમ્ । ઇદમનાસ્રવાભાસં જ્ઞાનાખ્યાં પ્રાપ્નોતીત્યતઃ સંવૃતિજ્ઞાનમિતિ વદન્તિ । (પૃ) કેચિદાહુઃ- સર્વે સત્ત્વાઃ સમં જ્ઞાનસમન્વિતા ઇતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) યો જિનૌરસો જાનાતિ ધર્માઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્ના ઇતિ । સ પ્રાપ્નોતિ નાન્યઃ સત્ત્વઃ । જ્ઞાનાખ્યાયાઃ પ્રાપિત્વાત્ । સર્વે સત્ત્વાઃ સંજ્ઞાપ્રયોગમાત્રં વિજાનન્તિ । યદિ પ્રાપ્નુવન્તીદં જ્ઞાનમ્ । [તદા] આભ્યન્તરપૃથગ્જન ઇત્યુચ્યન્તે ।
દશજ્ઞાનવર્ગો દ્વિશતતમઃ ।
201 ચતુશ્ચત્વારિંશજ્જ્ઞાનવર્ગઃ

(પૃ) સૂત્ર ઉક્તમ્- ચતુશ્ચત્ત્વારિંશત્ જ્ઞાનાનિ યદુત જરામરણે જ્ઞાનં, જરામરણસમુદયે જ્ઞાનં, જરામરણનિરોધે જ્ઞાનં, જરામરણનિરોધમાર્ગે જ્ઞાનં, જાતિભવોપાદાનતૃષ્ણાવેદનાસ્પર્શષડાયતનનામરૂપવિજ્ઞાનસંસ્કારેષ્વપ્યેવમ્ । કસ્માદિદમુચ્યતે । (ઉ) નિર્વાણે ( સ્સ્સ્_537 ) તત્ત્વરત્ને વિવિધૈર્દ્વારૈરવતરતિ । કશ્ચિત્પઞ્ચસ્કન્ધમુખેનાવતરતિ । કશ્ચિત્ ધાત્વાયતનનિદાનદ્વારૈઃ, [કશ્ચિત્] સત્યૈઃ એવમાદિભિર્દ્વારૈર્નિર્વાણમનુપ્રાપ્નોતિ । કેનેદં જ્ઞાયતે । યથોક્તં સૂત્રે- [તદ્યથા] નગરસ્વામી નગરે નિષણ્ણઃ સ્યાત્ । [તત્ર] કિઞ્ચિત્ દૂતયુગમેકસ્માત્ દ્વારાદાગત્યોપસૃત્ય નગરસ્વામિનો યથાભૂતં વચનં નિર્યાત્ય [યથાગતમાર્ગં] પ્રતિપદ્યેત । તથા [અન્યદૂતયુગમન્યેભ્યો] દ્વારેભ્યો ઽપિ । તત્ર નગરસ્વામ્યુપમો યોગી । દ્વારાણીતિ સ્કન્ધધાત્વાયતનાદીનાં ભાવનાયા અધિવચનમ્ । દૂતયુગં શમથવિપશ્યનોપમમ્ । યથાભૂતં વચનં નિર્વાણસ્યાધિવચનમ્ । ઇતિ । દૂતા નાનાદ્વારેભ્ય આગતા અપિ એકમેવ સ્થાનમુપસર્પન્તિ । એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનાદીનાં ભાવના નાનાદ્વારાણ્યુપાયા નિર્વાણે ઽવતરણસ્ય । યથા રાહુલ એકાન્તે નિષણ્ણો ધર્મં ચિન્તયન્ એવં પ્રજાનાતિ- ઈદૃશો ધર્મ પરિકીર્તિતં નિર્વાણં પ્રતિ અનુપ્રયાતીતિ ।
કિઞ્ચ ભગવાન્ ધર્મસ્યાનિશંસાયામાહ- ધર્મો ઽયં સર્વાન્ ક્લેશાગ્નીન નિરોધયતીતિ નિરોધ ઇત્યુચ્યતે । યોગિનશ્ચિત્તં પ્રશમયતીતિ પ્રશમઃ । યોગિનઃ સમ્યક્ પરિજ્ઞાનં પરાયયતીતિ પરાયણમ્ । ઇત્યાદયો ઽર્થા નિર્વાણસ્યાનિશંસાઃ । બ્રહ્મચર્યમષ્ટાઙ્ગમાર્ગ ઉચ્યતે । અષ્ટાઙ્ગમાર્ગે ચ સમ્યગ્જ્ઞાનમેવોક્તમ્ । અસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનસ્યૈવ ફલં યદુચ્યતે નિર્વાણમિતિ । ભગવતોપ્રદિષ્ટં શાસનં સર્વં નિર્વાણાય ભવતિ । અતો જ્ઞાયતે પઞ્ચસ્કન્ધાદયો દ્વારાણિ નિર્વાણપરાયણાનિ ભવન્તિ ।
(પૃ) કેચિદાભિધર્મિકા આહુઃ- જરામરણજ્ઞાનં દુઃખજ્ઞાનમિતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) ન [યુક્તમ્] । કસ્માત્ । ન તત્રોચ્યતે દુઃખાકારઃ । અતો ન [તત્] દુઃખજ્ઞાનમ્ । (પૃ) ઇદં કસ્ય જ્ઞાનં ભવતિ । (ઉ) તત્ જરામરણસ્વભાવજ્ઞાનમ્ । (પૃ) ઉચ્યતે ચ જરામરણસમુદયઃ જરામરણનિરોધો જરામરણનિરોધમાર્ગ ઇત્યાદિ । અતો જ્ઞાયતે ઇદં દુઃખજ્ઞાનમેવ સ્યાદિતિ । (ઉ) તત્ નિદાનદ્વારં ભવતિ, ન સત્યદ્વારમ્ । અતો ન તસ્ય દુઃખાકારો વક્તવ્યઃ । [એવં] સમુદયાદૌ વક્તવ્યઃ । લક્ષણસામ્યાત્ । (પૃ) અત્ર કુતો નોચ્યતે આસ્વાદાદીનવનિસ્સરણાદીનાં જ્ઞાનાનિ । (ઉ) સર્વાણીમાનિ અત્ર પરિગૃહીતાનિ । કિન્તુ સઙ્ગીતિકારઃ સંક્ષિપન્ ન [વિસ્તરશ] ઉવાચ ॥
ચતુશ્ચત્વારિંશજ્જ્ઞાનવર્ગ એકોત્તરદ્વિશતતમઃ ।
202 સપ્તસપ્તતિજ્ઞાનવર્ગઃ
(પૃ) સૂત્ર ઉક્તમ્- સપ્તસપ્તતિજ્ઞાનાનિ યદુત જાતિપ્રત્યયં જરામરણમિતિ [જ્ઞાનમ્] । અસત્યાં જાતૌ નાસ્તિ જરામરણમિતિ [જ્ઞાનમ્] । એવમતીતે ઽનાગતે ઽધ્વન્યપિ । ( સ્સ્સ્_539 ) યદસ્ય ધર્મસ્થિતિજ્ઞાનમ્ । [તદપિ] અનિત્યં સંસ્કૃતં કૃતકં પ્રતીત્યસમુત્પન્નં ક્ષયધર્મ, વિપરિણામધર્મ, વિયોગધર્મ, વ્યયધર્મ ઇતિ જ્ઞાનમ્ । યાવદવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ઇત્યપ્યેવમ્ ઇતિ । તત્ર કસ્માન્નોક્તં- જરામરણસ્ય સ્વભાવો નિરોધો માર્ગ ઇત્યાદિ । (ઉ) હિતજ્ઞસ્ય કૃત એવમુક્તં તસ્ય દ્વારત્વમાત્રમવિષ્કરોતિ । અન્યદપ્યેવં જ્ઞેયમ્ ।
તીર્થિકા બહવો નિદાને ભ્રાન્તા વદન્તિ- લૌકિકાનાં પદાર્થાનાં હેતુર્લોકાત્મક ઇત્યાદિ । અતો ભગવાન્ તેષાં નિદાનમાત્રમાહ । (પૃ) જાતિપ્રત્યયં જરામરણમિત્યુક્ત્વા કસ્માત્પુનરાહ- અસત્યાં [જાતા]વિતિ । (ઉ) નિયમાર્થમ્ । યથા દાનં પુણ્યસ્ય હેતુઃ । શીલેનાપિ પુણ્યં વિન્દતે । યથોક્તમ્- ધૃતશીલો દેવેષૂત્પદ્યત ઇતિ । કેચિન્મન્યન્તે- જરા- મરણપ્રત્યયા જાતિરિતિ । કેચિદહેતુકા જાતિરિતિ । અતો નિયમ ઉચ્યતે । (પૃ) કસ્માદતીતે ઽનાગતે ઽધ્વનિ પુનર્નિયમ ઉચ્યતે । (ઉ) પ્રત્યુત્પન્નમતીતાધ્વનઃ કદાચિદ્ભિન્નધર્મ ભવતિ યદુતાતીતાનાં સત્ત્વાનામાયુરપ્રમાણં પ્રભાવશ્ચ દેવતુલ્ય ઇત્યેવમાદિ । આયુરાદિ ભિન્નં જરામરણપ્રત્યયો ઽપિ ભિન્નો ભવેદિતિ જના વદેયુરિતિ ભીત્યા નિયમ ઉચ્યતે । અનાગતે ઽપ્યેવં [વક્તવ્યમ્] ।
ઇદં ષડ્વિધં ધર્મસ્થિતિજ્ઞાનમ્ । અન્યન્નામ નિર્વાણજ્ઞાનમ્ । જરામરણસન્તાનકરત્વાદુચ્યતે- અનિત્યં સંસ્કૃતં કૃતકં પ્રતીત્યસમુત્પન્નમ્ । ક્ષયધર્મ વિપરિણામધર્મ ઇત્યનિત્યાકારઃ । વિયોગધર્મ ઇતિ દુઃખાકારઃ । વ્યયધર્મ ઇતિ અનાત્મશૂન્યાકારઃ ।
કસ્માત્ તત્ર રૂપસ્ય સ્વરૂપં નિરોધઃ વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય ચ સ્વરૂપં નિરોધઃ । અયં ત્રિવિધવિપશ્યનાનામર્થ ઇત્યાખ્યાયતે । યથોક્તં સૂત્રે- યો ભિક્ષવઃ સપ્તભિઃ સ્થાનોપાયૈઃ ત્રિભિર્વિપશ્યનાર્થૈશ્ચ સમન્વિતઃ સ ક્ષિપ્રમાસ્રવાણાં ક્ષયમનુપ્રાપ્નોતિ । ઇદમેવ નિર્વાણજ્ઞાનં ભવતીતિ । ઇત્યાદિ નિદાનજ્ઞાનાનિ અપ્રમાણશતસહસ્રાણિ સન્તિ યદુત ( સ્સ્સ્_540 ) ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમિત્યાદિ । યથોક્તં સૂત્રે- ચક્ષુષ કર્મ પ્રત્યયઃ । કર્મણઃ તૃષ્ણા પ્રત્યયઃ । તૃષ્ણાયા અવિદ્યા પ્રત્યયઃ । અવિદ્યાયા અયોનિશોમનસ્કારઃ પ્રત્યયઃ । અયોનિશોમનસ્કારસ્ય ચક્ષૂરૂપં પ્રત્યયઃ । આસ્રવાણામયોનિશો મનનં પ્રત્યયઃ । આહારાણાં તૃષ્ણા પ્રત્યયઃ । પઞ્ચકામગુણાનાં કબલીકારાહારાદયઃ પ્રત્યયાઃ । નરકસ્યાલ્પાયુષશ્ચ પ્રાણાતિપાતાદયઃ પ્રત્યયાઃ । યદિદાનીન્તનં દુઃખં પૂર્વતનીનઞ્ચ દુઃખં, સર્વસ્યાભૂતસંજ્ઞા પ્રત્યયઃ । અભૂતસંજ્ઞાયાઃ કાયચિત્તયોઃ પ્રિયાપ્રિયે પ્રત્યયઃ । પ્રિયાપ્રિયયોઃ કામરાગઃ પ્રત્યયઃ । કામરાગસ્ય મિથ્યાવિતર્કઃ પ્રત્યયઃ ઇત્યેવમાદિપ્રત્યયાનાં જ્ઞાનમપ્રમાણમનવધિ સ્વયમેવોન્નેતવ્યમ્ ॥
સપ્તસપ્તતિજ્ઞાનવર્ગો દ્વ્યુત્તરશતતમઃ ।
[માર્ગસત્યસ્કન્ધઃ સમાપ્તઃ]
શાસ્ત્રં સમાપ્તમ્