સત્યસિદ્ધિશાસ્ત્રમ્ · ભાગ 2140

કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- અહં ભગવન્ અસ્મિન્ વસ્તુનિ યથા ભગવદ્વચનં શ્રદ્ધધ ઇતિ । યત્ સ્વયં ધરદર્શિનશ્ચિત્તં પ્રસીદતિ । સા[પિ] શ્રદ્ધેત્યુચ્યતે । પૂર્વં ધર્મં શ્રુત્વા પશ્ચાત્કાયેન સાક્ષાત્કરોતિ । તસ્યેયં ચિન્તા ભવતિ સ ધર્મઃ પરમાર્થસત્યો ન મૃષેતિ, ચિત્તઞ્ચ પ્રસીદતિ । સા શ્રદ્ધા ચતુર્ષુ અવેત્યપ્રસાદેષ્વન્તર્ગતા । તદ્યથા રોગી પૂર્વં ભિષગ્વચને શ્રદ્દધાન ઔષધમુપસેવ્ય રોગાન્મુક્તઃ પશ્ચાત્તસ્મિન્ ભિષજિ પ્રસન્નચિત્તો ભવતિ । સા શ્રદ્ધેત્યુચ્યતે ।
શ્રદ્ધેયં દ્વિવિધા મોહજા જ્ઞાનજેતિ । મોહજા યત્ કુશલાકુશલમચિન્તયતઃ પૂરણાદ્યસદાચાર્યેષૂત્પદ્યમાનશ્ચિત્તપ્રસાદઃ । જ્ઞાનજા યથા ચતુર્ષુ [અવેત્ય] પ્રસાદેષુ બુદ્ધાદિષુ ચિત્તપ્રસાદઃ । સા ત્રિધા વિભક્તા કુશલા અકુશલા અવ્યાકૃતા ચેતિ । (પૃ) અકુશલા શ્રદ્ધા ક્લેશમહાભૂમિગતૈવ આશ્રાદ્ધ્ય ધર્મઃ । નેયં શ્રદ્ધા ભવતિ । (ઉ) નાયમાશ્રાદ્ધ્યધર્મઃ । શ્રદ્ધા ચ પ્રસાદલક્ષણા । અકુશલા શ્રદ્ધાપિ પ્રસાદલક્ષણૈવ । તથા નો ચેત્ અકુશલા વેદના વેદના ન સ્યાત્ । ન ચ તદ્યુજ્યતે વસ્તુતઃ । તતસ્ત્રિધૈવ વિભક્તા । યા શ્રદ્ધા ઇન્દ્રિયેષુ ગણિતા વિમુક્ત્યનુગામિની સપ્તત્રિંશબ્દોધિપક્ષિકેષુ ગતા સા નિયમેન કુશલૈવ ।
શ્રદ્ધાવર્ગ એકોનનવતિતમઃ ।
90 વ્યવસાયવર્ગઃ
ચેતસો ઽભ્યુત્સાહો વ્યવસાય ઇત્યુચ્યતે । સદાન્યધર્માન્નિશ્રયતે મનસ્કારં વા સમાધિં વા । તત્રામ્યુત્સાહઃ સદા ચિત્તૈકાગ્રતાસમુદાચારઃ સ વ્યવસાય ઇત્યુચ્યતે । ત્રિવિધો વ્યવસાયઃ કુશલો ઽકુશલો ઽવ્યાકૃત ઇતિ । યત્ ચતુર્ષુ સમ્યક્પ્રધાનેષુ અન્તર્ગતઃ સ કુશલઃ । અન્યો ઽકુશલઃ । યોગી યો ઽકુશલાનામાદીનવે કુશલાનામનિશંસે ચ શ્રદ્ધધતે । તસ્ય પશ્ચાદુત્પદ્યતે વ્યવસાયો ઽકુશલાનાં પ્રહાણાય કુશલાનાં સમાદાનાય । અતઃ શ્રદ્ધેન્દ્રિયસમનન્તરં વીર્યેન્દ્રિયમુચ્યતે । કુશધર્મગતો વ્યવસાયો વીર્યમિત્યાખ્યાયતે । સર્વહિતાનાં મૂલં કરોતિ । તદ્વ્યવસાયસહકારતયા મનસ્કારાદયો ધર્મા મહાફલપ્રાપકા ભવન્તિ । યથા દહનઃ સમીરણપ્રતિલબ્ધઃ સર્વાન્ દહતિ ॥
વ્યવસાયવર્ગો નવતિતમઃ ।
91 સ્મૃતિવર્ગઃ
અનુભૂતપૂર્વસ્ય જ્ઞાનં સ્મૃતિઃ । યથોક્તં સૂત્રે- યત્ ચિરવિપ્રકૃષ્ટાનુભૂતં સ્મરતિ ન પ્રમુષતિ સા સ્મૃતિરિત્યુચ્યતે ।
(પૃ) સા સ્મૃતિસ્ત્રયધ્વર્તિની । કસ્માત્ । ઉક્તં હિ સૂત્રે સ્મૃતિં સર્વાર્થિકાં [વદામી]તિ । સા સ્મૃતિઃ ચતુઃસ્મૃત્યુપસ્થાનગતા । ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ત્રયધ્વાલમ્બનાનિ ચ । કસ્માત્પુનરતીતમાત્રાલમ્બનેતિ । (ઉ) તદ્વચનં સર્વકાલેન ભવતિ । ન તુ ત્ર્યધ્વા ભવતિ । યસ્મિન્ સમયે ચિત્તમુદ્ધતં ભવતિ । તદા સ્મૃતિરુભયત્રાનુગા । સા સર્વત્રગેત્યુચ્યતે । યદુક્તં ભવતા ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ત્ર્યધ્વાલમ્બનાનીતિ । તત્ર પ્રત્યુત્પન્ના પ્રજ્ઞૈવ ન તુ સ્મૃતિઃ । અતસ્તથાગતો [યદા] પૂર્વં સ્મૃતિનામ્ના વિમુક્તિમુક્તવાન્ તદા તામેવ પ્રજ્ઞેત્યવોચત્ ।
(પૂ) કથં વિજ્ઞાનાન્તરેણાનુભૂતં વિજ્ઞાનાન્તરં સ્મરતિ । (ઉ) સ્મૃતેર્ધર્મં એવં યત્ સ્વસન્તાને યો ધર્મઃ [પૂર્વ]મુત્પન્નનિરુદ્ધઃ તમેવ [સ્વસન્તાનિકં] વિપ્રકૃષ્ટં વિજ્ઞાનાન્તરમાલમ્બત ઇતિ । જ્ઞાનાનાં વિજ્ઞાનધર્મશ્ચ તથા યત્ વિજ્ઞાનાન્તરાનુમૂતં વિજ્ઞાનાન્તરં વિજાનાતીતિ । યથા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનેન વિજ્ઞાતં રૂપં મનોવિજ્ઞાનં વિજાનાતિ । અન્યપુદ્ગલેનાનુભૂતમન્યઃ પુદ્ગલો વિજાનાતિ । યથાર્યપુદ્ગલા યાવત્પૂર્વનિવાસે દેહાન્તરાનુભૂતં સ્મૃતિબલાદ્વિજાનાન્તિ । (પૂ) યદિ પૂર્વાનુભૂતસ્ય જ્ઞાનં સ્મૃતિરિતિ । આધુનિકવિજ્ઞપ્ત્યાદિધર્માઃ સ્મૃતયઃ સ્યુઃ । કસ્માત્ । તદ્ધર્માણામપિ પૂર્વાનુભૂતોપવિચારરૂપત્વાત્ । (ઉ) વિજ્ઞપ્ત્યાદિધર્મા અપિ સ્મૃતય ઇત્યુચ્યન્તે । યથા ભગવાન્ સલ્યકં નાથપુત્રમવોચત્ પૂર્વં મનસિ કૃત્વા વ્યાકુરુષ્વ ઇતિ । આહ ચ પૂર્વાનુભુક્તસુખસ્મરણે ક્લેશ આવિર્ભવતીતિ । અતો વિજ્ઞપ્ત્યાદિધર્મા અપિ પૂર્વવસ્ત્વનુસ્મરણરૂપા સ્મૃતય ઇત્યુચ્યન્તે । સ્મૃતિરિયં ગૃહીતલક્ષણાજ્જાતા । યસ્મિન્ ધર્મે ગૃહીતલક્ષણમસ્તિ । તત્ર સ્મૃતિર્ભવતિ નાન્યથા । સમાધિઃ પ્રજ્ઞા ચ સમાધિવર્ગે પ્રજ્ઞાવર્ગે ચ વક્ષ્યતે ॥
સ્મૃતિવર્ગ એકનવતિતમઃ ।
92 વિતર્કવિચારવર્ગઃ
યત્ ચિત્તં વ્યગ્રં મુહર્મુહુરાલમ્ભકં સ વિતર્કઃ । સમાહિતચિત્તસ્યાપ્યસ્તિ ઔદારિકતા સૂક્ષ્મતા । [તત્ર યત્] ઔદારિકં સ વિતર્કઃ । સૂક્ષ્મસમાધાનાભાવાદૌદારિકં ચિત્તમિત્યુચ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે- ભગવાનાહ- સવિતર્કં સવિચારં પ્રથમધ્યાનમુપસમ્પદ્ય વિહરામીતિ । અતઃ પ્રથમધ્યાનમસૂક્ષ્મસમાહિતમિતિ સવિતર્કં ભવતિ । યા ચિત્તસ્ય વ્યગ્રતા કિઞ્ચિત્સૂક્ષ્મતા સ વિચારઃ । ઇમૌ દ્વૌ ત્રૈધાતુકૌ । ચિત્તસ્યૌદારિકસૂક્ષ્મલક્ષણત્વાત્ । વ્યગ્રં વિક્ષિપ્તં ચિત્તં વિતર્કવિચારૌ ભવતઃ । તલ્લક્ષણત્વાત્ સર્વત્ર સ્યાતામ્ । અપ્રત્યક્ષં વસ્તુ અનુમિત્યા જ્ઞાયતે । એવં સ્યાન્નૈવં સ્યાદિત્યભ્યૂહો વિતર્કઃ । અતો ઽપ્રત્યક્ષવસ્તુનો ઽનુવિતર્કઃ સમ્યગ્વિતર્કો વા મિથ્યાવિતર્કો વા ઇતિ તં કથયામઃ । નિર્વિકલ્પાનુવિતર્કઃ સમ્યક્ દૃષ્ટિરિત્યાખ્યાયતે । અયં ત્રિધાજ્ઞાતઃ । મિથ્યાવિતર્કો વિપરીતમનસ્કારઃ યદનિત્યે નિત્યમિત્યાદિઃ । સમ્યગ્વિતર્કઃ યદપ્રતિલબ્ધં તત્ત્વજ્ઞાનમનુમિતિલક્ષણેન જ્ઞાનેન લબ્ધ્વા યોગી નિર્વેધભાગીયકુશલમૂલે વર્તતે । ઇયં ક્ષાન્તિરિત્યુચ્યતે । એવમન્યમાર્ગેણાનુયાયિ અનુમિતિજ્ઞાનં સમ્યગ્વિતર્કઃ । તત્ર યત્ સંzઞાનુસ્મરણવિકલ્પાપોઢં તત્ પ્રત્યક્ષમિત્યુચ્યતે । તસ્મિન્નેવ વિતર્કે અનેન હેતુના એવં ભવતિ અનેન હેતુના નૈવં ભવતિ ઇતિ ચિન્તના વિચારણા વા સ વિચારઃ ।
(પૃ) કેચિદાહુઃ- વિતર્કવિચારાવેકાગ્રતાન્તર્ગતાવિતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) મૈવમ્ । કસ્માત્ । ઉક્તં ખલુ ભવદ્ભિર્ઘણ્ટાતાડનદૃષ્ટાન્તઃ । આદ્યશબ્દ[સમો] વિતર્કઃ । અન્યશબ્દ[સમો] વિચારઃ । તરઙ્ગદૃષ્ટાન્તશ્ચ [ઉક્તઃ] । ય ઔદારિકઃ [તત્સમો] વિતર્કઃ । યઃ સૂક્ષ્મઃ [તત્સમો] વિચારઃ । કાલદેશભેદાન્ન ચિત્તૈકાગ્રતા સ્યાત્ । નિર્વિકલ્પકત્વાત્પઞ્ચ વિજ્ઞાનાનિ ન સવિતર્કવિચારલક્ષણાનિ ભવન્તિ ॥
વિતર્કવિચારવર્ગો દ્વિનવતિતમઃ ।
93 અન્યચૈતસિકવર્ગઃ
યત્ કુશલસ્યાનાચરણં મિથ્યાચરણં વા સ પ્રમાદઃ । ન પ્રમાદાખ્યો ઽન્ય એકધર્મો ઽસ્તિ । તસ્મિન્ સમયે ચિત્તસમુદાચારઃ પ્રમાદઃ ઇત્યુચ્યતે । તદ્વિપરીતો ઽપ્રમાદઃ । યઃ કુશલશ્ચિત્તસમુદાચારો ઽપ્રમાદાદન્યઃ સો ઽપિ ધર્માન્તરમ્ । અકુશલાનુગતં ચિત્તં પ્રમાદઃ । કુશલાનુગતન્તુ અપ્રમાદઃ ।
કુશલમૂલમિતિ અલોભો ઽદ્વેષો ઽમોહઃ । યોનિશોમનસ્કારાશિરસ્કાનાસક્તિરલોભઃ । મૈત્રીકરુણાશિરસ્કઃ ક્રોધાનુત્પાદો ઽદ્વેષઃ । સમ્યદ્ગર્શનશિરસ્કો ઽભ્રાન્તો ઽવિપર્યયઃ અમોહઃ । અલોભો નામ નાસ્ત્યેકં ધર્માન્તરમ્ ।

કેચિદાહુઃ લોભાભાવો ઽલોભ ઇતિ । ન યુક્તમિદમ્ । કસ્માત્ । લોભાભાવો ઽભાવધર્મઃ । કથમભાવો ધર્મસ્ય હેતુઃ । અદ્વેષામોહાવપ્યેવમ્ । તત્રાયાણામકુશલમૂલાનાં વિપરીતાનિ ત્રીણિ કુશલમૂલાન્યુચ્યન્તે । મદમાનાદયો ઽપ્યકુશલમૂલાનિ સ્યુઃ । સંક્ષેપતસ્ત્રીણ્યેવાકુશલમૂલાન્યુક્તાનિ । વક્ષ્યન્તે ચાકુશલવર્ગે ।
અવ્યાકૃતમૂલમિતિ । કેચિદ્વદન્તિ- ચત્વાર્યવ્યાકૃતમૂલાનિ- તૃષ્ણા દૃષ્ટિઃ માનમવિદ્યેતિ । [અન્યે] કેચિદાહુઃ ત્રીણિ તૃષ્ણા અવિદ્યા પ્રજ્ઞા ઇતિ । નૈતદ્ભગવતોક્તમ્ । અવ્યાકૃતાનુગં ચિત્તં યદ્ધેતુજં સ હેતુરવ્યાકૃતમૂલં ભવતિ । કાયવાક્કર્મણી પ્રાયો ઽવ્યાકૃતાનુગે ઇતિ ચિત્તમુત્પદ્યતે । અવ્યાકૃતચિત્તમવ્યાકૃતમૂલમિત્યુચ્યતે ।
ચિત્તસમાચરણકાલે યત્ કાયશ્ચિત્તં દૌષ્ઠલ્યવિગતં પ્રશાન્તં ભવતિ । તસ્મિન્ સમયે પ્રશ્રબ્ધિરિત્યુચ્યતે ।
નાનાવસ્તુષુ ચિત્ત [સમાચરણ]કાલે ઉપેક્ષેત્યુચ્યતે । યત્ વેદનાસુ અનભિજ્ઞા ચિત્તસમાચરણં સોપેક્ષા । ધ્યાનેષુ યત્ સુખદુઃખવિવિક્તં વિમુક્તિપરાયણં ચિત્તસમાચરણં સોપેક્ષા । સપ્તબોધ્યઙ્ગેષુ અલીનમકમ્પસમતાદિ યચ્ચિત્તસમાચરણં સોપેક્ષા । પ્રીતિદૌર્મનસ્યવિનિર્મુક્તં સમતાદિપ્રતિલબ્ધં ચિત્તમુપેક્ષા । ચતુર્ષુ અપ્રમાણેષુ વૈરમૈત્રવિગતં ચિત્તમુપેક્ષા । એવં નાનાધર્માણાં વિરોધાચ્ચૈતસિકાનાં વિશેષો ઽપ્રમાણઃ ॥
અન્યચૈતસિકવર્ગસ્ત્રિનવતિતમઃ ।
94 વિપ્રયુક્તસંસ્કારવર્ગઃ
ચિત્તવિપ્રયુક્તસંસ્કારાઃ યદુત પ્રાપ્તિઃ, અપ્રાપ્તિઃ અસંજ્ઞિસમાપત્તિઃ નિરોધસમાપત્તિઃ આસંજ્ઞિકં જીવિતેન્દ્રિયં જાતિઃ વ્યયઃ સ્થિતિઃ અન્યથાત્વં જરા મરણં નામકાયઃ પદકાયો વ્યઞ્જનકાયઃ પૃથગ્જનત્વં ઇત્યાદયઃ ।
પ્રાપ્તિરિતિ । સત્ત્વાનાં કૃતે ધર્માણાં સમન્વાગમઃ પ્રાપ્તિઃ । પ્રત્યુત્પન્નાધ્વનિ પઞ્ચસ્કન્ધસમન્વાગતઃ સત્ત્વઃ પ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે । અતીતાધ્વનિ યાનિ કુશલાકુશલકર્માણિ અનનુભૂતવિપાકાનિ । તદ્ધર્મસમન્વાગતઃ સત્ત્વઃ । યથોક્તં સૂત્રે- કુશલધર્મસમન્વાગતો ઽકુશલધર્મસમન્વાગતશ્ચ પુદ્ગલ ઇતિ । (પૃ) કેચિદાહુઃ- અતીતકુશલાકુશલકાયવાક્કર્મસમન્વાગતઃ । યથા પ્રવ્રજિતઃ અતીતશીલસંવરસમન્વાગત ઇતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) સર્વેષાં સમન્વાગમઃ । કસ્માત્ । ઉક્તં હિ સૂત્રે યઃ પુણ્યં પાપઞ્ચ કરોતિ । તસ્ય તદ્વિદ્યમાનમેવ । તત્ દ્વયં તત્કાયમનુપતતિ રૂપાનુપાતિચ્છાયાવત્ ઇતિ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- મૃતસ્ય પુણ્યં ન પ્રણશ્યતિ યદુત ફલપ્રાપકમેવ । યદસમન્વાગતં પુણ્યપાપં કર્મ ન તત્ફલપ્રાપકમ્ । તાનિ કર્માણિ નશ્યન્તિ । ઇતિ ।
(પૃ) અતીતસંવરસ્ય ન સમન્વાગમઃ સ્યાત્ । કસ્માત્ । ભવતોક્તમ્ અતીતધર્મો નિરુદ્ધઃ । અનાગતો ઽવિદ્યમાન ઇતિ । પ્રત્યુત્પન્નશ્ચ ન સદા કુશલચિત્તવત્ત્વે ( સ્સ્સ્_219 ) ક્ષમઃ । કથં શીલસંવરસમન્વાગતઃ સ્યાત્ । (ઉ) પુરુષઃ પ્રત્યુત્પન્નેન સંવરેણ સમન્વાગતો નાતીતેન । યથા પ્રત્યુત્પન્નક્લિષ્ટાત્ ક્લિષ્ટમ્, તથા પ્રત્યુત્પન્નશીલાત્ શીલં ભવતિ । નાતીતાત્ । [યઃ] પૂર્વં સ્વીકૃત્યાપરિત્યક્તવાન્ [સઃ] અતીતસમન્વાગત ઇત્યુચ્યતે ।
(પૃ) આભિધર્મિકા આહુઃ સત્ત્વા અનાગતાધ્વનીનકુશલાકુશલચિત્તસમન્વાગતા ઇતિ । તત્કથમિદમ્ । (ઉ) ન સમન્વાગતાઃ । કસ્માત્ । અકૃતાભ્યાગમાત્ । અતો ઽનાગતાસમન્વાગમઃ પ્રાપ્તિરિત્યુચ્યતે । ન ચાસ્તિ પ્રાપ્ત્યાખ્યઃ પૃથક્ચિત્તવિપ્રયુક્તધર્મઃ । તદ્વિપરિતાપ્રાપ્તિરપિ નાસ્તિ પૃથક્ચિત્તવિપ્રયુક્તધર્મઃ ।
અસંજ્ઞિસમાપત્તિરિત્યયં સમાપત્તિધર્મો નાસ્તિ । કસ્માત્ । ન હિ નિરુધ્યન્તે પૃથગ્જનાનાં ચિત્તચૈતસિકધર્મા ઇતિ પશ્ચાદ્વક્ષ્યતે । ચિત્તચૈતસિકાનાં સૂક્ષ્મતયા દુરવબોધાત્ અસંજ્ઞીતિ નામ । આસંજ્ઞિકમપ્યેવમ્ । નિરોધસમાપત્તિરિતિ । ચિત્તનિરોધે સમુદાચારાભાવાન્નિરોધસમાપત્તિરિતિ નામ । સ ચ નાસ્તિ ધર્માન્તરમ્ । નિર્વાણવત્ । જીવિતેન્દ્રિયમિતિ । કર્મપ્રત્યયઃ પઞ્ચસ્કન્ધસન્તાનો જીવિતમિત્યુચ્યતે । જીવિતઞ્ચ કર્મણો મૂલમિતિ જીવિતેન્દ્રિયમિત્યુચ્યતે । જાતિરિતિ । પઞ્ચસ્કન્ધાનાં પ્રત્યુત્પન્નાધ્વા જાતિઃ । પ્રત્યુત્પન્નાધ્વપરિત્યાગો વ્યયઃ । સન્તન્યમાનત્વં સ્થિતિઃ । સ્થિતિપરિણામો ઽન્યથાત્વમ્ । ન સન્તિ પૃથક્જાતિવ્યયાદયો ધર્માઃ । ભગવતઃ શાસનં ગભીરં યત્પ્રત્યયાનાં સામગ્ર્યા ધર્મા ( સ્સ્સ્_220 ) ઉત્પદ્યન્ત ઇતિ । અતો નાસ્તિ કશ્ચિદ્ધર્મો ધર્માન્તરસ્યોત્પાદકઃ । ઉક્તં હિ- ચક્ષૂરૂપાદયશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યયા ઇતિ । ન તત્રોક્તં જાતિરસ્તીતિ । અતો નાસ્તિ જાતિરિત્યનવદ્યમ્ ।
કિઞ્ચ વદન્તિ જાત્યાદયો ધર્મા એકકાલીના ઇતિ । ય એકકાલીનઃ સ નિરુદ્ધ એવ । તત્ર જાત્યાદયઃ કિમર્થા ઇતિ વિચારયિતવ્યમ્ । દ્વાદશનિદાને ચ ભગવાન્ સ્વયમાહ જાતેરર્થમ્ । યા તેષાં તેષાં સત્ત્વાનાં તસ્મિન્ તસ્મિન્ [સત્ત્વનિકાયે] જાતિઃ સ્કન્ધાનાં પ્રતિલાભઃ....... [સા જાતિઃ] ઇતિ । અતઃ પ્રત્યુત્પન્નાધ્વનિ સ્કન્ધાનામાદ્યલાભો જાતિઃ । આહ ચ- સ્કન્ધાનાં ચ્યુતિરન્તહાણિર્મરણમિતિ । આહ ચ- સ્કન્ધાનાં જીર્ણતા ભુગ્નતા જરેતિ । [અતો] ન પૃથક્ સ્તો જરામરણધર્મૌ ।
નામકાય ઇતિ । વ્યઞ્જનેભ્ય ઉત્પન્નં નામ યથા વદન્તિ દેવદત્ત ઇતિ । યથાવ્યઞ્જનમર્થસાધનં પદમ્ । વ્યઞ્જનાનિ અક્ષરાણિ । કેચિદાહુઃ- નામપદવ્યઞ્જનકાયાશ્ચિતવિપ્રયુક્તસંસ્કારા ઇતિ । તદયુક્તમ્ । ધર્મા ઇમે વાક્સ્વભાવા ધર્માયતનસંગૃહીતાઃ ।
(પૃ) અસ્તિ પૃથકગ્જનત્વં નામ ચિત્તવિપ્રયુક્તસંસ્કાર ઇતિ । [કેચિદ્વદન્તિ] । કથમિદમ્ । (ઉ) ન પૃથગ્જનત્વં પુથગ્જનાદન્યત્ । યદ્યસ્તિ તદન્યત્ । અન્યે ઘટત્વાદયો ( સ્સ્સ્_221 ) ઽપ્યનુભૂયેરન્ । સંખ્યાપરિણામૈકત્વપૃથક્ત્વસંયોગવિભાગપરત્વાપરત્વાદયો ધર્માઃ પૃથક્ સ્યુઃ । તીર્થિકાનાં હિ સૂત્રેષૂક્તં- અન્યો ઘટો ઽન્યત્ ઘટત્વમ્ । ઘટત્વં પ્રતીત્ય જ્ઞાયતે ઽયં ઘટ ઇતિ । રૂપમન્યત્ રૂપત્વમન્યત્ ઇતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । તત્ત્વં તત્સ્વભાવઃ । યદિ બ્રવીષિ પૃથગ્જનત્વમન્યદિતિ । તદા રૂપં સ્વભાવં વિના સ્યાત્, રૂપત્વાપેક્ષિત્વાત્ । તત્તુ ન યુજ્યતે । અતો ગભીરમનનુવિચિન્ત્ય વવીષિ- અસ્તિ પૃથગ્જનત્વં પૃથગિતિ ।
આભિધર્મિકાસ્તીર્થિકગ્રન્થાનભ્યસ્યાભિધર્મશાસ્ત્રમારચયન્તો વદન્તિ સન્તિ પૃથકગ્જનત્વાદયો ધર્માઃ પૃથગિતિ । અન્ય આભિધર્મિકા અપિ વદન્તિ । સન્તિ પૃથક્ તથતાભૂતકોટિપ્રતીત્યસમુત્પાદાદયો ઽસંસ્કૃતધર્મા ઇતિ । અતો ગભીરમિમં નયમનુવિચિન્ત્યમા રુતમનુવર્તધ્વમ્ ॥
વિપ્રયુક્તસંસ્કારવર્ગશ્ચતુર્નવતિતમઃ
[ઇતિ] દુઃખસત્યસ્કન્ધઃ સમાપ્તઃ ॥
અથ સમુદયસત્યસ્કન્ધઃ
95 સમુદયસત્યસ્કન્ધે કર્માધિકારે કર્મલક્ષણવર્ગઃ
શાસ્ત્રમાહ- દુઃખસત્યં પરિસમાપ્ય સમુદયસત્યમિદાનીં વક્ષ્યત ઇતિ । તત્ર કર્મ ક્લેશાશ્ચ સમુદયસત્યમ્ । ત્રિવિધં કર્મ કાયિકં વાચિકં માનસિકમિતિ । કાયેન કૃતં કર્મ કાયિકમ્ । તત્ ત્રિવિધં અકુશલં પ્રાણાતિપાતાદિ । કુશલં ચૈત્યવન્દનાદિ । અવ્યાકૃતં તૃણચ્છેદાદિ ।

(પૃ) યદિ કાયેન કૃતં કાયિકમ્ । તદા ઘટાદિદ્રવ્યમપિ કાયિકં કર્મ સ્યાત્ । કાયેન કૃતત્વાત્ । (ઉ) ઘટાદિ કાયિકકર્મણઃ ફલમ્ ન કાયિકં કર્મ । હેતુફલયોર્ભેદાત્ । (પૃ) ન સ્યાત્કાયિકં કર્મ । કસ્માત્ । કાયસ્પન્દનકૃતં કાયિકં કર્મ । સંસ્કૃતધર્માણાં ક્ષણિકત્વાત્ ન સ્યાત્સ્પન્દનમ્ । (ઉ) ઇદં ક્ષણિકવર્ગે પ્રત્યુક્તં યદેકસ્મિન્ ધર્મ ઉત્પદ્યમાને ઽન્યસ્યાપચય ઉપચયો વા [તત્] કાયિકં કર્મેતિ । (પૃ) તથા ચેત્ કાય એવ કાયિકં કર્મ ભવેત્ । અન્યત્રોત્પદ્યમાનત્વાત્ । ન તુ કાયેન કૃતં કાયિકં કર્મ । (ઉ) કાયઃ કર્મક્રિયાયાઃ સાધનમ્ । કાયે ઽન્યત્રોત્પદ્યમાને પુણ્યપાપસમુદયઃ કર્મ । અતો ન કાય એવ કર્મ । (પૃ) પુણ્યપાપસમુદયો ઽવિજ્ઞપ્તિઃ । કાયવિજ્ઞપ્તિઃ કથમ્ । (ઉ) કાયે ઽન્યત્રોત્પદ્યમાને ક્રિયમાણા વિજ્ઞપ્તિઃ કાયવિજ્ઞપ્તિર્ભવતિ । (પૃ) કાયવિજ્ઞપ્તિઃ કુશલા વાકુશલા વા । કાયસ્તુ ન તથા । અતો ન કાયવિજ્ઞપ્તિઃ સ્યાત્ । (ઉ) ચિત્તબલાત્ કાયે ઽન્યત્રોત્પદ્યમાને કર્મ સમુદેતિ । અતસ્તત્સમુદયો યદિ વા કુશલો [યદિ વા] અકુશલઃ ન તુ સાક્ષાત્કાયિકઃ । તથા વાચિકકર્માપિ । ન તુ તત્ સાક્ષાચ્છબ્દવ્યવહાર[રૂપમ્] । ( સ્સ્સ્_223 ) ચિત્તબલાત્ શબ્દવ્યવહારસમુદિતં કર્મ કુશલમકુશલં વાચિકં કર્મેત્યુચ્યતે । એવં માનસં કર્માપિ । ય ઇમં સત્ત્વં હન્મીતિ અધ્યવસિતચિત્તો ભવતિ । તસ્ય તસ્મિન્ સમયે પાપં સમુદેતિ । એવં પુણ્યમપિ ।
(પૃ) યથા કાયવાગ્ભ્યાં પૃથગસ્તિ કર્મ । [તથા] મનો ઽપિ માનસકર્મણો ઽન્યદેવ । (ઉ) તત્ દ્વિધા ભવતિ મન એવ માનસં કર્મ મનસ ઉત્પન્નં વા માનસં કર્મ ઇતિ । સત્ત્વં હન્મીતિ યદધ્યવસિતં મનઃ તદકુશલં મન એવ મનસં કર્મ । તત્કર્મ પાપસઞ્ચયરૂપં કાયિકવાચિકકર્માતિશાયકમ્ । યદિ ચિત્તમનધ્યવસિતમ્ । તદા મનઃ કર્મણો ઽન્યત્ ।

(પૃ) વિજ્ઞપ્તિલક્ષણં જ્ઞાતમ્ । વિજ્ઞપ્તિત ઉત્પન્નો ઽન્યઃકર્મસમુદયઃ । કિં [તસ્ય] લક્ષણમ્ । (ઉ) તદવિજ્ઞપ્તિરેવ । (પૃ) કિં કેવલમસ્તિ કાયિકવાચિકાવિજ્ઞપ્તિરેવ ન માનસિકાવિજ્ઞપ્તિઃ । (ઉ) મૈવમ્ । કસ્માત્ । નહ્યસ્તિ તત્ર કારણં કેવલં કાયિકવાચિકાવિજ્ઞપ્તિરેવાસ્તિ ન માનસિકાવિજ્ઞપ્તિરિતિ । સૂત્રે ચોક્તં દ્વિધા કર્મ- ચેતના વા ચેતયિત્વા વા [કર્મે]તિ । ચેતના માનસં કર્મ । ચેતયિત્વા [કર્મ] ત્રિવિધમ્- ચેતનાસઞ્ચિતં કર્મ કાયિકં વાચિકં કર્મેતિ । તત્ર માનસં કર્મ ગુરુતરમિતિ પશ્ચાદ્વક્ષ્યતે । ગુરુતરકર્મસઞ્ચિતમવિજ્ઞપ્ત્યાખ્યં સદા સન્તાનેન પ્રવર્તતે । અતો જ્ઞાયતે માનસિકકર્મણો ઽપિ અવિજ્ઞપ્તિરસ્તીતિ ॥
સમુદયસત્યસ્કન્ધે કર્માધિકારે
કર્મલક્ષણવર્ગઃ પઞ્ચનવતિતમઃ ।
96 અવિજ્ઞપ્તિવર્ગઃ
(પૃ) કો ઽવિજ્ઞપ્તિધર્મઃ । (ઉ) ચિત્તં પ્રતીત્યોત્પદ્યમાનં પુણ્યપાપં મિદ્ધમૂર્છાદિકાલે ઽપિ યન્નિત્યં પ્રવર્તતે । સાવિજ્ઞપ્તિઃ । યથોક્તં સૂત્રે-
આરામરોપા વનરોપા યે જનાઃ સેતુકારકાઃ ।
પ્રપાઞ્ચૈવોદપાનઞ્ચ યે દદન્તિ ઉપાશ્રયમ્ ।
તેષાં દિવા ચ રાત્રિઞ્ચ સદા પુણ્યં પ્રવર્તતે ॥ ઇતિ ।
(પૃ) કેચિદાહુઃ- વિજ્ઞપ્તિકર્મ પ્રત્યક્ષમુપલભ્યતે । યાનિ ચીવરદાનચૈત્યવન્દનહનનહિંસાદીનિ તાનિ ભવેયુઃ । અવિજ્ઞપ્તિસ્તુ અનુપલભ્યમાનત્વાત્ નાસ્તીત્યયમર્થઃ સ્પષ્ટં સ્યાદિતિ । (ઉ) યદિ નાસ્ત્યવિજ્ઞપ્તિઃ । તદા પ્રાણાતિપાતવિરત્યાદિધર્મો નાસ્તિ । (પૃ) વિરતિર્નામાકરણમ્ । અકરણમભાવધર્મઃ । યથા પુરુષસ્યાભાષણકાલે નાસ્તિભાષણધર્મઃ । રૂપસ્યાદર્શનકાલે ઽપિ નાસ્ત્યદર્શનધર્મઃ । (ઉ) પ્રાણાતિપાતવિરત્યાદિના સ્વર્ગ ઉત્પદ્યતે । યદિ વિરતિરભાવધર્મઃ । કથં હેતુઃ સ્યાત્ । (પૃ) ન વિરત્યા સ્વર્ગ ઉત્પદ્યતે, કિન્તુ કુશલચિત્તેન । (ઉ) મૈવમ્ । ઉક્તં હિ સૂત્રે- વીર્યવાન્ પુરુષ આયુર્વશાત્ બહુપુણ્યં પ્રસવતિ । પુણ્યબહુત્વાચ્ચિરં સ્વર્ગસુખં વિન્દત ઇતિ । યદિ કુશલચિત્તમાત્રેણ, કિમર્થં બહુપુણ્યો ભવતિ । ન હ્યયં કુશલચિત્તો ભવિતું ક્ષમતે । આહ ચ વનાદિરોપસ્ય દિવા રાત્રિઞ્ચ સદા પુણ્યં પ્રવર્ધત ઇતિ । શીલં ધ્રુવમિતિ ચોક્તમ્ । યદિ નાસ્ત્યવિજ્ઞપ્તિઃ । કથં વક્તવ્યં સ્યાત્ પુણ્યં સદા પ્રવર્ધતે, શીલં ધ્રુવમિતિ ચ । ન ચ વિજ્ઞપ્તિઃ પ્રાણાતિપાતક્રિયૈવ । પ્રાણાતિપાતાનન્તરં ધર્મો ભવતિ । તદૂર્ધ્વં પ્રાણાતિપાતપાપં લભતે । યથા હન્તું કઞ્ચન પ્રેરયતિ । હનનકાલમનુ પ્રેરકો હનનપાપં લભતે । અતો જ્ઞાયતે ઽસ્ત્યવિજ્ઞપ્તિરિતિ । મનશ્ચ ન શીલસંવરઃ । કસ્માત્ । યદિ કશ્ચિદકુશલાવ્યાકૃતચિત્તસ્થઃ, યદિ વાચિત્તઃ । સો ઽપિ શીલધારીત્યુચ્યતે । અતો જ્ઞાયતે તસ્મિન્ સમયે ઽસ્ત્યવિજ્ઞપ્તિરિતિ । એવમકુશલ સંવરો ઽપિ ।
(પૃ) જ્ઞાતં વિનાપિ ચિત્તમસ્ત્યવિજ્ઞપ્તિધર્મ ઇતિ । ઇદાનીં કિમિદં રૂપં કિં વા ચિત્તવિપ્રયુક્તસંસ્કારઃ । (ઉ) સ સંસ્કારસ્કન્ધસઙ્ગૃહીતઃ । કસ્માત્ । યસ્માદભિસંસ્કરણલક્ષણઃ સંસ્કારઃ । અવિજ્ઞપ્તિરપિ અભિસંસ્કરણલક્ષણા । રૂપઞ્ચ રૂપણાલક્ષણમ્ નાભિસંસ્કારલક્ષણમ્ । ( સ્સ્સ્_225 ) (પૃ) સૂત્ર ઉક્તં ષટ્ ચેતનાકાયાઃ સંસ્કારસ્કન્ધ ઇતિ । ન ચિત્તવિપ્રયુક્તસંસ્કારા ઇતિ । (ઉ) પ્રતિપાદિતમિદં પૂર્વં યદસ્તિ પુણ્યં પાપં ચિત્તવિપ્રયુક્તમિતિ । (પૃ) અવિજ્ઞપ્તિર્યદિ રૂપલક્ષણા । કો દોષઃ । (ઉ) રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાઃ પઞ્ચ ધર્મા ન પુણ્યપાપસ્વભાવાઃ । અતો ન રૂપસ્વભાવાવિજ્ઞપ્તિઃ । ભગવાનાહ- રૂપણાલક્ષણં રૂપમિતિ । અવિજ્ઞપ્તૌ રૂપણાલક્ષણાનુપલમ્ભાન્ન રૂપસ્વભાવતા ।
(પૃ) અવિજ્ઞપ્તિઃ કાયિકવાચિકકર્મસ્વભાવા । કાયિકવાચિકકર્મ ચ રૂપમેવ । (ઉ) અવિજ્ઞપ્તિઃ કાયિકવાચિકકર્મેતિ નામમાત્રમ્ । ન વસ્તુતઃ કાયવાગ્ભ્યાં ક્રિયતે । કાયઞ્ચ વાચઞ્ચ પ્રતીત્ય માનસિકકર્મણોત્પન્નત્વાત્કાયિકવાચિકમાનસિકકર્મસ્વભાવેત્યુચ્યતે । અથવા મનસ ઉત્પન્નૈવાવિજ્ઞપ્તિઃ । ઇયમવિજ્ઞપ્તિઃ કથં રૂપસ્વભાવા । આરૂપ્યે ઽપ્યસ્ત્યવિજ્ઞપ્તિઃ । આરૂપ્યે કથં રૂપં ભવિષ્યતિ । (પૃ) કાઃ ક્રિયા અવિજ્ઞપ્તિમુત્પાદયન્તિ । (ઉ) શુભાશુભકર્મક્રિયાભ્ય ઉત્પદ્યતે ઽવિજ્ઞપ્તિઃ । નાવ્યાકૃતાભ્યઃ । અલ્પબલત્વાત્ । (પૃ) કદા ક્રિયાભ્યો ઽવિજ્ઞપ્તિરુત્પદ્યતે । (ઉ) દ્વિતીયચિત્તાદુત્પદ્યતે । યત્ કુશલાકુશલાનુગામિ ચિત્તં પ્રબલં ભવતિ । તત્ ચિરં તિષ્ઠતિ । યચ્ચિત્તં દુર્બલં ન તચ્ચિરં તિષ્ઠતિ । યથા એકદિનસમાત્તં શીલમેકદિનં તિષ્ઠતિ । આદેહપાતસમાત્તં શીલન્તુ આદેહપાતં તિષ્ઠતિ ॥
અવિજ્ઞપ્તિવર્ગઃ ષણ્ણવતિતમઃ ।
97 હેત્વહેતુવર્ગઃ
(પૃ) સૂત્ર ઉક્તમ્- હેતુકૃતં કર્મ અહેતુકૃતં કર્મેતિ । કતમો હેતુઃ અહેતુશ્ચ । (ઉ) જ્ઞાનપૂર્વકં કૃતં [કર્મ] હેતુકૃતમ્ । તદ્વિપરીતમહેતુકૃતમ્ । (પૃ) [તર્હિ] યદહેતુકૃતં ન તત્ કર્મ ભવતિ । (ઉ) અસ્તીદં કર્મ । કિન્તુ યચ્ચિત્તહેતુકૃતં કર્મ તત્સવિપાકમ્ । ચિત્તે ઽધ્યવસીયકૃતં કર્મ હેતુ [કૃત]મ્, અનધ્યવસીયકૃતં કર્માહેતુ [કૃતમ્] । યથા યોધાજીવવ્યવહારો ઽહેતુકઃ । અયોધાજીવવ્યવહારસ્તુ હેતુઃ । યથોક્તં સૂત્રે- તવ દોષાન્ ગણયિષ્યામિ । યદિ યોધાજીવો વ્યવહરસિ ન તદા ગણયિષ્યામીતિ યાવત્ ત્રિધા પૃચ્છતિ । યદ્યકરણચિત્તપૂર્વકં કરોતિ- યથા કશ્ચિદ્વિહરન્ પાદનિક્ષેપણેન કીટં હન્તિ । સો ઽહેતુઃ । અહેતુકકર્માસઞ્ચિતમિતિ ન વિપાકજનકમ્ ।
કર્માણિ ચતુર્વિધાનિ- કૃતાનુપચિતં, ઉપચિત્તાકૃતં, કૃતોપચિતં અકૃતાનુપચિતમ્ ઇતિ । કૃતાનુપચિતમિતિ- યથા હનનાદિકર્મ કૃત્વા પશ્ચાચ્ચિત્તં પરિતપતિ । દાનાદિકર્મ કૃત્વા ચ ચિત્તં પરિતપતિ । કર્મક્રિયાચિત્તમુત્પાદ્ય ન પુનઃ સ્મરતિ । તત્ કૃતાનુપચિતમ્ । ઉપચિતાકૃતમિતિ- યત્ અન્યં હનનાદિ કારયિત્વા પ્રમુદિતચિત્તો ભવતિ । અન્યં દાનાદિ કારયિત્વા ચ પ્રમુદિતચિત્તો ભવતિ । કૃતોપચિતમિતિ- યત્ હનનાદિ પાપં કૃત્વા દાનાદિપુણ્યં કૃત્વા ચ પ્રમુદિતચિત્તો ભવતિ । અકૃતાનુપચિતમિતિ- ન ચ કરોતિ નાપિ મુદિતચિત્તો ભવતિ । તત્ર કૃતોપચિતકર્મણો ઽસ્તિ વિપાકવેદના । યથોક્તં સૂત્રે- યત્ કર્મ કૃતમુપચિતં તસ્ય કર્મણો ઽવશ્યમસ્તિ વિપાકપ્રતિસંવેદના ઇતિ । અતઃ કૃતોપચિતકર્મણો દૃષ્ટધર્મે વા વિપાકો વેદ્યતે । ઉપપત્તૌ વા વિપાકો વેદ્યતે । આયત્યાં વા વિપાકો વેદ્યતે ।

(પૃ) યદિ હેતુકૃતોપચિતકર્મણો ઽવશ્યમસ્તિ વિપાકપ્રતિસંવેદના તદા નાસ્તિ વિમુક્તિઃ । (ઉ) કર્મ હેતુકૃતમપિ તત્ત્વજ્ઞાનલાભિનો ન પુનરુપચીયતે । યથા દગ્ઘબીજં ન પુનઃ પ્રરોહતિ । લવણપલવર્ગે ભગવાનાહ- એકત્યઃ(શ્ચ) પુરુષો [ભાવિતકાયો] ( સ્સ્સ્_227 ) નરકવેદનીયં કર્મ કરોતિ । તસ્ય તાદૃશમેવાલ્પમાત્રકં દૃષ્ટધર્મવેદનીયં ભવતિ । ઇતિ । (પૃ) યદિ ગુરુપાપકં કર્મ અલ્પમાત્રકં [દૃષ્ટધર્મ]વેદનીયં પ્રજ્ઞાયતે । કસ્માન્નાત્યન્તં ક્ષયમેતિ । (ઉ) યસ્તત્ત્વજ્ઞાનં ન ભાવયતિ સ પાપકર્મણો ઽનુશયં લભતે । અતો ઽલ્પકો દૃષ્ટધર્મવેદનીયો વિપાકો ભવતિ । (પૃ) [તર્હિ] ભાવિતતત્ત્વજ્ઞાનો ઽર્હન્નપિ અકુશલવિપાકં વેદયતે । (ઉ) પરમકુશલધર્મમભ્યસન્નકુશલં પ્રતિહન્તિ । અતો યો જન્મશતસહસ્રેષુ શીલાદિ કુશલમુપચિનોતિ । ન તસ્યાકુશલં કર્મોદેતિ । યથા બુદ્ધાનાં સર્વજ્ઞાનાં પુરુષાણામ્ । નાન્યેષામેવં સામર્થ્યમ્ । અતો ઽકુશલકર્મ લભન્તે । અતો ઽર્હન્ ભાવિતતત્ત્વજ્ઞાનો ઽપિ પૂર્વકર્મવશાદકુશલવિપાકં વેદયતે ચ । (પૃ) ઉક્તં સૂત્રે ઽપિ- ભગવાનપવાદાદ્યકુશલકર્મવિપાકં વેદયત ઇતિ । (ઉ) ભગવાન્ સર્વજ્ઞો નાકુશલકર્મવિપાકઃ । સમુચ્છિન્ન સર્વાકુશલમૂ[લ]ત્વાત્ । કિન્ત્વપ્રમાણર્દ્ધ્યુપાયેનોપદર્શયતિ અચિન્ત્યં બુદ્ધવસ્ત્વિતિ । યથોક્તમેકોત્તરાગમે અચિન્ત્યાનિ પઞ્ચવસ્તૂનીતિ ।
કર્મ દ્વિવિધમ્- નિયતવિપાકમનિયતવિપાકમિતિ । નિયતવિપાકં કર્મ બહુ વા અલ્પં વા અવશ્યવેદનીયવિપાકમ્ । અનિયતવિપાકં કર્મેતિ અત્યન્તપરિક્ષીયમાણમ્ । (પૃ) કિં નિયતવિપાકં કર્મં કિમનિયતવિપાકમ્ । (ઉ) યાનિ સૂત્રોક્તાનિ તાનિ નિયતવિપાકકર્માણિ । (પૃ) કિં પઞ્ચાનન્તર્યાણ્યેવ નિયતવિપાકકર્માણિ । કિમન્યાન્યપિ સન્તિ । (ઉ) અન્યેષાં કર્મણામસ્તિ નિયતવિપાકતાભાગઃ । કિન્તુ ન પ્રદર્શિતઃ । વિષયગૌરવાદ્વા નિયતવિપાકતા । યથા ભગવતિ તચ્છ્રાવકે વા સત્કારઃ અથવાલ્પમાત્રાનિન્દા । ચિત્તગૌરવાદ્વા નિયતવિપાકતા । યથા ગમ્ભીરઘનપર્યવસ્થાનેન ક્રિમિકીટાન્ હન્તિ । ઇદં પુરુષહનનાદપિ ગુરુતરમ્ । એવમાદિ । અન્યાનિ કર્માણ્યનિયતવિપાકાનિ સન્તિ । (પૃ) યદિ પઞ્ચાનન્તર્યપાપકાનિ તનૂભવન્તીતિ । કસ્માદત્યન્તં ન ક્ષીયન્તે । (ઉ) ન તે પાપધર્માસ્તસ્મિન્ સમયે ઽત્યન્તં ક્ષીયન્તે । યથા સ્રોતઆપન્નઃ કૌસીદ્યપ્રાપ્તો ઽપિ નાષ્ટયોનીઃ પ્રાપ્નોતિ । ( સ્સ્સ્_228 ) સારગૌરવાત્પઞ્ચાનન્તર્યાણિ નાત્યન્તં ક્ષીયન્તે । યથા રાજધર્મે ગુરુપાતકી દણ્ડ્ય એવ ન ક્ષન્તવ્યઃ ॥
હેત્વહેતુવર્ગઃ સપ્તનવતિતમઃ ।
98 ગુરુલઘુપાપવર્ગઃ
સૂત્ર ઉક્તમ્- અસ્તિ ગુરુલઘુપાપં કર્મેતિ । કતમદ્ગુરુલઘુ । (ઉ) યત્કર્માવીચિનરકવેદનીયપ્રાપકં તત્ કર્મ ગુરુપાપકમિત્યુચ્યતે । (પૃ) કાનિ કર્માણિ તદ્વિપાકપ્રાપકાનિ । (ઉ) યત્સઙ્ઘભેદનકર્મ તેનાવશ્યં તદ્વિપાકં વેદયતે । કસ્માત્ । ત્રીણિ રત્નાનિ પ્રતિવિભિન્નાનિ । સઙ્ઘરત્નં બુદ્ધરત્નાદ્વ્યતિરિક્તમ્ । ધર્મરત્નભેદો ઽપિ [ગુરુપાપમ્] । અધિમાત્ર મિથ્યાદૃષ્ટિજાતસ્તત્કર્માભિનિર્વર્તયતિ । બુદ્ધે પરમીર્ષ્યાવ્યાપાદાભ્યાં તત્કર્મ કરોતિ । ચિરોપચિતાકુશલસ્વભાવઃ સ્વલાભલોભાત્તત્કર્મ કરોતિ । ધર્મો ધર્મ ઇતિ [યત્] તન્નાસ્તીતિ તસ્મિન્ વદતિ કુશલધર્માણામચરિતારો બહવઃ સત્ત્વાઃ પ્રતિહન્યન્ત ઇત્યતો ભવતિ ગુરુતરં પાપમ્ ।
(પૃ) કિં સઙ્ઘભેદમાત્રમવીચૌ વિપાકપ્રાપકમ્ । કિમન્યદપ્યસ્તિ । (ઉ) અન્યદપ્યસ્તિ કર્મ । નાસ્તિ પાપં નાસ્તિ પુણ્યં નાસ્તિ માતાપિતૃસજ્જાનાનાં સત્કારવિપાક ઇતિ યદ્વચનં તદાદિમિથ્યાદૃષ્ટિરપિ તદ્વિપાકપ્રાપિણી । અન્યં મિથ્યાદૃષ્ટૌ પાતયન્ બહૂન્ સત્ત્વાનકુશલાનિ કારયંશ્ચ તદ્વિપાકં વેદયતે । ઈદૃશમિથ્યાદૃષ્ટિસૂત્રાણિ રચયન્તિ યથા પૂરણાદયો મિથ્યાદૃષ્ટિનામાચાર્યાઃ સમ્યગ્દૃષ્ટિવિહિંસયા બહૂનાં સત્ત્વાનામકુશલાય હેતુપ્રત્યયં પ્રકાશયન્તિ । આર્યાણામપવાદો ઽપિ તદ્વિપાકપ્રાપકઃ । યથા વદન્તિ ચતુરશીતિવર્ષસહસ્ત્રાણિ એકનિન્દકો દુઃખમનુભવતિ । યથા ચોક્તં ધર્મપદે-
ધર્મેણ જીવન્નાર્યો યસ્તેન ધર્મેણ શિક્ષયેત્ ।
મૃદ્વિન્દ્રિયઃ પાપસેવી વિલોમયતિ તદ્વચઃ ॥
કણ્ટકોદ્વન્ધનં યદ્વદાત્મકાયવિઘાતકમ્ ।
નરકે સ પતત્યેવ હ્યૂર્ધ્વપાદમવાચ્છિરઃ ॥
શતં સહસ્રાણાં નિરર્બુદાનાં ષટ્ ત્રિંશચ્ચ પઞ્ચ ચ અર્બુદાનામ્
યદાર્યગર્હી નિરયમુપૈતિ વાચં મનઃ પ્રણિધાય પાપકમ્ । ઇતિ ।
પ્રાણાતિપાતાદિ યદ્વિષયગુરુકં ચિત્તગુરુકં તત્પાપમપિ અવીચિનરકપાતકમ્ । ગુરુવિપરીતં લઘુ યદુત તપનપ્રતપનાદિષુ હીનનરકેષુ તીર્યક્ષુ પ્રેતેષુ દેવમનુષ્યેષુ ચાકુશલવિપાકં પ્રતિસંવેદયતે । તલ્લઘુપાપકમિત્યુચ્યતે ।
ગુરુલઘુપાપવર્ગો ઽષ્ટનવતિતમઃ ।
99 મહાલ્પાર્થકકર્મવર્ગઃ
(પૃ) સૂત્ર ઉક્તં મહાલ્પાર્થકં કર્મેતિ । કિં તન્મહાર્થકં કર્મ । (ઉ) યેન કર્મણા અનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિમધિગચ્છતિ । તન્મહત્તમાર્થકં કર્મ । તતો ઽવરકર્મણા પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગં વિન્દતે । તતો ઽવરકર્મણા શ્રાવકમાર્ગં લભતે । તતો ઽવરકર્મણા ભવાગ્ર ઽશીતિમહાકલ્પસાહસ્રાણ્યાયુર્વિપાકં લભતે । ઇદં સંસારે મહત્તમવિપાકં કર્મ । તતો ઽવરકર્મણા આકિઞ્ચન્યાયતને ષષ્ટિકલ્પસહસ્રાણ્યાયુર્વિન્દતે । એવં ક્રમેણ યાવદ્બ્રહ્મલોકં કલ્પાર્ધમાયુર્વિન્દતે । તતો ઽવરકામધાતૌ પરનિર્મિતદેવેષુ દિવ્યગણનયા ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણ્યનુભવતિ । યાવચ્ચતુર્મહારાજિકેષુ દિવ્યગણનયા પઞ્ચવર્ષશતાનિ [વિપાકં] વેદયતે । એવં મનુષ્યેષુ ચતુર્મહારાજિકાનામધઃ પ્રત્યેકં કર્મવશાદ્વિપાકં વેદયતે । એવં તિર્યક્પ્રેતનરકેષ્વપ્યસ્તિ અલ્પલાભં કર્મ ।
કીદૃશાનિ કર્માણિ અનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધ્યાદીન્ પ્રાપયન્તિ । (ઉ) દાનાદિષટ્પારમિતાસમ્પદનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિં પ્રાપયતિ । તતઃ કુશલકર્મક્રમેણ જઘન્યપ્રવૃત્તં પ્રત્યેકબુદ્ધબોધિં પ્રાપયતિ । [તતો ઽપિ] જઘન્યપ્રવૃત્તં શ્રાવકબોધિં પ્રાપયતિ । અધિમાત્રેષુ ચતુરપ્રમાણચિત્તેષુ વિહરન્ ભવગ્ર ઉત્પદ્યતે । તતો જઘન્યભૂતેષુ ચતુરપ્રમાણચિત્તેષુ વિહરન્નવરભૂમાવુત્પદ્યતે । ( સ્સ્સ્_230 ) તતો જઘન્યભૂતેષુ ચતુરપ્રમાણચિત્તેષુ વિહરન્ શીલસમાધિપ્રત્યયવશાચ્ચ રૂપધાતાવુત્પદ્યતે । દાનશીલકુશલાભ્યાસપ્રત્યયેન કામધાતાવુત્પદ્યતે । દાનાદિકર્મણાં પુણ્યક્ષેત્રોત્કર્ષનિકર્ષમનુસૃત્યાસ્તિ વિશેષઃ । યત્ બુદ્ધક્ષેત્ર આચરણં તદત્યુત્તમમ્ । યત્પ્રત્યેકબુદ્ધક્ષેત્ર આચરણં તત્ તતો ન્યૂનમ્ ।
(પૃ) પુણ્યક્ષેત્રં કિં બોધ્યોત્કૃષ્ટં કિં વા પ્રહાણેન । (ઉ) અત્યન્તશૂન્યતાખ્યં ધર્મલક્ષણં યા બોધિઃ પ્રાપયતિ । સા પ્રહાણાદુત્કર્ષતિ । કસ્માત્ । યથા ભગવાન્ બોધ્યા શ્રાવકેભ્યો ઽતિરિચ્યતે ન પ્રહાણેન । યથોક્તં સંયુક્તપિટકે-
જમ્બૂદ્વીપસમાં યચ્ચ સઙ્ઘભૂમિં વિશોધયેત્ ।
પાણિકલ્પસ્ય ચૈત્યસ્ય શાસ્તુસ્તચ્છોધનોપમમ્ ॥

સર્વજ્ઞજ્ઞાનઞ્ચ પ્રહાણાર્થમ્ । અતો યદ્બોધિસત્ત્વાનાં સંસારે દીર્ઘકાલાવાસઃ સ સમ્યક્ પ્રહાણાર્થઃ । સમ્યક્ પ્રહાણમિતિ યત્ સ્વસંયોજનપ્રહાણં સત્ત્વપ્રહાણઞ્ચ । તાનિ સંયોજનાનિ ચ ક્રમશો બોધિપ્રહેયાનિ । અતો જ્ઞાયતે બોધ્યા પુણ્યક્ષેત્રં પ્રહાણાદુત્કૃષ્ટમિતિ ।
(પૃ) યસ્તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ સ્રોતઆપન્નઃ યશ્ચ મૃદ્વિન્દ્રિયઃ સકૃદાગામી । અતયો પુણ્યક્ષેત્રયોઃ ક ઉત્કૃષ્ટઃ । (ઉ) તીક્ષ્ણેન્દ્રિય ઉત્કૃષ્ટો ન મૃદ્વિન્દ્રિયઃ । (પૃ) તદ્વચન મયુક્તમ્ । યથોક્તં સૂત્રે સ્રોતઆપન્નશતસત્કારો નૈકસકૃદાગામિસત્કારકલ્પ ઇતિ । આહ ચ- દન્ધાનાં હિંસયા કામરાગકલહચિત્તં પ્રરોહતિ । ઇતિ । અતો વીતરાગસ્ય દાનં બહુપુણ્યાનિ પ્રાપયેત્ । સકૃદાગામી ચ ત્રીણિ વિષાણિ તનૂકરોતિ । ન સ્રોતઆપન્નઃ । કસ્માદુચ્યત ઉત્કૃષ્ટ ઇતિ । (ઉ) તત્સૂત્રં નેયાર્થકમ્ । કેનેદં જ્ઞાયતે । તસ્મિન્નેવ સૂત્ર ઉક્તં- તિરશ્ચાં દાનં શતગુણં હિતં પ્રાપયતિ ઇતિ । વસ્તુતસ્તુ પારાવતપક્ષ્યાદીનાં દાનેન પ્રતિલબ્ધો વિપાકઃ તીર્થિકાનાં પઞ્ચાભિજ્ઞાનાં દાનમતિશેતે । અતસ્તત્સૂત્રં ચિન્ત્યાર્થકમ્ । સૂત્રં તત્ બહુના હેતુનાહ- નિસ્સરણાર્થા પ્રજ્ઞા ઇતિ ।
સ્રોતઆપન્નશ્ચ પ્રજ્ઞાબલેન કામાન્ વેદયમાનો ઽપિ પુણ્યક્ષેત્રમિત્યુચ્યતે । ન તુ પ્રહીણરાગઃ પ્રાકૃતો યાવદ્ભવાગ્રનિયમલાભી [પુણ્યક્ષેત્રમ્] । બહુશ્રુતજ્ઞાનં નિર્વેધભાગીયગતમેવ પ્રકૃષ્ટં ન ભવાગ્રનિયતો ઽનિર્વેધભાગીયગતઃ । મૈત્રેયબોધિસત્ત્વો ઽપ્રતિલબ્ધબુદ્ધત્વો ઽપિ અર્હતાં સત્કાર્યઃ । શૂન્યતાકારમાત્રબોધિચિત્તોત્પાદકો ઽર્હતાં સત્કાર્યઃ । તદ્યથા એકઃ શ્રામણેરઃ પાત્રચીવરમાદાય અર્હન્તમનુચરતિ । અસ્મિન્ શ્રામણેરે ઉત્પન્નાનુત્તર [બોધિ]ચિત્તે તુ અર્હન્નેવ તત્પાત્રચીવરમાદાય સ્વયમુત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા તમનુગચ્છતિ । તદ્યથા દૃષ્ટાન્તે વિસ્તરેણોક્તમ્ । અતો જ્ઞાયતે પ્રજ્ઞયા પુણ્યક્ષેત્રમુત્કૃષ્ટં ભવતીતિ ॥
મહાલ્પાર્થકકર્મવર્ગ એકોનશતતમઃ ।
100 ત્રિવિધકર્મવર્ગઃ

(પૃ) સૂત્ર ઉક્તમ્- ત્રિવિધં કર્મ કુશલમકુશલમવ્યાકૃતમિતિ । કિં કુશલં કર્મ । (ઉ) યત્ કર્મ પરેષાં પ્રિયં પ્રયચ્છતિ તત્ કુશલમ્ । (પૃ) કિં પ્રિયમ્ । (ઉ) પરેષાં યત્ સુખપ્રાપકં તત્ પ્રિયમ્ । કુશલમિત્યપ્યુચ્યતે પુણ્યમિત્યપ્યુચ્યતે । (પૃ) યત્ પરેષાં સુખપ્રાપકં તત્ પુણ્યમ્ । યત્ પરેષાં દુઃખપ્રાપકં તેન પાપેન ભવિતવ્યમ્ । યથા આઞ્જનૌષધશલ્યવેધાઃ પરેષાં દુઃખજનકાઃ પાપાઃ સ્યુઃ । (ઉ) આઞ્જનૌષધશલ્યવેધાઃ સુખપ્રદત્વાદપાપાઃ । (પૃ) સુખપ્રદં તત્ પુણ્યમિતિ । યથા પરદારગમનં તત્ તસ્ય સુખજનકં તત્ પુણ્યકરમપિ સ્યાત્ । (ઉ) અબ્રહ્મચર્યં નિયમેનાકુશલમ્ । યત્ પરાનુકુશલધર્મે પ્રવર્તયતિ તત્ દુઃખાય ભવતિ ન સુખાય । સુખં નામ યદિહામુત્ર ચ સુખમ્ । ન ત્વૈહિકમલ્પસુખમ્ । યત્ પ્રેત્યામુત્ર મહાદુઃખં વિન્દતે ।
(પૃ) કેચિદન્નપાનપ્રત્યયં પરેષાં સુખમુત્પાદયન્તિ । તદન્નપાનં કદાચિદજીર્યમાણં સત્ પુરુષસ્ય મરણં પ્રાપયતિ । તદન્નદાયકઃ કિં પાપં લભેત કિં વા પુણ્યમ્ । (ઉ) સ સાધુચિત્તો ઽન્નં પ્રયચ્છતિ ન દુષ્ટચિત્તઃ । અતઃ પુણ્યમાત્રં લભતે ન પાપમ્ । (પૃ) પરદારગમનમપ્યેવં સ્યાત્ । કેવલં સુખાર્થત્વાત્પુણ્યમપિ લભેત । (ઉ) ઇદં પૂર્વમેવ પ્રત્યુક્તં યદબ્રહ્મચર્યં નિયમેન અકુશલમિતિ । મહાદુઃખજનકત્વાત્ । અન્નપાનદાને ત્વસ્તિ ( સ્સ્સ્_232 ) પુણ્યગુણભાગઃ । કસ્માત્ । નહ્યવશ્યમન્નલાભી મ્રિયતે । સત્ત્વાઃ કામક્લિષ્ટાઃ કામમૈથુનમનુભવન્તિ । તત્ સર્વથાપુણ્યહેતુઃ । કથં પુણ્યં લભેરન્ । (પૃ) કેચિત્ પ્રાણિહિંસયા બહૂ નામુપકુર્વન્તિ । યથા ચોરાણાં નિગ્રહે રાષ્ટ્રં નિરીતિ ભવતિ । ક્રૂરપશુમારણે જનાનાં હિતં ભવતિ । એવમાદિપ્રાણિહિંસયા કિં પુણ્યં લભ્યેત । કેચિત્સ્તેયપ્રત્યયં પિતરૌ પોષયન્તિ । મૈથુનપ્રત્યયં પ્રિયપુત્રં જનયન્તિ । મૃષાવાદપ્રત્યયઞ્ચ કસ્યચિજ્જીવીતં પ્રદદન્તિ । પારુષ્યવચનપ્રત્યયં પરેષાં હિતં ભવતિ । ઇદં સર્વં દશાકુશલસઙ્ગૃહીતમ્ । કથમનેન પુણ્યં લભેરન્ । (ઉ) તે પુણ્યં પાપઞ્ચ લભન્તે । પરાનુગ્રહાત્પુણ્યં લભન્તે પરોપઘાતાત્પાપમ્ । (પૃ) ચિકિત્સાપિ પરસ્યાદૌ દુઃખપ્રદા પશ્ચાત્સુખં પ્રાપયતિ । કસ્માત્પાપમલબ્ધ્વા પુણ્યમાત્રં લભતે । (ઉ) ચિકિત્સાયાં કુશલચિત્તેન કૃતાયાં નાસ્ત્યકુશલાશયઃ । યત્ કર્મ કુશલાકુશલહેતુસમુદ્ધિતં, તતઃ પુણ્યં પાપં વ્યામિશ્રં લભતે ।
ચોદયતિ । હિંસાદયઃ સર્વે પુણ્યપ્રાપકાઃ । કસ્માત્ । હિંસાપ્રત્યયમભીષ્ટં લભતે । યથા રાજ્ઞાશ્ચોરનિગ્રહે પુણ્યં લભ્યતે । પુણ્યપ્રત્યયઞ્ચ યદભીપ્સિતં તલ્લભ્યતે । ઇતિ પ્રાણાતિપાતાત્ કથં પુણ્યં ન ભવતિ । હિંસાં કુર્વન્ યશો લભતે । યશઃ પુરુષસ્ય કામ્યં ભવતિ । પુરુષસ્ય કામ્યં પુણ્યફલકમ્ । હિંસયા ચ પ્રીતિસુખં લભતે । પ્રીતિસુખમપિ પુણ્યફલવિપાકમ્ । આહ ચ ચ સૂત્રમ્- યો યુદ્ધે હન્યતે સ સ્વર્ગ ઉત્પદ્યત ઇતિ । યથાહ ગાથા- મ્રિયમાણઞ્ચ સઙ્ગ્રામે પતિં બરયતેપ્સરાઃ ઇતિ । કિઞ્ચાહ-
સુધનત્વે ઽપિ પુરુષશ્ચોરં પુરત આગતમ્
હન્યાદેવ ન વૈ પાપં આહન્તા વિન્દતે તુ તત્ ॥ ઇતિ
ધર્મસૂત્રમાહ- ચત્વારો વર્ણાઃ બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યશૂદ્રાઃ । એષાં પૃથક્ સન્તિ સ્વધર્માઃ । બ્રાહ્મણસ્ય ષડ્ધર્માઃ ક્ષત્રિયસ્ય ચત્વારો વૈશ્યસ્ય ત્રયઃ શૂદ્રસ્યૈકઃ । ષડ્ ધર્મા ઇતિ યજનમાર્વિજ્ય મધ્યયતમધ્યાપનં દાનં પ્રતિગ્રહઃ । ચત્વારો ધર્મા ઇતિ યજનં નાર્ત્વિજ્યં, પરતો વેદાધ્યયનં નાધ્યાપનં, દાનં ન પ્રતિગ્રહઃ પ્રજાપાલનમ્ । ત્રયો ધર્મા ઇતિ યજનં નાર્ત્વિજ્યં, અધ્યયનં નાધ્યાપનં દાનં ન પ્રતિગ્રહઃ । એકો ધર્મ ઇતિ ત્રયાણામુત્તમવર્ણાનાં ( સ્સ્સ્_233 ) શૂશ્રૂષા । ક્ષત્રિયસ્ય પ્રજાપાલનાય પ્રાણિવધે પુણ્યમેવ ન પાપમ્ । વેદ ઉક્તમ્- પ્રાણિવધઃ પુણ્યપ્રાપકઃ યદુત વૈદિકમન્ત્રેણ હતાઃ પશવઃ સ્વર્ગ ઉત્પદ્યન્ત ઇતિ । વેદાશ્ચ લોકે શ્રદ્ધેયા ભવન્તિ । કિઞ્ચાહ યદ્વસ્તુતો મર્તવ્યં તદ્ધનને નાસ્તિ પાપમ્- યથા પઞ્ચાભિજ્ઞ ઋષિર્મન્ત્રેણ પુરુષં હન્તિ । ન વક્તવ્યમૃષેઃ પાપમસ્તીતિ । [અનૃષે]ઃ પાપિષ્ઠસ્ય કથમેતત્સિધ્યતિ । અતો જ્ઞાયતે પ્રાણિવધો ન પાપપ્રાપક ઇતિ । કશ્ચિત્કદાચિચ્ચિત્તબલેન પ્રાણિનં હત્વા પુણ્યં લભતે । પ્રાણદાનેન તુ પાપં લભતે । યદિ કુશલચિત્તેન સુખલિપ્સયા પ્રાણિનં હન્તિ । કથં તસ્ય પાપં ભવતિ । યથા સૂનકાદયઃ । પશુપાલાનાં ગવાજદાને ઽપિ પાપમ્ । એવમદત્તાદાનાદિષ્વપિ પુણ્યગુણો ઽસ્તિ ।
અત્રોચ્યતે । યદુક્તં ભવતા પ્રાણિવધેનાભીપ્સિતલાભાદસ્તિ પુણ્યગુણ ઇતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । પુણ્યગુણાધીનતયા હિ અભીપ્સિતલાભઃ । અભીપ્સિતપ્રત્યયઃ પ્રાણિવધલાભ ઇતિ કસ્માદ્યુક્તમ્ । પૂર્વાધ્વકૃતાવિશુદ્ધપુણ્યત્વાત્ । યથોક્તં સૂત્રે- ચૌર્યહરણવધહિંસાપ્રતિલબ્ધધનો ઽન્યસ્ય દાનં પ્રયોજયતિ । તત્ દૌર્મનસ્યપરિદેવનેનાપરિશુદ્ધં દાનમિતિ । એવમાદિદાનમપરિશુદ્ધમિત્યુચ્યતે । અવશ્યમશુભપ્રત્યયાધીનાં વિપાકવેદનાં પ્રાપયતિ । તસ્ય પુરુષસ્ય પૂર્વાધ્વનિ પુણ્યમસ્તિ પ્રાણાતિપાતકર્મપ્રત્યયો ઽપ્યસ્તિ । તસ્માદિદાનીં કાયો હનનહેતુકં વિપાકં વેદયતે । કેચિત્સત્ત્વા અપિ પ્રત્યર્પણીયજીવિતધના ઇત્યતો વધહિંસયા યદભીપ્સિતં તલ્લભતે । ન ચ તથા સર્વે સત્ત્વાઃ । [અતઃ] પ્રાણિવધેનોપભોગ્યં લભતે । યથા લોક આહુઃ- અયં પુરુષો ઽલ્પપુણ્યો બહુકુર્વન્નપિ ન વિન્દત ઇતિ । યશઃપ્રીતિસુખેષ્વપ્યેવં સ્યાત્ । પુણ્યગુણપ્રત્યયેન યશઃકાયબલસુખાનિ લભતે । પુણ્યસ્ય કેવલમપરિશુદ્ધત્વાત્ વધેન [ઉપભોગ્યં] લભતે । (પૃ) સિંહવ્યાઘ્રાદિલબ્ધં કાયબલં સર્વં પાપજમ્ । યક્ષરાક્ષસાદિલબ્ધં કાયબલસુખમપિ પાપજમ્ । (ઉ) ઇદં પૂર્વમેવ પ્રત્યુક્તમ્ । અવિશુદ્ધપુણ્યત્વાત્પાપપ્રત્યયેન લભતે ।
યદ્બ્રવીષિ સૂત્ર ઉક્તં- યો યુદ્ધે હન્યતે સ સ્વર્ગ ઉત્પદ્યત ઇતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । સૂત્રમિદમનેન મિથ્યાપ્રલાપેન મૂઢાન્ પ્રોત્સાહયતિ સૌર્યમુત્પાદયિતુમ્ । કેનેદં જ્ઞાયતે । અવશ્યં પુણ્યાધીનં પુણ્યમુત્પદ્યતે પાપાધીનં પાપમ્ । તત્રાત્યન્તમસતિ પુણ્યહેતૌ કેન પુણ્યં લભેત । યદાહ ભવાન્- ચતુર્ણાં વર્ણાનાં પૃથક્ સન્તિ સ્વધર્માઃ । ક્ષત્રિયસ્ય ( સ્સ્સ્_234 ) પ્રજાપાલનાત્ વધો ઽપાપ ઇતિ । સ ગૃહ્યધર્મસમઃ । યથા સૂનકાદીનાં લોકાનાં ગૃહ્યધર્માઃ પ્રાણિવધાઃ સદા ક્રિયમાણા ન પાપવિમુક્તાઃ । તથા ક્ષત્રિયસ્યાપિ । સ રાજધર્મો ઽપિ હેતુના પાપપ્રાપકઃ । યદિ ક્ષત્રિયો રાજધર્મત્વેન પ્રાણાન્ વધ્યન્ અપાપો ભવતિ । તદા સૂનકવ્યાધાદયો ઽપ્યપાપાઃ સ્યુઃ । ક્ષત્રિયઃ પરં પ્રજાસુ કરુણાર્દ્રચિત્તતયા વૈરમુત્સૃજ્ય તદધીનં પુણ્યં લભતે । યઃ પુરુષજીવિતમપહરતિ । તસ્ય પાપમસ્તિ । યથા કશ્ચિન્માતાપિતૃપાલનાય પરધનમપહરતિ । સ પુણ્યં પાપં વ્યામિશ્રં લભતે ।

(પૃ) માતપિતૃપાલનાય ચોરયન્ ન પાપં લભેત । યથોક્તં ધર્મસૂત્રે- યઃ સપ્તદિનાન્યુપવસતિ । સ ચણ્ડાલાદપહરન્ ન પાપમુપાદત્તે । યો મુમૂર્ષુઃ સ બ્રાહ્મણાદપ્યુપાદાનં લભતે ઇતિ । ઇમે દુષ્કર્મણા જીવન્તો ઽપિ નોચ્યન્તે શીલવ્યસનિન ઇતિ । આપન્નત્વાત્ । યથાકાશો ન રજસા દૂષ્યતે । તથા તે ઽપિ ન પાપેન દૂષ્યન્તે । (ઉ) ઉક્ત બ્રાહ્મણ ધર્મ એવ- ચૌર્યકાલે ધનસ્વામ્યાગત્ય રક્ષતિ । તસ્મિન્ સમયે બ્રાહ્મણેન વિચારયિતવ્યમ્ । યદિ સ ધનસ્વામિગુણૈરસમાનો ભવતિ । તદા તં હન્યાત્ । કસ્માત્ । અહમુત્તમઃ, નાનાપ્રાયશ્ચિત્તૈસ્તત્પાપં નિર્હરામિ । યદિ તેન તુલ્યગુણઃ । તદા આત્મહનને પરહનને વા તત્પાપમપિ તુલ્યમ્ । તસ્ય ગુરુતરપાપસ્ય દુર્હરણત્વાત્ । યદિ ધનસ્વામી ગુણાધિકઃ । તદા સ્વકાયં ત્યજેત્ । તત્ર પાપસ્યાપનોદ્યત્વાત્ । એવં વિવેકઃ । ચોરહનને ઽપ્યેવં સ્યાત્ દુષ્કર્મણા જીવન્ત ઇતિ યદુક્તં તત્ર દુષ્કર્મસત્ત્વાત્કથં પુણ્યં ભવેત્ ।
યદવોચઃ ચોરં પુરત આગતં હન્યાદેવ ન વૈ પાપમહન્તા તુ વિન્દતે તત્ ઇતિ । તદ્દૂષિતચરમેવ । કસ્માત્ । યદિ પુરત આગતો ગુણાધિકઃ । તદા સ્વકાયં ત્યજેત્ । યદિ નાસ્તિ પાપમિતિ । કસ્માત્તથા ભવેત્ । યદબ્રવીઃ વેદ ઉક્તં પ્રાણિવધઃ પુણ્યપ્રાપક ઇતિ । તત્પ્રત્યુક્તમેવ યદુત બધે નાસ્તિ પુણ્યમિતિ । યદુક્તં વસ્તુતો મર્તવ્યસ્ય કસ્યચિદ્વધે નાસ્તિ પાપમિતિ । તદા દુષ્ટચોરવધે ઽપિ પાપં ન સ્યાત્ । સર્વે ચ સત્ત્વાઃ પાપિષ્ઠાઃ । સ્કન્ધકાયાનુભવકર્માભિસંસ્કારિત્વાત્ । એવઞ્ચ પ્રાણિવધેન પાપં લભેત । તત્તુ ન સમ્ભવતિ ।
(પૃ) યે સત્ત્વાઃ પૂર્વાધ્વનિ સ્વયંકૃતબધપ્રત્યયાઃ । તેષામિદાનીં વધે કસ્માત્પાપં લભ્યતે । ચૌર્યાદિકર્મસ્વપ્યેવં સ્યાત્ । (ઉ) તથા ચેત્ પુણ્યપાપે ન સ્યાતામ્ । કસ્માત્ । ( સ્સ્સ્_235 ) અયં પુરુષઃ પૂર્વાધ્વકૃતવધપ્રત્યયત્વાત્તદ્વધો ઽપાપઃ । તત્પ્રાણાતિપાતવિરતિરપ્યપુણ્યા સ્યાત્ । એવં યઃ પરસ્મૈ દદાતિ તસ્યાપિ ન પુણ્યં સ્યાત્ । પ્રતિગ્રહીતા પૂર્વાધ્વનિ સ્વાચરિતદાનકર્મક ઇદાનીં તદ્વિપાકં લભતે । ન હિ સમ્ભવતિ નાસ્તિ પુણ્યં પાપમિતિ । અતો જ્ઞાતવ્યં સત્ત્વાનાં પૂર્વાધ્વકૃતવધકર્મણામપિ વધિતા પાપં લભત ઇતિ । રાગદ્વેષમોહેભ્યઃ સમુત્પન્નત્વાત્ । ઇમે ક્લેશા મિથ્યાવિપર્યાસાઃ । મિથ્યાવિપર્યસ્તચિત્તોત્પાદ એવ પાપં લભતે । કઃ પુનર્વાદસ્તદ્ધેતૂત્થિતેષુ કાયવાક્કર્મસુ । તેન સંસારો ઽનવસ્થઃ । તથા નોચેદૃષયો રાગદ્વેષાદિક્લેશાનામુદયે ઋદ્ધે ન હીયેરન્ । યદીદં ન પાપમ્ । કસ્ય ધર્મસ્ય વિપરીતં પુણ્યમિત્યુચ્યેત । જ્ઞાતવ્યં પૂર્વાધ્વકૃતપ્રત્યયાનામપિ સત્ત્વાનાં વધિતા પાપવાન્ સ્યાદિતિ । યદ્યુપ્યુક્તં ત્વયા પાપિયાન્ ન કિઞ્ચિત્સાધયતીતિ । તદયુક્તમ્ । ચણ્ડાલાદયો ઽપિ મન્ત્રવિધિના પુરુષં ઘ્નન્તિ । તથા મહર્ષયો ઽપિ અકુશલચિત્તેન યથાભિહિતં સાધયન્તિ । તે પુણ્યબલાત્સાધયન્તઃ પ્રાણાતિપાતાત્પાપં લભન્તે ।
યદબ્રવીઃ- કશ્ચિચ્ચિત્તબલેન પ્રાણાતિપાતં કુર્વન્ પુણ્યં પ્રસૂતે । પ્રાણદાનેન પાપમિતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । અવશ્યં ચિત્તબલેન પુણ્યપ્રત્યયેન પુણ્યં લભતે । ન તુ ચિત્તમાત્રેણ । યઃ કુશલચિત્તેન ગુરુતલ્પગો બ્રાહ્મણહન્તા વા ભવતિ । તેન કિં પુણ્યં લભ્યેત । પારસીકાદિ પર્યન્તભૂમિગતાનાં જનાનાં પુણ્યબુદ્ધયા માતૃભગિન્યાદિગામિનાં કિં પુણ્યં ભવેત્ । અતો જ્ઞાયતે પુણ્યપ્રત્યયત્વાત્પુણ્યમુત્પદ્યતે । ન તુ ચિત્તમાત્રેણ એવં સ્તેયાદાવપિ । અતો જ્ઞાયતે વધાદયો ઽકુશલા ઇતિ । તે વધાદયઃ પરેષામપકારકત્વાદકુશલા ઇત્યુચ્યન્તે । યદ્યપિ દૃષ્ટે કઞ્ચિત્કાલં સુખં લભતે । પશ્ચાત્તુ મહદ્દુઃખમનુભવતિ । પરાપકારો હ્યકુશલલક્ષણમ્ । પશ્યામઃ ખલુ પ્રત્યક્ષં બહવઃ સત્ત્વા વધાદીનાચરન્તો ભૂયસા તિસૃષુ ગતિષુ મનુષ્યગતૌ ચ દુઃખપીડા અનુભવન્તીતિ । [અતો] જ્ઞાતવ્યં દુઃખપીડા વધાદીનાં ફલમિતિ । હેતુસરૂપત્વાત્ફલસ્ય । તિસૃષુ દુર્ગતિષુ પાપાનિ તીવ્રદુઃખાનિ । અતો જ્ઞાયતે વધાદિપ્રત્યયાત્તત્રોપપદ્યન્ત ઇતિ ।
(પૃ) દેવેષુ મનેષ્યેષુ ચૈવં સ્યાત્ । દેવા અપિ સદા યુદ્ધે ઽસુરૈઃ સહ વધ્યન્તે । ( સ્સ્સ્_236 ) મનુષ્યેષુ ગર્તગ્રહણયન્ત્રજાલવિષૈઃ સત્ત્વાન્ ઘ્નન્તિ । (ઉ) દેવમનુષ્યેષુ સન્તિ વધવિરત્યાદયો ધર્માઃ । ન તુ તિસૃષુ ગતિષુ, ઇતિ જ્ઞાતવ્યં તત્ર પાપં તીવ્રદુઃખમિતિ । મનુષ્યા વધાદિપ્રત્યયેન તુ પ્રક્ષીણાયુરાદિલાભસુખા ભવન્તિ । [તથા હિ] પુરા મનુષ્યા અપ્રમાણાયુષ્કા અભૂવન્ । ચન્દ્રસૂર્યવત્સ્વકાયનિશ્ચરદ્રશ્મયઃ વિહાયસા સ્વૈરચારિણાઃ । પૃથિવી સ્વાભાવિકયથેષ્ઠદ્રવ્યાઃ સ્વાભાવિકતણ્ડુલાઃ । સર્વમિદં વધાદિપાપૈઃ પ્રણષ્ટમ્ । તતઃ પુનઃ ક્ષયો ઽભૂત્ । યાવદ્દશવર્ષેષુ મનુષ્યેષુ ધૃતતૈલસિતોપલાશાલિચોલયવાદયઃ સર્વે ઽપિ તિરોહિતાઃ । અતો જ્ઞાયતે વધાદયો ઽકુશલકર્માણીતિ । યો વધહિંસાદિભ્યો વિરમતિ સ પુનર્લાભસુખાયુઃપૌષ્કલ્યં લભતે । યથાશીતિવર્ષસહસ્રાયુષ્કસ્ય યથેષ્ટં કામા ભવન્તિ । અતો જ્ઞાયતે વધો ઽકુશલ ઇતિ ।
ઇદાનીમૌત્તરા વદન્તિ તણ્ડુલં સ્વાભાવિકં વસનં વૃક્ષજમ્ । પ્રાણાતિપાતવિરતિત્વાત્ । સંક્ષિપ્યેદમુચ્યતે સત્ત્વાનાં સર્વાણિ સુખોપકરણાનિ પ્રાણાતિપાતવિરતિસમુત્પન્નાનીતિ । અતો જ્ઞાયતે પ્રાણાતિપાતાદયો ઽકુશલકર્માણીતિ । પ્રાણાતિપાતાદિધર્માઃ સજ્જનૈઃ પરિત્યાજ્યાઃ । યે બુદ્ધા બોધિસત્ત્વાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાઃ શ્રાવકા અન્યે ચ ભદન્તાઃ તે સર્વે તાન્ પરિત્યજ્ય વિરમન્તિ । અતો જ્ઞાયતે ઽકુશલા ઇતિ ।
(પૃ) પ્રાણિવધાદયઃ સુજનૈરપ્યનુશ્રૂયન્તે । યથોક્તં મેદે યજ્ઞાર્થં પશુવધો ઽનુશ્રૂયત ઇતિ । (ઉ) તે ન સુજનાઃ । સુજનઃ સદા પરસ્ય હિતાર્થી ભવતિ । કરુણાચિત્તાભ્યાસી મિત્રામિત્રયોઃ સમઃ । તાદૃશઃ પુરુષઃ કથં પ્રાણિવધમનુશ્રાવયેત્ । કામક્રોધકલુષિતચિત્તાઃ સન્ત ઇમં ગ્રન્થં રચયામાસુઃ । [સત્ત્વાનાં] સ્વર્ગે જન્માભિલાષી સત્ત્વાનભિમન્ત્રયમાનઃ સ્વપુણ્યબલેન તત્સાધયતિ । વધાદિભ્યો વિમુક્તિલાભી ન તત્કરોતિ । અતો જ્ઞાયતે ઽકુશલમિતિ । (પૃ) વિમુક્તિલાભી અન્યદપિ વિકાલભોજનાદિ કરોતિ । ઇદમપ્યકુશલં ભવેત્ । (ઉ) ઇદં પાપહેતુરિતિ સુજનાઃ પરિહરન્ત્યપિ । યો ધર્મો ઽદુષ્ટઃ ન સ ધર્મઃ પરિહરણીયઃ સ્યાત્ । વિકાલભોજનાદયો બ્રહ્મચર્યં ઘ્નન્તીત્યતો ઽપિ પરિહરન્તિ । કેચિદ્ધર્માઃ સ્વરૂપતો ઽકુશલા ઇત્યતઃ પરિહરન્તિ યથા મદ્યપાનવિકાલભોજનાદયઃ । અતો જ્ઞાયતે પ્રાણાતિપાતઃ સ્વરૂપતો ઽકુશલ ઇતિ । પ્રાણાતિપાતો બહુજનવિદ્વિષ્ટઃ । યથા સિંહવ્યાઘ્રદસ્યુચણ્ડાલાદયઃ । યદનેન હેતુના જનવિદ્વિષ્ટં કથં તદકુશલં ન ભવેત્ । યઃ પ્રાણાતિપાતવિરતઃ સ બહૂનાં ( સ્સ્સ્_237 ) જનાનાં પ્રિયો ભવતિ । યથા કરુણાવિહારી આર્યાણાં પ્રિયઃ । અતો જ્ઞાયતે વધો ઽકુશલ ઇતિ ।

(પૃ) કશ્ચિત્તુ પ્રાણિવધકૃત્ સ્વવિક્રમવશાજ્જનાનાં પ્રિયો ભવતિ । યથા કશ્ચિદ્રાજાર્થં દુષ્ટચોરાણાં હન્તા રાજપ્રિયો ભવતિ । (ઉ) [પાપ]હેતુસત્ત્વાન્નાત્યધિકં પ્રિયો ભવતિ । યથા વદન્તિ યો દુષ્કર્મણા રાજચિત્તં તર્પયતિ । રાજા ચ યદિ નિર્વિણ્ણચિત્તો ભવતિ । તસ્ય પુનઃ સ વિમતો ભવતિ । યો દુર્વૃત્ત્યા વિમતો ભવતિ । સ કથં પ્રિયો ભવેત્ । અકુશલચારી આત્મન એવાપ્રિયઃ । કઃ પુનર્વાદો ઽન્યેષામ્ । અતો જ્ઞાયતે પ્રાણિહિંસાકુશલધર્મ ઇતિ । વધાદિધર્માઃ તાડનહિંસનવન્ધનાદીનાં દુઃખો પદ્રવાણાં હેતવ ઇત્યતો જ્ઞાયતે ઽકુશલા ઇતિ । (પૃ) અહિંસાદિધર્મા અપિ દુઃખહેતવઃ । યથા રાજા દુષ્ટચોરાન્ વધિતુમાજ્ઞાપાયતિ । યો ન વધ્યતિ તં રાજા હન્તિ । (ઉ) યો ન હન્તિ સ હન્યત ઇત્યહન્તારઃ સર્વે મરિષ્યમાણા ભવેયુઃ । રાજશાસનવિરુદ્ધત્વાદેષામ્ । યદિ રાજા જાનાતિ અયમવધચિત્ત ઇતિ તદા અવધિતા પ્રત્યુત સત્ક્રિયતે । અતો જ્ઞાયતે વધાદયો દુઃખહેતવો ન ત્વવધાદયઃ । યો વધાનાચરતિ । તસ્ય મરણકાલે ચિત્તં પરિતપતિ । અતો જ્ઞાયતે ઽકુશલમિતિ । વધાદ્યાચરણાત્ ન જનાનાં શ્રદ્ધેયઃ । સ્વયૂથ્યેષ્વેવ ન શ્રદ્ધીયતે । કઃ પુનર્વાદઃ સજ્જનેષુ । સિંસાદ્યાચારી સજાતીયૈરેવાધિક્ષિપ્યતે । કઃ પુનર્વાદો ઽન્યજનૈઃ । હિંસાદ્યાચારી ચણ્ડાલસૂનકવ્યાધાદિવત્ સજ્જનૈઃ દૂરતઃ પરિત્યજ્યતે । હિંસાદ્યાચરિતા ન સુખી જન ઇત્યુચ્યતે । યથા સૂનકો ન કદાપીદૃશકર્મણા સત્કારં લભતે । સુજનો ગુણાય હિંસાદિભ્યો વિરમતિ । યદિ નાકુશલમ્ । કસ્માત્ ગુણાય વિરતિં સમ્પ્રત્યેષતિ । દૃષ્ટે પશ્યામઃ ખલુ હિંસાદીનાં વિપ્રિયં ફલં ભવતીતિ । જ્ઞાતવ્યમાગામિન્યધ્વન્યપિ દુઃખવિપાકં પ્રાપયતીતિ । યદિ હિંસાદયો નાકુશલાઃ । કો ધર્મઃ પુનરકુશલઃ સ્યાત્ ।
(પૃ) યદિ હિંસાદિધર્મા અકુશલાઃ । તદા દેહપોષણં ન સ્યાત્ । કસ્માત્ । ન હ્યસ્તિ અહિંસાસમ્ભવકાલઃ । ગતાગતે પાદોત્ક્ષેપણે પાદાવક્ષેપણે વા સદા સૂક્ષ્મસત્ત્વાન્ વિહન્તિ । આત્મીયસંજ્ઞયા પરવસ્તૂનિ સદા ગૃહ્ણાતિ । યથાસ્વસંજ્ઞઞ્ચ મિથ્યા વ્યવહરતિ । અતો નૈવ દેહપોષણં ભવેત્ । (ઉ) યત્ હેતુકૃતં તત્ પાપમ્ । નાહેતુકૃતમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- વસ્તુસન્તઃ સત્ત્વાઃ, તેષુ સત્ત્વસંજ્ઞામુત્પાદ્ય જિઘત્સાબુદ્ધ્યા તાન્ હત્વા હનનપાપં લભન્ત ઇતિ । એવં સ્તેયાદાવપિ । (પૃ) યથા વિષં પીતવાનિતિ હેતાવહેતાવુભયથા પુરુષં હન્તિ । યથા ચ વહ્નિપ્રક્રમણં જ્ઞાને ઽજ્ઞાને ચ પુરુષં દહતિ । તથા વેધનાદિરપિ સ્યાત્ । જ્ઞાતવ્યં પ્રાણિહિંસા હેતાવહેતૌ ચ પાપં પ્રાપયતિ । (ઉ) નાયં દૃષ્ટાન્તો યુક્તઃ । વિષેણ કાયહિંસનાન્મરણમ્ । ( સ્સ્સ્_238 ) પુણ્યન્તુ ચિત્તગતમ્ । કિમત્ર દૃષ્ટાન્તો ભવેત્ । વહ્નિવેધનાદિરપિ પ્રબોધે ઽસતિ ન દુઃખજનકઃ । અતો ન સ દૃષ્ટાન્તો યુજ્યતે । અસતિ વિજ્ઞાને ન ખેદં બુધ્યતે । સતિ તુ વિજ્ઞાને બુધ્યતે એવમસતિ હેતુચિત્તે ન કર્મ સિધ્યતિ । સતિ તુ ચિત્તે સિધ્યતિ । સ દૃષ્ટાન્તસ્તથા સ્યાત્ । હેતૌ સતિ પાપમ્ । અસતિ તુ નાસ્તિ । કર્મણાં ચિત્તબલાત્પુણ્યપાપવિભાગઃ । અસતિ હેતુચિત્તે કથમુચ્ચનીચભાવો ભવેત્ । ચિકિત્સાયામચિકિત્સાયાઞ્ચોભયથા પુરુષસ્ય દુઃખં જાયતે । ચિત્તબલાત્પુણ્યપાપવિભાગઃ । યથા માતુસ્તનગ્રહણે બાલકો ન પાપં લભતે । અનુરાગચિત્તાભાવાત્ । અનુરાગચિત્તેન ગ્રહણે તુ પાપમસ્તિ । પુણ્યં પાપં સર્વં ચિત્તાધીનં જાયત ઇતિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
યદિ હેતુચિત્તે ઽસત્યપિ પાપમસ્તિ । તદા વિમુક્તિલબ્ધો ઽપિ અસતિ હેતૌ સત્ત્વાન્ પીડયન્ પાપં લભેત । તદા ન વિમુચ્યેત । પાપિષ્ઠાનાં મોક્ષાભાવાત્ । યદિ હેતોવસત્યપિ પુણ્યપાપમસ્તિ । તદૈકમેવ કર્મ કુશલમકુશલઞ્ચ સ્યાત્ । યથા કશ્ચિત્પુણ્યં કર્મ કુર્વન્ સત્ત્વં હતવાનસ્મીતિ ભ્રાન્તો ભવતિ । તદા તત્કર્મ પાપં પુણ્યઞ્ચ સ્યાત્ । તત્તુ ન યુજ્યતે । હેતાવસતિ પુણ્યં પાપં વા નાસ્તીતિ જ્ઞાતવ્યમ્ । યદિ વિના ચિત્તં કર્માસ્તિ । તદા કથમિદં કુશલં ઇદમકુશલં ઇદમવ્યાકૃતમિતિ વિભાગઃ સ્યાત્ । ચિત્તહેતુના ત્વયં વિભાગઃ । યથા ત્રયઃ પુરુષાઃ સમ્ભૂય સ્તૂપપ્રદક્ષિણં કુર્વન્તિ । તત્રૈકો બુદ્ધગુણાનુસ્મરણાય । દ્વિતીયઃ સ્તેયહરણાય । તૃતીયો ભાવશમનાય । [તેષાં] કાયકર્મણિ સમાને ઽપિ કુશલાકુશલાવ્યાકૃતવિભાગશ્ચિત્તગત ઇતિ જ્ઞેયમ્ । કિઞ્ચિત્કર્મ નિયતવિપાકં, કિઞ્ચિદનિયતવિપાકં, કિઞ્ચિદુત્તમં મધ્યમમધમં, દૃષ્ટધર્મવિપાકમુપપદ્યવિપાકં, તદુત્તરવિપાકમિત્યાદિ । યદિ ચિત્તેન વિના પુણ્યપાપં લભ્યતે । કથમયં વિભાગો ભવેત્ । યદિ ચિત્તવ્યતિરિક્તં કર્માસ્તિ અસત્ત્વસંખ્યેષ્વપિ પુણ્યપાપં સ્યાત્ । યથા સભીરણોન્મૂલિતપર્વતોપદ્રુતેષુ સત્ત્વેષુ સમીરણે પાપં સ્યાત્ । સુગન્ધિકુસુમસ્ય સ્તૂપવિહારપતને પુણ્યં સ્યાત્ । તત્તુ ન સમ્ભવતિ । અતો જ્ઞાયતે ન ચિત્તવ્યતિરિક્તં પુણ્યપાપમસ્તીતિ ।
તીર્થિકા વદન્તિ- ઉપવાસસ્થણ્ડિલશયનશલાકાવેધાદિભિર્જલપતનદહનપ્રવેશ ( સ્સ્સ્_239 ) ભૃગુપતનાદિભિશ્ચ દુઃખપ્રત્યયૈઃ પુણ્યં ભવતીતિ । તત્ર પ્રાજ્ઞા દૂષયન્તિ । તથા ચેન્નારકાઃ સત્ત્વાઃ સદા દહ્યન્તે પચ્યન્તે ચ । પ્રેતા બુભુક્ષિતાઃ પિપાસિતાઃ । પતઙ્ગા દહનપ્રવિષ્ટાઃ । મીનનક્રા જલાવસથાઃ । અજવરાહાશ્વાદયઃ સદા પુરીષક્ષેત્રશાયિનઃ । તે ઽપિ પુણ્યં લભેરન્ । તે પ્રતિબ્રૂવન્તિ । અવશ્યં હેતુચિત્તેન તદ્દુઃખમનુભવતાં પુણ્યં ભવતિ નત્વહેતુચિત્તેન । નારકાદયો ન હેતુચિત્તેન દાહાદિદુઃખમનુભવન્તિ । યદિ હેતુચિત્તેન વિના પુણ્યં નાસ્તિ । હેતુચિત્તેન વિના પાપમપિ નાસ્તિ । યદિ હેતુચિત્તેન વિના પુણ્યમસ્તિ । નારકાદીનામપિ પુણ્યં સ્યાત્ । ઇત્યેવં દોષો ઽસ્તિ । [ઇતિ] । યદિ હેતુચિત્તં વિના પુણ્યં પાપં વાસ્તિ । તદા સુજનો ન સ્યાત્ । કસ્માત્ । ચતુર્ષુ ઇર્યાપથેષુ સદા સત્ત્વાન્ હન્તિ । તત્તુ ન સમ્ભવતિ । હેતાવસતિ નાસ્તિ પુણ્યં પાપમિતિ જ્ઞાતવ્યમ્ । સુજન્મક્ષેત્રઞ્ચ ન લભેત્ । સદા પાપકત્ત્વાત્ । વસ્તુતસ્તુ સન્તિ બ્રહ્મકાયિકાદીનાં સુરુચિરાઃ કાયા અતો જ્ઞાયતે ન હેતું વિના પુણ્યં પાપં વાસ્તીતિ ।

ભાવતાં શાસને અપરિશુદ્ધાહારે પાપં ભવતિ । યો ઽભિપ્રૈતિ સર્વાણ્યન્નપાનાનિ અપરિશુદ્ધાહારાઃ પાપપ્રાપકાઃ સ્યુરિતિ । એવં સુરાદિસ્પર્શે સો ઽબ્રાહ્મણઃ સ્યાત્ । પરિશુદ્ધેન ચિત્તેન ભોજને ન પુનરસ્તિ પાપમિતિ શ્રુતં દૃષ્ટવાનસિ । તદા ચિત્તં વિના નાસ્તિ પુણ્યં પાપં વા ઇતિ જ્ઞાતવ્યમ્ । અધ્વરે ચ પુણ્યચિત્તેન પશવો હન્યન્તે । તેન સ્વર્ગ ઉત્પદ્યેરન્ ઇતિ । પુણ્યચિત્તેન હનનાત્પુણ્યમસ્તિ । તથા નો ચેત્ સર્વે પ્રાણિવધાઃ પુણ્યપ્રાપકાઃ પાપપ્રાપકા વા સ્યુઃ । બ્રાહ્મણમાહ- કિઞ્ચિત્સ્તેયમપાપમ્ । યથા સપ્તદિનાન્યનશનઃ શૂદ્રાદપિ પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ । યો મુમૂર્ષુઃ સ બ્રાહ્મણાદપિ ગૃહ્ણીયાત્ । પુત્રાર્થિનો ઽબ્રહ્મચર્યમપાપમ્ ઇતિ । હેતુચિત્તે ઽસતિ ન સ્યાદીદૃશવિભાગઃ । અતો જ્ઞાયતે યો હેતું વિનાન્યસ્ય વિષં પ્રયચ્છતિ । કેન સ પાપં લભેત । યઃ સહેતુ અન્યસ્ય વિષં પ્રયચ્છતિ । વિષં પ્રત્યુત વ્યાધિં શમયતિ । સ પુણ્યં લભેત । કસ્યચિદન્નં પ્રયચ્છતિ । અન્ને ચાજીર્ણે પુરુષો મ્રિયતે । તત પાપં પ્રાપ્નુયાત્ । યદિ વિના હેતું પુણ્યપાપે સ્તઃ । તદા ધર્મો ઽયં વ્યાકુલઃ સ્યાત્ । લૌકિકાઃ સર્વવસ્તુષુ ચિત્તં શ્રદ્દધન્તે । યથા એકમેવ વચનં પ્રીતિદ્વેષજનનમ્ । પૃષ્ઠતાડનાદિરપ્યેવમ્ । અતો જ્ઞાયતે કર્માણિ ચિત્તાધીનાનિ ઇતિ । [તત્ર] માનસં કર્મ ગરિષ્ઠમિત્યુત્તરત્ન વક્ષ્યતે । અતો જ્ઞાયતે કર્માણિ ચિત્તાધીનાનીતિ । યઃ ( સ્સ્સ્_240 ) પ્રાજ્ઞઃ સ પઞ્ચકામગુણેષુ વસન્નપિ ન પાપમાક્ ભવતીતિ મનસો બલમ્ । કસ્માત્ । ન હિ પ્રાજ્ઞો રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા મિથ્યાસંજ્ઞામુત્પાદયતિ । અતો નાસ્તિ રૂપાસઙ્ગદોષઃ । તથા શબ્દાદાવપિ । યદ્યનુત્પન્નમિથ્યાસંજ્ઞો ઽપિ પાપવાન્ । તદા સર્વાણિ દર્શનશ્રવણાનિ પાપાનિ સ્યુઃ । તથા ચ માનસં કર્મ નિષ્પ્રયોજનં સ્યાત્ । જ્ઞાની પ્રજ્ઞાશીર્ષકઃ પઞ્ચકામગુણાનનુભવન્નપિ નાસક્તિમુત્પાદયતિ । પઞ્ચકામગુણાઃ સન્તો ઽપિ ચિત્તનિર્વેદાન્ન મલિનયન્તિ । કિમિદં ન માનસકર્મણો બલમ્ । અતો નાસ્તિ વિના હેતું પુણ્યપાપપ્રતિલાભઃ ।
ચોદયતિ । યદ્બ્રવીષિ પરસ્યાનુગ્રહાનનુગ્રહૌ કુશલાકુશલલક્ષણમિતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । યઃ સ્વકાયં પરિપાલયન્પુણ્યં કર્માચરતિ । તસ્યાત્માનં ભોજયતો ઽપિ પુણ્યમસ્તિ । ચૈત્યવિહારાવસત્ત્વભૂતૌ । તયોઃ સેચનશોધને અપિ પુણ્યપ્રાપકે । વન્દનાદયસ્તુ ન પરાનુગ્રાહકાઃ । કેવલં પરગુણવૈકલ્યકરા ઇતિ ન ભવેત્પુણ્યમ્ । ન ચ ચિત્તમાત્રેણ પુણ્યગુણો ભવતિ । અન્નવસ્ત્રાભ્યાં પરમુપકુર્વતા તસ્મિન્ સમયે પુણ્યં લભ્યતે । તથા કરુણા[માત્ર]ચારિણો ન ભવેત્પુણ્યમ્ । યદિ ચૈત્યવિહારાદયો ઽસત્ત્વસંખ્યાતાઃ । તેષાં યો ધનમપહરતિ વિનાશયતિ વા । ન તસ્ય ભવેત્પાપમ્ । અનભિમુખીકૃત્ય દુર્વચસા પરનિન્દને ન ભવેત્પાપમ્ । અશ્રુતત્વાત્કસ્યાપકર્ષઃ સ્યાત્ । અન્યપુરુષે ચ દુષ્ટચિત્તમાત્રમુત્પાદયતિ ન કાયવાક્કર્મ કરોતિ । કિં પુનર્હીયતે । ન સ પાપભાક્ સ્યાત્ । કશ્ચિદાત્માનં નિન્દતિ । કશ્ચિદાત્માનં હન્તિ । કશ્ચિત્સ્વયં મિથ્યાચરતિ । કશ્ચિચ્ચ પાપં લભતે । અતઃ કુશલાકુશલલક્ષણં ન પરાનુગ્રહાનનુગ્રહમાત્રેણ ભવતિ ।
અત્રોચ્યતે । યદ્બ્રવીષિ સ્વદેહં પાલયતઃ પુણ્યગુણો ઽસ્તીતિ । તદયુક્તમ્ । યદ્યાત્મસત્કારે પુણ્યગુણો ઽસ્તિ । તદા ન કશ્ચિત્પરં સત્કુર્યાત્ । વસ્તુતસ્તુ પુણ્યાર્થી પરં સત્કરોતિ । યાત્માર્થતા તતઃ પુણ્યમલ્પં ભવતિ । અતો જ્ઞાયતે આત્માર્થતા ન પુણ્યવતી સ્યાદિતિ । યદાહ ભવાન્ આત્મપોષણં પુણ્યકર્માચરણાર્થમિતિ । તત્ સ્વદેહઃ પરેષામુપકારાર્થ ઇતિ પુષ્ણાતિ । તસ્યાસ્યાશ્ચિત્તભૂમેઃ પુણ્યગુણઃ પ્રસૂતે । નાત્મપોષણમાત્રેણ । યદ્બ્રવીષિ ચૈત્યવિહારા વસત્ત્વભૂતૌ, તયોઃ સેચનશોધને અપિ પુણ્યપ્રાપક ઇતિ । તત્ ભગવદ્ગુણાઃ સત્ત્વેષુ પૂજ્યા ઇતિ સ્મૃત્વા જનાઃ સેચન્તે શોધયન્તિ ચ । તસ્ય સત્ત્વાધીનત્વાચ્ચ પુણ્યમેવ લભ્યતે । (પૃ) નિર્વૃતો હિ ભગવાનસત્ત્વભૂતઃ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- ન તથાગતઃ સન્ નાસન્, નાપિ સદસત્ નાપિ ચ ન સન્ નાસન્ ઇતિ । કથં સત્ત્વ ઇત્યુચ્યેત । ( સ્સ્સ્_241 ) (ઉ) યદિ નિર્વૃતો ઽસત્ત્વભૂતઃ । તદા અનિર્વૃતકાલીનં ભગવન્તં સ્મૃત્વા પૂજયન્તઃ પુણ્યં લભન્તે । યથા જનાઃ પિતરૌ જનનપોષણકાલં સ્મૃત્વા યજન્તિ । તથા નો ચેત્ ન પિતૃપૂજા ભવેત્ । તથેદમપિ । યદ્બ્રવીષિ વન્દનાદયો ન પરાનુગ્રાહકા ઇતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । વન્દનાદિભિઃ પરસ્ય નાનાહિતં ભવતિ । યેન પરઃ પૂજ્યાનાં સત્કાર્યો ભવતિ । અયમેવ [પરા]નુગ્રહઃ । તેનાન્યે ઽપિ જનાઃ સત્કારશિક્ષાનનુસરન્તઃ પુણ્યગુણં લભન્તે । પરસ્ય વન્દને સ્વાભિમાનં ભજ્યતે । અકુશાઙ્ગભઙ્ગાદ્બહૂપકૃતં ભવતિ । પરગુણાંશ્ચ ખ્યાપયતીતિ વન્દનાદીનામીદૃશં હિતં ભવતિ । યદબ્રવીઃ વન્દનાદયઃ પરગુણવૈકલ્યકરા ઇતિ । તદયુક્તમ્ । વન્દનં ભક્તિચિત્તેન [ક્રિયતે] । ન તીર્થિકાનામિવ પરાપકર્ષાર્થતયા તદાચર્યતે । યથા ચ વસ્ત્રદાનં યદ્યપિ પરં હાપયતિ । તથાપિ પરગુણાપકર્ષકમેવ । તથા ચ વસ્ત્રદાનેનાપિ ન પુણ્યં ભવેત્ । અતો વન્દનાદીનાં ગભીરચેતનેન સભવ્યમાચરણં સ્યાત્ । યથોક્તં સૂત્રે- એકો ભિક્ષુઃ સ્નાનગૃહે અન્યસ્ય દેહં હસ્તેન માર્જયતિ સ્મ । [એતચ્છૃત્વા] ભગવાન્ ભિક્ષૂનામન્ત્ર્યાહ- અયમુપસેવકો ભિક્ષુરર્હન્ । ઉપસેવ્યમાનસ્તુ ભિન્નશીલઃ । તથા શિક્ષયથ યૂયમ્ । ન સિંહેન શ્વાદય ઉપસેવ્યન્ત ઇતિ ।
યદ્ભવાનાહ- ન ચ ચિત્તમાત્રેણ પુણ્યં લભત ઇતિ । તત્ર ચિત્તં હિ સર્વગુણાનાં મૂલમ્ । યત્ કશ્ચિત્પરસ્યોપકારં ચકાર કરોતિ કરિષ્યતિ વા સર્વં તત્ કુશલચિત્તમૂલકમ્ । યચ્ચ પરસ્યાપકારં ચકાર કરોતિ કરિષ્યતિ વા સર્વં તદકુશલચિત્તમૂલકમ્ । કરુણાચારી ચ કરુણાચિત્તવિપાકેન સર્વેષામુપકરોતિ યદુત ચણ્ડવાતવૃષ્ટ્યનુપતને ઽપિ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ નક્ષત્રાણિ ચ ન ભ્રશ્યન્તિ સદા ચરન્તિ ચ । ન મહાસમુદ્રમુદ્વેલયતિ । ન ચ મહાગ્નિર્દહતિ । નાપિ ચણ્ડવાત ઉત્પ્લાવયતિ । ઇદં સર્વં કરુણાવિપાકબલમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- યદિ સર્વે લોકાઃ કરુણાચિત્તમાચરન્તિ । તદા કામાઃ સ્વાભાવિકાઃ સ્યુઃ ઇતિ । યદ્બ્રવીષિ ચૈત્યવિહારધનાપહારે ન પાપં સ્યાદિતિ । તત્ સ પુરુષઃ સત્ત્વચિત્તેન તદપહરતિ । યચ્ચૈત્યધનમપહરતિ । તત્પ્રત્યયેન અપકર્ષકરણે ઽકરણે વા સર્વથા તદાધિપત્યેન પાપં લભતે । ભગવતિ પિડાજનનાન્ન પાપમસ્તીતિ ભવતો યદિ મતમ્ । તદા [કશ્ચિત્] વાક્પારુષ્યાદિભિરર્હન્તં યોજયતિ । ન તદર્હતો દુઃખં જનયતિ । તસ્યાપિ ન પાપં ભવેત્ ।

યબ્દ્રવીષિ- અનભિમુખનિન્દને ન ભવેત્પાપમિતિ । તદયુક્તમ્ । અકુશલચિત્તેન તત્ર પ્રયુજ્યતે । અકુશલચિત્તવત્ત્વાત્ તસ્મિન્ શૃણ્વતિ અશૃણ્વતિ વાવશ્યં દુઃખં જનયેત્ । અતઃ પાપં લભતે । યદુક્તં દુષ્ટચિત્ત[માત્ર]મુત્પાદ્ય કાયવાક્કર્માકુર્વતો ન ભવેત્પાપમિતિ । ( સ્સ્સ્_242 ) તદપિ ન યુક્તમ્ । પરપીડનાયાવિશુદ્ધાકુશલચિત્તત્વાત્ [પાપં] જનયત્યેવ । યદિ પરપ્રબોધિતો જાનાતિ તદા તસ્યાવશ્યં દુઃખોપાયાસો જાયેત એવ । યથા ચોર આગત્ય પરધનમપહરતિ । તદા [સ્વામી] પ્રબુધ્ય યદ્યપિ ન જાનાતિ તથાપિ તસ્ય [પશ્ચાત્] પીડાં કરોત્યેવ । યદ્બ્રવીષી આત્મહનનમાત્મનિન્દનઞ્ચ પાપકરમિતિ । તદયુક્તમ । યદિ સ્વદેહં દુઃખયન્ પાપભાક્ ભવતિ । તદા ન કો ઽપિ સુજન્મસ્થાનં પ્રાપ્નુયાત્ । કસ્માત્ । જના હિ ચતુર્ષ્વિર્યાપથેષુ સ્વદેહં દુઃખયન્તિ । તથા ચ સર્વે સત્ત્વાઃ સદા પાપં લભેરન્ યથા પરપીડના જનાઃ । અતો ન કશ્ચિત્સુસ્થાને જાયેત । ન હ્યેતદ્યુજ્યતે । અતો ન સ્વદેહમાત્રાત્પુણ્યં પાપં વાસ્તીતિ જ્ઞાતવ્યમ્ । માર્ગહેતુત્વાદ્વિનયે શીલમિદં પરિબદ્ધં યઃ ક્લિષ્ટચિત્તેનાત્માનં હન્તિ ન સંક્લેશાત્પાપં લભત ઇતિ ।
અવ્યાકૃતં કર્મેતિ । યત્કર્મ ન કુશલમકુશલં વા ન પરસત્ત્વાનામુપકારકં નાપકારકં તદવ્યાકૃતમિત્યુચ્યતે । (પૃ) કસ્માદવ્યાકૃતમિતિ નામ । (ઉ) તત્કર્મ નિરુચ્યતે । યત્કર્મ ન કુશલં નાકુશલં તદવ્યાકૃતમિતિ વદન્તિ । કુશલમકુશલઞ્ચ કર્મ વિપાકપ્રાપકમ્ । નૈતત્કર્મ વિપાકપ્રાપકમિત્યવ્યાકૃતમ્ । કસ્માત્ । કુશલમકુશલઞ્ચ કર્મ પ્રબલમ્ । ઇદન્તુ દુર્બલમ્ । યથા પૂતિબીજં નાઙ્કુરં પ્રરોહયતિ । વિપાકો દ્વિવિધઃ । કુશલં પ્રિયવિપાકમ્ અકુશલમપ્રિયવિપાકમ્ । અવ્યાકૃતન્ત્વવિપાકમ્ । (પૃ) તત્ર ન પ્રિય નાપ્રિયોપાદાનં તદવ્યાકૃતવિપાકમસ્તુ । કો દોષઃ । (ઉ) ભગવાનાહ- દ્વિધા વિપાકઃ મિથ્યાકાયચર્યા અપ્રિયવિપાકપ્રાપિણી સમ્યક્કાયચર્યા પ્રિયવિપાકપ્રાપિણીતિ । ન ત્વાહ અનયોરુદાસીનમસ્તીતિ । પુણ્યં પ્રિયલાભમનોજ્ઞસ્મૃતિવિપાકમ્ । પાપં તદ્વિપરીતમ્ । સુખદુઃખે પુણ્યપાપયોર્વિપાકૌ । અદુઃખાસુખઞ્ચ સુચરિતવિપાકઃ । અતો જ્ઞાયતે નાસ્ત્યવ્યાકૃતવિપાક ઇતિ ।
ત્રિવિધકર્મવર્ગઃ શતતમઃ ।
101 દુશ્ચરિતવર્ગઃ
ભગવાનાહ- ત્રીણિ દુશ્ચરિતાનિ કાયદુશ્ચરિતં વાગ્દુશ્ચરિતં મનોદુશ્ચરિતં ઇતિ । કાયાભિસંસ્કૃતમકુશલં કાયદુશ્ચરિતમ્ । તત્ દ્વિવિધમ્ (1) એકં દશાકુશલકર્મપથસઙ્ગૃહીતમ્ । ( સ્સ્સ્_243 ) યથા પ્રાણાતિપાતાદત્તાદાનકામમિથ્યાચારાઃ । અપરં તદસઙ્ગૃહીતમ્ । યથા કશાદણ્ડાધાતબન્ધનસ્વદારગમનાદયઃ અકુશલકર્મપથપૂર્વોત્તરદુષ્કર્માણિ ચ । (પૃ) પ્રાણાતિપાતાદીનિ ત્રીણ્યકુશલકર્માણિ કિં કેવલકાયિકકર્મસ્વભાવાનિ । (ઉ) હનનપાપં હનનાકુશલકર્મેત્યુચ્યતે । પાપમિદં સ્વકાયેનાપિ ક્રિયતે યત્ર સ્વકાયેન સત્ત્વાન્ હન્તિ । વાચાપિ ક્રિયતે યત્ન સત્ત્વાન્ હન્તું પરમાજ્ઞાપયતિ । મનસાપિ ક્રિયતે યત્ કશ્ચિચ્ચિત્તમુત્પાદયતિ યેન પરો મ્રિયતે । એવમદત્તાદાનકામમિથ્યાચારપાપે ઽપિ । સ્વકૃતન્તુ પૂર્ણં પાપં લભતે । કાયાકુશલં કર્મ કાયાત્મકં વાગાત્મકં વા । કદાચિચ્ચિત્તોત્પાદે પરો જાનાતિ અનેન પ્રત્યયેનાપિ પાપકરં પ્રાણાતિપાતાદિ કુર્યાદિતિ । ભૂયસા કાયકૃતત્વાત્કાયિકં કર્મેત્યાખ્યા । એવં વાઙ્મિથ્યાચરિતમપિ । વાચાભિસંસ્કૃતમકુશલં કર્મ વાઙ્મિથ્યાચરિતમ્ । તસ્યાપિ દ્વૈવિધ્યમ્ । યત્ કેનચિત્પ્રશ્ને સ્થાપિતે તં પુરત એવ વઞ્ચયતિ । તદકુશલકર્મપથસઙ્ગૃહીતમ્ । અન્યત્તદસઙ્ગૃહીતમ્ । અભિધ્યાવ્યાપાદમિથ્યાદૃષ્ટ્યાદયો માનસમિથ્યાચરિતમ્ ।
(પૃ) દશાકુશલકર્મપથાનાં કસ્માન્મિથ્યાદૃષ્ટિરિત્યાખ્યા ત્રયાણામકુશલમૂલાનાં સંમોહ ઇતિ । (ઉ) મિથ્યાદૃષ્ટિરિતિ સંમોહસ્ય નામાન્તરમ્ । સંમોહવિવૃદ્ધિ સારરૂપા મિથ્યાદૃષ્ટિઃ । ન પુનઃ સંમોહસ્ય લક્ષણાન્તરમસ્તિ । અભિષ્વઙ્ગવિપર્યાસમાત્રં સંમોહઃ । (પૃ) સૂત્ર ઉક્તં- સર્વાણિ દુશ્ચરિતાનિ અપ્રિયવિપાકકરાણિ સુચરિતાનિ પ્રિયવિપાકકરાણીતિ । પ્રિયાપ્રિયલક્ષણઞ્ચાનિયતમ્ । યથૈકમેવ રૂપં [કસ્યચિત્] પ્રિયં ભવતિ [અન્યસ્યા] પ્રિયં ભવતિ । અતસ્તલ્લક્ષણં વિવેચનીયં સ્યાત્ । (ઉ) સુખમેવ પ્રિયલક્ષણમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- પુણ્યવિપાકઃ સુખમિતિ । દુઃખમપ્રિયલક્ષણમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- પાપાત્સઞ્જાતભીતિકા ભવથ । દુઃખહેતુત્વાત્ ઇતિ । (પૃ) સુખમેવ પ્રિયલક્ષણમ્ । શ્વવરાહાદયો ઽન્નપુરીષેણ સુખીભવન્તિ । કિમિદં પુણ્યફલમ્ । (ઉ) ઇદમવિશુદ્ધપુણ્યફલમ્ । યથોક્તં કર્મસૂત્રે- યદકાલે દદાતિ અશુચિર્દદાતિ । લઘુચિત્તેન કલુષિતચિત્તેન અક્ષેત્રે ચ દદાતિ । એવમાદિદાનેન તદ્વિપાકં લભત ઇતિ ।
(પૃ) સમ્યક્ ચરિતાનિ પ્રિયવિપાકકરાણીતિ સૂત્ર ઉક્ત્વા કસ્માત્પુનરુચ્યતે સુચરિતપ્રત્યયં સ્વર્ગ ઉત્પદ્યત ઇતિ । (ઉ) મિથ્યાચાર્યપિ સ્વર્ગ ઉત્પદ્યતે । કેચિદ્વદન્તિ સ્વર્ગ ઉપપત્તિર્દુશ્ચરિતવિપાક ઇતિ । અતઃ સૂત્રે પુનરુચ્યતે સુચરિતપ્રત્યયં સ્વર્ગ ઉપપદ્યત ઇતિ । દુશ્ચરિતસુચરિતે કુશલાકુશલગતિકકાયં પ્રાપયતઃ ગૃહીતકાયસ્તત્ર સુખં દુઃખં વા ( સ્સ્સ્_244 ) વેદયતે । યથા દુશ્ચરિતપ્રત્યયં દુર્ગતૌ દુઃખં વેદયતે । સુચરિતપ્રત્યયં દેવેષુ મનુષ્યેષુ વા સુખં વેદયતે ॥
દુશ્ચરિતવર્ગ એકોત્તરશતતમઃ ।
102 સુચરિતવર્ગઃ
કાયકૃતં કુશલં કાયસુચરિતમ્ । તથા વાઙ્મનસોરપિ । પ્રાણાતિપાતાદ્યકુશલકર્મત્રયવિરતિઃ કાયસુચરિતમ્ । વાગ્દોષચતુષ્ટયવિરતિર્વાક્સુચરિતમ્ । માનસાકુશલત્રયવિરતિર્મનસ્સુચરિતમ્ । ઇવાસ્તિસ્રો વિરતયઃ સંવરસઙ્ગૃહીતાઃ યદુત શીલધ્યાનાનાસ્રવસંવરાઃ । યદ્વન્દનવસ્ત્રદાનાદિ કુશલં કાયિકં કર્મ તત્ કાયસુચરિતમ્ । યત્ સત્યભાષણમૃદુભાષણાદિ તત્ વાક્સુચરિતમ્ । અનભિધ્યાદિ માનસં કર્મ મનઃસુચરિતમ્ । ઇમાનિ ત્રીણિ સુ ચરિતાનિ ।
(પૃ) તીર્થિકા જ્ઞપ્તિં વિના પ્રાતિમોક્ષશીલભાજો ભવન્તિ । તે શીલસંવરં લભન્તે ન વા । (ઉ) તીર્થિકાશ્ચિત્તતઃ શીલસંવરમુત્પાદયન્તિ । કેચિત્ વાચાપિ ગૃહ્ણન્તિ । અન્યે ઽપિ શીલસંવરસઙ્ગૃહીતં સુચરિતં લભન્તે યથા દશવર્ષાયુષ્કસ્ય પુરુષસ્ય પ્રાણાતિપાતવિરતિસમાદાનાદ્વિંશતિવર્ષાયુષ્કઃ પુત્ર ઉત્પદ્યતે ।

(પૃ) સૂત્ર ઉક્તં- સુચરિતં વિશુદ્ધચરિતં વ્યુપશમચરિતમિતિ । તેષાં કો ભેદઃ । (ઉ) આભિધાર્મિકા આહુઃ- પૃથગ્જનાનાં યત્ કાયિકં વાચિકં માનસં કુશલં કર્મ તત્ સુચરિતમિત્યુચ્યતે । શૈક્ષાણાં સંયોજનપ્રહાણાત્તદેવ સુચરિતં વિશુદ્ધચરિતમિત્યુચ્યતે । અશૈક્ષાણાં પ્રહીણસંયોજનાનાં વિસંયોજનિકવ્યવહારત્વાત્ [તદેવ]વ્યુપશમચરિતમ્ । અશૈક્ષા અત્યન્તાનુત્પન્નાકુશલકર્મકા ઇત્યતો વ્યુપશમચરિતા ઇત્યુચ્યન્તે । યથોક્તં- કાયવ્યુપશમો વાગ્વ્યુપશમો મનોવ્યુપશમ ઇતિ । કેચિદાહુઃ- ઇમાનિ ત્રીણિ ચરિતાનિ એકસ્યૈવાર્થસ્યવિભિન્નાનિ નામાનિ । કિન્તુ તદ્ભવ્યતાનુરૂપત્વાત્ સમ્યગિતિ શંસ્યતે । ક્લેશૈર્વિવિક્તત્વાદ્વિશુદ્ધમિતિ વદન્તિ । સર્વાકુશલવિવિક્તત્વાત્ વ્યુપશમ ઇતિ । તાનિ ત્રીણ્યપિ નાર્થતો ભિન્નાનિ ।
(પૃ) આભિધર્મિકા આહુઃ- ચિત્તમેવ વ્યુપશમચરિતં ન ચેતનેતિ । કથમયમર્થઃ । (ઉ) ત્રીણિ ચરિતાન્યપિ ચિત્તમેવ । કસ્માત્ । ચિત્તવ્યાતિરિક્તા નાસ્તિ ચેતના । નાસ્તિ ચ કાયવાક્કર્મ । (પૃ) સૂત્ર ઉક્તંં- સુચરિતદૃષ્ટિસમ્પન્નો દેવદૃશો વા ભવતિ દેવસંખ્યાતદૃશો વા ભવતિ । ન સર્વે સુચરિતા દેવેષૂપપદ્યન્ત ઇતિ । કસ્માદેવં વિનિશ્ચયઃ । (ઉ) દેવસંખ્યાતેતિ વચનાદિદં જ્ઞાપિતમ્ । સુચરીતશાલી યદ્યપિ નાવશ્યં દેવેષૂત્પદ્યતે તથાપિ ય આર્યબહુમતસ્થાન ઉત્પદ્યતે । સ દેવસરૂપ ઇત્યતો દેવસંખ્યાતદૃશ ઇત્યુચ્યતે । સર્વે સુચરિતવન્તો દેવેષૂત્પદ્યેરન્ । કેચિદન્યપ્રત્યયૈર્વિનિષ્ટા નોત્પદ્યેરન્ । યત્ સમ્યઙ્મિથ્યાવ્યામિશ્રં સુચરિતં [તત્ર] મિથ્યાચરિતસ્ય પ્રાબલ્યાન્ન દેવેષૂત્પદ્યન્તે । યથોક્તં સૂત્રે- ભગવાનાનન્દમવોચત્- પશ્યામ્યહં કેચન ત્રીણિ સુરિતાનિ ચરન્તો ઽપિ દુર્ગતાવુત્પદ્યન્તે । તત્ તેષાં પૂર્વાધ્વગતદુશ્ચરિતસ્ય ફલવિપાક ઇતિ । ઇદાનીં સુચરિતસ્યાપિ અપરિપૂર્ણત્વાન્મરણ ઉપસ્થિતે મિથ્યાદૃષ્ટેશ્ચિત્તાભિમુખ્યાદ્દર્ગતૌ પતન્તિ । દુશ્ચરિતશાલી સુસ્થાન ઉત્પદ્યત ઇતીદ મપ્યેવમ્ । અતઃ પૃથગ્જનત્વમશ્રદ્ધેયમ્ । પ્રબલકર્મવશાદુપપત્તિવિભેદં વેદયત ઇતિ જ્ઞાતવ્યમ્ ॥
સુચરિતવર્ગો દ્વયુત્તરશતતમઃ ।
103 પ્રતિસંયુક્તકર્મવર્ગઃ
(પૃ) સૂત્ર ઉક્તં- ત્રિવિધં કર્મ કામધાતુપ્રતિસંયુક્તં કર્મ રૂપધાતુપ્રતિસંયુક્તં કર્મ અરૂપ્યધાતુપ્રતિસંયુક્તં કર્મેતિ । કાનીમાનિ । (ઉ) યત્ કર્મ આનરકાદાચ પરનિર્મિતવશવર્તિદેવાદન્તરાલે વિપાકવેદકં તત્કામધાતુપ્રતિસંયુક્તં કર્મ । આબ્રહ્મલોકાદાકનિષ્ઠાચ્ચાન્તરાલે વિપાકવેદકં કર્મ રૂપધાતુપ્રતિસંયુક્તં કર્મ । આકાશાનન્ત્યાયતનાદાનૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનાચ્ચાન્તરાલે વિપાકવેદકં આરૂપ્યધાતુપ્રતિસંયુક્તં કર્મ । (પૃ) અવ્યાકૃતં કર્મ અનિયતવિપાકઞ્ચ કર્મ કિમેતેષુ નાન્તર્ગતમ્ । (ઉ) તત્કર્મવિપાકશ્ચ કામધાતુપ્રતિસંયુક્તઃ । કસ્માત્ । તસ્ય ધર્મસ્ય કામધાતુકવિપાકત્વાત્ । (પૃ) નનુ કામધાતુકધર્માઃ સર્વે તત્કર્મવિપાકાઃ । અતો ન યુજ્યતે । (ઉ) સર્વે ચ કામધાતુકધર્માઃ કામધાતુકકર્મવિપાકા એવ । (પૃ) તથા ચેદિદં તીર્થિકશાસ્ત્રં યદુત સર્વપ્રતિસંવેદ્યં સુખં દુઃખઞ્ચ પૂર્વકર્મહેતુપ્રત્યયં ભવતીતિ । પૂર્વકર્મવિપાકો યદુત કુશલમકુશલં કર્મ સવિપાકમવિપાકમિતિ વ્યવસાયગુણસ્ય નાસ્તિ યત્કિઞ્ચનપ્રયોજનમ્ । યદિ સર્વં કર્મવિપાકઃ । કઃ પુનઃ પ્રયાસે ગુણઃ । યસ્ય ( સ્સ્સ્_246 ) ક્લેશાઃ કર્માણિ કર્મવિપાકાશ્ચ સન્તિ તસ્ય વિમુક્તિર્નાસ્તિ । કર્મવિપાકસ્યાક્ષીણત્વાત્ । ઉચ્યતે । યદુક્તં ઇદં તીર્થિકશાસ્ત્રમિતિ । તદયુક્તમ્ । તીર્થિકા હિ વદન્તિ સુખં દુઃખં પરત્વમપરત્વં પૂર્વવિપાકમાત્રમિતિ । તથા ચ ન સ્યાત્પ્રત્યુત્પન્નપ્રત્યયાપેક્ષા । પશ્યામસ્તુ વસ્તુતઃ પદાર્થાઃ પ્રત્યુત્પન્નેભ્યઃ પ્રત્યયેભ્યઃ સમુત્પદ્યન્તે યથા બીજાઙ્કુરાદય ઇતિ । અતો ન વક્તવ્યં સર્વં પૂર્વકર્મપ્રત્યયાધીનમિતિ । હેતુપ્રત્યયાભ્યઞ્ચ વસ્તૂન્યુત્પદ્યન્તે યથા બીજહેતુકાઃ પૃથિવ્યબાકાશકાલાદિપ્રત્યયા [અડ્કુરાદયઃ] । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનઞ્ચ કર્મહેતુકં ચક્ષૂરૂપાદિપ્રત્યયમ્ । અતો ન તીર્થિકમિથ્યાશાસ્ત્રસામ્યમ્ । યદ્બ્રવીષિ પૂર્વકર્મવિપાક ઇત્યાદિ । તદયુક્તમ્ । પ્રત્યક્ષં ખલુ ફલાત્ફલસન્તતિરુત્પદ્યત ઇતિ । યથા બ્રીહિભ્યો બ્રીહયઃ । એવં વિપાકાદ્વિપાકોત્પત્તૌ કો દોષઃ । યથા અજાતપુત્રસ્ય ચ ચટકચક્રવાકાદીનાઞ્ચ કામઃ, સર્પાદિનાં કોપઃ, તત્સર્વં પૂર્વકર્મવિપાક ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
(પૃ) યદિ વિપાકાદ્વિપાક ઉત્પદ્યતે । તદાનવસ્થા સ્યાત્ । (ઉ) કર્મવિપાકાસ્ત્રિવિધાઃ કુશલો ઽકુશલો ઽવ્યાકૃત ઇતિ । કુશલાકુશલાભ્યાં વિપાક ઉત્પદ્યતે નાવ્યાકૃતાદિત્યતો નાનવસ્થા । યથા બ્રીહિભ્યો વ્રીહય ઉત્પદ્યન્તે । તત્ર બીજાદઙ્કુર ઉત્પદ્યતે ન તુ તુષાદિભ્યઃ । એવં કુશલાકુશલવિપાકાદ્વિપાક ઉત્પદ્યતે નાવ્યાકૃતવિપાકાત્ । યદુક્તં ભવતા પ્રયાસે ન ગુણ ઇતિ । યદ્યપિ કર્મણો વિપાક ઉત્પદ્યતે । તથાપિ અવશ્યં યથાશક્તિ પશ્ચાત્સંસિધ્યતિ । યથા સસ્યકર્મતઃ સસ્યમુત્પદ્યતે । તથાપિ બીજાદ્યપેક્ષ્ય તત્ સિધ્યતિ । યદાહ ભવાન્- ન વિમુક્તિર્ભવેદિતિ । તદપ્યયુક્તમ્ । તત્ત્વજ્ઞાનલાભાત્કર્માણિ ક્ષીયન્તે । તદ્યથા દગ્ધં બીજં ન પુનઃ પ્રરોહતિ । અતો નાસ્તિ વિમુક્તેર્દોષઃ । કિઞ્ચ ય ઉત્પન્ના ધર્માઃ સર્વે તે કર્મમૂલકાઃ । યદિ નાસ્તિ કર્મમૂલં, કથમુત્પદ્યેત । ધર્માણામુત્પાદે ઽસ્તિ પ્રતિનિયતમઙ્ગમ્ । યથાયં ધર્મો નિયમેન એતત્પુરુષકાયાદુત્પદ્યતે નાન્યકાયાત્ । યદિ નાસ્તિ કર્મમૂલં, કથમેવં પ્રતિનિયતવિભાગઃ સ્યાત્ ।

(પૃ) ધર્મા હેતુમાત્રજાઃ । યથા માષાન્માષ ઉત્પદ્યતે । [એવં સતિ] કો દોષઃ । (ઉ) તદપિ કર્મમૂલકમ્ । માષકર્મપ્રત્યયલાભાન્માષાન્માષ ઉત્પદ્યતે । કેનેદં જ્ઞાયતે । પુરા કિલ જનાઃ કુશલમાચરિતવન્ત ઇત્યતઃ શાલિતણ્ડુલાઃ સ્વત અજાયન્ત । અતો જ્ઞાયતે કર્મભૂલકત્વાત્ માષાન્માષો જાયત ઇતિ । (પૃ) નનુ સત્ત્વસંખ્યાતં વસ્તુ ખલુ પૂર્વકર્મજમ્ । (ઉ) મૈવમ્ અસત્ત્વસંખ્યાતં વસ્ત્વપિ કર્મમૂલકમ્ । સર્વસત્ત્વાનાં સાધારણકર્મવિપાકો યદુત ( સ્સ્સ્_247 ) ચઙ્ક્રમણાસ્થાનકર્મપ્રત્યયલાભાત્ ક્ષિત્યાદયો ભવન્તિ । પ્રકાશકર્મપ્રત્યયલાભાચ્ચન્દ્રસૂર્યાદયો ભવન્તિ ઇતિ જ્ઞાતવ્યં જન્યં વસ્તુ સર્વં કર્મમૂલકમિતિ । (પૃ) યદિ જન્યધર્માઃ કર્મમૂલકાઃ । સંસ્કૃતો ઽનાસ્રવઃ કથમ્ । (ઉ) સો ઽપિ કર્મમૂલકઃ । કસ્માત્ । સર્વં પૂર્વાધ્વગતદાનશીલાદિવલાધીનમ્ । અતો ઽપિ કર્માદિસમ્ભૂતમ્ । (પૃ) યદ્યનાસ્રવધર્મો ઽપિ કર્મસમ્ભૂતઃ । સો ઽપિ પ્રતિસંયુક્તધર્મ ઇત્યાખ્યા સ્યાત્ । તત્તુ ન સમ્ભવતિ । ઉક્તં હિ સૂત્રે- અસ્તિ અપ્રસંયુક્તા વેદેનેતિ । (ઉ) અનાસ્રવધર્મસ્તત્ત્વજ્ઞાનહેતુકઃ કર્મપ્રત્યયકઃ । હેતુબલમહિમ્ના તુ અપ્રતિસંયુક્ત ઇત્યુચ્યતે ।
(પૃ) કિં કર્મ કામધાતુવિપાકવેદકમ્ । કિં રૂપધાતુવિપાકવેદકમ્ । કિમારૂપ્યધાતુવિપાકવેદકમ્ । (ઉ) યઃ કામરૂપારૂપ્યધાતુષુ દશાકુશલકર્માણિ સમુત્પાદયતિ સ કામધાતૌ વિપાકં વેદયતે । (પૃ) રૂપારૂપ્યધાતુગતો ઽપિ કિમકુશલં કર્મ સમુત્પાદયતિ । (ઉ) તત્રાપ્યકુશલં કર્મ સમુત્પાદયતિ । યથોક્તં સૂત્રે- તત્રાસ્તિ મિથ્યાદૃષ્ટિરિતિ । મિથ્યાદૃષ્ટિઃ કિં નાકુશલા । (પૃ) તત્ર મિથ્યાદૃષ્ટિરવ્યાકૃતા નત્વકુશલા । (ઉ) નાવ્યાકૃતા । કેનૈતત્ જ્ઞાયતે । ઉક્તં હિ સૂત્રે ભગવતા- મિથ્યાદૃષ્ટિર્દુઃખક્લેશાનાં હેતુરિતિ । મિથ્યાદર્શિના સમુત્પાદિતાનિ કાયવાઙ્મનસ્કર્માણિ દુઃખવિપાકાયભિસંસ્ક્રિયન્તે । યથા તિક્તકારવેલ્લે વિદ્યમાનાનિ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ સર્વાણિ તિક્તરસાનિ ભવન્તિ । યથા કામધાતૌ મિથ્યાદૃષ્ટિરકુશલા । રૂપારૂપ્યધાત્વોરપિ તલ્લક્ષણા અકુશલા સ્યાત્ । લક્ષણસામ્યાત્ । યથા બકો બ્રહ્મા બ્રહ્માણમામન્ત્રયાહ- મોપગચ્છ શ્રમણં ગૌતમમ્ । અસ્માલ્લોકાદુત્તારયામ ઇતિ । ઇદં મનોવાગકુશલં રૂપધાતૌ સમુત્પન્નમ્ । અન્યે ઽપિ બ્રહ્મ [કાયિકા] દેવાઃ તત્ર ભવન્તં તાદૃશં પુરુષં દૂષયન્તિ । રૂપારૂપ્યધાતુગતાઃ પુરુષા વદન્તિ- ઇદમેવ નિર્વાણમિતિ । આયુષો ઽન્તે કામરૂપયોરન્તરાભવમેવ પશ્યન્તિ । ઇતો ઽન્યન્નિર્વાણં નાસ્તીતિ મિથ્યાદૃષ્ટિરુત્પન્નેતિ અનુત્તમધર્માપવાદાત્કથં નાકુશલમ્ । અનેન જ્ઞાતવ્યં તત્રાસ્ત્યકુશલં કર્મેતિ । (પૃ) યદિ તત્રાકુશલં કર્મોત્પાદયન્તિ । તત્કર્મ કિંસ્થાનપ્રતિસંયુક્તમ્ । (ઉ) યદીદમકુશલં કર્મ તદા કામધાતૌ વિપાકં વેદયત ઇત્યતઃ કામધાતુપ્રતિસંયુક્તમ્ ।
કુશલં કર્માસ્તિ ઉત્તમં મધ્યમમધમમિતિ । અધમં કામધાતુવેદનીયવિપાકમ્ । મધ્યમં રૂપધાતુવેદનીયવિપાકમ્ । ઉત્તમમારૂપ્યધાતુવેદનીયવિપાકમ્ । કેચિદાહુઃ- ( સ્સ્સ્_248 ) ચતુર્થધ્યાનસઙ્ગૃહીતં કુશલં કર્મ રૂપધાતુવેદનીયવિપાકમ્ । ચતુરારૂપ્યસમાધિસઙ્ગૃહીતમારૂપ્યવેદનીયવિપાકમ્ । અન્યદ્વિક્ષિપ્તચિત્તસમુત્પાદિતં કર્મ કામધાતુવેદનીયવિપાકમ્ । ઇતિ । (પૃ) કથં તત્ર સમુત્પાદિતં કુશલં કર્મ કામધાતુવેદનીયવિપાકં ભવેત્ । (ઉ) યથાસ્મિન્ લોકે સમાહિતચિત્તસમુત્પાદિતકુશલકર્મણસ્તત્ર વિપાકં વેદયતે । તથા તત્ર વિક્ષિપ્તચિત્તસમુત્પાદિતકુશલકર્મણો ઽસ્મિન્ લોકે વિપાકં વેદયતે । યથા ચ રૂપારૂપ્યધાતુસમુત્પાદિતાકુશલકર્મણઃ કામધાતૌ વિપાકં વેદયતે । તથા તત્ર સમુત્પાદિતકુશલકર્મણો ઽપિ ।
(પૃ) યો રૂપારૂપ્યધાતુગતઃ ન સ ઉત્પાદયતિ કામધાતુપ્રતિસંયુક્તં કુશલં કર્મ । (ઉ) તત્ર નાસ્ત્યયં હેતુઃ યત્ કામધાતુગતો રૂપારૂપ્ય[પ્રતિસંયુક્તં] કુશલં કર્મૈવ સમુત્પાદયતિ ન રૂપારૂપ્યધાતુગતઃ કામધાતુપ્રતિસંયુક્તં કુશલં કર્મ સમુત્પાદયતિ ઇતિ । ઉચ્યતે ચ યુષ્માભિઃ કામધાતુગતઃ કામધાતુકમવ્યાકૃતં ચિત્તં સમુત્પાદયતીતિ । યદ્યવ્યાકૃતં ચિત્તં સમુત્પાદયતિ । કસ્માન્ન કુચલં ચિત્તમ્ । સૂત્રે ભગવાન્ હસ્તકદેવપુત્રમેતદવોચત્- ચિત્તવિહરણે ઔદારિકવેદનાસંજ્ઞાં મનસિકુરુ ઇતિ । ઔદારિકસંજ્ઞા કામધાતુપ્રતિસંયુક્તં ચિત્તમેવ । અયં કુશલચિત્તેન યત્ ધર્મં શૃણોતિ બુદ્ધં પૂજયતિ તત્ સર્વં કામધાતુપ્રતિસંયુક્તં ચિત્તમ્ । તથા નો ચેત્ ઔદારિકસંજ્ઞેતિ નાખ્યા સ્યાત્ । તત્રાનુસ્મૃતિપ્રાર્થના પુણ્યવસ્તુ । યથાહ ભગવાન્ ત્રિષુ વસ્તુષુ અતૃપ્તો ઽસ્મિન્ લોકે આયુષો ઽન્તે ઽનવતપ્તદેવેષૂપપત્સ્યે યદુત તથાગતં પશ્યામિ ધર્મં શૃણોમિ સઙ્ઘં સત્કરોમીતિ । [તત્ર] અનુસ્મૃતિપ્રાર્થના પુણ્યવસ્તુ કામધાતુપ્રતિસંયુક્તં ચિત્તમ્ । તત્રાસ્તિ બુદ્ધાનુસ્મૃતિઃ ન પુણ્યવસ્તુ । અતો જ્ઞેયં કામધાતુપ્રતિસંયુક્તં કુશલમસ્તીતિ ।
પ્રતિસંયુક્તમકર્મવર્ગસ્ત્રયુત્તરશતતમઃ ।
104 ત્રિવિધકર્મવિપાકવર્ગઃ
(પૃ) સૂત્રે ભગવાનાહ- ત્રિવિધં કર્મ દૃષ્ટધર્મવેદનીયવિપાકં, ઉપપદ્યવેદનીયવિપાકં ઊર્ધ્વવેદનીયવિપાકમિતિ । કિમિદમ્ । યદેતત્કાયાભિસંસ્કૃતં કર્મ એતત્કાય એવ ( સ્સ્સ્_249 ) વેદ્યતે । તદ્ દૃષ્ટધર્મવેદનીયવિપાકમ્ । યદેતલ્લોકાભિસંસ્કૃતં કર્મ સમનન્તરલોકમતીત્ય વેદ્યતે તદૂર્ધ્વવેદનીયવિપાકમ્ । [યત્] સમનન્તરલોકાતીતં તદૂર્ધ્વમિત્યુચ્યતે । (પૃ) અન્તરાભવિકકર્મવિપાકઃ કસ્મિન્ સ્થાને વેદ્યતે । (ઉ) સ્થાનદ્વયે વેદ્યતે । સમનન્તરાન્તરાભવિકં કર્મ ઉપપદ્યવિપાકસ્થાને વેદ્યતે । ઉપપત્તિવિશેષસ્યૈવાન્તરાભવત્વાત્ । અન્યાન્તરાભવિકં કર્મ ઊર્ધ્વવિપાકસ્થાને વેદ્યતે । (પૃ) કિમેતાનિ ત્રીણિ કર્માણિ નિયતવિપાકાનિ નિયતકાલાનિ ચ । (ઉ) કેચિદાહુઃ- નિયતવિપાકાનીતિ । દૃષ્ટવિપાકં કર્માવશ્યં દૃષ્ટ એવ વેદનીયવિપાકમ્ । તથાન્યત્ દ્વયમપિ । સતો ઽપીદૃશવચનસ્યાર્થો ન યુજ્યતે । કસ્માત્ । તથા ચેત્ પઞ્ચાનન્તર્યાણિ નિયતવિપાકાનીતિ ન સ્યાત્ । ષટ્ પાદાભિધર્મે તૂક્તં પઞ્ચાનન્તર્યાણિ નિયતવિપાકાનીતિ । લવણપલોપમસૂત્રે પુનરુક્તમ્- અનિયતવિપાકાનીતિ યત્કિઞ્ચનાસ્તિ નરકવેદનીયવિપાકમ્ । ઇહૈકત્યઃ પુદ્ગલઃ ભાવિતકાયો ભવતિ । ભવિતશીલો ભાવિતચિત્તો ભાવિતપ્રજ્ઞો ભવતિ । તસ્ય તત્કર્મ દૃષ્ટધર્મવેદનીયં ભવતિ । તસ્માત્ત્રિવિધકર્મણાં નિયતકાલતયા ભાવ્યમ્ । દૃષ્ટધર્મવેદનીયવિપાકં કર્મ નાવશ્યં દૃષ્ટધર્મ એવ વેદ્યતે । વેદ્યતે ચેત્ દૃષ્ટધર્મ એવ વેદનીયં સ્યાત્ નાન્યત્ર । એવમન્યત્ દ્વયમપિ ।

(પૃ) કેન કર્મણા દૃષ્ટધર્મે વિપાકં વેદયતે । (ઉ) કેચિદાહુઃ- વ્યાધ્યર્થકર્મણો દૃષ્ટધર્મ એવ વિપાકં વેદયતે । યથા તથાગત આર્યેષુ માતાપિત્રાદિષુ સમુત્પાદિતં યત્ કુશલમકુશલં કર્મ તત્ દૃષ્ટધર્મવેદનીયવિપાકમ્ । યદનર્થગુરુ તદુપપદ્યવેદનીયવિપાકમ્ । યથા પઞ્ચાનન્તર્યાદીનિ । યદર્થ ગુરુ ચ તદૂર્ધ્વવેદનીયવિપાકમ્ । યથા ચક્રવર્તિનઃ કર્મ બોધિસત્ત્વસ્ય વા કર્મ । કેચિદાહુઃ- ત્રિવિધકર્મણામેષાં યથાપ્રણિધાનં વિપાકં વેદયત ઇતિ । યત્ કર્મ પ્રણિદધાતિ ઇહૈવાધ્વનિ વેદયેયમિતિ । તત્ દૃષ્ટધર્મવેદનીયમ્ । યથા મલ્લિકાદેવી સ્વાન્નભાગદાનેન પ્રણિદધાતિ દૃષ્ટ એવાધ્વનિ રાજમહિષી ભવેયમિતિ । એવમન્યત્ કર્મદ્વયમપિ । યથાકર્મપરિપાકં પૂર્વં વેદયતે । (પૃ) અતીતં કર્મ કથં પરિપચ્યતે । (ઉ) ગુરુત્વલક્ષણસમ્પદેવ પરિપાક ઇત્યુચ્યતે । (પૃ) યસ્મિન્ ક્ષણે કર્મોત્પદ્યતે તત્સમનન્તરક્ષણ એવ કિં વિપાકો વેદ્યતે । (ઉ) ન । ક્રમેણૈવ વેદ્યતે । યથા બીજાત્ક્રમેણાઙ્કુરઃ પ્રરોહતિ । કર્માપિ તથા ।
યો ગર્ભમધ્યસ્થો યે ચ મિદ્ધોન્મત્તાદયઃ તે કર્મ સઞ્ચિન્વન્તિ ન વા (ઉ) તે સચેતનાશ્ચેત્ કર્મોપચિન્વન્તિ । કિન્તુ ન [તે ચેતના] સમ્પન્નાઃ । (પૃ) યો ઽસ્યાં ભૂમૌ વીતરાગઃ સ પૃથિવીકર્મ કરોતિ ન વા । (ઉ) સાત્મચિત્તાઃ સર્વે ઽપિ તત્ કર્મોપચિન્વન્તિ । આત્મચિત્તવિગતાસ્તુ નોપચિન્વન્તિ । (પૃ) અર્હન્નપિ વન્દનકર્માભ્યસ્યતિ । તત્કર્મ કસ્માન્નોપચિનોતિ । (ઉ) યસ્માત્ સત્ત્વચિત્તઃ તસ્માત્ કર્માણ્યુપચિનોતિ । અર્હન્નાત્મચિત્તવિહીન ઇત્યતઃ કર્માણિ નોપચિનોતિ । અર્હન્નનાસ્રવચિત્તઃ । યો ઽનાસ્રવચિત્તઃ ન સ કર્માણ્યુપચિનોતિ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- પ્રહીણપુણ્યપાપકર્મકો ઽર્હન્નિતિ સ નોપચિનોતિ પુણ્યકર્માણિ અપુણ્યકર્માણ્યાનેઞ્જ્યકર્માણિ ચ । અતો વેદનાપર્યવસન્નં કર્મેતિ ન નૂત્નં કર્માભિસંસ્કરોતિ ।
(પૃ) શૈક્ષાઃ કર્માણ્યુપચિન્વન્તિ ન વા । (ઉ) નોપચિન્વન્તિ । કસ્માત્ । સૂત્રે હ્યુક્તં- સ કર્માણિ વિધ્વસ્ય ન સઞ્ચિનોતિ નોપચિનોતિ નિરુદ્ધં ન તથા ભવતિ ઇત્યાદિ । આભિધાર્મિકા વદન્તિ- શૈક્ષાઃ સાસ્મિમાનત્વાત્કર્માણ્યપ્યુપચિન્વન્તિ । નૈરાત્મ્યજ્ઞાનબલેન પરં નાવશ્યં વેદયન્તે વિપાકમિતિ ।
(પૃ) ઇમાનિ કર્માણિ કસ્મિન્ ધાતાવભિસંસ્ક્રિયન્તે । (ઉ) સર્વત્ર ત્રિષ્વપિ ધાતુષુ (પૃ) અનિયતં કર્મ કિમસ્તિ કિં વા નાસ્તિ । (ઉ) અસ્તિ । યત્ કર્મ દૃષ્ટધર્મવેદનીયવિપાકં વા ઉપપદ્યવેદનીયવિપાકં વા તદૂર્ધ્વવેદનીયવિપાકં વા ભવતિ । તદ નિયતમિત્યુચ્યતે । એવં કર્માણિ બહૂનિ ।
(પૃ) ય ઇમાનિ ત્રીણિ કર્માણિ પ્રજાનાતિ । તસ્ય ક ઉપકારો ભવતિ । (ઉ) ય ઇમાનિ ત્રિવિધકર્માણિ વિવેચયતિ સ સમ્યગ્દૃષ્ટિમુત્પાદયતિ । કસ્માત્ । પશ્યામઃ ખલુ કેચિદકુશલચારિણો ઽપિ પ્રભૂતં સુખમનુભવતિ । કુશલચારિણો દુઃખમ્ । ઉદાસીનસ્ય કદાચિન્મિથ્યાદૃષ્ટિર્ભવેત્ યદુત કુશલસ્યાકુશલસ્ય વા નાસ્તિ વિપાક ઇતિ । યસ્તેષાં કર્મણાં વિભાગં પ્રજાનાતિ । તસ્ય સમ્યગ્દૃષ્ટિર્ભવતિ । યથોક્તં ગાથાયામ્-
પાપો ઽપિ પશ્યતિ ભદ્રાણિ યાવત્પાપં ન પચ્યતે ।
યદા ચ પચ્યતે પાપમથ પાપો પાપાનિ પશ્યતિ ॥
ભદ્રો ઽપિ પશ્યતિ પાપાનિ યાવદ્ભદ્રં ન પચ્યતે ।
યદા ચ પચ્યતે ભદ્રમથ ભદ્રો ભદ્રાણિ પશ્યતિ ॥
મહાકર્મવિભઙ્ગસૂત્રમાહ- અવિરતપ્રાણિવધો ઽપિ સ્વર્ગ ઉત્પદ્યતે । યઃ પૂર્વાધ્વનિ પુણ્યવાન્ સન્ આયુષો ઽન્તે પ્રબલકુશલચિત્તમુત્પાદયતિ ઇતિ । એવં પ્રજાનન્ સમ્યગ્દૃષ્ટિમુત્પાદયતિ । અત એષાં ત્રયાણાં કર્મણાં લક્ષણં પ્રજાનીયાત્ ॥
ત્રિવિધકર્મવિપાકવર્ગશ્ચતુરુત્તરશતતમઃ ।
105 ત્રિવિધકર્મવિપાકવેદનાવર્ગઃ
(પૃ) સૂત્રે ભગવાનાહ- ત્રિવિધં કર્મ સુખવિપાકં, દુઃખવિપાકમદુઃખાસુખવિપાકમિતિ । કિમિદમ્ । (ઉ) કુશલં કર્મ સુખવિપાકપ્રાપકમ્ । અકુશલં કર્મ દુઃખવિપાકપ્રાપકમ્ । અનેઞ્જ્યં કર્મ અદુઃખાસુખવિપાકમ્ । તત્કર્મ નાવશ્યં નિયતવેદનમ્ । યદિ વેદના ભવતિ । તદા સુખવિપાકં વેદયતે । ન દુઃખવિપાકમ્ ઇત્યાદિ । તથાન્યત્ દ્વયમપિ । (પૃ) તાનિ કર્માણિ રૂપવિપાકપ્રાપકાન્યપિ ભવન્તિ । કસ્માદુક્તં [સુખાદિ]વેદનામાત્રમ્ । (ઉ) વિપાકેષુ વેદના પ્રધાના । વેદનૈવ વસ્તુતો વિપાકઃ । રૂપાદિ તુ તત્સાધનમ્ । વેદનાપ્રત્યયેષુ વેદનેતિ વ્યવહારઃ । યથોચ્યતે અગ્નિર્દુઃખમગ્નિઃ સુખમિતિ । હેતૌ ફલોપચારઃ યથાન્નસ્ય દાતા પઞ્ચાર્થાનાં દાતેતિ । યથા ચાન્નં ધનમ્ ઇત્યાદિ । (પૃ) કામધાતુમારભ્ય યાવત્તૃતીયધ્યાનં કિમદુઃખાસુખવેદનાવિપાકો લભ્યતે । (ઉ) લભ્યેતૈવ વેદના । (પૃ) કસ્ય કર્મણો વિપાકો ઽયમ્ । (ઉ) અવરકુશલકર્મણો વિપાકઃ । ઉત્તમકુશલકર્મણસ્તુ સુખવેદનાવિપાકઃ । (પૃ) તથા ચેત્કસ્માચ્ચતુર્થધ્યાન આરૂપ્યસમાપત્તૌ [અદુઃખાસુખવેદનાવિપાક] ઉચ્યતે । (ઉ) સ્વભૂમિકઃ સઃ । કસ્માત્ । તત્રાયમેવ વિપાકો ઽસ્તિ । ન પુનર્વિપાકાન્તરમ્ । સૂપશાન્તત્વાત્ ।
કેચિદાહુઃ- દૌર્મનસ્યં ન વિપાક ઇતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) કસ્માન્ન ભવતિ । (પૃ) દૌર્મનસ્યં સંજ્ઞાવિકલ્પમાત્રાદુત્પદ્યતે । [કર્મ]
વિપાકસ્ય સંજ્ઞાવિકલ્પત્વા ભાવાત્ । યદિ દૌર્મનસ્યં વિપાકઃ । તદા લઘુઃ સ્યાત્ વિપાકઃ । અતો ન વિપાકઃ । દૌર્મનસ્યં વિતરાગાણાં વ્યાવર્તતે । ન વિપાકો વીતરાગાણાં વ્યાવર્તતે । અતો દૌર્મનસ્યં ન વિપાકઃ સ્યાત્ । ઉચ્યતે । દૌર્મનસ્યં સંજ્ઞાવિકલ્પાદુત્પદ્યત ઇત્યતો ન વિપાકઃ । સુખન્તુ વિપાક ઇતિ બ્રવીષિ । દ્વિવિધં સુખમ્- સુખં સૌમનસ્યઞ્ચેતિ । તત્ર સૌમનસ્યમપિ સંજ્ઞાવિકલ્પાદુત્પદ્યત ઇતિ ન વિપાકઃ સ્યાત્ । ભવાનાહ વિપાકસ્તર્હિ લઘુઃ સ્યાદિતિ । દૌર્મનસ્યમિદં દુઃખાત્ દુઃખતરદોષઃ । કસ્માત્ । તદ્ધિ મૂઢાનાં વિદ્યતે । ન તુ જ્ઞાનિનામ્ । અતો દુઃશ્શોધં પરમસન્તાપકરઞ્ચ । કિઞ્ચ ચતુશ્શતકપરીક્ષાયામુક્તમ્-
અગ્ર્યાણાં માનસં દુઃખમિતરેષાં શરીરજમ્ ઇતિ ।
તચ્ચ દૌર્મનસ્યં જ્ઞાનપ્રહેયં કાયિકં સુખં દુઃખમપિ પરિહરતિ । દૌર્મનસ્ય ત્રિષ્વધ્વસુ ક્લેશં જનયતિ યદુત પૂર્વમહં દુઃખી ઇદાનીં દુઃખી આયત્યાઞ્ચ દુઃખીતિ । દૌર્મનસ્યં ક્લેશાનાં પ્રતિષ્ઠાયતનમ્ । યથા સૂત્રે ક્લેશાયતનત્વેનાષ્ટાદશ મનૌપવિચારા ભવન્તિ । પઞ્ચવિજ્ઞાનાનાં ક્લેશાજનકત્વાત્ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- દૌર્મનસ્યં દ્વિશલ્યરૂપમિતિ । ગુરુતરદુઃખવેદનાભૂતત્વાત્ । યથા કશ્ચિદેકત્ર ગુરુતરદ્વિશલ્યવિદ્ધો દુઃખમધિકતરં પ્રતિસંવેદયતે । યથા ચ રોગી કશ્ચિત્ [રોગ]દુઃખાભિહતઃ પુનઃ કાયચિત્તપીડનયાત્યધિકદૌર્મનસ્યોપાયાસો ભવતિ । અતો દુઃખાદધિકતરં [દૌર્મનસ્યમ્] । મૂઢા નિત્યદૌર્મનસ્યાઃ । કસ્માત્ । તે હિ પ્રિયવિરહવિપ્રિયસમાગમપ્રાર્થિતાલભાદિમત્ત્વાત્ નિત્યદૌર્મનસ્યપીડિતાઃ ।

તદ્દૌર્મનસ્યં દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામુત્પદ્યતે એકં સૌમનસ્યાદુત્પદ્યતે । દ્વિતીયં દૌર્મનસ્યાત્ । તદા પ્રિયવસ્તુ પ્રણશ્યતિ તદા સૌમનસ્યજં [દૌર્મનસ્યમ્] । યથોક્તં સૂત્રે- ભગવાન્ ( સ્સ્સ્_253 ) પ્રસેનજિતં રાજાનમપૃચ્છત્- અપિ ત્વં [મહારાજ] કાશીકોસલેષુ પ્રિયો ઽસિ ઇતિ । ઉક્તઞ્ચ- દેવા રૂપાસક્તા રૂપકામાઃ રૂપે વિનષ્ટે દૌર્મનસ્યજાતા ભવન્તિ । ઇતિ । ઇદં સૌમનસ્યાદુત્પન્નમ્ । દૌર્મનસ્યાદુત્પન્નમિતિ યત્ વિપ્રિયવસ્તુસમુત્પન્નમ્ । ઈર્ષ્યાદિભ્યો ઽપિ સમુત્પદ્યતે । અવીતરાગસ્ય ઈર્ષ્યાદિસંયોજનાનિ સદા ચિત્તં પીડયન્તિ । યથોક્તમ્- ઈર્ષ્યામાત્સર્ય બહુલા દેવા ઇતિ । બહવશ્ચ સત્ત્વા દૌર્મનસ્યકરં પરાન્ સમ્પીડયન્તઃ સદૌર્મનસ્યસમ્પીડનવિપાકં લભન્તે । યથોક્તમ્- યથાબીજં ફલં પ્રવર્તત ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે દૌર્મનસ્યં કર્મવિપાક ઇતિ ।
યદુક્તં ભવતા- વીતરાગાણાં વ્યાવૃત્તત્વાન્ન વિપાક ઇતિ । તદયુક્તમ્ । સ્રોત આપન્નો ઽવીતરાગો ઽપિ વ્યાવૃત્તનરકાદિવિપાકઃ । નરકાદિવિપાકો ન વિપાક ઇતિ કિં સમ્ભવેત્ । અતો ન સમ્ભવતિ વીતરાગાણાં વ્યાવૃત્તમવિપાક ઇતિ ।
(પૃ) અદુઃખાસુખં કર્મ આનેઞ્જ્યમ્ । તત્ કર્મ કુશલં સત્સુખવેદનીયવિપાકં સ્યાત્ । કસ્માદદુઃખાસુખવેદનીયવિપાકમ્ । (ઉ) વેદનેયમાનેઞ્જ્યેતિ વસ્તુતઃ સુખમ્ । ઉપશમરૂપત્વાદદુઃખાસુખેત્યુચ્યતે । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- સુખવેદનાયાં રાગો ઽનુશય ઇતિ । યત્ર રાગઃ તદ્વેદનાયાં [સો ઽ]નુશયઃ । ઇતિ જ્ઞાયત ઇદં સુખમિતિ ॥
ત્રિવિધકર્મવિપાકવેદનાવર્ગઃ પઞ્ચોત્તરશતતમઃ ।
106 ત્રિવિધાવરણવર્ગઃ
(પૃ) સૂત્ર ઉક્તં- ત્રીણ્યાવરણાનિ કર્માવરણં ક્લેશાવરણં વિપાકાવરણમિતિ । કાનીમાનિ । (ઉ) કર્માણિ ક્લેશા વિપાકાશ્ચ વિમુક્તિમાર્ગમાવૃણ્વન્તીતિ આવરણાનિ । (પૃ) કિમિત્યાવૃણ્વન્તિ । (ઉ) દાનશીલકુશલાભ્યાસસ્ત્રિષુ ભવેષુ પરિવર્તયતીતિ સ માર્ગમાવૃણોતિ । સમાપત્તિવેદનીયં કર્માપ્યાવરણમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- યો ઽયં પુરુષો નિતયં સમાપત્તૌ વેદનીયવિપાકં કર્મોપચિનોતિ ન સ સુપદે ઽવતરતિ ઇતિ । ઇદં કર્માવરણમ્ । યત્ કસ્યચિત્ક્લેશા ઘનાસ્તીવ્રાશ્ચિત્તગતાઃ તત્ ક્લેશાવરણમ્ । યત્ કસ્યચિત્ ક્લેશા અનિવાર્યાઃ તદ્યથા ષણ્ડાદીનાં કામઃ । તદપિ ક્લેશાવરણમ્ । યન્નરકાદૌ પાપાકુશલોપપત્ત્યાયતને યથોપપત્ત્યાયનઞ્ચ ન માર્ગં ભાવયતિ । તત્ વિપાકાવરણમ્ ।
(પૃ) કેચિત્ પૂર્વં વિદ્યાવિહીનેભ્યઃ પૂર્વપુરુષેભ્યો ન પ્રજાનન્તિ ઇદં કુશલમિતિ । તદા તે ન દદન્તિ યત્ સ યદિ મત્તો દાનં લબ્ધ્વા અકુશલાનિ કરોતિ તદા અહં ભાગી સ્યામિતિ । યથા બ્રાહ્મણાદયઃ પરિવ્રાજકાઃ । અતઃ પરિવ્રાજકો ન દદ્યાત્ । નૂત્નકર્મણા માર્ગપ્રતિબન્ધાત્ । (ઉ) ન યુક્તમિદમ્ । નાન્યકૃતસ્ય પુણ્યં પાપમાત્મનો ભાગો ભવતિ । કસ્માત્ । પ્રત્યયાનાં પુણ્યપાપવત્ત્વે બહૂન્યવદ્યાનિ સન્તિ । કિમિતિ । યથા સત્ત્વો વધસ્ય પ્રત્યયઃ । યદિ નાસ્તિ સત્ત્વઃ । કસ્ય વધઃ સ્યાત્ । તથા ચ મૃતેન પાપિના ભાવ્યમ્ । યથા ચ ઘનિકશ્ચૌર્યસ્ય પ્રત્યયઃ । સૂરૂપં કામમિથ્યાચારસ્ય પ્રત્યયઃ । પરપુરુષા મૃષાવાદાદીનાં પ્રત્યયાઃ । કૂટમાનાદયઃ કુહનાયાઃ પ્રત્યયાઃ ઇતિ ક્રેતારઃ પાપિનઃ સ્યુઃ । પ્રતિગ્રહીતા દાનસ્ય પ્રત્યય ઇતિ પુણ્યભાક્ સ્યાત્ । યે કૂપતટાકાદ્યુપભોક્તારઃ તે સર્વે પુણ્યભાજઃ સ્યુઃ । તથા ચ સ્વસ્ય પુણ્યં ન સ્યાત્ । ન તત્ વસ્તુતો યુજ્યતે । અતઃ પ્રત્યયાનાં ન સ્યાત્પુણ્યપાપવત્તા ।
[અથ યદિ] પ્રતિગ્રહીતુઃ સ્વપુણ્યભાગઃ ક્ષીયમાણઃ સ્યાત્ । તદા ન કશ્ચિદન્યસ્માત્ દાનં પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ । કસ્માત્ । સ્વપુણ્યભાગેનાન્નપાનયોઃ ક્રીયમાણત્વાત્ । દાતા ચ પાપબહુલો ઽલ્પપુણ્યઃ સ્યાત્ । કસ્માત્ । કિયત્કુશલં બ્રાહ્મણાઃ કુર્યુરિતિ । ભૂયસા તે ત્રિવિધવિષકલુષિતચિત્તાઃ પઞ્ચકામગુણાસક્તા ન વ્યવસ્યન્તિ કુશલભાવનામ્ । અતો દાતા પાપબહુલો ઽલ્પપુણ્યઃ સ્યાત્ । બ્રાહ્મણાદય આત્માનં સુજનભાવિતધર્મચય ઇતિ કીર્તયન્તો ન સમ્યક્ પશ્યન્તિ સમાપત્તિચિત્તસમાધાનાનિ ધર્માન્ । યે ધ્યાનસમાપત્તિવિનિર્મુક્તાઃ તે ચિત્તદુર્વિનેયાઃ । અતો દાતા અવીતરાગાય દદન્ પાપબાહુલ્યં લભેત । જનાઃ પિતૄન્ પૂજયન્તઃ પુત્રભાર્યાબન્ધૂન્ સમારાધયન્તઃ [યદિ] જ્ઞાત્વા વિજાનન્તિ સર્વે પાપં પ્રાપયેયુરિતિ । તદા ન કો ઽપિ પુણ્યભાક્ સ્યાત્ । ન તુ વસ્તુતસ્તથા યુજ્યતે । અતઃ પુણ્યં પાપઞ્ચ ન પ્રત્યયગતમ્ । શીલાદિધર્મોપિ પરેષાં હિતકરઃ । પ્રાણાતિપાતવિરતઃ સર્વેષાં જીવિતં પ્રયચ્છતિ । શીલધારી તદા મહાપાપભાગં લભેત । પ્રાણાતિપાતવિરત્યા પુરોવર્તિજનો જીવિતલબ્ધો યદકુશલં કરોતિ । તત્ શીલવતો ભાગઃ સ્યાત્ । અતઃ પુણ્યાર્થી પુનઃ પ્રાણિનં હન્યાત્, ન શીલં ધારયેત્ ।
કિઞ્ચ કશ્ચિદ્ધર્મમુપદિશતિ । તેન પરઃ પુણ્યમભ્યસ્યતિ । પુણ્યાભ્યાસપ્રત્યયં પશ્ચાત્પ્રભૂતઘનં લભતે । પ્રભૂતઘનેન પ્રમત્તો ભવતિ । પ્રમત્તઃ સન્ પાપાનિ કરોતિ । તેષાં પાપાનાં ધર્મભાણકો ભાગી સ્યાત્ । દાનપ્રત્યયં પરો ઘનિકો ભવતિ । ઘનિકત્વહેતોઃ કૃતાનાં પાપાનામપિ દાતા ભાગી સ્યાત્ । તથા ચ બ્રાહ્મણા ન દાનં પ્રતિગૃહ્ણીયુઃ । નાપિ પ્રયચ્છેયુઃ । ઇદાનીન્તુ બ્રાહ્મણાઃ કેવલં પ્રતિગૃહ્ણન્તિ ન પ્રયચ્છન્તિ । અતો જ્ઞાયતે સ દુષ્ટઃ પન્થા ઇતિ । ( સ્સ્સ્_255 ) યથા ચ રાજાનો યથાધર્મં પ્રજાઃ પાલયન્તઃ પાપિનો ઽપિ સ્યુઃ । યદિ પુત્રઃ પાપં કરોતિ । તદા પિતરૌ ભાગિનૌ સ્યાતામ્ । તદા ન પુત્રમુત્પાદયેતામ્ । વૈદ્યશ્ચિકિત્સમાનો ઽપિ પાપભાક્ સ્યાત્ । તચ્ચિકિત્સાલબ્ધજીવિતેન પાપકરણાત્ । દેવે વર્ષતિ પઞ્ચસસ્યાન્યાયતાનિ પ્રરોહન્તિ । તદા દેવઃ પાપભાક્ સ્યાત્ । દુષ્ટસત્ત્વાનાં પોષણપરિત્રાણકરત્વાત્ । અન્નદાતાપિ પાપભાગ્ સ્યાત્ । ભોક્તુરન્નમજીર્ણં કદાચિન્મરણાય ભવેત્ । અવીતરાગ આસ્વાદાભિનિવિષ્ટ ઇત્યતો દાતા પાપી સ્યાત્ । તથા ચ દાતા, ત્વદન્નં ભુક્ત્વા નાકુશલં કરિષ્યામીતિ ભોક્તારં સદા પ્રતિજ્ઞાપ્ય પશ્ચાદ્દાસ્યતિ । તથા નો ચેત્ દાતુરુભયં નશ્યેત્ ।
(પૃ) નનુ સૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્- યદિ ભિક્ષુર્દાનપતેરન્નં ભુક્ત્વા ચીવરઞ્ચ પરિધાયાપ્રમાણસમાધિમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ તત્પ્રત્યયાત્ સ દાનપતિરપ્રમાણપુણ્યં પ્રસૂત ઇતિ । તત્પ્રત્યયેન પુણ્યલાભી ચેત્ કથં ન પાપભાક્ ભવતિ । (ઉ) યદિ સ ભિક્ષુર્દાનપતેરન્નં ભુક્ત્વા ચીવરઞ્ચ પરિધાયાપ્રમાણસમાધિમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । તદા દાનપતેર્દાનપુણ્યં સ્વત એવાધિકં વર્ધતે । ન તુ તત્સમાધેઃ પુણ્યભાક્ ભવતિ । યથા ક્ષેત્રસ્ય સારવત્ત્વાદાયફલં બહુ ભવતિ । બન્ધ્યે ઽલ્પમ્ । એવં પુણ્યક્ષેત્રસ્ય સારવત્ત્વે દાનવિપાકો મહાન્ । વન્ધ્યે પુણ્યમલ્પમ્ । ન તુ પ્રતિગ્રહીતુઃ પુણ્યે પાપે વા દાતા ભાગં લભતે । અતો ન તત્પુણ્યપાપપ્રત્યયેન દાતા પુણ્યપાપભાક્ ભવતિ । સ યદ્યપિ પ્રત્યયો ભવતિ । તથાપિ સ્વં પુણ્યં પાપં વા સ્વકૃતત્રિવિધકર્માપેક્ષ્ય ભવતિ ।

(પૃ) અવીતરાગસ્ય ચિત્તં ન સ્વવશવર્તિ, અવશ્યં કામાસક્તમ્ । અતઃ પ્રવ્રજિતો ન દાનમાચરેત્ [તસ્ય] । (ઉ) તથા ચેત્ પ્રવ્રજિનઃ શીલાદિન્ ધૃત્વા સપુણ્યો ભવતીદમુપેક્ષિતં સ્યાત્ । ન વસ્તુતસ્તત્સમ્ભવતિ । અતો દાનમપિ નોપેક્ષ્યમ્ । ત્રિભવાનાં કૃતે કેબલં નાચરેત્ । નિર્વાણાય પરમાચરેત્ । કિન્તુ ક્લેશાનકુશલકર્માણિ ચ વર્જયેત્ । કસ્માત્ । તાનિ હિ કર્માણિ હેતુકાલ એવ વાર્યાણિ । ફલકાલે ન કથમપિ શક્યતે [વારયિતુમ્] । અતો બુદ્ધા [ભગવન્તો] હેતુકાલ એવ વિનયાય ધર્મમુપદિશન્તિ । ન તુ યમરાજવત્ ફલકાલે ઽપરાધમન્યથયેયુઃ ।
(પૃ) ત્રિષ્વાવરણેષુ કિં ગુરુતરમ્ । (ઉ) કેચિદાહુઃ- વિપાકાવરણં ગુરુતરમિતિ । અન્યથયિતુમશક્યત્વાત્ । [અન્યે] કેચિદાહુઃ- પુદ્ગલાનુસરણતઃ સર્વં ગુરુતરમ્ । (પૃ) કિં નિવર્ત્યં ભવતિ । (ઉ) સર્વં હાપયિતું શક્યમ્ । યન્નિવર્ત્યં ન તદાવરણમિત્યુચ્યતે ॥
ત્રિવિધાવરણવર્ગઃ ષડુત્તરશતતમઃ ।
107 ચતુઃકર્મવર્ગઃ
(પૃ) સૂત્રે ભગવતોક્તમ્- ચત્વારીમાનિ કર્માણિ । [કતમાનિ] । અસ્તિ કર્મ કૃષ્ણં કૃષ્ણવિપાકમ્ । અસ્તિ કર્મ શુક્લં શુક્લવિપાકમ્ । અસ્તિ કર્મ કૃષ્ણશુક્લં કૃષ્ણશુક્લવિપાકમ્ । અસ્તિ કર્મ અકૃષ્ણમશુક્લમકૃષ્ણાશુક્લવિપાકમ્ । કર્મ કર્મક્ષયાય સંવર્તત ઇતિ । કાનિ તાનિ । (ઉ) અસ્તિ કર્મ કૃષ્ણં કૃષ્ણવિપાકમિતિ । યેન કર્મણા સવ્યાબાધ્યે લોકે યથાવૈવર્તિનરક ઉપપદ્યતે । અન્યત્ર ચ સવ્યાબાધ્યે ઽકુશલ વિપાકાયતને સમુપપદ્યતે યદિ વા તિર્યઞ્ચ એકત્યાઃ પ્રેતા વા । એતદ્વિપરીતં દ્વિતીયં કર્મ । યેન કર્મણા અવ્યાબાધ્યે લોક ઉપપદ્યતે યથા રૂપારૂપ્યધાત્વોઃ કામધાતૌ ચ દેવા મનુષ્યા એકત્યાઃ । કૃષ્ણશુક્લવ્યામિશ્રં કર્મ તૃતીયમ્ । યેન કર્મણા સમુત્પદ્યતે સવ્યાબાધ્યે ઽવ્યાબાધ્યે ચ લોકે યદિ વા તિર્યઞ્ચઃ પ્રેતા દેવા મનુષ્યા એકત્યાઃ । ચતુર્થમનાસ્રવં કર્મ ત્રીણિ કર્માણિ ક્ષપયતિ ।
યત્ કર્મલોકદ્વયવિગર્હિતં ઇહ વિગર્હિતમમુત્ર ચ વિગર્હિતમ્ । તત્ પાપં કર્મ પુરુષઃ કૃત્વા તમસિ પતિતઃ સન્ ન યશઃ શ્રુતવાન્ ભવતીતિ કૃષ્ણમિત્યુચ્યતે । ઇહ દુઃખમમુત્ર દુઃખમિત્યધ્વદ્વયે ઽપિ દુઃખવિષમિતિ કૃષ્ણમ્ । (પૃ) ઇદં કર્મ કિમિતિ સવ્યાબાધ્યલોકજનકમ્ । (ઉ) નિમિત્તક્રમેણાકુશલં કૃત્વા ન ચિત્તં પરિતપતિ । અન્તરાલે ચાકુશલવ્યાવર્તકં કુશલં નાસ્તિ । ઇદં કર્મ સવ્યાબાધ્યલોકજનકમ્ । મિથ્યાદૃષ્ટિચિત્તેન હિ ક્રિયન્તે ઽકુશલાનિ । અકુશલક્રિયા ચ ગુરુજનેષુ યન્માતાપિતૃષુ અન્યેષુ સજ્જનેષુ ચ । સત્ત્વાનામહિતં કૃત્વા ન કિઞ્ચિદપિ કૃપાં કરોતિ । યથા સત્ત્વાન્ હન્તિ સમસ્તં તદ્ધનં વાપહરતિ । કારાગારે વા બધ્વા પુનરાહારમપિ નિષેધયતિ । ગુરુતરં વા તાડયતિ । તેન ન ભવતિ સુખાન્તરમપિ । એવમાદિ કર્મ એકાન્તસવ્યાબાધ્યલોકજનકમ્ ।

શુક્લં શુક્લવિપાકં કર્મેતિ । યઃ કશ્ચિદેકાન્તતઃ કુશલાન્યુપચિનોતિ । અકુશલવાંશ્ચ ન ભવતિ । તત્કર્મદ્વયાતિશયબલં મહત્તમમ્ । નાન્યત્તદતિશેતે । ન કૃષ્ણવિપાકં પ્રતિસંવેદયતઃ શુક્લવિપાકસ્ય પ્રસઙ્ગો ઽસ્તિ । નાપિ શુક્લવિપાકં પ્રતિસંવેદયતઃ કૃષ્ણવિપાકસ્ય પ્રસઙ્ગઃ । કસ્માત્ । સર્વે સત્ત્વાઃ કુશલમકુશલઞ્ચોપચિન્વન્તિ । કર્મબલસ્ય પરસ્પરમાવરણત્વાન્ન યુગપત્પ્રતિસંવેદયન્તે । યથા દ્વયોર્મલ્લયો બલીયાનગ્રે વિનિપાતયતિ [દુર્બલમ્] । તૃતીયં કર્મ દુર્બલં કુશલાકુશલવ્યામિશ્રત્વાત્ તદ્વિપાકં યુગપત્પ્રતિસંવેદયતે । અન્યોન્યં સ્પર્ધિત્વાત્ ।
(પૃ) કેચિદાહુઃ- યદકુશલં કર્મ દુર્ગતૌ વિપાકપ્રતિસંવેદકં તદાદ્યં કર્મ । યદ્રૂપધાતુપ્રતિસંયુક્તં કુશલં તત્ દ્વિતીયં કર્મ । યત્ કામધાતુપ્રતિસંયુક્તં દેવમનુષ્યેષુ વ્યામિશ્રવિપાકપ્રતિસંવેદકં તત્ તૃતીયં કર્મ । અનાવરણમાર્ગે સપ્તદશશૈક્ષચેતના ચતુર્થં કર્મ ઇતિ । કથમયમર્થઃ સ્યાત્ । (ઉ) ભગવાન્ સ્વયમવોચદેષાં કર્મણાં લક્ષણમ્ । યદુત એકત્યઃ સવ્યાબાધ્યં કાયસંસ્કારમભિસંસ્કરોતિ, સવ્યાબાધ્યં વાક્સંસ્કારમભિસંસ્કરોતિ, સવ્યાબાધ્યં મનઃ સંસ્કારમભિસંસ્કરોતિ । સ સવ્યાબાધ્યં કાયસંસ્કારમભિસંસ્કૃત્ય સવ્યાબાધ્યં વાક્સંસ્કારમભિસંસ્કૃત્ય સવ્યાબાધ્યં મનઃસંસ્કારમભિસંસ્કૃત્ય સવ્યાબાધ્યે લોકે ઉત્પદ્યતે । તત્ર સવ્યાબાધ્યે લોક ઉત્પન્નં સન્તં સવ્યાબાધ્યાઃ સ્પર્શાઃ સ્પૃશન્તિ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે યત્ સત્ત્વાનાં કૃષ્ણદુઃખલોકોત્પાદકં તદાદ્યં કર્મેતિ । રૂપારૂપ્યધાત્વોસ્તુ એકાન્તસુખવેદનૈવ । કામધાતુકદેવમનુષ્યા અપ્યેકાન્તસુખવેદિનઃ । યથોક્તં સૂત્રે- સુખિનાં મનુષ્યાણામપિ સન્તિ ષટ્ સ્પર્શા ઇતિ । દેવમનુષ્યૈરનુભૂયમાના વિષયા યેન અમનોરૂપા ન ભવન્તિ તત્ દ્વિતીયં કર્મ । કૃષ્ણશુક્લવ્યામિશ્રસમુદાચરણં તૃતીયં કર્મ । સર્વાણ્યનાસ્રવકર્માણિ કર્માણાં ક્ષયાય સંવર્તન્તે । મિથો વિરોધાત્ । ન સપ્તદશશૈક્ષચેતનામાત્રં ચતુર્થં કર્મ ।
(પૃ) અનાસ્રવં વસ્તુતઃ શુક્લમ્ । કસ્માદશુક્લમિત્યુચ્યતે । (ઉ) તત્ શુક્લલક્ષણાદ્ભિન્નમ્ । ન દ્વિતીયશુક્લકર્મસમાનમ્ । અસ્માદતિશયિતમશુક્લસ્ય, તદનપેક્ષત્વાત્ । યથા રાજ્ઞશ્ચક્રવર્તિનઃ સુવિશુદ્ધાતિક્રાન્તદેવમાનુષચક્ષુઃ સમ્પત્ । વસ્તુતસ્તુ તન્માનુષમેવ ચક્ષુઃ । અન્યપુરુષાતિશાયિત્વાદતિમાનુષમિત્યુચ્યતે । તથા તત્કર્માપિ અન્યશુક્લકર્માતિશાયિત્વાદશુક્લમિત્યુચ્યતે । કેચિદાહુઃ- અકૃષ્ણં શુક્લવિપાકં કર્મેતિ વક્તવ્યમિતિ । તત્ત્વદુષ્ટમ્ । નિર્વાણઞ્ચ ન શુક્લમ્ । અતસ્તત્કર્માશુક્લમિતિ વાચ્યમ્ । વક્તવ્યઞ્ચાકૃષ્ણમશુક્લમિતિ । કસ્માત્ । નિર્વાણં હ્યધર્મઃ । નિર્વાણાર્થત્વાત્તત્કર્માકૃષ્ણમશુક્લમ્ । લોકે શ્લાધ્યતરં સાસ્રવં કુશલં કર્મ શુક્લમિત્યુચ્યતે । ચતુર્થં કર્મ તત્કર્મ વ્યાવર્તયતીતિ અશુક્લમ્ । તસ્ય કર્મણો ઽકૃષ્ણલક્ષણત્વાદશુક્લલક્ષણતાપિ પ્રાપ્યતે । વિપાકસ્ય શુક્લત્વાત્કર્મ શુક્લમિત્યાખ્યાયતે । ઇદં કર્મ ત્વવિપાકમિત્યતો ન શુક્લમિત્યાખ્યાયતે ॥
ચતુઃકર્મવર્ગઃ સપ્તોતરશતતમઃ ।
108 પઞ્ચાનન્તર્યવર્ગઃ
[એત]ત્કાયસમનન્તરં વિપાકો વેદ્યત ઇત્યાનન્તર્યમિત્યુચ્યતે । યદિ દૃષ્ટ એવ ધર્મે વેદ્યતે તદા સવ્યાબાધવિપાકો લઘુર્ભવતિ । તસ્ય ગુરુત્વાત્ક્રમેણ ક્ષિપ્રં વા અવૈવર્તિકે નરકે પતતિ । ત્રીણ્યાનન્તર્યાણિ પુણ્યક્ષેત્રગુણગૌરવાદાનન્તર્યાણીત્યુચ્યન્તે યદુત સઙ્ઘભેદઃ તથાગતશરીરે દુષ્ટચિત્તેન લોહિતોત્પાદનમર્હદ્વધઃ । માતૃપિતૃવધ આનન્તર્યમકૃતજ્ઞત્વાત્ । તદાનન્તર્યં મનુષ્યગતાવેવ સમ્ભવતિ । નાન્યગતિષુ । મનુષ્યાણામેવ વિવેકજ્ઞાનવત્ત્વાત્ । (પૃ) અન્યેષામાર્યજનાનાં વધ આનન્તર્યં લભતે ન વા । (ઉ) આર્યજનાનાં વધિતા પ્રાયો નરકે પતતિ । યસ્ત્વર્હન્તં હન્તિ સો ઽવશ્યં નરકે પતેત્ । યસ્તથાગતં તાડયતિ ન તુ લોહિતમુત્પાદયતિ સ ગુરુતરં પાપં લભતે । ઇચ્છયા ભગવત્યાઘાતાત્ ।
(પૃ) યદ્યેકમાનન્તર્યં કરોતિ । તદા નરકે પતતિ । યદિ દ્વે ત્રીણિ વા કરોતિ । તદા એકસ્મિન્નેવ કાયે વિપાકવેદના ક્ષીયતે ન વા । (ઉ) પાપાનાં પ્રાચુર્યાત્ સ ચિરં ગુરુતરદુઃખાન્યનુભવતિ । તતશ્ચ્યુતઃ પુનસ્તત્રૈવ જાયતે । (પૃ) સઙ્ઘભેદે કથં ગુરુતરં ભવતિ [પાપમ્] । (ઉ) યદ્યધર્મમધર્મતો જ્ઞાત્વા ઇમં ધર્મં ધર્મતો જાનાતિ । એવંમનસ્કારો ગુરુતરો ભવતિ । યદ્યધર્મં ધર્મમિતિ વદતિ ધર્મઞ્ચાધર્મમિતિ । નેદં પૂર્વવત્ । યત્ કશ્ચિત્ બુદ્ધાત્સઙ્ઘં પ્રભિદ્ય આત્માનં પ્રશંસતિ મહાન્ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં પૂજ્ય ઇતિ । ઇદમપિ ગુરુતરમ્ । (પૃ) યઃ પ્રાકૃતજનભેદ્યઃ, નાયમાર્યઃ । [તદ્ભેદઃ] કિમિતિ ગુરુતરં પાપમ્ । (ઉ) સદ્ધર્મસ્ય વિઘ્નિતત્વાદ્ગુરુ ગુરુતરં પાપમ્ ।
(પૃ) સઙ્ઘધર્મભેદઃ કદા ભવતિ । (ઉ) ધર્મે ઽચિરપ્રતિષ્ઠિતે નૈકામપિ રાત્રિમતિવાહયતિ સ્મ । બ્રહ્માદયો દેવાઃ શાલિપુત્રાદિમહાશ્રાવકાઃ પુનઃ [સઙ્ઘં] સમીચક્રુઃ । કેચિદાહુઃ ઇમાનિ પઞ્ચ ભિક્ષુશતાનિ પૂર્વાધ્વનિ પરાન્ વિઘ્નયન્તઃ કુશલમૂલમાર્ગલબ્ધાસ્તત્પ્રત્યયમિદાનીં તદ્વિપાકં વિન્દન્ત ઇતિ । પ્રાકૃતા લઘુચલચિત્તત્વાત્સુભેદ્યાઃ । યો લૌકિકાનાત્મશૂન્યતામાત્રં લબ્ધવાન્ તસ્ય ચિત્તમેવાભેદ્યમ્ । કઃ પુનર્વાદો ઽનાસ્રવં [ચિત્તમ્] । ચિત્તગતામિધ્યાત્વાત્ સઙ્ઘભેદપ્રત્યયં કરોતિ । અતઃ પુણ્યાર્થી સન્ ત્યજેદભિધ્યામ્ ॥
પઞ્ચાનન્તર્યવર્ગો ઽષ્ટોત્તરશતતમઃ ।
109 પઞ્ચશીલવર્ગઃ
ભગવાનાહ- ઉપાસકસ્ય પઞ્ચશીલાનીતિ । (પૃ) કેચિદ્વદન્તિ- સમાદાનસમન્વિતસ્તુ શીલસંવરં લભતે ઇતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) સમાત્તબહ્વલ્પત્વવશાત્સંવરં લભતે નાવશ્યં પઞ્ચમાત્રાણિ ગૃહ્ણાતિ । (પૃ) આપ્તિવિરત્યાદયઃ કસ્માન્ન શીલમ્ । કેવલં પ્રાણાતિપાતવિરત્યાદય ઉચ્યન્તે । (ઉ) સપરિબારત્વાત્ । (પૃ) કસ્માન્નોચ્યતે કામચારવર્જનમ્ । કામમિથ્યાચારવિરતિઃ કેવલમુચ્યતે । (ઉ) અવદાતવસનાનામાવસથે લોકવ્યવહારસ્ય સદા દુષ્પરિહારત્વાત્ । સ્વભાર્યાગમનઞ્ચ નાવશ્યં દુર્ગતિષુ પાતયતિ । યથા સ્રોતઆપન્નાદયો ઽપીમં ધર્મમાચરન્તિ । અતો નોક્તં કામચારવર્જનમ્ ।
(પૃ) પૈશુન્યાદિવિરતિઃ કસ્માન્ન શીલમ્ । (ઉ) વસ્ત્વિદમતિસૂક્ષ્મં દુષ્પરિપાલમ્ । પૈશુન્યાદિર્મૃષાવાદસ્યાઙ્ગમ્ । યદિ મૃષોચ્યતે તદા સામાન્યતઃ [પૈશુન્ય]મુક્તમેવ । (પૃ) કિં મદ્યપાનં પ્રકૃતિસાવદ્યમ્ । (ઉ) ન । કસ્માત્ । મદ્યપાનસ્ય સત્ત્વાવ્યાબાધાત્કેવલં પાપહેતુઃ । યો મદ્યં પિબતિ સો ઽકુશલદ્વારમપાવૃણોતિ । અતો મદ્યપાનં યઃ શાસ્તિ સ પાપાઙ્ગં લભતે । સમાધ્યાદિકુશલધર્માણાં વિઘ્નકૃત્ત્વાત્ । યથા તરુષણ્ડો ઽવશ્યં ભિત્ત્યાવરણાર્થઃ । એવમિમે ચત્વારો ધર્માઃ પ્રકૃતિસાવદ્યાઃ । તદ્વિરતયઃ પ્રકૃતિપુણ્યાનિ । તત્પાલનાયૈતન્મદ્ય [સંવર]શીલં યોજ્યતે ॥
પઞ્ચશીલવર્ગો નવોત્તરશતતમઃ ॥
110 ષટ્કર્મવર્ગઃ

ષડ્વિધં કર્મ- નરક[વેદનીય]વિપાકં કર્મ, તિર્યગ્યોનિ[વેદનીય]વિપાકં કર્મ, પ્રેત[વેદનીય]વિપાકં કર્મ, મનુષ્ય[વેદનીય]વિપાકં કર્મ, દેવ[વેદનીય]વિપાકં કર્મ, અસમાધિવેદનીયવિપાકં કર્મ ઇતિ । (પૃ) કાનીમાનિ । (ઉ) નરકવેદનીયવિપાકં કર્મેતિ ( સ્સ્સ્_260 ) યથા ષટ્પાદાભિધર્મે લોકપ્રજ્ઞપ્તૌ વિસ્તૃતમ્ । પ્રાણાતિપાતપાપેન નરકં ભવતિ । યથોક્તં સૂત્રે- યઃ પ્રાણાતિપાતનિરતઃ સ નરક ઉત્પદ્યતે । યો મનુષ્યેષુ ભવતિ સો ઽલ્પાયુર્વિન્દતે । ઇતિ । એવં યાવન્મિથ્યાદૃષ્ટિ [વક્તવ્યમ્] ।
(પૃ) જાનીમ એવ દશાકુશલકર્મપથૈર્નરકવિપાકં વિન્દતે । તિર્યક્પ્રેતમનુષ્યગતિર્વોત્પદ્યત ઇતિ । ભવાંસ્તુ કેવલમાહ નરકેષુ મનુષ્યેષુ વોત્પદ્યત ઇતિ । ઇદાનીં વિશિષ્ય વક્તવ્યં કિં કર્મ નરકવિપાકમાત્રવેદકમિતિ । (ઉ) તદેવ પાપકર્મ ગુરુતરં સત્ નરકવિપાકવેદકમ્ । યદ્યલ્પં લઘુ તદા તિર્યગાદિવિપાકવેદકમ્ । યઃ સમ્પન્નત્રિવિધમિથ્યાચારઃ તસ્ય નરકં ભવતિ । અસમ્પન્નાન્યકર્મણઃ તિર્યગાદયો ભવન્તિ । અતશ્ચ ગુરુતરપાપક્રિયાયાં નરકં ભવતિ । શીલભેદિના દૃષ્ટિભેદિના ચ કૃતમકુશલં કર્મ નરકાય ભવતિ । ચિત્તભેદચર્યાભેદાકુશલે ઽધિચિત્તો યસ્તત્કૃતમકુશલં કર્મ નરકાય ભવતિ । યો ઽકુશલં કર્મ કૃત્વા અકુશલસ્યાનુચરો ભવતિ । તસ્ય નરકં ભવતિ । આર્યેષુ યો ઽકુશલં કર્મ કરોતિ । તસ્ય નરકં ભવતિ । અકુશલં કર્મ કુર્વતો ઽકુશલં કર્મોપચીયતે । યથા કશ્ચિદકુશલં કર્મ કૃત્વા પશ્ચાત્પ્રીયા પ્રશંસન્ ન પરિત્યક્તુમિચ્છતિ । તસ્ય નરકં ભવતિ । યો વિદ્વેષવ્યાપાદચિત્તેન પાપકં કરોતિ । તસ્ય નરકં ભવતિ । યો ઘનાર્થં [પાપં] કરોતિ । સ વિપાકાન્તરં વેદયતે । મિથ્યાદૃષ્ટિચિત્તેનાકુશલં કર્મ કુર્વતો નરકં ભવતિ । શીલદૂષિણા કૃતં પાપકર્મ નરકાય ભવતિ । અહ્રીકેણાપત્રપેણ કૃતં પાપકર્મ નરકાય ભવત્તિ । અકુશલસ્વભાવેન જનેન કૃતં પાપકર્મ નરકાય ભવતિ । તદ્યથા ક્લિન્ના ભૂમિરલ્પવૃષ્ટાપિ કર્દમં સાધયતિ । સદાકુશલ કર્મચારિણા કૃતમકુશલં કર્મ નરકાય ભવતિ । યઃ સમ્ભ્રમકારણં વિના [સસંભ્રમ]મકુશલં કર્મ કરોતિ । તસ્ય નરકં ભવતિ । યો ઽનાત્મશૂન્યતાઙ્ગમન્યત્રાભિનિવેશાન્ન લભતે । તેન કૃત પાપકર્મ નરકાય ભવતિ । યઃ કાયેન શીલં મનસા ચ પ્રજ્ઞાં નાભ્યસ્યતિ । તેન કૃતમકુશલં કર્મ નરકાય ભવતિ । પ્રાકૃતેન કૃતમકુશલં કર્મ નરકાય ભવતિ । કસ્માત્ । ન હ્યયં પ્રજાનાતિ સ્કન્ધધાત્વાયતનદ્વાદશનિદાનાદીનિ । અજ્ઞાનાદકાર્યં કુર્યાત્ । કાર્યઞ્ચ ન કુર્યાત્ । અવાચ્યં વદેત્ । વાચ્યઞ્ચ ન વદેત્ । અનનુસ્મરણીયમનુસ્મરેત્ । અનુસ્મરણીયઞ્ચ ( સ્સ્સ્_261 ) નાનુસ્મરેત્ । તેન કૃતં પાપમલ્પમપિ નરકાય ભવતિ । યો ન પશ્યત્યકુશલસ્યાદીનવમ્ । સ ગુરુકં પાપકર્મ કૃત્વા નરકવિપાકં વેદયતે । યઃ પાપં કૃત્વા ન કુશલં પ્રતિશ્રયતે । તસ્ય નરકં ભવતિ । યથાધમર્ણો ન રાજાનં શરણીકરોતિ । તદોત્તમર્ણો ઽવકાશભાગ્ભવતિ । યસ્ય કુશલં કર્મ દુર્બલમ્ । તેન કૃતમલ્પમપિ પાપં નરકાય ભવતિ । યથા કસ્યચિત્કાયે પાચનશક્તિરલ્પા । સ દુષ્પરિપાચનમાહારં ભુઙ્ક્ત્વા ન પરિપક્તું શક્નોતિ । અકુશલકર્મવ્યામિશ્રમકુશલમાત્રમાચરતો નરકં ભવતિ । યથા કશ્ચિચ્ચૌર્યં કૃત્વા લઘુતરં ગુરુતરં વા બધ્યતે । યઃ સર્વકુશલમૂલવિવિક્તઃ યથા હસ્તિના યુધ્યમાનઃ [તસ્ય] હસ્તં ન પરિરક્ષતિ । તત્પુરુષકૃતં પાપં નરકાય ભવતિ । યો હીનધર્મમાચરન્ હીનાચાર્યાચ્છિક્ષાં સમાદત્તે । તેન કૃતં પાપં નરકાય ભવતિ । યથા દરિદ્રો ઽધર્મણ આહ્રિયતે । યો ઽકુશલં સદા વર્ધયતિ અધમર્ણસ્યેવ વૃદ્ધિમ્ । તદ્યથા સૌનકપુત્રવ્યાધાદયઃ । તેષાં કર્મ નરકાય ભવતિ । ગણ્ડસ્યાન્તઃ સ્રાવવત્ પાપસ્ય મ્રક્ષણે નરકં ભવતિ । યો દીર્ઘકાલં ચિત્તગતમકુશલં ન સહસા નિયચ્છતિ । તસ્ય નરકં ભવતિ । યથા ચિકિત્સાયૈ દત્તં વિષમેવ પુરુષં હન્તિ । યઃ સ્વયમકુશલં કૃત્વા પરાનપિ શાસ્તિ । તેન બહૂનાં સત્ત્વાનાં દુઃખોપાયાસદ્વારસ્યોદ્ધાટનાન્નરકં ભવતિ । યથા રાષ્ટ્રપાલા બહવો વિજ્ઞાઃ પૂર્ણાદિવદકુશલમિથ્યાચારમાચરન્તોન્યાન્યપિ બહૂન્ શિક્ષયન્તિ । યચ્ચ કૃતં કર્મ ભૂયસા સત્ત્વાનાં બ્યાબાધાય ભવતિ યથા વનદાહાદિ । બહૂનાં શાસનં યેન અધર્મે તે પતન્તિ । યથા કેદારવ્યાધાદયઃ । યો ઽકુશલકર્મણા જીવતિ યથા ચોરામાત્યસૂનિકવ્યાધાદયઃ । અત્યન્તશીલદૂષિણા કૃતં પાપકર્મ નરકાય ભવતિ । યદામરણં ન ત્યજન્તિ તદત્યન્તમિત્યુચ્યતે । યથાહ ગાથા-
યસ્યાત્યન્તદૌઃશીલ્યં માલુઃસાલમિવાતતા ।
કરોતિ સ તથાત્માનં યથૈનં ઇચ્છન્તિ દ્વિષઃ ॥ ઇતિ ।
અવસ્તુ કુપ્યતિ । અનેન કોપેન યત્પાપં કરોતિ । તન્નરકાય ભવતિ । યસ્તુ સવસ્તુ કુપ્યસ્તિ । તત્કૃતં પાપં ન તાદૃશં ભવતિ । યો દ્વેષેણ કર્મ કરોતિ । અસ્ય ગુરુસંયોજનત્વાન્નરકં ભવતિ । યથોક્તં સૂત્રે- દ્વેષઃ પાપીયાનપિ સુનિગ્રહ ઇતિ । યો ઽકુશલચિત્તસ્વભાવઃ તસ્ય નરકં ભવતિ । યત્ હેતુપ્રત્યયૈઃ પાપં કર્મ કરોતિ તદણીયો ભવતિ । યઃ પ્રમાદાય વ્યુત્સૃષ્ટઃ તેન કૃતમશુભં કર્મ નરકાય ભવતિ । યો વિજ્ઞૈઃ પરિપાલિતો ભવતિ સ દેવેષૂત્પદ્યતે । વાસવયક્ષે આયુષો ઽન્તે મ્રિયમાણે શારિપુત્રઃ તદન્તિકમાગતઃ । સો ઽકુશલેન્દ્રિયેણ શાલિપુત્રમભિસભીક્ષ્ય નાન્યથાભૂત્ । પુરત આગતં મન્દમાહૂય પુનરૌચ્છ્વસત્ । ( સ્સ્સ્_262 ) શારિપુત્રપ્રભાસ્વરમાહાત્મ્યમવલોક્યાચિન્તયત્ અયં મહાત્મા ન હન્તવ્ય ઇતિ વિશુદ્ધચિત્તેન સપ્તકૃત્વઃ શારિપુત્રમૂર્ધ્વમધો વ્યવાલોકયત્ । અનેનૈવ હેતુના સપ્તકૃત્વો દેવેષૂદપદ્યત । સપ્તકૃત્વો મનુષ્યેષુ ચોદપદ્યત । અથ પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગમલભત । યથા ચાઙ્ગુલિમાલઃ પાપકં કર્મ બહુકૃત્વા માતર[મપિ]હન્તુમૈચ્છત્ । ભગવાન્ તત્કુશલાભિજ્ઞત્વાત્ તસ્ય વિમુક્તિં પ્રાપયતિ સ્મ । યથા ચ કશ્ચિદ્દાનપતિ રગ્નિઘાદવિષાન્નભોજનૈર્મધ્યે [ગૃહં] હન્તુમૈચ્છત્ । ભગવાન્ તત્કુશલાભિજ્ઞત્વાત્ તસ્ય વિમુક્તિં પ્રાપયત્ । એવમાદયઃ પુરુષાઃ અકુશલકર્મકા અપિ ન નરકે પતન્તિ । અત ઉક્તં યઃ પ્રમાદાય વ્યુસૃષ્ટઃ તેન કૃતં પાપં કર્મ નરકાય ભવતીતિ ।

યઃ સમુચ્છિન્નકુશલમૂલો દેવદત્તાદિવત્પુનરચિકિત્સ્યો ભવતિ । તદ્યથા કશ્ચિદ્રોગી દૃષ્ટમરણનિમિત્તઃ । તેન કૃતં પાપં નરકાય ભવતિ । યઃ કુશલં કર્તુમગણયન્ મ્રિયમાણો દુરુત્પાદકુશલચિત્તો ભવતિ । સ ચિત્તપરિતાપાન્નરકે પતતિ । યો મ્રિયમાણો મિથ્યાદૃષ્ટિ ચિત્તમુત્પાદયતિ । સ પૂર્વાકુશલહેતુકં મિથ્યાદૃષ્ટિ પ્રત્યયઞ્ચ નરકે પતતિ । એવં બહૂનિ કર્માણિ નરકવિપાકાય ભવન્તિ । આભિધર્મિકા વદન્તિ- સર્વાણ્યકુશલાનિ નરકનિદાનાનીતિ । એભ્યો ઽકુશલેભ્યો ઽન્યૈસ્તિર્યગાદિષૂત્પદ્યન્તે । યથોક્તં સૂત્રે- ભગવાન્ ભિક્ષૂનામન્ત્ર્યાવોચત્- યાન્ સત્ત્વાન્ પશ્યથ કાયિકમિથ્યાચારાન્ વાચિકમિથ્યાચારાન્ માનસિકમિથ્યાચારાન્ તાન્ જાનીત નરકપ્રેક્ષકાનિતિ ।
(પૃ) નરકવિપાકં કર્માધિગતમ્ । કિં પુનસ્તિર્યગ્વિપાકં કર્મ । (ઉ) યઃ કુશલવ્યામિશ્રમકુશલં કર્મ કરોતિ । સ તતઃ તિર્યક્ષુ પતતિ । અનુશયસંયોજનૌત્કટ્યાચ્ચ તિર્યક્ષુ પતતિ । યથા કામરાગૌત્કટ્યાચ્ચટકપારાવતચક્રવાકાદિષૂત્પદ્યતે । દ્વેષૌત્કટયાત્સર્પવૃશ્ચિકાદિષૂત્પદ્યતે । મોહૌત્કટ્યાત્ વરાહાદિષૂત્પદ્યતે । મદૌત્કટ્યાત્ સિંહવ્યાઘ્રશ્વાપદાદિષૂત્પદ્યતે । ઔદ્ધત્યચાઞ્ચલ્યૌત્કટ્યાન્મર્કટાદિષૂત્પદ્યતે । ઈર્ષ્યામાત્સર્યૌત્કટ્યાત્ શ્વાદિષૂત્પદ્યતે । એવમાદીનામન્યેષામપિ ક્લેશાનામૌત્કટ્યાન્નાનાતિર્યક્ષૂત્પદ્યતે । યઃ કશ્ચિદ્દાનભાગી ભવતિ । સ તિર્યક્ષૂત્પન્નો ઽપિ સુખમનુભવતિ । સુવર્ણપક્ષગરુડહસ્ત્યશ્વાદયઃ । વાચિકકર્મણો વિપાકો ભૂયસા તિર્યક્ષુ પતનમ્ । યથા કશ્ચિત્કર્મવિપાકમજ્ઞાત્વા શ્રદ્ધયા ચ નાનાવાક્કર્મ તથા કરોતિ યથા વદન્તિ અયં પુરુષો મર્કટવદતિચપલ ઇતિ । સ મર્કટેષૂત્પદ્યતે ।
યદ્વદન્તિ વાયસવદાહારલોલુપઃ । શ્વબુક્કવદ્ભાષતે । અજવરાહવદ્ધાવતિ । ગર્દભવચ્છબ્દાયતે । ઉષ્ટ્રવત્ યાતિ । હસ્તિવદાત્માનમુન્નમયતિ । મત્તબલીવર્દવદશુભયતિ । ચટકવદ્યભતિ । વિડાલવત્સારજ્યતિ । શૃગાલવદ્વઞ્ચયતિ । કૃષ્ણોરભ્રવજ્જડો ભવતિ । ગોવત્ દ્રોણબહુલો ભવતિ । એવમાદ્યકુશલં વાચિકં કર્મ કૃત્વા યથાકર્મ વિપાકં વેદયતે । સત્ત્વાઃ સુખલોભાન્નાનાપ્રણિધાન્યુત્પાદયતિ । તદ્યથા કામસુખરાગે સતિ પક્ષિષૂત્પદ્યતે । યો નાગગરુડાદીનાં શક્તિબલં શ્રુત્વા પ્રણિદધાતિ સ તત્રોત્પદ્યતે । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- યો નિબિડસ્થાને મ્રિયમાણઃ પ્રણિદધાતિ વિપુલં સ્થાનં લભ ઇતિ । સ પક્ષિષૂત્પદ્યતે । યઃ પરિતર્ષિતો મ્રિયતે સ જલાર્થિતયા જલેષૂત્પદ્યતે । ક્ષુધિતો મ્રિયમાણો ઽન્નરાગાર્દ્વચઃ કુટ્યામુત્પદ્યતે ।
વ્યોમાહાત્ લઘુ કર્માણિ કુર્વન્ વ્યામિશ્રકુશલત્વાત્ મક્ષિકાલીક્ષાકૃમિકીટાદિષૂત્પદ્યતે । યઃ પરાનુપદિશન્ અસદ્ધર્મે પાતયતિ સો ઽવિદ્વત્પદ ઉત્પદ્યતે । અન્ધો જાયતે । મૃત્વા ચ શવે કૃમિર્ભવતિ । વ્યામિશ્રકર્માચરણાચ્ચ તિર્યક્ષૂત્પદ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે- તિર્યઞ્ચો નાનાચિત્તવશાન્નાનાકારાનનુપ્રાપ્નુવન્તિ ઇતિ । યસ્તૃણમદ્યામ્ ઇતિ કર્મ કરોતિ । યથા કશ્ચિન્મિથ્યા વદતિ અહં મન્ત્રાનધ્યેમીતિ । યો વા ઇદમન્નમત્ત્વા તૃણમદ્ભીતિ પ્રકટયતિ । અથ વા વદતિ મૃદં ભક્ષયામીત્યેયમાદિ । યશ્ચ કશ્ચિદ્વાક્પારૂષ્યેણાધિક્ષિપતિ । કિં તૃણમનત્ત્વા મૃદં ભક્ષયસીતિ । સો ઽભિલાપવશાત્તૃણમૃદાદિભક્ષકેષૂપપત્તિં વેદયતે । અવિશુદ્ધદાનામાચારન્ તૃણાદિભક્ષકેષુ વિપાકં વેદયતે । ય ઋણમાદાય ન પ્રત્યર્પયતિ । સ ગવાજકૃષ્ણમૃગાશ્વગર્દભાદિષુ પતિત્વા ઋણરાત્રીર્યાપયતિ । એવમાદિકર્મણા તિર્યક્ષુ પતતિ ।
(પૃ) તિર્યદ્વિપાકં કર્મ પરિજ્ઞાતમ્ । કેન કર્મણા પ્રેતેષુ પતતિ । (ઉ) અન્નપાનાદિષુ સઞ્જાતમત્સરલોભચિત્તઃ સન્ પ્રેતેષુ પતતિ । (પૃ) યદિ કશ્ચિત્સ્વદ્રવ્યં ન દદાતિ । કસ્માત્સ પાપભાગ્ભવતિ । (ઉ) અયં કદર્યો યદિ કશ્ચિદ્યાચનાં કરોતિ । સાપેક્ષત્વાત્તસ્મૈ કુપ્યતિ । અનેનાવદ્યેન પ્રેતેષૂત્પદ્યતે । સ કૃપણઃ યાચનાં કુર્વતિ કસ્મિંશ્ચિત્ નાસ્તીતિ વદન્ અનૃતવાદિત્વાત્પ્રેતેષુ પતતિ । સ ચિરાત્કદર્યસંયોજનામભ્યસ્યતિ । પરસ્ય હિતલાભં દૃષ્ટ્વા ઈર્ષ્યાસૂયાચિત્તમુત્પાદયતિ । અતઃ પ્રેતેષુ પતતિ । કદર્યો ઽયં દાનચારિણં પરં દૃષ્ટ્વા તં દાનપતિં દ્વિપ્યતિ । યાચકો ઽયં લાભાભ્યાસાન્મત્તો ઽવશ્યં યાચેતેતિ । ચિરાદારભ્ય કદર્યચિત્તવાસનયા ન સ્વયં દદાતિ પરમપિ નિષેધતિ । યત્કિઞ્ચિદસ્તિ વિહારે સઙ્ઘદ્રવ્યં યજ્ઞે ચ બ્રાહ્મણદ્રવ્યમ્ । ( સ્સ્સ્_264 ) તત્ કશ્ચિત્ સ્વયં કેવલમભિલષતિ ન પરસ્ય દાતુમિચ્છતિ । અતઃ પ્રેતેષુ પતતિ । યઃ પરસ્યાન્નપાનમપહરતિ નાશયતિ વા । સ નિરશનસ્થાન ઉત્પદ્યતે । યો દાનપુણ્યવિગતઃ સ તદુપપત્ત્યાયતને વિપાકાલાભી તતો યાચકાધિક્ષેપકર્મણો દુઃખં તત્રૈવાનુભવતિ । અયં કૃપણઃ ક્ષુત્તૃષ્ણાર્દિતં પરં દૃષ્ટ્વા નિર્દયચિત્તો ભવતિ । અતો યત્રોત્પદ્યતે તત્ર સદા ક્ષુત્તૃષ્ણામનુભવતિ । યથા દયયા દેવેષૂત્પદ્યતે । તથા દ્વેષોપનાહાભ્યાં દુર્ગતાવુત્પદ્યતે । બન્ધુપરિવારપ્રિયજનેષુ સુપ્રતિષ્ઠિતે દેશે ચ પરમાસક્તત્વાત્કલિઙ્ગાદિપ્રેતેષૂત્પદ્યતે, રાગતૃષ્ણાપ્રત્યયત્વાત્ । એવમાદિ યથા વિસ્તૃતં કર્મવિપાકસૂત્રે ।
(પૃ) પરિજ્ઞાતાનિ ત્રીણિ દુર્ગતિવિપાકાનિ । કેન કર્મણા દેવેષૂત્પદ્યતે । (ઉ) યો દાનસંવરકુશલાદિકર્માભ્યસ્યતિ । સ ઉત્તમઃ સન્ દેવેષૂત્પદ્યતે । અધમઃ સન્ મનુષ્યેષૂત્પદ્યતે । યશ્ચ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ સ મનુષ્યેષૂત્પદ્યતે । મનુષ્યધર્મમાચરતીતિ મનુષ્યઃ । વ્યામિશ્રકુશલકર્મણા ચ મનુષ્યેષૂત્પદ્યતે । તત્કર્મ [ત્રિવિધ]મુત્તમં મધ્યમમધમમિતિ । એકાગ્રતાનૈકાગ્રતા વિશુદ્ધમવિશુદ્ધમિત્યાદિ । કેનેદં જ્ઞાયતે । મનુષ્યાણાં નાનાવિભાગશ્રેણીનાં વૈષમ્યાત્ । યથોક્તં સૂત્રે- પ્રાણાતિપાત્યલ્પાયુષ્કો ભવતિ । ચૌર્યે દરિદ્રઃ । કામમિથ્યાચારે હીનાસત્કુલઃ । મૃષાવાદે સદા પરિભાષ્યતે । પૈશુન્યે કુલપાંસુલઃ । પારુષ્યે સદા પરુષશબ્દં શૃણોતિ । સંમ્ભિન્નપ્રલાપે જનાનામશ્રદ્ધેયઃ । રાગેર્ષ્યાયાં કામચારબહુલઃ । ક્રોધે દુઃખભાવભૂયિષ્ઠઃ । મિથ્યાદૃષ્ટૌ મોહબહુલઃ । માને ઽવરજન્મા । આત્મન ઉન્માને ખર્વઃ । ઈર્ષ્યાયામતે[જ]સ્વી । માત્સર્યે દારિદ્ર્યપીડિતઃ । દ્વેષે વિરૂપી ભવતિ । પરપીડાયાં વ્યાધિબહુલઃ । વ્યામિશ્રચિત્તેન દાને ઽમધુરરસાભિલાષી । અકાલદાને ન યથેષ્ટભાક્ । પશ્ચાત્તાપવિમતૌ પર્યન્તભૂમૌ જાયતે । અવિશુદ્ધદાનચર્યાયાં દુઃખતો વિપાકલાભી ભવતિ । અમાર્ગેણ કામચર્યાયામપુરુષાકારં લભતે । મનુષ્યેષુ એવમાદીનિ સઙ્કીર્ણાન્યકુશલકર્માણિ । તદ્વિપરીતાનિ તુ કુશલકર્માણિ । યથા પ્રાણાતિપાતવિરતિર્દીર્ઘાયુષ્યપ્રાપિણીત્યાદિ । મનુષ્યગતાવેવમાદિ નાનાવૈષમ્યમસ્તીત્યતો જ્ઞાયતે વ્યામિશ્રકર્મવિપાકો ઽયમિતિ ।

પ્રણિધાનેન હિ મનુષ્યેષુ જાયતે । કેચિદપ્રમાદરતા અપિ ન કામબહુલા ભવન્તિ । ( સ્સ્સ્_265 ) યે પ્રજ્ઞાસ્વધિમુક્તિકા મનુષ્યદેહપ્રણિધાનં કુર્વન્તિ । તે મનુષ્યેષૂત્પદ્યન્તે । યઃ પિત્રોઃ પૂજ્યાનાઞ્ચ સત્કારે સ્વભિરુચિકો ભવતિ । બ્રાહ્મણશ્રમણાદીનામપિ સત્કારવિત્ તત્કર્મક્રિયાતુષ્ટશ્ચ પુણ્યં સમ્યગભ્યસ્યતિ । સો ઽપિ મનુષ્યેષૂત્પદ્યતે । મનુષ્યેષુ ચ યો વિશુદ્ધકર્મપ્રત્યયઃ સ ઉત્તર[કુરુષૂ]ત્પદ્યતે । યશ્ચ ક્ષેત્રગૃહકુટીષ્વાત્મીયવિશેષેષુ દ્વિષ્યતિ । સ ઉત્તરાસૂત્પદ્યતે । યઃ શુક્લકર્મ સમ્યગાચરન્ પરાનપીડયિત્વા ધનમાદત્તે દાનાય નાભિષ્વઙ્ગાય । સ્વયઞ્ચ શીલમાચરન્ ન પૂર્વાપરપરિવારેષુ શીલં ભેદયતિ । સ ઉત્તરકુરુષૂત્પદ્યતે । તતઃ કિઞ્ચિદૂનકુશલો ગોદાનીય ઉત્પદ્યતે । તતો ઽપિ કિઞ્ચિદૂનશ્ચ અયથાવત્ (?) પૂર્વવિદેહ ઉત્પદ્યતે ।
દેવવિપાકં કર્મેતિ । અતિશુદ્ધદાનશીલત્વાત્ દેવેષૂત્પદ્યતે । યઃ પ્રજ્ઞાઙ્ગં લબ્ધ્વા સંયોજનાનિ સમુચ્છેદયતિ । સ દેવેષૂત્પદ્યતે । વ્યામિશ્રકર્મવશાચ્ચ વિશિષ્યતે । મનુષ્યેષૂક્તવત્ પ્રણિધાનહેતુના ચ વિશ્રુતદેવેષુ સુખવેદનાપ્રત્યયં કૃતકુશલકર્મકાઃ સર્વે તત્ર જન્મગતિં પ્રણિદધતિ । યથોક્તં- અષ્ટપુણ્યસર્ગસ્થાને યઃ કરુણામુદિતોપેક્ષાસુ વિહરતિ સ ઉત્પદ્યતે બ્રહ્મલોકે યાવદ્ભવાગ્રમ્ । અત્ર ધ્યાનસમાપત્તેર્વિશિષ્ટરૂપત્વાત્ વિપાકો ઽપિ વિશિષ્યતે । યસ્ય સ્ત્યાનમિદ્ધૌદ્ધત્યાદીનિ ન સમ્યક્ પ્રહીણાનિ । સો ઽનાભાસ્વરદેહપ્રભો ભવતિ । યસ્ય સમ્યક્ પ્રહીણાનિ સ વિશુદ્ધતરપ્રભો ભવતિ । અત્યુત્તમકુશલકર્મવિપાકો દેવેષૂત્પદ્યતે । અમીપ્સિતાનાં યથામનસ્કારમેવ પ્રતિલાભાત્ । યો વિવિક્તરૂપૈરરૂપ્યસમાધિમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । સ આરૂપ્યસ્થાન ઉત્પદ્યતે । એવમાદિ દેવવિપાકં કર્માખ્યાયતે ।
અનિયતવિપાકં કર્મેતિ । યદવરં કુશલમકુશલં કર્મ । ઇદં કર્મ નરકેષુ પ્રેતેષુ તિર્યક્ષુ દેવેષુ મનુષ્યેષુ વા વેદ્યતે । (પૃ) અન્યાસુ ચતસૃષુ ગતિષુ કુશલકર્મવિપાકો વેદયિતું શક્યતે । નરકે કથમ્ । (ઉ) કશ્ચિન્નરકાન્મુહૂર્તં નિવર્તતે । યથા [કશ્ચિ]દર્ચિર્નરકાદ્વિમુક્તો દૂરતો વનષણ્ડં દૃષ્ટ્વા મુદિતચિત્ત આશુ તસ્મિન્ વને પ્રવિશતિ । શીતવાતકમ્પિતે તસ્મિન્ વને [યાવત્] અસિતોમરાણિ ન પતન્તિ । તસ્મિન્ સમયે મુહૂર્તં સુખી ભવતિ । અથવા ક્ષારનદીં દૃષ્ટ્વા ઇદં પ્રસન્નસલિલમિતિ દ્રુતગતિ પ્રધાવ્ય મુહૂર્તં સુખભાગ્ભવતિ । એવં નરકે ઽપિ કુશલકર્મણો વિપાકભાગો ઽસ્તિ । ઇદમનિયતં કર્મેત્યુચ્યતે ॥
ષટ્કર્મવર્ગો દશોત્તરશતતમઃ ।
111 સપ્તાકુશલસંવરવર્ગઃ
સપ્તાકુશલસંવરાઃ યદુત હિંસાસ્તેયકામમિથ્યાચારપૈશુન્યપારુષ્યમૃષાવાદસમ્ભિન્નપ્રલાપાઃ । ય એષાં સપ્તાનાં વસ્તુનાં સમગ્રો વા અસમગ્રો ભવતિ । સો ઽકુશલસંવર ઇત્યુચ્યતે । (પૃ) કો ઽકુશલસંવરસમન્વાગતઃ । (ઉ) હિંસાકુશલસમન્વાગતો યદુત સૌનિકવ્યાધાદયઃ । સ્તેયસમન્વાગતો યદુત ચોરાદયઃ । કામમિથ્યાચારસમન્વાગતો યદુતામાર્ગમૈથુનચારિણો ગણિકાદયઃ । મૃષાવાદામન્વાગતા ગાયકનટપુત્રાદયઃ । પૈશુન્યસમન્વાગતો દૂષણપરિવાદાનન્દી રાષ્ટ્રવૃત્ત્યાદિસન્ધિલિપિદૂષણાધ્યેતા ચ । પારુષ્યસમન્વિતા નરકપાલાદયઃ પારુષ્યોપજીવ્યાદયશ્ચ । સમ્ભિન્નપ્રલાપસમન્વિતાઃ શબ્દસન્દર્ભયોગેન જનહાસ્યકરાદયઃ । કેચિદાહુઃ- રાજાનઃ પ્રતિપક્ષિણો રાજ્ઞઃ શાસનાવસરે એતદકુશલસંવરસમન્વિતા ઇતિ । તદયુક્તમ્ । યઃ પાપસન્તતિં કૃત્વા ન વિરમતિ । સ ખલુ એતદકુશલસંવરસમન્વિત ઇત્યુચ્યતે । ન તથા રાજાદયઃ ।
(પૃ) અયમકુશલસંવર ઇતિ કથં લભ્યતે । (ઉ) યસ્મિન્ કાલે પાપકર્માચરતિ । તદા લભ્યતે । (પૃ) કિં વધિતસત્ત્વાત્ સંવરમિમં લભતે કિં વા સર્વસત્ત્વેભ્યઃ । (ઉ) સર્વસત્ત્વેભ્યઃ । યથા કશ્ચિત્ શીલધારી સર્વસત્ત્વેભ્યઃ શીલસંવરં લભતે । તથા અકુશલસંવરમપિ । પ્રાણાતિપાતાનુવર્તિનઃ વધપાપસઙ્ગૃહીતાકુશલસંવરસઙ્ગૃહીતરૂપદ્વિવિધાવિજ્ઞપ્તિલાભે અન્યસત્ત્વેભ્યો ઽકુશલસંવરસઙ્ગૃહીતાપિ લભ્યતે । (પૃ) અયમકુશલસંવરઃ કિયત્કાલં સમન્વિતો ભવતિ । (ઉ) યાવદુપેક્ષાચિત્તં ન પ્રતિલભ્યતે । તાવત્સદા સમન્વિતો ભવતિ । (પૃ) યો ઽવરમૃદુચિત્તાદકુશલસંવરં પ્રતિલભતે । યો વા લોભાદિચિતાત્ પ્રતિલભતે । સ સદા એતત્સમન્વિતો ભવતિ । પુનઃ કિં પ્રતિલભતે । (ઉ) યથાચિત્તં યથાક્લેશપ્રત્યયઞ્ચ પુનરેતદકુશલસંવરં પ્રતિલભતે । પ્રતિક્ષણં સદા પ્રતિલભતે । સર્વસત્ત્વેષૂત્પન્નઃ સપ્તવિધો ભવતિ । સપ્તવિધો ઽયમુત્તમમધ્યાધમ ઇતિ એકવિંશતિધા ભવતિ । એવં પ્રતિક્ષણં સર્વસત્ત્વભૂમિષુ પ્રતિલભતે ।
(પૃ) અકુશલસંવરમિમં કદા ત્યજતિ । (ઉ) કુશલસંવરસમાદાનકાલે ત્યજતિ । મરણકાલે ઽપિ ત્યજતિ । અદ્યપ્રભૃતિ ન પુનઃ કરોમીતિ યદાધ્યાશયમુત્પાદયતિ । તસ્મિન્ કાલે ઽપિ ત્યજતિ । અભિધર્મિકા આહુઃ- ઇન્દ્રિયપરાવૃત્તો ત્યજતીતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । અશક્તા અપિ સમન્વાગમં લભન્તે । વિનયે ઽપ્યુક્તમ્ । યો ભિક્ષુઃ પરાવૃત્તેન્દ્રિયઃ ન સ વિનષ્ટસંવરો ભવતિ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે નેન્દ્રિયપરાવૃત્ત્યા ત્યજતીતિ ।
(પૃ) પઞ્ચસુ ગતિષુ કસ્યાં ગતૌ સત્ત્વા અકુશલસંવરસમન્વિતા ભવન્તિ । (ઉ) મનુષ્યા એવ સમન્વિતા નાન્યગતિસ્થાઃ । કેચિદાહુઃ- [તથા નોચેત્] સિંહવ્યાઘ્રાદયઃ સદા દુષ્કર્મણોપજીવિનો ઽપિ સમન્વિતાઃ સ્યુરિતિ ॥
સપ્તાકુશલસંવરવર્ગ એકાદશોત્તરશતતમઃ ।
112 સપ્તકુશલસંવરવર્ગઃ
સપ્ત કુશલસંવરાઃ પ્રાણાતિપાતવિરતિર્યાવત્સમ્ભિન્નપ્રલાપવિરતિઃ । (પૃ) અસત્ત્વાખ્યેભ્ય ઇમં કુશલસંવરં લભતે ન વા । (ઉ) લભતે । કેવલં સત્ત્વમુપાદાય ભવતિ । કુશલસંવરો ઽયં ત્રિવિધઃ- શીલસંવરો ધ્યાનસંવરઃ સમાધિસંવર ઇતિ । (પૃ) કસ્માન્નોચ્યતે ઽનાસ્રસંવરઃ । (ઉ) અનાસ્રવસંવરો ઽન્ત્યદ્વયે સઙ્ગૃહીત ઇત્યતઃ પૃથઙ્ નોચ્યતે । આભિધર્મિકા આહુઃ- અસ્તિ પુનઃ પ્રહાણસંવરો યદુત કામધાતુવીત[રાગઃ] તસ્મિન્ કાલે કુશલસંવરં લભતે । શીલભેદાદ્યકુશલં પ્રજહાતીતિ પ્રહાણમ્ ઇતિ । વસ્તુતસ્તુ સર્વે સંવરાસ્તિષુ સઙ્ગૃહીતાઃ ।

(પૃ) તીર્થિકા ઇમં શીલસંવરં લભન્તે ન વા । (ઉ) લભન્તે । તેષામપિ અકુશલચિત્તેભ્યો વિરતાવધિચિત્તત્વાત્ । આચાર્યઃ શીલમુપદિશતિ અદ્યપ્રભૃતિ પ્રાણાતિપાતાદિપાપં મા કુર્યા ઇતિ । (પૃ) અન્યાસુ ગતિષુ ઇમં શીલસવરં લભન્તે ન વા । (ઉ) ઉક્તં હિ સૂત્રે- નાગાદયો ઽપિ દિનમેકં શીલમુપાદદતે । ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે ભવેદિતિ । (પૃ) કેચિદાહુઃ- અશક્તાદિનાં ન શીલસંવરો ઽસ્તીતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) અયં શીલસંવરશ્ચિત્તભૂમિજઃ । ( સ્સ્સ્_268 ) અશક્તાદીનામપિ કુશલચિત્તમસ્તિ । કુતો ન લભન્તે । કુતો ન શૃણ્વન્તિ ભિક્ષુક્રિયામ્ । અતિગહનસંયોજનાનુશયાનામેષાં દુર્લભમાર્ગત્વાત્ । તાદૃશાઃ પુરુષા ન ભિક્ષુમધ્યે વર્તતે(ન્તે) નાપિ ભિક્ષુણીમધ્યે । અતો ન શૃણ્વન્તિ । તેષુ ચાન્યે પ્રતિષિદ્ધાઃ યથા કાણાદયઃ । તે ઽપિ કુશલસંવરસ્યાસ્યાર્હાઃ । (પૃ) અસ્તિ ચ પ્રતિષેધો વિનયે પાતકિનીચવૃત્તિકભિક્ષુણીદૂષકાદયો ન ભિક્ષુચર્યાં શૃણ્વન્તિ ઇતિ । તેષામપિ કિં કુશલસંવરો ઽસ્તિ । (ઉ) સ યદ્યવદાતવસનો ભવતિ । કદાચિત્કુશલસંવરં લભતે । યથા તે દાનદયાદિસદ્ધર્મચર્યાભ્યાસે ન પ્રતિષિદ્ધાઃ । એવં લૌકિકશીલસંવરવત્ત્વે કો દોષઃ । કેવલં દુષ્કર્મદૂષિતત્વાત્ તે પ્રતિહતાર્યમાર્ગાશ્ચ ભવન્તિ । અતો ન પ્રવ્રજ્યાં શૃણ્વન્તિ ।
(પૃ) કિં વધ્યાદિસત્ત્વેભ્યઃ કિં કુશલસંવરં લભતે કિં વા સર્વસત્ત્વેભ્યઃ । (ઉ) સર્વસત્ત્વાનાં સામન્તાલ્લભતે । તથા નો ચેત્ સંવરઃ પ્રાદેશિકઃ સ્યાત્ । પ્રાદેશિકો વિકલઃ સ્યાત્ । અયં તુ સંવર ઉપચીયમાનો ઽપચીયમાનો નિર્ગ્રન્થપુત્રધર્મસમશ્ચ યદુત શતયોજનેષ્વન્તઃ પ્રાણાતિપાતાદિભ્યો વિરતિઃ ઇતિ । તાદૃશદોષવત્ત્વાત્સંવરો ન પ્રાદેશિકો ભવતિ । ય આહ અસ્ય પુરુષસ્ય વધાદ્વિરમામિ ન તસ્ય પુરુષસ્યેતિ । ન સ ઇમં શીલસંવરં લભતે । આભિધર્મિકાઃ આહુઃ- પ્રાદેશિકે ઽપિ દાનચર્યાકરુણાચિત્તાદૌ પુણ્યગુણો ઽસ્તિ । તથા શીલમપિ ભવેત્ । યથૈકમપિ શીલધારણં શીલપુણ્યં પ્રસૂતે । તથૈકસત્ત્વે સંવરં લભેત ઇતિ ।
(પૃ) શીલસંવરો ઽયં દ્વિવિધઃ યાવજ્જીવક એકદિનાહોરાત્રક ઇતિ । યાવજ્જીવક ઇતિ યત્ ભિક્ષોરૂપાસકસ્ય વા । એકાહોરાત્રક ઇતિ યથા એકાહોરાત્રમષ્ટશીલાન્યુપાદત્તે । કથમિદમ્ । (ઉ) અનિયતમિદમ્ । એકાહોરાત્રં વા એકદિનમાત્રં વા એકરાત્રિમાત્રં વા અર્ધદિનમાત્રં વા અર્ધરાત્રં વા યથશક્તિ કાલં સ્વીકરોતિ । પ્રવ્રજ્યાલબ્ધસ્ય તુ યાવજ્જીવમાત્રં ભવતિ । ય આહ- આહમેકમાસમાત્રં માસદ્વિતયમાત્રં વા એકવત્સરમાત્રં વા [શીલં સમાદદ ઇતિ] । ન સ પ્રવ્રજ્યાલબ્ધ ઇત્યુચ્યતે । તથા પઞ્ચશીલાન્યપિ । (પૃ) યઃ કુશલસંવરં લભતે સ પુનઃ સંવરાદ્ભ્રશ્યતિ ન વા । (ઉ) ન ભ્રશ્યતિ । કેવલમકુશલધર્મેણ સંવરમિમં દૂષયતિ । (પૃ) કિં પ્રત્યુત્પન્નસત્ત્વેભ્યઃ શીલસંવરં લભતે કિં વા ત્રૈકાલિકસત્ત્વેભ્યઃ । (ઉ) ત્રૈકાલિકસત્ત્વેભ્યો લબ્ધસ્યઃ । યથા ( સ્સ્સ્_269 ) કશ્ચિદતીતાન્ પૂજ્યાન્ પૂજયિત્વાપિ પુણ્યગુણો ભવતિ । તથા સંવરો ઽપિ । અતઃ સર્વે બુદ્ધાઃ સમાનૈકશીલસ્કન્ધાઃ ।

અપ્રમાણો ઽયં સંવરઃ । યથૈકસ્ય સત્ત્વસ્ય સપ્તવિધ ઉત્પદ્યતે । અલોભાદિકુશલમૂલેભ્ય ઉત્પદ્યતે । ઉત્તમમધ્યાધમચિત્તેભ્યશ્ચોત્પદ્યત ઇતિ બહુવિધો ભવતિ । યથૈકસ્ય પુરુષસ્ય તથા સર્વસત્ત્વાનાં સમન્તાદપિ પ્રતિક્ષણં સદા પ્રતિલાભાદપ્રમાણઃ ।
(પૃ) શીલસંવરઃ કદા લભ્યઃ । (ઉ) કશ્ચિદ્દિનમેકં શીલમુપાદત્તે । અયમાદ્યસંવરઃ । તસ્મિન્નેવ દિને ઉપાસકશીલમુપાદત્તે । અયં દ્વિતીયસંવરઃ । તસ્મિન્નેવ દિને પ્રવ્રજ્ય શ્રામણ્યં કરોતિ । અયં તૃતીયસંવરઃ । તસ્મિન્નેવ દિને સમગ્રશીલમુપાદત્તે । અયં ચતુર્થઃ સંવરઃ । તસ્મિન્નેવ દિને ધ્યાનસમાપત્તિં લભતે । અયં પઞ્ચમઃ સંવરઃ । તસ્મિન્નેવ દિન આરૂપ્યસમાધિં લભતે । અયં ષષ્ઠઃ સંવરઃ । તસ્મિન્નેવ દિને ઽનાસ્રવ[સંવરં] લભતે । અયં સપ્તમઃ સંવરઃ । માર્ગફલલાભમનુસરન્ પુનઃ સંવરં લભતે । લબ્ધમૂલો ન નશ્યતિ । પ્રત્યુત વિશિષ્ટ ઇત્યાખ્યાં ગૃહ્ણાતિ । એવં પુણ્યગુણો ઽભિવર્ધતે । યસ્માદયં શીલસંવરઃ સર્વસત્ત્વેષુ સદા પ્રતિક્ષણં લભ્યતે । તસ્માદુચ્યતે ચત્વારો રત્નાકરા નાર્હન્તિ ષોડશીં કલાં દિનમેકં સંવરસ્યેતિ ।
ધ્યાનસંવરો ઽનાસ્રવસંવરશ્ચ યથાચિત્તં સમુદાચરતિ । શીલસંવરો ન યથાચિત્ત[માત્રં] સમુદાચરતિ । (પૃ) કેચિદ્વદન્તિ- સમાધિપ્રવિષ્ટસ્યાસ્તિ ધ્યાનસંવરઃ । ન સમાધિવ્યુત્થિતસ્યેતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) સમાધિવ્યુત્થિતસ્ય સદાસ્તિ । લબ્ધતત્ત્વો ઽયં ન કરોતિ શીલભેદનવિરુદ્ધમકુશલમ્ । અકુશલં કદાપ્યકુર્વદ્ભિઃ કુશલચિત્તપ્રકર્ષપ્રવૃત્તૈઃ સદા ભવિતવ્યમ્ । (પૃ) યદ્યારૂપ્યે ધ્યાનસ્ય શીલભેદકતા નાસ્તિ । કસ્ય વિરોધાત્ કુશલસંવર ઇત્યાખ્યા । (ઉ) ધર્મતા ઈદૃશી સ્યાત્ । [યત્] આર્યા મહર્ષયઃ સર્વે કુશલસંવરલાભિન ઇતિ । યદિ શીલભેદનવિરોધાદેવ તે સંવરવન્તઃ । તદા સમ્પીડનીયસત્ત્વેભ્ય એવ કુશલસંવરો લભ્યેત ઇત્યયમસ્તિ દોષઃ । અતો ન યુજ્યતે ।
સપ્તકુશલસંવરવર્ગો દ્વાદશોત્તરશતતમઃ ।
113 અષ્ટાઙ્ગોપવાસશીલ વર્ગઃ
અષ્ટાઙ્ગ ઉપવાસ ઉપાસકસ્યોચ્યતે । સ કુશલચેતસા શીલભેદાદ્વિરત ઉપવસતીતિ ઉપવસથઃ । (પૃ) કસ્માત્ અષ્ટ વિરતયો મુખ્યત ઉચ્યન્તે । (ઉ) અષ્ટાવેતા દ્વારં ભવન્તિ । એભિરષ્ટધર્મૈઃ સર્વાકુશલેભ્યો વિરમતિ । તત્ર ચત્વારિ દ્રવ્યતો ઽકુશલાનિ । સુરાપાનં સર્વાકુશલાનાં મૂલમ્ । અન્યાનિ ત્રીણિ પ્રમાદકારણાનિ । પઞ્ચાકુશલેભ્યો વિરતિઃ પુરુષસ્ય પુણ્યકારણમ્ । ત્રિભ્યો ઽન્યેભ્યો વિરતિર્માર્ગકારણમ્ । અવદાતવસનાનાં કુશલધર્મો ભૂયસા હીનઃ માર્ગસ્ય કારણતામાત્રં કરોતિ । અત એભિરષ્ટભિર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતાનિ પઞ્ચ યાનાનિ ।
(પૃ) કિમેતાન્યષ્ટોપવાસાઙ્ગાનિ સહોપાદેયાનિ કિં વા પૃથક્ । (ઉ) યથાબલં ધર્તું શક્યતે । કેચિદાહુઃ- એમે ધર્મા એકમુપવાસદિનં રાત્રિઞ્ચ ભવન્તિ ઇતિ । તદયુક્તમ્ । બહ્વલ્પં શીલં યથા [બલં] ઉપાદાય અર્ધદિનં વા યાવદેકં માસં વા સમ્ભવતીતિ કો દોષો ઽસ્તિ । કેચિદાહુઃ- અવશ્યમન્યસ્માદુપાદત્ત ઇતિ । અયમપ્યનિયમઃ । અસત્યન્યસ્મિન્ મનસા સ્મરન્ વાચા વદતિ- અહમષ્ટશીલાનિ ધારયામીતિ । શીલસ્ય પઞ્ચ શૌચાનિ- (1) દશકુશલ[કર્મ]પથાચારણમ્ । (2) પૂર્વાન્તાપરાન્તયો દુઃખ[સંજ્ઞા] । (3) અકુશલચિત્તેન ન કસ્યચિદુપઘાતઃ । (4) સ્મૃત્વા સંવરરક્ષણમ્ । (5) નિર્વાણપ્રવણતા । ય ઇદૃશોપવાસસમર્થઃ તસ્ય ચત્વારો મહારત્નાકરા નૈકામપિ કલામર્હન્તિ । દેનાવામિન્દ્રસ્ય પુણ્યવિપાકો ઽપિ નાર્હતિ । શક્રો ગાથામવોચત્ । ભગવાન્ તં વિગર્હ્ય [અવોચત્]- યઃક્ષીણાસ્રવઃ તેન હીયં ગાથા વક્તવ્યા । યથોક્તમ્-
માસે ષડુપાવાસાર્દ્ધ અષ્ટાઙ્ગેષુ પ્રપન્નકઃ ।
સ પુમાન્ પુણ્યમાપ્નોતિ મયા ચ સદૃશો ભવેત્ ॥ ઇતિ ।
યો દિનમુપવસતિ સ ઉપવાસપુણ્યમુપભુઞ્જાનઃ શક્રતુલ્યો ભવતિ । ઇમમુપવાસધર્મમુપાદાતુર્નિર્વાણફલં સ્યાત્ । અતઃ ક્ષીણાસ્રવેણ સા ગાથા વક્તવ્યેતિ ।
ઉપવાસધર્મસમાદાને સુનિબદ્ધાઃ શૃઙ્ખલાઃ સર્વા મોચયિતવ્યાઃ । સર્વાકુશલપ્રત્યયો ઽપિ પ્રહાતવ્યઃ । ઇદં શૌચમિત્યુચ્યતે । (પૃ) આર્યશ્ચક વર્તી રાજા ઉપવાસધર્મસમાદાનમભિલષતિ [ચેત્] કસ્તં સમાદાપયતિ । (ઉ) ભદન્તા બ્રહ્મા દેવા ભગદ્દ્રષ્ટારસ્તં શાસયિત્વા ગ્રાહયેયુઃ ॥
અષ્ટાઙ્ગોપવાસશીલવર્ગસ્રયોદશોત્તરશતતમઃ ।
114 અષ્ટવિધવાદવર્ગઃ
અષ્ટવિધવાદેષુ ચત્વારો ઽશુદ્ધાઃ ચત્વારઃ શુદ્ધાઃ । ચત્વારો ઽશુદ્ધા ઇતિ । યો વદતિ દૃષ્ટ્વા નાદ્રાક્ષમિતિ । અદૃષ્ટ્વા વદતિ અદ્રાક્ષમિતિ । અદૃષ્ટ્વા અદ્રાક્ષમિતિ વન્ [વ્યવહારે] પૃષ્ટો વદતિ નાદ્રાક્ષમિતિ । દૃષ્ટ્વા નાદ્રાક્ષમિતિ બ્રૂવન્ પૃષ્ટો વદતિ- અદ્રાક્ષમિતિ । એવં વસ્તુવિપર્યાસેન ચિત્તવિપર્યાસાદશુદ્ધાઃ । ચત્વારઃ શુદ્ધા ઇતિ । દૃષ્ટ્વા વદતિ અદ્રાક્ષમિતિ । અદૃષ્ટ્વા વદતિ નાદ્રાક્ષમિતિ । દૃષ્ટ્વા નાદ્રાક્ષમિતિ બ્રૂવન્ પૃષ્ઠો વદતિ નાદ્રાક્ષમિતિ । અદૃષ્ટ્વા અદ્રાક્ષમિતિ બ્રુવન્ પૃષ્ઠો વદતિ અદ્રાક્ષમિતિ । એવં વસ્તુતત્ત્વેન ચિત્તતત્ત્વાત્ શુદ્ધાઃ । શ્રુતિબુદ્ધિજ્ઞાનેષ્વપિ ।
(પૃ) દૃષ્ટિશ્રુતિબુદ્ધિજ્ઞાનાનાં કો ભેદઃ । (ઉ) ત્રિવિધાઃ શ્રદ્ધાઃ । દૃષ્ટિઃ પ્રત્યુત્પન્ને શ્રદ્ધા । શ્રુતિરાપ્તવચને શ્રદ્ધા । જ્ઞાનમનુમિતિજ્ઞાનમ્ । બુદ્ધિસ્ત્રિવિધશ્રદ્ધાવિવેચની પ્રજ્ઞા । ઇમાસ્ત્રિવિધાઃ પ્રજ્ઞાઃ કદાચિત્સત્યા ભવન્તિ । કદાચિદ્વિપરીત્તાઃ । ઉત્તમપુરુષા અશુદ્ધવાદમકૃત્વા શુદ્ધવાદમાત્રં કુર્વન્તિ । અતો ઽવરજનૈઃ પ્રયુજ્યમાનો ઽશુદ્ધ ઇત્યુચ્યતે । ઉત્તમજનૈઃ પ્રયુજ્યમાનસ્તુ શુદ્ધ ઇતિ । કેચિદાહુઃ- અર્થસ્યાસ્ય સમ્યગભિજ્ઞાતારઃ ઉત્તમા ભવન્તિ । ન માર્ગમાત્રલાભિન [ઉત્તમાઃ] । અતઃ પ્રાકૃતા અપિ શુદ્ધવાદિન ઇતિ ॥
અષ્ઠવિધવાદવર્ગશ્ચતુર્દશોત્તરશતતમઃ ।
115 નવકર્મવર્ગઃ
નવવિધં કર્મ- કામધાતુપ્રતિસંયુક્તં કર્મ ત્રિવિધં વિજ્ઞપ્તિરવિજ્ઞપ્તિર્નવિજ્ઞપ્તિ નાવિજ્ઞપ્તિરિતિ । રૂપધાતુપ્રતિસંયુક્તં કર્માપ્યેવમ્ । આરૂપ્યધાતુપ્રતિસંયુક્તં દ્વિવિધઞ્ચાનાસ્રવં કર્મ । ( સ્સ્સ્_272 ) કાયવાગ્ભ્યાં કૃતં કર્મ વિજ્ઞપ્તિઃ । વિજ્ઞપ્તિમુપાદાય [યઃ] પુણ્યપાપસઞ્ચયઃ સદાનુયાયી । અયં ચિત્તવિપ્રયુક્તધર્મો ઽવિજ્ઞપ્તિરિત્યુચ્યતે । ચિત્તમાત્રજાવિજ્ઞપ્તિરપ્યસ્તિ । નવિજ્ઞપ્તિ નાવિજ્ઞપ્તિરિતિ મન એવ । મનશ્ચ ચેતનૈવ । ચેતના ચ કર્મેત્યુચ્યતે । તસ્માદ્યન્મનસા પ્રણિધાય પશ્ચાત્કાય[કૃતં] તન્માનસં કર્માપિ ચેતનેત્યુચ્યતે । ચેતનયા ચિન્તયિત્વા કાય[કૃત]મિત્યતઃ કર્મેત્યુચ્યતે ।

(પૃ) તથા ચેદનાસ્રવચેતના ન [સ્યાત્] । (ઉ) યદિદં ચેતનાત્મકં સૈવાનાસ્રવચેતના । (પૃ) અવિજ્ઞપ્તેઃ કાયજાતાયા અપિ કિં તારતમ્યવિભાગો ભવિષ્યતિ ન વા । (ઉ) યત્ સર્વે કાયાવયવાઃ વિજ્ઞપ્તિકર્મ કુર્વન્તિ । તદુપાદાય સઞ્ચિતાવિજ્ઞપ્તિર્મહતી મહાવિપાકપ્રાપિણી । (પૃ) અવિજ્ઞપ્તિરિયં કસ્મિન્ સ્થાને વિદ્યતે । (ઉ) કર્મપથસ્વરૂપં નિયતમવિજ્ઞપ્તિસઞ્ચાયકમ્ । વિજ્ઞપ્તિઃ સતી અસતી વા ભવતિ । અન્યા તુ ચિત્તાપેક્ષિણી । યદિ ચિત્તં સુદૃઢં ભવતિ । તદા સતી । યદિ ચિત્તં મૃદુ ભવતિ । તદા અસતી । અવિજ્ઞપ્તિરિયં પ્રણિધાનાદપિ ઉત્પદ્યતે । યદિ કશ્ચિત્પ્રણિદધાતિ- અવશ્યમહં દાસ્યામીતિ । યદિ વા ચૈત્યં કરોમીતિ । સો ઽવશ્યમવિજ્ઞપ્તિં પ્રતિલભતે । (પૃ) કદા પ્રતિલભ્યતે ઽવિજ્ઞપ્તિરિયં । કદા પ્રણશ્યતિ । (ઉ) યથાવિજ્ઞપ્તિ વસ્તુ વર્તતે । યદિ ચૈત્યારામાદિદાનં કરોતિ । યાવદ્દત્તં વસ્તુ ન પ્રણશ્યતિ । તાવત્કાલં સદાનુવર્તતે । ચિત્તઞ્ચાનુસરતિ । નોપરમતિ । યથા કશ્ચિચ્ચિત્તમુત્પાદયતિ- મયેદં સદા કર્તવ્યમ્ । યદિ વા સમૈઃ મેલયામિ, યદિ વા ચીવરં દદામીતિ । એવમાદિ વસ્તુ ચિત્તગતં નોપરમતિ । તસ્મિન્ સમયે સદા પ્રતિલભ્યતે । યાવજીવમનુરતિ ચ । યથા પ્રવ્રજ્યાશીલં સમાદદાતિ । તસ્માત્કાલાત્સદા પ્રતિલભ્યતે ।
(પૃ) કેચિદાહુઃ- કામધાતાવેવ વિજ્ઞપ્તેરવિજ્ઞપ્તિરુત્પદ્યતે । ન રૂપધાતાવિતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) ધાતુદ્વયે ઽપ્યુત્પદ્યતે । કસ્માત્ । રૂપધાતુકદેવા અપિ ધર્મં પ્રવદન્તિ । બુદ્ધં સઙ્ઘઞ્ચ વન્દન્તે । યથા મનુષ્યાદય ઇતિ કથં વિજ્ઞપ્તિકર્મતો ઽવિજ્ઞપ્તિર્નોત્પદ્યતે । કેચિદાહુઃ- વિલીનાવ્યાકૃતા નાસ્ત્યવિજ્ઞપ્તિરિતિ । ઇદમયુક્તમ્ । વિલીનાવ્યાકૃતા ગુરુતરક્લેશઃ । ક્લેશોપચયો ઽયમનુશય ઇત્યુચ્યતે । અવિલીનાવ્યાકૃતા પરં નાસ્ત્યવિજ્ઞપ્તિઃ । કસ્માત્ । ચિત્તમિદમવરં મૃદુ સત્ નોપચયમુત્પાદયતિ । યથા પુષ્પં તિલં વાસયતિ ન તૃણવૃક્ષાદિ । કેચિદાહુઃ- બ્રહ્મલોકાદૂર્ધ્વં નાસ્તિ વિજ્ઞપ્તિકર્મચિત્તમુત્પાદકં ઇતિ । કસ્માત્ । વિતર્કવિચારૌ હિ વાક્કર્મ સમુત્પાદયતઃ । ન તત્ર સ્તો વિતર્કવિચારૌઃ । બ્રહ્મલોકોપભોગચિત્તમાત્રં ( સ્સ્સ્_273 ) વાક્કર્મ સમુત્પાદયતિ । ઇતિ । તદયુક્તમ્ । સત્ત્વાઃ કર્માનુસારેણ શરીરમુપાદદતે । ય ઊર્ધ્વલોક ઉત્પદ્યતે । ન સ બ્રહ્મલોકે વિપાકમુપભુઞ્જ્યાત્ । અતો જ્ઞાયતે સ્વભૂમિકચિત્તેન વાક્કર્મ કરોતીતિ । યદુક્તં ભવતા ન તત્ર વિતર્કવિચારૌ સ્ત ઇતિ । તત્પશ્ચાદ્વક્ષ્યતે સ્ત ઇતિ ।
(પૃ) આર્યા અપર્યવસન્નસંયોજનપ્રહાણા વિજ્ઞપ્તિકર્મ કુર્વન્તિ ન વા । (ઉ) આર્યાઃ પ્રકૃતિતો નાવદ્યં કર્મ કુર્વન્તિ । (પૃ) શ્વાદીનાં સત્ત્વાનાં [વાગ્]ધ્વનિઃ વાક્કર્મ ભવતિ ન વા । (ઉ) અસત્યપ્યાલાપવિશેષે ચિત્તતઃ સમુત્થાનાત્કર્મેત્યપ્યુચ્યતે । યદિ વા વ્યક્તલક્ષણં યદિ વાહ્વાનં યદિ વા વેણ્વાદિ સર્વં [તત્] વાક્કર્મેત્યુચ્યતે । ઇદં કાયિકં વાચિકં કર્માવશ્યં મનોવિજ્ઞાનાદુત્પદ્યતે । નાન્યવિજ્ઞાનાત્ । અતઃ પુરુષાઃ સ્વકાયિકં કર્મ પશ્યન્તિ સ્વવાચિકં કર્મ શૃણ્વન્તિ ચ । મનોવિજ્ઞાનસમુત્પન્નં કર્મ સન્તત્યાવિચ્છિન્નં સત્ સ્વયં પશ્યન્તિ શૃણ્વન્તિ ચ ॥
નવકર્મવર્ગઃ પઞ્ચદશોત્તરશતતમઃ ।
116 દશાકુશલકર્મપથવર્ગઃ
સૂત્રે ભગવાનાહ- દશાકુશલકર્મપથા યદુત પ્રાણાતિપાતાદિ । પઞ્ચસ્કન્ધકલાપઃ સત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । તદાયુષશ્છેદઃ પ્રાણાતિપાતો નામ । (પૃ) યદીમે પઞ્ચસ્કન્ધાઃ પ્રતિક્ષણવિનાશિનઃ । કેન વધો ભવતિ । (ઉ) પઞ્ચસ્કન્ધાઃ પ્રતિક્ષણવિનાશિનો ઽપિ પુનઃ પુનઃ સન્તત્યા સમુત્પદ્યન્તે । તત્સન્તતિસમુચ્છેદ એવ પ્રાણાતિપાતો ભવતિ । પ્રાણાતિપાતચિત્તેન ચ પ્રાણાતિપાતપાપં લભતે પુરુષઃ । (પૃ) કિં પ્રત્યુત્પન્નપઞ્ચસ્કન્ધાનાં સમુચ્છેદઃ પ્રાણાતિપાતો ભવતિ । (ઉ) પઞ્ચસ્કન્ધસન્તતાવસ્તિ સત્ત્વ ઇત્યાખ્યા । તત્સન્તતિવિનાશઃ પ્રાણાતિપાતઃ । ન ક્ષણિકેષુ સત્ત્વ ઇત્યાખ્યાસ્તિ । (પૃ) કેચિદાહુઃ કશ્ચિદનુચરાનવલમ્બ્ય સત્ત્વાન્ હન્તિ । અથ વા દૃઢાસિનાભિહત્ય સહસા સત્ત્વાન્ હન્તિ । તદા તસ્ય પાપં નાસ્તીતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) તે ઽપિ પાપં લભેરન્ । કસ્માત્ । તે વધપાપસમન્વિતાઃ । ચતુર્ભિઃ પ્રત્યયૈઃ ખલુ પ્રાણાતિપાતપાપં લભન્તે । (1) સત્ત્વસત્તા, (2) સત્ત્વસત્તાજ્ઞાનમ્, (3) જિઘત્સાચિત્તમ્, (4) તજ્જીવિતોચ્છેદ ઇતિ । એભિશ્ચતુર્ભિર્હેતુભિર્મણ્ડિતઃ પુમાન્ કથમપાપી સ્યાત્ ।
અદત્તાદાનમિતિ યદ્વસ્તુ યત્પુરુષસમ્બન્ધી તત્ તસ્માત્પુરુષાચ્ચૌર્યેણ ગૃહ્ણાતિ । તદદત્તાદાનમિત્યુચ્યતે । અત્રાપિ સન્તિ ચત્વારઃ પ્રત્યયાઃ- (1) દ્રવ્યસ્ય પરસમ્બન્ધિતા, ( સ્સ્સ્_274 ) (2) પરસમ્બન્ધિતાજ્ઞાનમ્ । (3) ચૌર્યચિત્તમ્, (4) ચૌર્યેણ ગ્રહણમ્ ઇતિ । (પૃ) કેચિદાહુઃ- નિધિઃ રાજસમ્બન્ધી । ય ઇમં ગૃહ્ણાતિ । સ રાજ્ઞઃ પાપં લભત ઇતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) ભૂમધ્યગતદ્રવ્યસ્ય ન વિચારઃ । ભૂમાવુપરિ ગતં દ્રવ્યં પરં રાજસમ્બન્ધિ સ્યાત્ । કસ્માત્ । અનાથપિણ્ડદાદય આર્યા અપિ હીદં દ્રવ્યં ગૃહ્ણન્તિ । અતો જ્ઞાયતે નાસ્તિ પાપમિતિ । યઃ સ્વાભાવિકદ્રવ્યસ્ય લાભઃ ન તત્ ચૌર્યમ્ ।
(પૃ) યદિ સર્વે પદાર્થાઃ સાધારણકર્મભિરુત્પદ્યન્તે । કસ્માત્ ચૌર્યેણ પાપં લભન્તે । (ઉ) સાધારણકર્મહેતોઃ સમુત્પત્તાવપિ અસ્તિ હેતોઃ પ્રાબલ્યદૌર્બલ્યમ્ । યત્ [યસ્ય] પુરુષસ્ય કર્મહેતુબલતિશયાધિષ્ઠિતં તત્ દ્રવ્યં તત્સમ્બન્ધિ । (પૃ) યદિ કશ્ચિચ્ચૈત્યાત્ સઙ્ઘાદ્વા કિઞ્ચિત્ ક્ષેત્રગૃહાદિદ્રવ્યમપહરતિ । કતરસ્માત્ પાપં લભતે । (ઉ) ભગવતઃ સઙ્ઘસ્ય વા દ્રવ્યે નાસ્તિ મમતાચિત્તમ્ । અસત્યપિ તતઃ પાપં લભતે । દ્રવ્યમિદં નિયમેન ભગવતઃ સઙ્ઘસ્ય વા સમ્બન્ધિ । તસ્ય ચૌર્યે અદત્તાદાને વા અકુશલચિત્તં સમુત્પન્નમિત્યતઃ પાપં લભતે ।
કામમિથ્યાચાર ઇતિ । યા [યસ્ય] સત્ત્વસ્ય જાયા ન ભવતિ । તયા સહ કામચારઃ । [તસ્ય] કામમિથ્યાચારઃ । સ્વજાયાયામપિ અમાર્ગેણ કામચારો ઽપિ કામમિથ્યાચાર ઇત્યુચ્યતે । સર્વાસાં સ્ત્રીણાં સન્તિ પાલકાઃ યન્માતૃપિતૃભ્રાતૃગણસ્વામિપુત્રવધ્વાદયઃ । પ્રવ્રજિતસ્ત્રીણાં રાજાદયઃ પાલકાઃ । (પૃ) ગણિકા ન [કસ્યચિત્] જાયા ભવતિ । તયા સહ કામચારઃ કથં ન કામમિથ્યાચારઃ । (ઉ) અલ્પવયસ્કા હિ જાયા । યથોક્તં વિનયે- અલ્પવયસ્કા જાયા યાવદેકેન શ્મશ્રૃણાન્તરિતા ઇતિ । (પૃ) યદિ કાચિદસ્વામિની સ્ત્રી સ્વયમાગત્ય પ્રાર્થયતે જાયા ભવામીતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) યા વસ્તુતો ઽસ્વામિની કસ્યચિત્સત્ત્વસ્ય પુરતો યથાધર્મમાગતા, [તયા સહ ગમનં] ન કામમિથ્યાચારઃ । (પૃ) પ્રવ્રજિતસ્ય જાયાપરિગ્રહેણ કામમિથ્યાચારાદુન્મોકો ઽસ્તિ ન વા । (ઉ) નોન્મોકો ઽસ્તિ । કસ્માત્ । ન હ્યસ્તિ સ ધર્મઃ । પ્રવ્રજિતસ્ય ધર્મઃ સદા કામમિથ્યાચારાદ્વિરતિઃ । પરસ્ત્રી- [ગમન]આપત્તિતો ઽતિજઘન્યં પાપં ભવતિ ।

મૃષાવાદ ઇતિ । યત્કાયબાઙ્મનોભિઃ પરસત્ત્વાન્ વઞ્ચયિત્વા મૃષા પ્રતિપાદયતિ । અયં મૃષાવાદઃ । પાપસ્ય ગુરુતરત્વાદ્ભગવાનાહ બહૂનાં પશ્નસમાધિઃ મૃષાવાદઃ । યાવદેકસ્મિન્ પુરુષે પૃચ્છત્યપિ મૃષાવાદઃ । કિમુત બહૂનામ્ ઇતિ । યો વઞ્ચયિતુમભીષ્ટઃ, ( સ્સ્સ્_275 ) તસ્માત્પાપં લભતે । યદિ કશ્ચિત્પરં વદતિ અહમમુકમીદૃશં વદામીતિ । તદ્વસ્તુનો ઽતત્ત્વે ઽપિ ન મૃષાવાદઃ । કિઞ્ચ સંજ્ઞામનુસૃત્ય મૃષાવાદઃ । યઃ પશ્યન્ ન પશ્યતિ સંજ્ઞામ્ । સ પૃષ્ટો વદતિ નાદ્રાક્ષમિતિ । તસ્ય નાસ્તિ મૃષાવાદપાપમ્ । ઇતિ યથા વર્ણિતં વિનયે ।
(પૃ) યદિ કશ્ચિદ્વસ્તુવિપર્યયાત્ અદૃષ્ટ્વા વદતિ અદ્રાક્ષમિતિ તસ્ય કથં ન મૃષાવાદઃ । (ઉ) સર્વાણિ પુણ્યપાપાનિ ચિત્તાધીનાનિ ઉત્પદ્યન્તે । સ પુરુષો ઽદૃષ્ટવસ્તુનિ દૃષ્ટસંજ્ઞામુત્પાદયતીત્યતો નાસ્તિ પાપમ્ । યથા [યસ્ય] તાત્ત્વિકસત્ત્વે નાસ્તિ સત્ત્વસંજ્ઞા । અસત્ત્વે ચ સત્ત્વસંજ્ઞોત્પન્ના । સ ન વધપાપં લભતે । (પૃ) યથા વસ્તુસતિ સત્ત્વ ઉત્પન્નસત્ત્વસંજ્ઞો વધપાપં લભતે । તથા યદિ દૃષ્ટે દૃષ્ટસંજ્ઞામુત્પાદયતિ । તદા ન પાપં સ્યાત્ । નત્વદૃષ્ટે દૃષ્ટસંજ્ઞામુત્પાદયન્ ન પાપં લભત ઇતિ । (ઉ) પાપમિદં સત્ત્વોપાદાનકચિત્તમુપાદાયોત્પદ્યતે । અતઃ સત્ત્વે સત્યપિ સત્ત્વસંજ્ઞાવિહીનો ન લભતે પાપમ્ । [તાદૃશ]ચિત્તાભાવાત્ । અસતિ સત્ત્વે સત્ત્વસંજ્ઞાવાન્ [વસ્તુતઃ] સત્ત્વસ્યાભાવાદપિ ન પાપં લભતે । સતિ સત્ત્વે સત્ત્વસંજ્ઞાવાન્ પ્રાણાતિપાતપાપં લભત એવ । હેતુપ્રત્યયાનાં સમગ્રત્વાત્ । યસ્ય દૃષ્ટે વસ્તુનિ અદૃષ્ટસંજ્ઞોત્પદ્યતે । સ પૃષ્ટો વદતિ નાદ્રાક્ષમિતિ । સ સંજ્ઞાવિપર્યયાભાવાત્ ન સત્ત્વાન્ વઞ્ચયતિ । વસ્તુવિપર્યયે ઽપિ સત્યમિત્યેવોચ્યતે । યસ્યાદૃષ્ટે વસ્તુનિ દૃષ્ટસંજ્ઞોત્પદ્યતે । સ પૃષ્ટો વદતિ નાદ્રાક્ષમિતિ । સ સંજ્ઞાવિપર્યયાત્ સત્ત્વાન્ વઞ્ચયતિ । વસ્ત્વવિપર્યયે ઽપિ મૃષાવાદ ઇત્યુચ્યતે ।
પૈશુન્યમિતિ । યત્ કશ્ચિત્પરવિભેદયિષયા વાક્કર્મ કરોતિ । તત્પૈશુન્યમિત્યુચ્યતે । યસ્ય નાસ્તિ સમ્ભેદબુદ્ધિઃ । પરઃ શ્રુત્વા સ્વયં ભેદયતિ । સ ન પાપભાગ્ભવતિ । યસ્તુ વિનયકુશલબુદ્ધયા દુર્જનાન્ સમ્ભેદયતિ । સ સમ્ભેદે કૃતે ઽપિ ન પાપભાગ્ભવતિ । યઃ સંયોજનાનુશયેન કલુષિતચિત્તો ન ભવતિ । સ વાચં વદન્નપિ ન પાપભાગ્ભવતિ ।
પારુષ્યમિતિ । યત્ કશ્ચિત્કટુ વદતિ હિતકરઞ્ચ ન ભવતિ પરસ્યોપાયાસમાત્રમિચ્છતિ । તત્પારુષ્યમિત્યુચ્યતે । યસ્તુ કરુણાચિત્તેન હિતં કુર્વન્ કટુ વદતિ । ન તસ્યાસ્તિ પાપમ્ । યથા નિરર્થકપ્રયુક્ત ઉપાયાસે પાપમસ્તિ । [ચિકિત્સાર્થં] કસ્મિંશ્ચિત્કાયદેશે સૂચ્યા વેધનં કટ્વપિ ન પાપં ભવતિ । તથા કટુવચનમપિ । બુદ્ધા આર્યા અપિ કુર્વન્તી દમ્ । યથા રૂગ્ણાદીનામુપદેશઃ । યઃ સંયોજનાનુશયકલુષિતચિત્તો ન ભવતિ । તેન કૃતં કટુવચનં ન પાપમિત્યુચ્યતે । યથા વીતરાગાદયઃ । યઃ કલુષિતચિત્તેન કટુ વદતિ । સ ક્લેશોત્પત્તિકાલ એવ પાપં લભતે ।
સમ્ભિન્નપ્રલાપ ઇતિ । યદનૃજુ અસત્યાર્થભાષણં સ સમ્ભિન્નપ્રલાપઃ । અકાણ્ડે સત્યવચનમપિ ( સ્સ્સ્_276 ) સમ્ભિન્નપ્રલાપઃ । સત્યમપિ કાલે વિપત્ત્યાનુલોમ્યેનાહિતકરત્વાત્ સમ્ભિન્નપ્રલાપ ઇત્યુચ્યતે । સત્યવચને ઽપિ કાલે ચાહિતે અમૂલમનર્થમક્રમં વચનં સમ્ભિન્નપ્રલાપઃ । મોહાદિક્લેશવિક્ષિપ્તચિત્તતયા વચનં સમ્ભિન્નપ્રલાપઃ । કાયમનસોરનાર્જવમપિ સમ્ભિન્નં કર્મ । કિન્તુ ભૂયસા વાક્કૃતમેવ વ્યવહારતઃ સમ્ભિન્નપ્રલાપ ઇત્યુચ્યતે । અન્યાનિ ત્રીણિ વાક્કર્માણિ સમ્ભિન્નપ્રલાપસંમિશ્રાણિ ભવન્તિ ન વિવેકભાગીનિ । યદિ મૃષાવાદઃ કટુવચનાઞ્ચાવિવિક્તમ્ । તદા દ્વિધા ભવતિ મૃષાવાદઃ સમ્ભિન્નપ્રલાપ ઇતિ । યદિ મૃષાવાદો ઽપિ સંબિભેદયિષયા અકટુવચનઃ । તદા ત્રિધા ભવતિ મૃષાવાદઃ પૈશુન્યં સમ્ભિન્નપ્રલાપ ઇતિ । યદિ મૃષાવાદઃ કટુવચનઃ સમ્બિભિત્સા ચ । તદા ચતુર્ધા ભવતિ । યદિ નાસ્તિ મૃષાવાદઃ । કટુવચનમપિ અવિવિક્તં કેવલમકાણ્ડવચનમહિતવચનમનર્થવચનમ્ । તદા સમ્ભિન્નપ્રલાપમાત્રમ્ । અયં સમ્ભિન્નપ્રલાપો ઽપિ સૂક્ષ્મો દુસ્ત્યજઃ । કેવલં બુદ્ધા એવ તદિન્દ્રિયં સમુચ્છેદયન્તિ । અતો બુદ્ધા એવ ભગવદ્વાદપ્રસાધને શ્રદ્ધેયાઃ નાન્યે ।
(પૃ) ઉક્તાઃ સપ્તવિધાઃ કર્મપથાઃ । ક ઉપયોગઃ પુનસ્ત્રિવિધમાનસકર્મકથનેન । (ઉ) કેચિદ્વદન્તિ- પુણ્યં પાપમવશ્યં કાયવાગધીનં ન ચિત્તમાત્રાત્ ઇતિ । અતો વદન્તિ ચિત્તમપિ કર્મપથઃ । ત્રિવિધસ્યાસ્ય માનસકર્મણો બલાદુત્પદ્યતે કાયિકં વાચિકમકુશલકર્મ ઇતિ । ઇદં ત્રિવિધં યદ્યપિ ગુરુતરમ્ । માનસકર્મણઃ સૂક્ષ્મત્વાત્ ઇતિ પશ્ચાદ્વક્ષ્યતે । સર્વેષાં લેશાનામકુશલકર્મોત્પાદકત્વે ઽપિ ઇદં ત્રિવિધં પરં સત્ત્વાનામુપાયાસકરત્વાદકુશલકર્મપથ ઇત્યુચ્યતે । યદિ રાગો મધ્યમો ઽવરો વા ન સ કર્મપથો ભવતિ । રાગો ઽયમધિમાત્રઃ પરમધિરજ્ય સંપીડેચ્છયા સોપાયઃ કાયિકવાચિકકર્મોત્પાદકત્વાત્ રાગેર્ષ્યા કર્મપથો ભવતિ । પ્રતિઘમોહાવપિ તથા । યદિ મોહ એવ સર્વક્લેશાત્મક ઉચ્યત ઇતિ મતમ્ । તસ્યૈવ કાયવાગ્ભ્યાં સત્ત્વાનામુપદ્રવોત્પાદકત્વાત્ ત્રૈવિધ્યમુચ્યતે ।
(પૃ) કસ્માન્મોહો મિથ્યાદૃષ્ટિર્ભવતિ । (ઉ) અસ્તિ [સ]મોહવિશેષઃ । કસ્માત્ । ન હિ સર્વો મોહો ઽકુશલઃ । યો મોહો મિથ્યાદૃષ્ટિપ્રવૃત્તાવધિપતિઃ સો ઽકુશલઃ કર્મપથઃ । સર્વાણ્યકુશલાનિ એતત્ત્રિમુખાધીનાનિ ભવન્તિ । યદિ [વા] કશ્ચિદ્ધનલાભાયાકુશલં કર્મ કરોતિ તદ્યથા સુવર્ણકાર્ષાપણાય પ્રાણિનં હન્તિ । દ્વેષેણ વા [અકુશલં કર્મ કરોતિ] તદ્યથા અમિત્રં ચોરં વા હન્તિ । અથ વા ન ધનલાભાય ન દ્વેષેણ, અપિ તુ મોહબલેનૈવ પરાપરાવિજ્ઞાનાત્ પ્રાણિનં હન્તિ । (પૃ) ચત્વારો દુર્ગતિપ્રત્યયાઃ સૂત્ર ઉક્તા ( સ્સ્સ્_277 ) રાગતો દ્વેષતો ભયતો મોહતશ્ચ દુર્ગતિષુ પતન્તીતિ । ઇદાનીમત્ર કસ્માન્નોક્તં ભયતો ઽકુશલં કર્મોત્પદ્યત ઇતિ । (ઉ) ભયં મોહસઙ્ગૃહીતમ્ । યદુચ્યતે ભયત ઇતિ તન્મોહત એવ ભવતિ । કસ્માત્ । ન જ્ઞાની યાવદાયુર્વિનાશપ્રત્યયમપિ અકુશલં કર્મ કરોતિ । ઇદઞ્ચ પૂર્વં પ્રત્યુક્તમેવ ।
યત્ ક્લેશવિવૃદ્ધિઃ કાયિકવાચિકર્મોત્પાદયતિ સ કાલો ઽકુશલકર્મપથ ઇત્યુચ્યતે । અસ્ય ત્રિવિધસ્ય ભૂયસા અકુશલોત્પાદકત્વાત્ । (પૃ) કસ્માત્કર્મપથ ઇત્યુચ્યતે । (ઉ) મન એવ કર્મ । તત્ર ચરતીતિ કર્મપથ ઇત્યુચ્યતે । અન્તિમત્રિતયે પૂર્વં ચરતિ । આદ્યસપ્તકે પશ્ચાચ્ચરતિ । ત્રીણિ કર્મપથાઃ ન કર્મ । સપ્ત કર્માણિ કર્મ ચ પન્થાશ્ચ । (પૃ) કશાતાડનસુરાપાનાદીન્યકુશલકર્માણ્યુક્તાનિ । કસ્માદ્દશૈવોક્તાનિ । (ઉ) ગુરુતરપાપત્વાદિમાનિ દશોક્તાનિ । કશાતાડનાદીનિ સર્વાણિ તત્પરિવારાઃ પૌર્વાપરિકાઃ । ન સુરાપાનં પ્રકૃતિસાવદ્યમ્ । નાપિ પરોપદ્રવકૃત । પરોપદ્રવકૃદિતિ સ્વીકારે ઽપિ ન સુરાપાનં તદ્ભવતિ ।

(પૃ) અકુશલકર્મપથા ઇમે કુત્ર વર્તન્તે । (ઉ) સર્વત્ર પઞ્ચગતિષુ વર્તન્તે । ઉત્તરકુરુષુ કેવલં ન સન્તિ । મિથ્યાકામચારસ્ત્રિભિર્વસ્તુભિરુત્થાપિતઃ કામરાગેણ સંસિદ્ધઃ । અન્યે ત્રિભિર્વસ્તુભિરુત્થાપિતઃ ત્રિભિર્વસ્તુભિઃ સંસિદ્ધઃ । (પૃ) આર્યાઃ કિમકુશલં કર્મ કુવન્તિ ન વા । (ઉ) માનસાકુશલકર્મોત્પત્તાવપિ ન કાયિકવાચિકકર્મોત્પાદયન્તિ । માનસકર્મણ્યપિ દ્વેષચિત્તમાત્રમુત્પાદયન્તિ ન વધચિત્તમ્ । (પૃ) સૂત્ર ઉક્તમ્- શૈક્ષા અન્યાન્ શપમાના આહુઃ સમુચ્છિન્નવૃષણો ભવ ઇતિ । તત્કથમ્ । (ઉ) [અન્યત્] કિઞ્ચિત્સૂત્રમાહ- અર્હન્ શપત ઇતિ । અયં ક્ષીણાસ્રવ પુરુષઃ પ્રહીણક્લેશમૂલઃ ચિત્તમેવ નોત્પાદયતિ । કિં પુન શપેત ઇતિ । શૈક્ષસ્ય શાપવચનમપિ તથૈવ સ્યાત્ । આર્યા અકુશલકર્મસુ અવિજ્ઞપ્તિસંવરં લભન્ત । કથં કુર્યુરકુશલમ્ । ન ચ તે દુર્ગતૌ પતન્તિ । યદ્યકુશલમુત્પાદયન્તિ । પતેયુરપિ । યદ્યાર્યા ઇહાધ્વનિ અકુશલં કર્મ કૃત્વા દુર્ગતૌ ન પતન્તિ । અતીતાધ્વનિ અકુશલકર્મવન્ત ઇતિ કસ્માન્ન પતન્તિ । (ઉ) આર્યાણાં મનસિ તત્ત્વજ્ઞાને સમુત્પન્ને સર્વે ઽકુશલકર્મપથા મન્દા ભવન્તિ યથા દગ્ધં બીજં ન પુનઃ પ્રરોહતિ ।
ત્રીણિ ચ વિષાણિ દ્વિવિધાનિ- દુર્ગતિપ્રાપકાણિ તદપ્રાપકાણીતિ । યાનિ દુર્ગતિપ્રાપકાણિ તાનિ આર્યાણાં પ્રક્ષીણાનિ । કર્મક્લેશાભ્યાં હિ શરીરમુપાદીયતે । આર્યાઃ કર્મયુક્તા અપિ ક્લેશવિકલત્વાન્ન પતન્તિ । કિઞ્ચ તે રત્નત્રયાખ્યમહાસ્થાનબલમવષ્ટભ્ય મહદકુશલં ક્ષપયન્તિ । યથા કશ્ચિદ્રાજાશ્રિત ઉત્તમર્ણેન ન પીડ્યતે । તે ચ તીક્ષ્ણપ્રજ્ઞાવિદ્યા અકુશલં કર્મ ક્ષપયન્તિ । યથા કશ્ચિત્કાયે ઽગ્નિશક્તિવિવૃદ્ધ્યા દુષ્પરિપાચં પરિપાચયતિ । તેષાં સન્તિ બહવ ઉપાયાઃ । કદાચિદ્ બુદ્ધાન્ સ્મૃત્વા કદાચિત્કરુણાં સ્મૃત્વા કુશલકર્મહેતુભિ[ર્વા] અકુશલેભ્યો વિમુક્તિં લભન્તે । યથા ચોરો વહ્વલીકૈરરણ્યદુર્ગમાશ્રિત્ય નોપલભ્યતે । આર્યા ઇમે જ્ઞાનેન વિમુક્તિમાર્ગં લભન્તે । યથા ગૌઃ સ્વામિનં યાતિ । વિહગ આકાશં નિશ્રયતે । દીર્ઘરાત્રં કુશલધર્માણામભ્યાસાન્ન દુર્ગતૌ પતન્તિ । યથોક્તં સૂત્રે- યો નિત્યં કાયેન શીલં ચિત્તેન પ્રજ્ઞામભ્યસ્યતિ સ નરકવેદનીયં કર્માભિમુખીભૂય લઘુ વેદયતે ઇતિ । યથા ચાહ ગાથા-
ચરન્તં કરુણાચિત્તે ઽપ્રમાણે ઽનિરાવૃતે ।
ગુરુકર્માણિ સર્વાણિ ન કિઞ્ચિદુપયન્તિ ચ ॥ ઇતિ ।
આર્યાણામેષાઞ્ચિત્તે ઽકુશલં કર્મ ન સ્થિરીભવતિ । સન્તપ્તાયસિ પતિતૈકજલબિન્દુવત્ । આર્યાણાં કુશલં કર્મ સુદૂરગામિ ખદિર વૃક્ષમૂલવત્ । આર્યાશ્ચેમે બહુકુશલા અલ્પાકુશલાઃ । અલ્પમકુશલં બહુકુશલેષુ વર્તમાનં ન બલવત્ યથા ગઙ્ગાયાં ક્ષિપ્તમેકપલલવણં ન વિકારયતિ તદ્રસમ્ । આર્યાસ્તે પુણ્યશ્રદ્ધાદિના ધનિકાઃ । યથા દરિદ્ર એકકર્ષાપણાય પાપં સ્વીકરોતિ । ન [તથા]ધનિકઃ શતસહસ્રેભ્યો ઽપિ પાપં પ્રાપ્નોતિ । આર્યમાર્ગપ્રવેશાબ્દહુમતા ભવન્તિ । યથાર્યાઃ સત્યપિ પાપે ન નરકં પ્રવિશન્તિ । યથા વ્યાઘ્રશાર્દૂલજાશ્વવરાહાનાં(ણાં) સહ વિવદમાનાનાં બલિષ્ઠો જયં લભતે । આર્યાણામેષાં ચિત્તામાર્યમાર્ગોષિતમ્ । દુર્ગતિકપાપાનિ ન પુનરુપાયાસયન્તિ । યથા રાજાધ્યુષિત એકાન્તગૃહે નાન્યે પ્રવિશન્તિ । આર્યાઃ સ્વવિહૃતિસ્થાનવિહારિણઃ । ન [તેષુ] દુર્ગતિકપાપકર્માણ્યવકાશં લભન્તે । તદ્યથા ગૃધ્રો વા કઙ્ક ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ । કિઞ્ચાર્યાશ્ચતુસ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ચિત્તં પ્રતિબધ્નન્તિ । અતો દુર્ગતિકકર્માણિ નાવકાશં લભન્તે । શાખાનિવેશિતવૃત્તઘટવત્ । દ્વિવિધસંયોજનસમન્વાગમાદ્ધિ દુર્ગતૌ પતિતો યથાકર્મ વિપાકં વેદયતે । આર્યાસ્તુ એક [સંયોજન]પ્રહાણાન્ન દુર્ગતૌ પતન્તિ । તે સદા કુશલકર્મવિપાકં સમાદદત ઇત્યતો ( સ્સ્સ્_279 ) દુર્ગતિકકર્માણિ નાવકાશં લભન્તે । યથા પૂર્વં ષટ્કર્મવર્ગે પ્રતિપાદિતં નરક[વેદનીયં] કર્મલક્ષણમ્ । [તાદૃશ]કારણાભાવાદાર્યા ન દુર્ગતૌ પતન્તિ ॥

દશાકુશલકર્મપથવર્ગઃ ષોડશોત્તરશતતમઃ ।
117 દશકુશલકર્મપથવર્ગઃ
દશકુશલકર્મપથા યદુત પ્રાણાતિપાતવિરતિઃ યાવત્સમ્યક્દૃષ્ટિઃ । ઇમે દશશીલસંવરસઙ્ગૃહીતા ઐકકાલિકાઃ । ધ્યાનમરૂપસંવરસઙ્ગૃહીતમપિ ઐકકાલિકમ્ । વિરતિર્નામ કર્મપથઃ । સાવિજ્ઞપ્તિરેવ । (પૃ) વન્દનાદીનિ પુણ્યાનિ અન્યે કર્મપથાઃ સન્તિ । કસ્માદ્વિરતિમાત્રં કર્મપથ ઇત્યુચ્યતે । (ઉ) વિરતિપ્રાધાન્યાત્ । ઇમાનિ દશ કર્માણિ દાનાદિભ્ય ઉત્કૃષ્ટાનિ । કસ્માત્ । દાનાદિના લબ્ધઃ પુણ્યવિપાકો ન શીલધારણસ્ય [તુલા]મર્હતિ । યથા દશવાર્ષિકઃ પુમાન્ પ્રાણાતિપાતવિરતિપ્રત્યયમાયુર્વર્ધયતિ । દશાકુશલકર્મણાં પાપત્વાત્ તદ્વિરતિઃ પ્રકૃતિતઃ પુણ્યમ્ । અન્તિમાનિ ત્રીણિ કુશલકર્માણિ કુશલકર્માણાં મૂલમ્ । તસ્માદ્દાનાદીનિ કુશલાનિ કર્મપથસઙ્ગૃહીતાનિ । અસ્મિન્ કર્મપથે ઽસ્તિ પૌર્વાપર્યેણોપનિધ્યોક્તકશાતાડનાદિવિરતિઃ । અતઃ સર્વાણિ કુશલાનિ અત્ર સઙ્ગૃહીતાનિ ॥
દશકુશલકર્મપથવર્ગઃ સપ્તદશોત્તરશતતમઃ ।
118 આદીનવવર્ગઃ
(પૃ) અકુશલકર્મણાં કિમાદીનવમ્ । (ઉ) અકુશલકર્મભિર્નરકાદિદુઃખં વેદયતે । યથોક્તં સૂત્રે- પ્રાણાતિપાતપ્રત્યયં નરકે પતતિ । યદિ મનુષ્યેષૂત્પદ્યતે । અલ્પાયુ ર્વિન્દતે । યાવદેવં મિથ્યાદૃષ્ટિઃ । અકુશકર્મપ્રત્યયં ચિરં દુઃખમનુભવતિ । યથાવીચિનરકે ઽપ્રમાણવર્ષાણ્યતિવાહયન્ નાયુઃ ક્ષપયતિ ઇતિ । સત્ત્વાનાં વિદ્યમાનાઃ સર્વા અકુશલપરાભવહાનિપીડા અકુશલૈઃ [કર્મભિ]રેવ ભવન્તિ । અદૃષ્ટાકુશલકર્મણાં મહોપકારો ઽસ્તિ । યથા સૈનિકવ્યાધાદયો નાનેન કર્મણા બહુમાનં લભન્તે । ચોરવધપ્રત્યયં ધનભાનં લભત ઇતિ યત્ ભવત આશયઃ । તદિદં પૂર્વમેવ ત્રિકર્મવર્ગે પ્રત્યુક્તમ્ । અકુશલચારી ગર્હાનિર્ભત્સનાદીનિ ( સ્સ્સ્_280 ) દુઃખોપાયાસાઙ્ગાનિ વિન્દતે । પરેષામનિષ્ટપ્રાપકં ક્રૂરમિત્યત એભ્યો ઽકુશલકર્મભ્યો વિરમિતવ્યમ્ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- પ્રાણાતિપાતસ્ય પઞ્ચાવદ્યાનિઃ- (1) જનાનામશ્રદ્ધેયતા, (2) દુર્યશઃપ્રાપ્તિઃ, (3) કુશલાદ્વિપ્રકૃષ્યાકુશલપ્રત્યાસત્તિઃ, (4) મરણકાલે ચિત્તવિપ્રતિસારઃ, (5) અન્તે દુર્ગતિપતનમ્ ઇતિ । પ્રાણાતિપાતપ્રત્યયમલ્પસુખં બહુદ્દુઃખં ભવતિ । અકુશલકર્માચરણં પુરુષચિત્તં સંક્લેશયતિ । અધ્વન્યધ્વનિ સમુપચિતસમુદયશ્ચિરં દુશ્ચિકિત્સો ભવતિ । અકુશલચારી તમસસ્તમઃ પ્રવિષ્ટઃ પ્રવૃત્તિમાર્ગત્રિતયાન્ન નિર્યાણં લભતે । અકુશલચારી મનુષ્યદેહોપાદાનં વૃથાકરોતિ । યથોષધિનિચિતાત્ હિમગિરેર્વિષતૃણસ્ય સમાહર્તાતિમૂઢો ભવતિ । એવં દશકુશલકર્મપથૈર્મનુષ્યદેહં લભતે । કુશલમનાચરન્ કેવલં મહતીં હાનિમેવ કરોતિ । કિં પુનરકુશલકર્મસમાદાને । કિઞ્ચાકુશલચારી સ્વકાયં કામયન્નપિ ન વસ્તુતઃ સ્વાત્માનં કામયતે । સ્વાત્માનં રક્ષન્નપિ નાત્માનં રક્ષતિ । આત્મપીડાકરકર્મપ્રત્યયત્વાત્ । પુરુષો ઽયં કાયસઙ્ગતઃ તદ્યથામિત્રચોરેણ [સઙ્ગતઃ] સ્વાત્મન એવ દુઃખકારકત્વાત્ । યો ઽકુશલમાચરતિ । સ સ્વયમેવ તત્કાયં ચોરયતિ । કિં પુનઃ પરઃ । અકુશલકર્મચર્યા યદ્યપીદાનીં નાભિવ્યજ્યતે વિપાકે તુ અધ્યવસીયતે । તસ્માદલ્પીયસ્યપિ અશ્રદ્ધા ન કર્તવ્યા । યથાલ્પીયો ઽપિ વિષં પુરુષં હન્તિ । યથા વા ઋણમલ્પમપિ ક્રમેણ વૃદ્ધ્યા વર્ધતે । પરસ્ય કૃતં પાપં પરઃ સદા ન વિસ્મરતિ । અતઃ કૃતં ચિરવિપ્રકૃષ્ટમપિ ન શ્રદ્ધાતવ્યમ્ । અકુશલચારી ન સુખે રમતે । અકુશલાચરણાદ્દેવમનુષ્યસુખાદ્ભ્રશ્યતિ । અસુખરતો મૂઢઃ શ્રેષ્ઠઃ । અકુશલચારિણો દુઃખં ગાઢશોચનીયં ભવતિ । વિપ્રતિસારાદિદુઃખં પ્રત્યક્ષં વેદયતે । અન્તે તુ દુર્ગતિદુઃખં વેદયતે । અકુશલકર્મફલાત્ વિહાયસા ગત્વા સમુદ્રે નિમજ્યાપિ ન વિમુક્તિસ્થાનં લભતે । યથા સુવર્ણતોમરો બુદ્ધમન્વધાવત્ । સર્વમકુશલં મોહોત્થિતમ્ । અતો વિદ્વાન્ નાનુસ્મરેત્ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- પ્રમાદઃ શત્રુવત્કુશલધર્માન્ હન્તિ ઇતિ । અતો નાનુસ્મરેત્ । કિઞ્ચાકુશલં કર્મ બુદ્ધબોધિસત્ત્વૈરર્હદ્ભિરાર્યૈઃ પઞ્ચભિજ્ઞૈર્મહર્ષિભિઃ પુણ્યપાપવેદિભિરવિગીતં ન ભવતિ । અતો ન કુર્વીત । પશ્યામઃ ખલુ પ્રત્યક્ષમકુશલચિત્તવૈપુલ્ય એવ ભાવવ્યામોહવિક્ષેપોપાયાસાધિદુઃખૈર્વિકૃતમુખવર્ણઃ પુમાનપ્રીતો દૃશ્યત ઇતિ । કિં પુનઃ કાયિકવાચિકકર્મોત્પાદને । એભિઃ પ્રત્યયૈર્જ્ઞાયતે અકુશલાનામપ્રમાણાન્યવદ્યાનિ સન્તીતિ ॥
આદીનવર્ગો ઽષ્ટાદશોત્તરશતતમઃ ।
119 ત્રિકર્મગૌરવલાઘવવર્ગઃ

ત્રિષુ કર્મસુ કિં ગુરુતરં- કિં કાયિકં કર્મ, વાચિકં કર્મ કિં વા માનસં કર્મ । (પૃ) કેચિદાહુઃ- કાયિકં વાચિકઞ્ચ કર્મ ગુરુતરમ્ । ન માનસં કર્મેતિ । કસ્માત્ । કાયિકવાચિકકર્મણોર્નિયમેન સત્યત્વાત્ । યથા પઞ્ચાનન્તર્યાણિ કાયં વાચઞ્ચોપાદાય ક્રિયન્તે । કાયો વાક્ ચ કર્મ નિષ્પાદયતિ । યથા કશ્ચિદિમં સત્ત્વં હન્મીતિ ચિત્તમુત્પાદ્ય કાયવાગ્ભ્યાં તત્કર્મ સાધયતિ । ન માનસકર્મમાત્રેણ પ્રાણિવધપાપં વિન્દતે । નાપિ ચિત્તોત્પાદમાત્રેણ ચૈત્યનિર્માણબ્રાહ્મપુણ્યં વિન્દતે । કાયવચસ્યસતિ માનસિકકર્મમાત્રસ્ય ન વિપાકો ઽસ્તિ । યથા કશ્ચિચ્ચિત્તમુત્પાદયતિ દાનં દાસ્યામીતિ । ન તુ પ્રયચ્છતિ । ન તસ્યાસ્તિ દાનપુણ્યમ્ । નાપિ પ્રણિધાનમાત્રેણ વસ્તુ પરિનિષ્પદ્યતે । યથા કશ્ચિત્સઙ્ઘસ્ય મહાદાનં કરોમીતિ પ્રણિદધાતિ । ન તુ દદાતિ । તસ્ય નાસ્તિ સઙ્ઘદાનપુણ્યમ્ । માનસં કર્મ મહત્તરમિતિ ચેત્ [તદા] દાનપુણ્યં લભેત । તથા ચ કર્મવિપાકઃ વ્યામોહઃ સ્યાત્ । વિનયે ચ નાસ્તિ માનસ્યાપત્તિઃ । યદિ માનસં કર્મ મહત્તરમ્ । કસ્માન્નાસ્ત્યાપત્તિઃ । યદિ ચિત્તમુત્પાદયિતુઃ પુણ્યં લભ્યત ઇતિ । તદા પુણ્યં સુલભં સ્યાત્ । આચરિતા કસ્માત્ સુલભમિદં કર્મ ત્યક્ત્વા દુરાચરણં દાનાદિકર્મ કુર્યાત્ । તથા ચેદક્ષીણપુણ્યઃ સ્યાત્ । યથા કશ્ચિદ્ વૃથા ચિત્તમાત્રમુત્પાદયતિ । નાત્યન્તં વ્યાપ્રિયતે । [તદા] કસ્ય ક્ષયઃ । ધનં પરિમિતમિત્યતઃ પુણ્ય[મપિ] ક્ષીયતે । ન ચિત્તોત્પાદમાત્રં પરસ્યોપકરોતિ । અપકરોતિ વા । યથા તર્ષિતો બુભુક્ષિતઃ સત્ત્વઃ પાનમાહારમભિલષતિ । ન માનસકર્મણા વાર્યતે । લૌકિકાનાં હાનિલાભાવતિમાત્રૌ । ચિત્તં લઘુ ચલં દુર્દમમિત્યતો ઽકુશલાકરણં ન કિઞ્ચિત્ । તદા ગુર્વી હાનિં વિન્દેરન્ । યે પુણ્યચિકીર્ષયા કુશલચિત્તમુત્પાદયન્તિ । તે મહાલાભમેવાપ્નુયુઃ । ઇદન્તુ અત્યન્તં દુષ્ટમ્ । યદિ માનસં કર્મ મહત્તરમ્, પ્રાણાતિપાતચિકીર્ષાચિત્તમુત્પાદયન્ નરકે પતેત્ । એવં ચિરોપચિતેનાપિ શીલાદિના કિમુપકૃતં સ્યાત્ । શીલાદિકુશલાચારાણાં ગુણા અવ્યવસ્થિતા ભવેયુઃ । કસ્માત્ । એકચિત્તોત્પાદમાત્રેણ પાપલાભાત્ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- કાયિકં વાચિકં કર્મ ઔદારિકમ્ । અતઃ પૂર્વં પ્રજહ્યાત્ । ઔદારિકક્લેશપ્રહાણાચ્ચિત્તં સમાધીયત ઇતિ । યો ઽબ્રહ્મચર્યચિત્તમુત્પાદયતિ । તસ્ય મૈથુનં કૃતમિતિ શીલં વિપદ્યેત । યશ્ચિત્તોત્પાદઃ ન તન્મૈથુનમ્ । એતન્મૈથુનચિત્તવ્યતિરિક્તઃ કો ધર્મો મૈથુનમિત્યુચ્યતે । ઉત્પદ્યમાનં વિજ્ઞપ્તિકર્મ સર્વં કાયવચસા ભવતિ ન માનસકર્મણા । યથા પરપુરુષનિન્દા અવશ્યં વાક્કર્માધીના મૃષાવાદપાપં ગમયતિ । યત્પૂર્વમુક્તં ચતુર્ભિઃ પ્રત્યયૈઃ ( સ્સ્સ્_282 ) પ્રાણાતિપાતપાપં લભતે યદુત સત્ત્વસત્તા, સત્ત્વસત્તાજ્ઞાનં, જિઘત્સાચિત્તં તજ્જીવિતોચ્છેદ ઇતિ ચતુર્ભિર્વસ્તુભિઃ પાપં સિધ્યતિ । [અતો] જ્ઞાતવ્યં ન માનસં કર્મ ગુરુતરમિતિ । યથા ચાહ ભગવાન્- યો બાલક આજન્મ કરુણામભ્યસ્યતિ । સ કિમકુશલં કર્મોત્પાદયિતું શન્કોતિ અકુશલં કર્મ ચેતયતે વા ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે કાયિકં કર્મૈવોત્પાદયતિ ન માનસં કર્મ ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે । યત્ ભવાનાહ- કાયિકં વાચિકં કર્મૈવ ગુરુતરં ન માનસમ્ ઇતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । સૂત્રે ભગવાનાહ-
ચિત્તં ધર્મસ્ય વૈ મૂલં ચિત્તં પ્રભુશ્ચ કિઙ્કરઃ ।
શુભાશુભં તત્સ્મરતિ વચનં ચરણઞ્ચ તત્ ॥ ઇતિ ।
અતો જ્ઞાયતે માનસં કર્મૈવ ગુરુતરમિતિ । મનોવિશિષ્ટત્વેન કાયિકવાચિકકર્મણો ર્વિશેષો ઽસ્તિ । યથા ઉત્તમં મધ્યમમધમમિત્યાદિ । વિના ચિત્તં નાસ્તિ કાયિકં વાચિકં કર્મ । સૂત્રે વચનાચ્ચ વિજ્ઞપ્તિકર્મ કૃત્વા નિયમેન વિપાકં વેદયતે । આહ ચ- સપ્તવિશુદ્ધિપુણ્યાનાં ત્રિવિધમાનસકર્મમાત્રમુપયોજયતિ । ઇમાનિ સપ્તવિશુદ્ધિપુણ્યાનિ પુણ્યસમ્પત્સૂત્તમાનિ ભવન્તિ । કરુણા ચ માનસં કર્મ । સૂત્રમાહ- કરુણાચિત્તં વિપાકપ્રાપકમિતિ । યથાહ સૂત્રમ્- પુરાહં સપ્તવર્ષાણિ કરુણાસમુદાચરણાન્નેએમં લોકં સપ્તમહાકલ્પાન્ પ્રતિનિવર્તામીતિ । અતો જ્ઞાયતે માનસં કર્મેવ ગુરુતરમિતિ । તદેવ સર્વાન્ લોકાન્ વ્યાપ્તું શક્નોતિ । માનસં કર્મ ગુરુતરમ્ । યથા માનસકર્મવિપાકાદશીતિમહાકલ્પહસ્રાણ્યાયુર્ભવતિ । માનસકર્મણઃ શક્તિ કાયિકં વાચિકં કર્માતિશેતે । યથા કુશલચારી આયુષો ઽન્તે મિથ્યાદૃષ્ટિમુત્પાદયન્ નરકે પતતિ । અકુશલચારી મરણકાલે સમ્યગ્દૃષ્ટિમુત્પાદયન્ દેવેષૂત્પદ્યતે । [તતો] જ્ઞાતવ્યં માનસં કર્મ મહત્તરમિતિ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- પાપેષુ મિથ્યાદૃષ્ટિર્ગુરુતરેતિ । આહ- યો લોકોત્તરાં સમ્યગ્દૃષ્ટિમુત્પાદયતિ સ વર્ષશતસહસ્યાણિ સંસારે સંસરન્નપિ ન દુર્ગતૌ પતતિ ઇતિ । માનસકર્મણો બલં કાયિકં વાચિકં કર્માતિશેતે । યથોક્તમુપાલિસૂત્રે- તીર્થિકો મહર્ષિઃ [આગત્ય વદેત્] એકેન મનોદણ્ડેન નાલન્દં ભસ્મીકરોમીતિ ઇતિ । યથા દણ્ડકારણ્યાનિ ઋષિણાં મનોદણ્ડેન [ભસ્મી]કૃતાનિ ઇતિ । માનસં કર્મૈવ વિપાકપ્રાપકમ્ । યથોક્તં ( સ્સ્સ્_283 ) સૂત્રે- યો ઽયમત્ર મૃતઃ સ એવ નરકં પ્રવિશતિ । સ એવ દેવેષૂત્પદ્યતે હસ્તમુક્તેષુવત્ ઇતિ । યથા માનસકર્મણોપચિત્તૈર્મલધર્મૈર્યાવદવૈવર્તિકનરકં પ્રવિશતિ । [તથા] ઉપચિતૈઃ કુશલધર્મૈર્યાવન્નિર્વાણમ્ । ચૈતસિકસ્ય સવિપાકત્વાદેવ કાયિકં વાચિકં વિપચ્યતે । અભાવે કર્મણો વિપાકાભાવાત્ । ન વિના માનસં કર્મ કાયવાક્કર્મણોર્વિપાકો ઽસ્તિ । યન્મનસા કાયં વાચઞ્ચ નિશ્રિત્ય કુશલમકુશલં વા ચરતિ તત્કાયિકં વાચિકં કર્મેત્યુચ્યતે । વિનાપિ કાયિકવાચિકકર્મણનસકર્મણો વિપાકો ઽસ્તિ । ન તુ વિના માનસં કર્મ કાયિકસ્ય વાચિકસ્ય વા વિપાકઃ । અતો જ્ઞાયતે માનસં કર્મ ગુરુતરં ન કાયિકં વાચિકમ્ । ઇતિ ।
યદ્ભવતોક્તં કાયિકવાચિકકર્મણોર્નિયમેન સત્યત્વાત્ યથા પઞ્ચાનન્તર્યાણિ કાયં વાચ[ઞ્ચોપાદાય] ક્રિયન્ત ઇત્યતો ગુરુતરાણીતિ । તન્ન યુજ્યતે । યસ્માત્ ચેતના ગુર્વી વસ્તુ ચ ગુરુ તસ્માત્કર્મ ગુરુ । ન કાયવચસી ગુરુણી ઇતિ । ચિત્તનૈયત્યાત્કર્મ નિયમેન સત્યમ્ । યથા ચિત્તબલમાત્રેણ સદ્ધર્મપદં પ્રવિશતિ તથા ચિત્તબલેનૈવ ચાનન્તર્યપાપં સમ્પાદયતિ । અસતિ ચિત્તે માતાપિતૃવધો ઽપિ નાનન્તર્યમ્ । અતો જ્ઞાયતે કાયવચસી ન બલવતીતિ ।

ઉક્તં ભવતા કાયે વાક્ ચ કર્મ વસ્તુ નિષ્પાદયતીતિ । તન્ન યુક્તમ્ । કર્મસમાપનં નિષ્પત્તિઃ । પરસ્યાયુરપહરન્ પ્રાણાતિપાતપાપં લભતે । ન કાયિકવાચિકકર્મોત્પત્તિકાલે । કર્મસમાપને ચિત્તબલમવશ્યમપેક્ષતે । ન કાયવચસી । યદુક્તં ભવતા- વૃથાચિત્તોત્પાદમાત્રેણ નાસ્તિ વિપાક ઇતિ । તદયુક્તમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- દૃઢચિત્તમુત્પાદ્ય તદૈવ દેવેષૂત્પદ્યતે નરકે વાધઃ પતતિ ઇતિ । કથમાહ માનસકર્મણો ન વિપાકો ઽસ્તીતિ । યદુક્તં ભવતા- નાપિ પ્રણિધાનમાત્રેણ વસ્તુ સાધયતીતિ । તદપ્યયુક્તમ્ । કસ્યચિદુત્પન્નં ગભીરં કુશલચિત્તં મહાસઙ્ઘ[દાન]પુણ્યમપ્યતિશેતે । યદાહ ભવાન્- નાસ્તિ માનસ્યાપત્તિરિતિ । તદયુક્તમ્ । યદાકુશલચિત્તમુત્પાદયતિ તદૈવ પાપં લભતે । યથાહ ભગવાન્- સન્તિ વિવિધાનિ પાપાનિ કાયિકવાચિકમાનસપાપાનીતિ । અતો જ્ઞાયતે ઽકુશલચિત્તોત્પાદમાત્રમ પાપમિતિ ન લભ્યતે । અસંયોજનમાત્રં શીલમ્, દુર્ધરત્વાત્ । ઔદારિકં પાપં શીલધારણેન વારયતિ । સૂક્ષ્મં પાપં સમાધ્યાદિના પરિહરતિ ।
યદુક્તં ભવતા પુણ્યં પાપઞ્ચ સુલભં સ્યાદિતિ । તદયુક્તમ્ । ચિત્તબલસ્ય તનુત્વાત્ જનાઃ સુલભં ત્યક્ત્વા દુર્લભં કુર્વન્તિ । યથા કરુણાચિત્તાદિ, તત્પુણ્યમતિમાત્રબહુલમ્ । ન તુ દાનં [તથા] । સત્ત્વા અવરજ્ઞાનબલાઃ કરુણાદિ માનસં કર્મ ચરિતું ન સમર્થા ઇત્યતો ( સ્સ્સ્_284 ) દાનાદિ કુર્વન્તિ । પ્રકીર્ણકુસમગન્ધાદિષુ પૂજોપકરણેષુ વિશુદ્ધચિત્તસ્ય દુર્લભત્વાત્ । યદુક્તમક્ષીણપુણ્યઃ સ્યાદિતિ । તત્પ્રતિબ્રૂમઃ । સ યદિ બોધિબલયુક્તઃ તદા અક્ષીણં કુશલધર્મં લભેતૈવ । યદુક્તં માનસં કર્મ ન કસ્યચિદુપકરોતિ અપકરોતિ વા ઇતિ । તન્ન યુજ્યતે । કાયિકવાચિકર્માણિ માનસકર્મણાહૃતાનીતિ ન પ્રધાનાનિ ભવન્તિ । યદ્બલાદુત્પદ્યતે તત્ [તતઃ] પ્રધાનમ્ । સર્વ ઉપકારાઃ કરુણાચિત્તવિહારાધીના ભવન્તિ । કસ્માત્ । કરુણાવિહારબલાત્સમીરણવૃષ્ટયોઃ ઋતુમનુવર્તમાનયોરપિ બીજશતાનિ પચ્યન્તે । યથા કલ્પાદૌ તણ્ડુલાનિ સ્વયમુત્પદ્યન્તે પુરુષાણાં દશવર્ષાયુઃકાલે પ્રાપ્તે તત્સર્વં નાભૂત । કથમાહ- કરુણાચિત્તમનુપકારકમિતિ । કરુણાવિહારી સર્વાણ્યકુશલમૂલાનિ ક્ષપયતિ । અકુશલકર્માધીના હિ સર્વ ઉપદ્રવાઃ । કથમાહ- કરુણાવિહારો મહોપકારક ઇતિ । યદિ સર્વે સત્ત્વાઃ કરુણાચિત્તે વિરહન્તિ । તદા સર્વે સુસ્થાન ઉત્પદ્યેરન્ । ન હિ સર્વે પ્રકૃતિતઃ પુણ્યપ્રયોગમભિલષન્તિ । અતો જ્ઞાયતે કરુણાપુણ્યં પરમગભીરગહનમિતિ । કદાચિત્કરુણાદાનાભ્યાં સત્ત્વાનુપકુર્વન્તિ । કદાચિત્કરુણામાત્રેણ । કરુણાવિહારિણઃ સત્ત્વા યદિ કાયં સ્પૃશન્તિ । યદિ વા તચ્છાયાયાં નિપતન્તિ । સર્વથા નિવૃતિં લભન્તે । જ્ઞાતવ્યં કરુણાપુણ્યં દાનાદિભ્ય ઉત્તમમિતિ ।
યદુક્તં ભવતા- હાનિલાભાવતિમાત્રાવિતિ । તત્પ્રત્યુક્તપૂર્વં યન્મનોબલેન સત્ત્વાનુપકરોતિ અપકરોતિ ચેતિ । અતો જ્ઞાયતે માનસં કર્મ ગુરુતરમિતિ । યદુક્તં ચિરોપચિતેનાપિ શીલાદીના ન કિઞ્ચિદુપકૃતમિતિ । તદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ । મનોવિશુદ્ધયા હિ શીલવિશુદ્ધિઃ । યદિ મનો ન વિશુદ્ધમ્ । શીલમપિ ન વિશુદ્ધ્યતિ । યથેદં સપ્તાબ્રહ્મચર્યસૂત્ર ઉક્તમ્ । વિશુદ્ધશીલશ્ચ મહાવિપાકં પ્રતિલભતે । યથાહ સૂત્રમ- શીલવ્રતઃ પ્રાણિહિતં મનો ઽનુયાયિ ભવતિ । યદુત શીલવિશુદ્ધ્યા ઇતિ । શીલવિશુદ્ધૌ ચ ચિત્તં પ્રશામ્યતિ । નાન્યધર્મે [સતિ] । યદુક્તં કાયિકં વાચિકં કર્માદૌરિકમ્ । અતઃ પૂર્વં પ્રજહાતીતિ । તદયુક્તમ્ । સૂક્ષ્મકુશલેન મહાવિપાકં લભતે । યથા ધ્યાનસમાપત્તૌ ચેતના । યદુક્તં યદ્યબ્રહ્મચર્યચિત્તમુત્પાદયતિ તદા શીલં વિપદ્યેતેતિ । તદયુક્તમ્ । યસ્ય માનસં કર્માવિશુદ્ધમ્, તસ્ય શીલમપિ અવિશુદ્ધમ્ । પુણ્યપાપયોર્ભેદે લબ્ધે સંયોજનશીલધર્મયોર્ભેદઃ । યદુક્તં ત્વયા- ઉત્પદ્યમાનં વિજ્ઞપ્તિકર્મ કાયવાગ્ભ્યાં ભવતીતિ । તત્ સામાન્યતઃ પ્રત્યુક્તં યદુત કાયિકવાચિકકર્મધર્મભેદે માનસકર્મધર્મભેદઃ । કાયિકં વાચિકં કર્મ અવશ્યં વિજ્ઞાપયિત્રા સિધ્યતિ । યથા ચતુર્ભિઃ પ્રત્યયૈઃ સિદ્ધં પ્રાણાતિપાતપાપં ન માનસકર્મ વિના ભવતિ । લૌકિકાઃ સત્વા વદન્તિ કાયિકં વાચિકં કર્માકુશલં ન તથા માનસમિતિ । ( સ્સ્સ્_285 ) માનસં કર્મ ચ ન જનેષૂપપ્રયુજ્યતે નાપ્યુપલભ્યતે ઽસ્તીતિ । પૂર્વઞ્ચોક્તં પુણ્યપાપયોર્લક્ષણમ્ । તલ્લક્ષણત્વાન્માનસં કર્મૈવ ગુરુતરં ન કાયિકં વાચિકં વા ॥
ત્રિકર્મગૌરવલાઘવવર્ગ એકોનવિંશત્યુત્તરશતતમઃ ।
120 કર્મહેતુપ્રકાશનવર્ગઃ
શાસ્ત્રમાહ- સંક્ષિપ્યોક્તાનિ કર્માણિ । કર્મેદં કાયોપાદાનસ્ય કારણમ્ । કાયો દુઃખસ્વભાવઃ । અતસ્તં નિરોધયેત્ । એતત્કાયનિરોદ્ધુકામેન તત્કર્મ પ્રહાતવ્યમ્ । હેતુનિરોધે ફલસ્યાપિ નિરોધાત્ । યથા બિમ્બમુપાદાય પ્રતિબિમ્બમ્ । બિમ્બનિરોધે પ્રતિબિમ્બં નિરુધ્યતે । અતો દુઃખનિરોધકામિના તદ્ધેતુકર્મપ્રહાણાય વીર્યમારબ્ધવ્યમ્ ।
(પૃ) કર્મતઃ કાય ઉત્પદ્યત ઇતીદં પ્રતિપાદયિતવ્યમ્ । કસ્માત્ । કેચિદાહુઃ- કાયઃ પ્રકૃતિત ઉત્પદ્યત ઇતિ । કેચિદાહુઃ- મહેશ્વરાદુત્પદ્યત ઇતિ । કેચિદાહુઃ- મહાપુરુષાત્સમ્ભૂત ઇતિ । અન્યે કેચિદાહુઃ- સ્વભાવજ ઇતિ । અતો વક્તવ્યં કારણં કથં જ્ઞાયતે કર્મત ઉત્પદ્યત ઇતિ । (ઉ) ઇદં વિવિધૈઃ કારણૈર્દૂષિતમ્ । જ્ઞાતવ્યં કર્મતઃ કાયમુપાદત્ત ઇતિ । પદાર્થા નાનાવિપ્રકીર્ણજાતય ઇતિ જ્ઞાતવ્યં હેતુરપિ ભિદ્યત ઇતિ । યથા પશ્યામઃ અલકસન્દુકકોદ્રવાદીનાં ભેદઃ તદ્બીજમસમં જ્ઞાપયતિ ઇતિ । મહેશ્વરાદીનાં ભેદાભાવાત્ ન હેતુરિતિ જ્ઞાતવ્યમ્ । કર્મણસ્તુ અપ્રમાણવિભક્તત્વાત્ નાનાકાયા ઉપાદીયન્તે । કિઞ્ચ સજ્જનાઃ શ્રદ્ધધન્તે યત્ કર્મોપાદાય કાય ઉપાદીયત ઇતિ । કસ્માત્ । તે હિ સદાચરન્તિ દાનશીલક્ષાન્ત્યાદિકુશલધર્માન્ । વિરમ્યન્તે ચ પ્રાણાતિપાતાદ્યકુશલધર્મેભ્યઃ । અતો જ્ઞાયતે કર્મતઃ શરીરમુપાદીયત ઇતિ । યદિ કર્મોપાદાય શરીરમુપાદીયતે તદા તત્ નિવર્તનીયમ્ । તત્ત્વજ્ઞાનલાભાન્મિથ્યાજ્ઞાનં પ્રહીયતે । મિથ્યાજ્ઞાનપ્રહાણાત્કામક્રોધાદયઃ ક્લેશાઃ પ્રહીયન્તે । ક્લેશાનાં પ્રહાણાદૂર્ધ્વજન્મોત્પાદકં કર્માપિ પ્રહીયતે । તદા ત્વયં કાયો નિવર્ત્યતે । ઈશ્વરાદીનાં કારણત્વે તુ ન નિવર્તયિતું શક્યતે । ઈશ્વરાદીનામપ્રહાતવ્યત્વાત્ । અતો જ્ઞાયતે કર્મતઃ શરીરમુપાદીયત ઇતિ । પ્રત્યક્ષં પ્રશ્યામઃ ખલુ હેતુસદૃશં ફલમ્ । યથા ક્રોદ્રવાત્કોદ્રવ ઉત્પદ્યતે શાલેશ્ચ શાલિઃ । એવમકુશલકર્મતો ઽનિષ્ટવિપાકો લભ્યતે । કુશલકર્મત ઇષ્ટવિપાકઃ । ઈશ્વરાદીષુ તુ નેદૃશમસ્તિ । અતઃ કર્મ કાયસ્ય મૂલમ્ । નેશ્વરાદયઃ ।

પશ્યામઃ ખલુ પ્રત્યક્ષં પદાર્થાઃ કર્મસમ્ભૂતા ઇતિ । અકુશલકર્મણા હિ તાડનનિગ્રહબન્ધનકશાધાતાદિદુઃખાન્યનુભવન્તિ । કુશલકર્મપ્રત્યયઞ્ચ યશોલાભસત્કારાદિસુખાન્યનુભવન્તિ । મનોજ્ઞપ્રિયવાદી મનોજ્ઞપ્રિયવિપાકં વિન્દતે । અતો જ્ઞાયતે કર્મતઃ શરીરમુપાદીયતે ન મહેશ્વરાદિભ્ય ઇતિ । લૌકિકાઃ સ્વયં જાનન્તિ પદાર્થાઃ કર્મહેતસમ્ભૂતા ઇતિ । અત એવ કૃષ્યાદિકર્મ કુર્વન્તિ । દાનશીલક્ષાન્ત્યાદિપુણ્યકર્માણિ ચ કુર્વન્તિ । નાન્ત[ર્ગૃહ]મુપવિશન્તિ ઈશ્વરાદિભ્ય ઈપ્સિતમાકાંક્ષમાણાઃ । અતો જ્ઞાયતે કર્મતો વિપાકો લભ્યત ઇતિ । જના ઈશ્વરાદીન્ કારણં વદન્તો ઽપિ કર્માણિ નિશ્રયન્તે યદુત સ્વદેહં ખેદયન્ત ઉપવાસાદીન્ સ્વીકુર્વન્તિ ચ । અતો જ્ઞાયતે કર્મહેતુકમિતિ । યદદૃષ્ટં વસ્તુ તત્ર પરશાસનમનુસરેત્ યદાર્યાણામાચરિતમ્ । સર્વે ચાર્યાઃ શીલાદિકુશલધર્માન્ નિશ્રયન્તે યતો જાનન્તિ કર્મહેતોર્લોકો ઽસ્તીતિ । યદિ શીલાદિવિરતઃ ન [સ] આર્યો ભવતિ । ન કશ્ચિદાર્યઃ શાસનપ્રતિદ્વન્દ્વિકર્મકો ભવતિ । અતો જ્ઞાયતે કર્મણઃ શરીરમુપાદીયત ઇતિ । કિઞ્ચ શીલાદિ કર્મણામાચરણાદૃધ્યભિજ્ઞાનિર્મિતાદીનિ સાધયન્તિ । અતો જ્ઞાયતે કર્મહેતુક ઇતિ । નરકાદિદુર્ગતિષુ દ્વેષપ્રદાશાદયો બહુલાઃ । અતો જ્ઞાયતે દ્વેષપ્રદાશાદિના દુર્ગતયો ભવન્તીતિ । યથા ઉપરિ વૃક્ષે ફલં દૃષ્ટ્વા જાનન્તિ વૃક્ષસ્તદ્ધેતુરિતિ । અતો જ્ઞાયતે કર્મ દેહસ્ય મૂલમિતિ । દુર્ગતૌ મોહાદયઃ પ્રબલા ઇતિ જ્ઞાતવ્યં ક્લેશાઃ દુર્ગતિકારણમ્ । સર્વેષામકુશલાનાં મોહાધીનત્વાત્ ઇતિ । દુર્ગતિષૂત્પન્ના બહવઃ, સુગતિષૂત્પન્ના અલ્પાઃ । ચક્ષુષા પશ્યામઃ ખલુ વધાદ્યકુશલચારિણો બહવઃ । કુશલચારિણો ઽલ્પા ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે હિંસાદિવૃત્તિર્દુર્ગતિકારણમિતિ । વધાદિ સજ્જના વિગર્હ્ય ન કુર્વન્તિ । યદિ જાનન્તિ નાશુભફલાનીતિ કસ્માત્ નિરાકુર્વન્તિ । સજ્જાનાનાં ચિત્તે યદ્યકુશલમુત્પદ્યતે તદૈવ પ્રયત્નેન નિગૃહ્યતે । અકુશલવિપાકભીરુત્વાત્ । [અતો] જ્ઞાતવ્યં વધાદયો ઽવશ્યમકુશલવિપાકા ઇતિ । તથા નોચેત્ યથેષ્ટં કુર્યઃ ઇદમેવ પરમં સુખમિતિ । તદા હત્વા સત્ત્વાનાં ભોજનં પરદ્રવ્યાપહારઃ યદિ વા પરસ્ત્રીગમનં ઇમાન્યપિ સુખાનિ ભવેયુઃ । આગામિદુઃખભીરુત્વાત્ તાનિ દૂરતઃ પરિહરન્તિ । અતો જ્ઞાયતે કર્મતઃ કાયો ભવતીતિ । સમ્યક્ જ્ઞાનભાવનયા સાસ્રવં કર્મ ક્ષીયતે । ન તદા કાય ઉપાદીયતે । અતો જ્ઞાયતે કર્મ તસ્ય મૂલમિતિ । અર્હતો યદ્યપિ સાસ્રવકર્માણિ સન્તિ । સમ્યક્ જ્ઞાનભાવનયા તુ [તાનિ] નોપચિનોતિ । અતો જ્ઞાયતે કર્મ કાયસ્ય હેતુરિતિ । કાયહેતુનિરોધાત્કાયો ઽપિ નિરુધ્યતે । ચતુસ્સત્યજ્ઞાનાત્ સત્યાશ્રયાઃ ક્લેશા ન કદાપિ પુનરુદ્ભવન્તિ । અનુદ્ભવાન્ન ભવતિ કાયવાન્ । વિદ્વાનેવં ચિન્તયન્ ચતુસ્સત્યાનિ જિજ્ઞાસતિ । અતો જ્ઞાયતે કર્મ કાયસ્ય હેતુરિતિ । પ્રત્યયે વિકલે ચ ન ( સ્સ્સ્_287 ) કાયમુપાદત્તે । યથા શુષ્કભૂમૌ બીજે ચ દગ્ધે ન સર્વો ઽઙ્કુરઃ પ્રરોહતિ । એવં વિજ્ઞાનસ્થિતિક્ષેત્રે તૃષ્ણાસ્નેહાનભિષ્યન્દિતે કર્મબીજે ચ તત્ત્વજ્ઞાનદગ્ધે નોર્ધ્વદેહાઙ્કુરઃ પ્રરોહતિ । વિદ્વાનેતદ્વસ્તુ પ્રજ્ઞાય વિજ્ઞાનસ્થિતિક્ષેત્રં શોષયિતું કર્મ બીજં દગ્ધુઞ્ચ વીર્યમધિષ્ઠાય પ્રયતતે । અતો જ્ઞાયતે કર્મ કાયોપાદાનસ્ય પ્રત્યય ઇતિ ॥
કર્મહેતુપ્રકાશનવર્ગો વિંશત્યુત્તરશતતમઃ ।
કર્માધિકારઃ સમાપ્તઃ ॥
121 સમુદયસત્યસ્કન્ધે ક્લેશાધિકારે આદ્યક્લેશલક્ષણવર્ગઃ
શાસ્ત્રમાહ- ઉક્તાનિ કર્માણિ । ક્લેશા ઇદાનીં વક્ષ્યન્તે । મલિનચિત્તસમુદાચારઃ ક્લેશ ઇત્યુચ્યતે । (પૃ) કિં મલમુચ્યતે । (ઉ) યત્ સંસારસન્તાનસ્ય પ્રવર્તકં તન્મલિનચિત્તમિત્યુચ્યતે । તન્મલિનચિત્તપ્રભેદા એવ રાગદ્વેષમોહાદયઃ । ઇદં મલિનચિત્તં ક્લેશ ઇત્યુચ્યતે । પાપધર્મ ઇત્યપિ, પરિહાણિધર્મઃ તિરોભાવધર્મ પરિતપનધર્મ અનુપતનધર્મ ઇત્યાદિનામ્નાપ્યુચ્યતે । એતન્મલિનચિત્તાભ્યાસોપચયો ઽનુશય ઇત્યુચ્યતે । ન તુ મલિનચિત્ત ઉત્પન્નમાત્રે ઽનુશયઃ । ક્લેશા નામ રાગદ્વેષમોહવિચિકિત્સામાનપઞ્ચદૃષ્ટયઃ । તત્પ્રભેદા અષ્ટનવતિરનુશયાઃ ।
રાગઃ પ્રીતિસુખાખ્યસ્ત્રિવિધઃ । વિભવપ્રીતિસુખમપિ રાગ ઇત્યુચ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે- કામતૃષ્ણા ભવતૃષ્ણા વિભવતૃષ્ણા ઇતિ । વિભવો નામ પ્રહાણં નિરોધઃ । સત્ત્વા દુઃખાભિહતા સ્કન્ધકાયં પરિજિહીર્ષવો વિભવં સુખં મન્યન્તે ।
(પૃ) પ્રીતિસુખં વેદનાલક્ષણં ન નન્દિરાગઃ । યથોક્તં સૂત્રે- ઐહિકં સૌમનસ્યમામુષ્મિકં સૌમનસ્યં ઇહલૌકિકસુખવેદના આમુષ્મિકસુખવેદના ઇત્યર્થમભિદધાતિ ઇતિ । કિઞ્ચાહ- ઐહિકં દૌર્મનસ્યમામુષ્મિકં દૌર્મનસ્યં ઇહલૌકિકદુઃખવેદના આમુષ્મિકદુઃખવેદના ઇત્યર્થમભિદધાતિ । યથોક્તં દેવતાપ્રશ્ને- કિં નન્દતિ પુત્રૈઃ પુત્રવાન્ । ભગવાનાહ- શોચતિ પુત્રૈઃ પુત્રવાન્ ઇત્યાદિ ।
અત્રોચ્યતે । રાગો નન્દ્યઙ્ગમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા । સુખવેદનાયાં રાગો ઽનુશયઃ । કબલીકારાહારે ઽસ્તિ નન્દિરસ્તિ રાગઃ । નન્દિક્ષયાદ્રાગક્ષય ઇતિ । અતો જ્ઞાતવ્યં રાગઃ પ્રીત્યઙ્ગમિતિ । ઇદં ત્વનવદ્યમ્ । કેન તત્ જ્ઞાયતે । યથોક્તં સૂત્રે- સમુદયસત્યં યદુત તર્ષણં ઇતિ । કસ્યાભિધાનં તર્ષણમ્ । યત્ પુનર્ભવલિપ્સા । કિંલક્ષણમિદં તર્ષણમ્ । યત્ રાગં નિશ્રિત્ય વિવિધલિપ્સા । (પૃ) યદ્યુચ્યતે પુનર્ભવલિપ્સા તર્ષણલક્ષણમિતિ । કસ્માત્પુનરુચ્યતે રાગં નિશ્રિત્ય વિવિધલિપ્સેતિ । (ઉ) અસ્તિ પુનસ્તર્ષણલક્ષણમ્ । વિવિધલિપ્સેતિ વિશિષ્ટલક્ષણવચનમ્ । વીતરાગસ્યાપ્યસ્તિ વિવિધલિપ્સાતર્ષણં યદુત સલિલાદિલિપ્સા । નેયં સમુદયસત્યસઙ્ગૃહીતમ્ । યદ્રાગમુપદાય પુનર્ભવલિપ્સા, તત્તર્ષણં સમુદયસત્યસઙ્ગૃહીતમ્ ।

(પૃ) યદિ તર્ષણમપિ નન્દિઃ, રાગો ઽપિ નન્દિઃ કસ્માદુચ્યતે રાગં નિશ્રિત્યેતિ । (ઉ) આદ્યોત્પન્નં તર્ષણમ્ । વિવૃદ્ધો રાગઃ । અતસ્તં નિશ્રિત્યેત્યુચ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે- નન્દિસમ્બન્ધો લોક ઇતિ । અતો નન્દિરેવ રાગઃ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- નિરોધં વર્જયિત્વા રાગો દૌર્મનસ્યઞ્ચ સર્વે ઽકુશલા ધર્મા ઇતિ । તત્ર રાગ એવ નન્દિઃ । દૌર્મનસ્યં દ્વેષઃ । યથોચ્યતે દ્વેષો દૌર્મનસ્યમિતિ તદા જ્ઞાયતે નન્દિઃ રાગ ઇત્યુપ્યુચ્યત ઇતિ । અતો ઽષ્ટાદશમનૌપવિચારેષુ ન ક્લેશા ઉચ્યન્તે કેવલં વેદના ઉચ્યન્તે । અતો જ્ઞાયતે નન્દ્યઙ્ગં રાગ ઇતિ । પૃથગ્જના વીતરાગા ન વેદયન્તે સુખમ્ । વીતદ્વેષાશ્ચ ન દુઃખં વેદયન્તે । વીતમોહા નાદુઃખમસુખં વેદયન્તે । કેન તત્ જ્ઞાયતે । તૃતીયવેદનાયામુચ્યતે પૃથગ્જના અસ્યા વેદનાયા ન જાનન્તિ સમુદયં, ન જાનન્તિ નિરોધં, ન જાનન્તિ આસ્વાદં, ન જાનન્તિ આદીનવં ન જાનન્તિ નિસ્સરણમ્ । અતો ઽદુઃખાસુખવેદનાયામવિદ્યાનુશયો ઽનુશેતે । ઇમે પૃથગ્જનાઃ સદા પઞ્ચધર્માન્ તાન્ ન જાનન્તીત્યતો ઽદુઃખાસુખવેદનાયાં સદાવિદ્યાનુશયં ર્વન્તિ । યો ઽવિદ્યાનુશયઃ તદ્વેદનોપવિચારસ્વભાવાજ્ઞાનમ્ । એવં પૃથગ્જનાનાં સુખદુઃખમનૌપવિચારાવેવ ( સ્સ્સ્_290 ) રાગપ્રતિઘૌ । યદાદાવાગત્ય ચિત્તે વર્તતે [સા] વેદનેત્યુચ્યતે । તદેવ ચિત્તમધિમાત્રં ક્લેશ ઇત્યુચ્યતે ।
સમુદયસત્યસ્કન્ધે ક્લેશાધિકારે આદ્યક્લેશલક્ષણવર્ગં એકવિંશત્યુત્તરશતતમઃ ।
122 રાગલક્ષણવર્ગઃ
શાસ્ત્રમાહ- નવસંયોજનેષુ રાગો ઽયમાત્રિધાતુપ્રતિપ્રતિસંયુક્તસ્તૃષ્ણેત્યુચ્યતે । સપ્તાનુશયાનામઙ્ગં દ્વિધા ભવતિ- કામરાગો ભવરાગ ઇતિ । કસ્માત્ । કેચિદૂર્ધ્વધાતુદ્વયે વિમુક્તિસંજ્ઞામુત્પાદયન્તિ । અતો ભગવાનાહ- સ્થાનમિદં ભવ ઇતિ । ભવો નામ જન્મ । અસતિ રાગે ન જન્મ ભવતિ ઇત્યતઃ પૃથગુચ્યતે ભવરાગ ઇતિ । ન તુ કામરાગમાત્રમ્ । કેચિદાહુઃ- કામરાગમાત્રં ક્લેશઃ । ક્ષીણકામરાગો વિમુક્તો નામ ઇતિ । અતો ભગવાનાહ- આરૂપ્યધ્યાને ઽપ્યસ્તિ ભવરાગ ઇતિ । પ્રદર્શયતિ ચ ભગવાન્ તત્ર[આપિ] ભવઃ સૂક્ષ્મઃ પ્રવર્તત ઇતિ । અતઃ પૃથગુચ્યતે ઽયં રાગઃ । દશાકુશલકર્મપથેષુ ચતુર્ષુ બન્ધનેષુ ચ કામરાગ ઇત્યાખ્યા ભવતિ । કામરાગસ્ય પરદ્રવ્યલિપ્યેત્યાખ્યા । પઞ્ચનીવરણાનાં પઞ્ચાવરભાગીયસંયોજનાનાઞ્ચ કામકામનેત્યાખ્યા ભવતિ । [તત્ર]કામકામના નામ પઞ્ચકામ [ગુણા]નાં કામકામના । ત્રયાણામકુશલમૂલાનામકુશલમૂલરાગ ઇત્યાખ્યા । અકુશલમૂલરાગો નામ અકુશલમૂલાનામુપચયનમ્ । અયં રાગો યદ્યધમાચરણઃ તદા અકુશલરાગ ઇત્યાખ્યા । યથા પરદ્રવ્યાપહરણં, યાવચ્ચૈત્યસઙ્ઘદ્રવ્યાદાનમ્ । યદ્યમૃતસત્ત્વસ્ય માંસબુભુક્ષા, યદિ વા માતૃભગિનીસ્વસ્રાચાર્યપત્નીઃ પ્રવ્રજિતપત્નીં સ્વપત્નીં વામાર્ગેણ જિગમિષતિ । અયમકુશલરાગ ઇત્યુચ્યતે । યત્ સ્વદ્રવ્યં ન ત્યક્તુમિચ્છતિ । તત્કાર્પણ્યમ્ । કાર્પણ્યં રાગ એવ । વસ્તુતો ઽસતિ ગુણે અસ્તીતિ વક્તુમન્યપ્રેરણમકુશલરાગઃ । સતિ ગુણે અન્યસ્ય તદ્વિજિજ્ઞાપયિષા રાગોત્પાદનમ્ । બહુદાનસ્ય બહુદ્રવ્યસ્ય વા લિપ્સા, સા બહુરાગતા । યદલ્પદ્રવ્યસ્યાલ્પદાનં લબ્ધ્વા પ્રિયતરં કામયતે ન તૃપ્યતિ । [ઇય]મસન્તુષ્ટિઃ । ગોત્રકુલબન્ધુયશોરૂપસમ્પદ્યૌવનજીવિતાદિષુ યદભિષ્વઙ્ગઃ [સ] મદ ઇત્યુચ્યતે । યચ્ચતુઃસત્કારરાગઃ [તત્] તૃષ્ણાચતુષ્ટયમિત્યુચ્યતે ।
અયઞ્ચ રાગો દ્વિવિધઃ કામરાગઃ ઉપકરણરાગ ઇતિ । પુનર્દ્વિવિધઃ આત્મરાગ આત્મીયરાગ ઇતિ । આદ્ય આદ્યાત્મિકપ્રત્યયઃ । અપરો બાહ્યપ્રત્યયઃ । ઊર્ધ્વધાતુદ્વયે રાગ એકાન્તેનાધ્યાત્મિકપ્રત્યયઃ । ( સ્સ્સ્_291 ) પુનઃ પઞ્ચવિધઃ- રૂપરાગઃ, સંસ્થાનરાગઃ, સ્પર્શરાગઃ, ઇર્યાપથપ્રલાપરાગઃ, સર્વરાગ ઇતિ । રૂપરસગન્ધશબ્દસ્પર્શરાગઃ પઞ્ચકામગુણરાગઃ । ષટ્સુ સ્પર્શેષૂત્પન્ના તૃષ્ણા ષડ્વિષયરાગઃ । તિસૃષુ વેદનાસુ રાગો ઽસ્તિ સુખવેદનાયામસ્તિ લિપ્સારાગઃ, તત્પરિપાલનરાગઃ । દુઃખવેદનાયામસ્તિ અલિપ્સારાગઃ તત્પરિજિહીર્ષારાગઃ । અદુઃખાસુખવેદનાયામસ્તિ મોહરાગઃ । સન્તિ ચાસ્ય રાગસ્ય નવાઙ્ગાનિ । યથોક્તં મહાનિદાનસૂત્રે- તૃષ્ણાં પ્રતીત્ય યથેષ્ટવસ્તુપર્યેષણા । યથા કશ્ચિત્ અનેન વસ્તુના દુઃખિતો વસ્ત્વન્તરં પર્યેષતે । યથોક્તમ્- સુખી ન પર્યેષતે દુઃખી તુ બહુ પર્યેષતે । રાગવિવૃદ્ધિઃ પર્યેષણા । પર્યેષણાકાલે યલ્લભ્યતે [સ] તૃષ્ણાલાભઃ । લાભં પ્રતીત્ય વિનિશ્ચયઃ । ઇદં ગ્રાહ્યમિદમગ્રાહ્યમિતિ યચ્ચિત્તનિર્ધારણં સ વિનિશ્ચયઃ । વિનિશ્ચયં પ્રતીત્ય છન્દરાગઃ । છન્દરાગં પ્રતીત્યાધ્યવસાનમ્ । અધ્યવસાનં નામ પ્રગાઢચ્છન્દઃ । અધ્યવસાનં પ્રતીત્ય પરિગ્રહઃ । પરિગ્રહો નામ ઉપાદાનમ્ । ઉપાદાનં પ્રતીત્ય માત્સર્યમ્ । માત્સર્યં પ્રતીત્ય આરક્ષા । આરક્ષાધિકરણં દણ્ડાદાનશસ્ત્રાદાનાદિ । ઇમાનિ નવાઙ્ગાનિ પુનરપિ નવાઙ્ગગાનિ । રાગો ઽયં કાલમનુસૃત્ય અધમઃ, મધ્યમઃ, ઉત્તમઃ, અધમાધમઃ, અધમમધ્યમઃ, અધમોત્તમઃ, મધ્યમાધમઃ, મધ્યમમધ્યમઃ, મધ્યમોત્તમઃ, ઉત્તમાધમઃ, ઉત્તમમધ્યમ, ઉત્તમોત્તમ ઇતિ । રાગસ્ય ચાસ્ય લૌકિકાઙ્ગાનિ દશ ભવન્તિ । તદ્યથા પ્રિયરૂપં દૃષ્ટ્વા ચિત્તે ઇદં [પ્રિય]મિતિ વચનં કરોતિ । તતો રાગં જનયતિ । પ્રણિધાનં કરોતિ । અનુસ્મરતિ । યથાશિક્ષિતં પ્રકટયતિ । હ્ર્યપત્રપાં વિસ્મરતિ । સદા સ્વયં પુરોવર્તતે । પ્રમત્તો ભવતિ । ઉન્મત્તો ભવતિ । મુર્ચ્છામરણં [કરોતિ] । ઇદં રાગલક્ષણમ્ ॥
રાગલક્ષણવર્ગો દ્વાવિંશત્યુત્તરશતતમઃ ।
123 કામહેતુવર્ગઃ

(પૃ) કામો ઽયં કથમુત્પદ્યતે । (ઉ) સ્ત્રીરૂપાધ્યાલમ્બને યદિ મિથ્યામનસ્કારમુત્પાદયતિ । યદિ વા તદ્રૂપે યદિ વાકારે યદિ વા સ્પર્શે યદિ વા સુભાષિતે [મિથ્યામનસ્કારમુત્પાદયતિ] । તદા કામરાગ ઉત્પદ્યતે । ચક્ષુઃ શ્રોત્રાદિદ્વારાસંવરણે કામરાગ ( સ્સ્સ્_292 ) ઉત્પદ્યતે । ભોજને ચામાત્રતાજ્ઞાને કામરાગ ઉત્પદ્યતે । સ્ત્રીરૂપસંસ્તવે કામરાગ ઉત્પદ્યતે । સુખાનિ વેદયતઃ કામરાગ ઉત્પદ્યતે । મોહાત્કામરાગ ઉત્પદ્યતે । અશુચિસંજ્ઞાજનનાત્, દુર્વિજ્ઞાનાત્કામરાગ ઉત્પદ્યતે । યથા શુદ્ધં વસ્ત્ર [મપગતકલઙ્કં] સમ્યઙ્ મલેન દૂષ્યતે । રાગબહુલાનાં પુરુષાણાં સંવાસેન કામરાગ ઉત્પદ્યતે । કાયાદિષુ ચાતુર્ભૌતિકેષુ મિથ્યામનસ્કારમુત્પાદયન્ કામાહૃતો ભવતિ । અપ્રગૃહીતવૃત્તઘટવદગ્રથિતકુસુમવચ્ચ । યદિ કૌસીદ્યાન્ન કુશલં ભાવયતિ । તદા કામરાગો ઽવકાશં લભતે । અગમ્યસ્થાને ગચ્છન્ રાગેણા ભિભૂયતે । યદુત વેશ્યાઙ્ગનામદ્યવિક્રયવધકકુટ્યાદયઃ । તદ્યથા ગૃધ્રો વા કઙ્કો વા ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ । અશુચ્યાદિ વિલોક્ય અપ્રતિહતાલમ્બનસ્ય કામરાગો વેગં લભતે । સુચિરાદારભ્ય સદા કામરાગાભ્યાસાત્ રાગાનુશયઃ સિધ્યતિ । તદા સૂત્પાદો ઽયં ભવતિ । સ્ત્રીરૂપાદ્યલમ્બને પ્રીતો નિમિત્તં ગૃહ્ણાતિ પરિચ્છેદઞ્ચ ગૃહ્ણાતિ । નિમિત્તગ્રહણં નામ પાણિપાદમુખનયનાલાપમન્દહાસકટાક્ષરોદનનયનબાષ્પાદિનિમિત્તાનાં ગ્રહણમ્ । પરિચ્છેદગ્રહણં નામ સ્ત્રી પુમાનિતિ સંસ્થાનવિશેષવિકલ્પઃ । એવં ગૃહીતાનુસ્મરણવિકલ્પસ્ય કામરાગ ઉત્પદ્યતે । દુર્બલવિચારણાચિત્ત આલમ્બનમનુધાવતિ ન નિગૃહ્ણાતિ । તદા કામરાગ ઉત્પદ્યતે । યઃ પ્રવૃત્તકામરાગઃ [તત્]ક્ષાન્તિં વેદયન્ ન પરિત્યજતિ । સ ક્રમશો વર્ધયતિ । અધમાન્મધ્યમમુત્પાદયતિ । મધ્યમાદધમમુત્પાદયતિ ।
કામરાગસ્ય હિતાસ્વાદમાત્રં દૃષ્ટ્વા તદાનીનવમજાનતઃ કામરાગ ઉત્પદ્યતે । ઋતુના ચ કામરાગ ઉત્પદ્યતે યથા વસન્તાદયઃ । સ્થાનવશેન ચ કામરાગ ઉત્પદ્યતે યથા કિઞ્ચિત્સ્થાનં યત્ર ચિરાદારભ્ય કામચારો બહુશો ઽભ્યસ્તઃ । દેહસ્યા [વસ્થા]વશાચ્ચ કામરાગો ભવતિ । યથા યૂનો ઽરોગસ્ય ધનસમ્પન્નસ્ય । બલશક્ત્યા ચ કામરાગો ભવતિ । યથા પાનૌષધાદિઃ । શુભાન્ મનોહારિણઃ પઞ્ચકામગુણાન્ યદુત સુપુષ્પિતસરારામપ્રસન્નસ્નિગ્ધવાપીકૂપનવમેઘતટિત્સુરભિવાતવ્યજનાનિ લબ્ધવતઃ, પક્ષિણાં કલરવં સ્ત્રીણાં સુકુમારભૂષણરુતાનિ સુભાષિતાનિ વા શૃણ્વતઃ કામરાગ ઉત્પદ્યતે । કર્મપ્રત્યયેન ચ કામરાગ ઉત્પદ્યતે । યથા વિશુદ્ધદાતા વિશુદ્ધપ્રણીતેષુ પઞ્ચકામગુણેષુ સંપ્રહર્ષતિ । પાપી તુ અવિશુદ્ધેષુ । જાતિતશ્ચ કામરાગો ( સ્સ્સ્_293 ) ભવતિ । યથા પુરુષઃ પુરુષમિચ્છતિ । પ્રજ્ઞપ્તાવત્યાસઙ્ગે ચ કામરાગ ઉત્પદ્યતે । [યથા] કશ્ચિદન્તઃપુંલક્ષણો બહિસ્તુ સ્ત્રીલક્ષણો વસ્ત્રવેષવૈરમૈત્ર્યાદિલક્ષણશ્ચ । અલબ્ધચિત્તસમાધાનસ્ય અન્તઃ સત્ત્વં પશ્યતો બહિઃ રૂપાદિ પશ્યતશ્ચ કામરાગો ભવતિ । યસ્ય રાગાનુશો ઽક્ષીણઃ તૃષ્ણાપ્રત્યયશ્ચ સમ્મુખી ભવતિ । તસ્ય મિથ્યામનસ્કાર ઉત્પદ્યતે । એવમાદિપ્રત્યયૈઃ કામરાગૌત્પદ્યતે ॥
કામહેતુવર્ગસ્ત્રયોવિંશત્યુત્તરશતતમઃ ।
124 કામદોષવર્ગઃ

(પૃ) કામરાગસ્ય કે દોષાઃ સન્તીતિ કામઃ પ્રહાતવ્યઃ । (ઉ) કામરાગો વસ્તુતો દુઃખમ્ । પૃથગ્જના વિપર્યયેણ મૃષા [તત્ર] સુખસંજ્ઞામુત્પાદયન્તિ । જ્ઞાની તુ દુઃખં પશ્યતિ । દુઃખં પશ્યન્ પ્રજહાતિ । કામોપાદાને નાસ્તિ તૃપ્તિઃ । યથા મદ્યપાનં તત્પરિતર્ષણમનુવર્ધયતિ । પરિતર્ષણવિવૃદ્ધ્યા કઃ સુખી ભવતિ । કામોપાદાનાદકુશલાનિ સહોપચીયન્તે । અસિશસ્ત્રાદીનાં કામાધીનત્વાત્ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- કામઃ પાપો લઘુર્દૂસ્ત્યજઃ । વ્યાપાદ[ગતો] લઘુપાપઃ, વસ્તુતઃ સ [તતો ઽપિ] લઘુત્તરઃ ઇતિ । કામઃ પુનર્ભવસ્ય હેતુઃ । યથોક્તં- તૃષ્ણાપ્રત્યયમુપાદાનં યાવન્મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય સમુદય ઇતિ । તૃષ્ણાં પ્રતીત્ય કાયો ભવતિ । આહ ચ દુઃખહેતુસ્તૃષ્ણા ભવતીતિ । કિઞ્ચાહ- વિદ્યમાનાનિ દુઃખાનિ ભિક્ષવઃ કસ્માદ્ભવન્તીતિ મનસિકૃત્વા જાનીધ્વં [તાનિ] કામહેતુકાનિ । તૃષ્ણાયાશ્ચ કાયો હેતુરિતિ । કિઞ્ચાહ- કબલીકારે [ભિક્ષવ] આહારે ઽસ્તિ નન્દિ અસ્તિ રાગઃ । અતો વિજ્ઞાનં તત્ર પ્રતિષ્ઠિતમ્ ઇતિ । જ્ઞાતવ્યં તૃષ્ણા કાયવેદનાયાઃ પ્રત્યય ઇતિ । અયઞ્ચ રાગઃ સદા અશુચૌ સમુદાચરતિ । યથા સ્ત્ર્યાદિષુ । સ્ત્રીણાં કાયચિત્તમશુચિ શકૃન્મૃત્સુ [વિદ્યમાન]વૃશ્ચિકવત્ દષ્ટ્વા દૂષયતિ । સ કામરાગઃ સદા મોહે સમુદાચરતિ । યથોક્તં સૂત્રે- યથા શ્વા રક્તલિપ્તમસ્થિકઙ્કાલં સ્વાદયિત્વા [સ્વ]લાલાયોગાન્મન્યતે યન્મધુર[મિદ]મિતિ । તથા રાગ્યપિ નીરસે કામે મિથ્યાવિપર્યાસબલેન મન્યતે યદિદં રસાસ્વાદમિતિ । ( સ્સ્સ્_294 ) યથા માંસપેશ્યાદયઃ સસોપમા [ઉક્તાઃ] । કેષાઞ્ચિદતીતે ઽતાગતે વા વસ્તુનિ કામરાગ ઉત્પદ્યતે । અતો જ્ઞાયતે મોહે સદા સમુદાચરતીતિ । સત્ત્વાનાં કામરાગપ્રત્યયં સુખમલ્પં દુઃખં બહુ કેન કિમ્ [સ્યાત્] ।
કામતૃષ્ણાવાન્ સુખહેતોઃ સર્વદુઃખાન્યનુભવતિ યદુતાર્જનકાલે દુઃખં રક્ષણકાલે દુઃખમુપભોગકાલે ઽપિ દુઃખમ્ । યથા કૃષિવાણિજ્યસંગ્રામરાજસેવાપરિચર્યાદીનિ અર્જને દુઃખં હાનભીત્યા રક્ષણે દુઃખં, પ્રત્યુત્પન્ને તૃપ્ત્યભાવાદ્દુઃખમ્ । ઇષ્ટસઙ્ગમે પ્રીતિરલ્પા વિરહે ચ દુઃખં બહુ । યથો જ્ઞાયતે કાયો બહુદોષ ઇતિ । યથાહ ભગવાન્- કામતૃષ્ણાયાઃ પઞ્ચાદીનવાઃ- અલ્પાસ્વાદો બહુદુઃખં, સંયોજનાદીપનમામરણતૃપ્તિરાર્યવિગર્હણમકુશલં વિના ન કરણમ્ ઇતિ । અનેન કામરાગેણ સત્ત્વાઃ સંસારસ્રોતાનુગામિનો નિર્વાણાદ્દૂરીભવન્તિ । એવમાદીન્યપ્રમાણાન્યવદ્યાનિ સન્તિ । ઇતિ જ્ઞાતવ્યં કાયો બહુદોષઃ ઇતિ ।
ક્લેશા રાગમુપાદાય ભવન્તિ યથા કામરાગાત્ ક્લેશાઃ સર્વે સમુદ્ભવન્તિ । તૃષ્ણાનુશયે ઽનુન્મૂલિતે પુનઃ પુનર્દુઃખમનુભવતિ । યથા વિષવૃક્ષો ઽનુચ્છિન્નઃ સદા પુરુષં હન્તિ । રાગેણ સત્ત્વા ગુર્વી ધુરં વહન્તિ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- કામતૃષ્ણા બન્ધનમિત્યુચ્યતે । યથા કૃષ્ણશુક્લા ગૌઃ સ્વયમબદ્ધા રજ્જુના પરમબદ્ધા । એવં ચક્ષુર્ન રૂપબદ્ધં, રૂપઞ્ચ ન ચક્ષુર્બદ્ધમ્, કામરાગસ્તુ તત્ર બદ્ધઃ । ઇમં બન્ધમવલમ્બયતો ન વિમુક્તિર્લભ્યતે । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- પૂર્વા કોટિર્ન [પ્રજ્ઞાયતે] અવિદ્યાનીવરણાનાં સત્ત્વાનાં તૃષ્ણાસંયોજનાનાં સન્ધાવતાં સંસરતામ્ ઇતિ । અપિ ચોક્તં સૂત્રે- રાગપ્રહાણાદ્રૂપં પ્રહીયતે યાવદ્વિજ્ઞાનં પ્રહીયત ઇતિ । રાગો ઽયમનિત્યતાદિભાવનયા પ્રહીયતે । પ્રહીણે ઽસ્મિન્ કામરાગે ચિત્તં વિમુચ્યતે । રૂપરાગપ્રહાણે ( સ્સ્સ્_295 ) નાસ્તિ રૂપમ્ । અસતિ રૂપે દુઃખં નિરુધ્યતે । યાવદ્વિજ્ઞાને ઽપ્યેવમ્ । જ્ઞાયતે કામરાગાઃ સુદૃઢં બન્ધનમિતિ ।
કામરાગશ્ચોરોપમઃ । સત્ત્વાસ્તુ તદકુશલં ન પશ્યન્તિ । કામરાગઃ સદા કુસુમારમુખતઃ સમુદાચરતીત્યતઃ પરમમકુશલં નામ । કિઞ્ચ સત્ત્વાશ્ચિત્તપ્રમોદેન કામરાગે પ્રવર્તન્તે યાવન્મશકપિપીલિકા[દય]ઃ સર્વે ઽપિ આહારમૈથુનયોઃ પ્રવર્તન્તે । સ કામરાગો નાનાકારણૈઃ પુરુષાણાં ચિત્તં બધ્નાતિ યદુત માતૃપિતૃસ્વસૃભગિનીપત્નીસંજ્ઞા ધનાદયઃ । સત્વા આહારમૈથુનાદિકામરાગનીવૃતચિત્તાઃ સન્તો જન્મોપાદદતે । ધ્યાનસમાપત્તિરાગ ઊર્ધ્વભૂમાવુત્પદ્યતે । કામરાગો ઽયં સઙ્ગમં કરોતિ । સર્વેષાં લોકાનાં રુચયઃ પ્રત્યેકં વિભિન્નાઃ । રાગાત્સઙ્ગચ્છન્તે । યથા શુષ્કાઃ સિકતાઃ સલિલયોગે સંયુજ્યન્તે । સંસારે કામતૃષ્ણાં રસં મન્યન્તે । યથા રૂપાણામાસ્વાદાધ્યવસાનમિત્યુક્તં યદુત રૂપં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે સુખં સૌમનસ્યમ્ । અસતિ રાગે નાસ્વાદઃ । આસ્વાદે ઽસતિ સંસારમાશુ પ્રજહાતિ । સ ચ કામરાગો વિમુક્તિવિરુદ્ધઃ । કસ્માત્ । યસ્માત્ સત્ત્વાઃ કામઃ સુખં ધ્યાનં સુખં સમાપત્તિઃ સુખમિતિ સંરજ્યન્તે । તસ્માત્ વિમુક્તિરસુખમ્ । [યત્] રાગાઙ્ગપ્રહાણં તદેવ સુખં પરિણમતિ । યથોક્તં- યસ્ય વૈરાગ્યં સ પરમં સુખમનુપ્રાપ્નોતિ ઇતિ । કિઞ્ચાહ- યઃ સર્વસુખલાભમિચ્છતિ તેન સર્વાણિ કામસુખાનિ ત્યક્તવ્યાનિ । સર્વકામાનાં ત્યાગાદાત્યન્તિકનિત્યસુખં લભત ઇતિ । યો મહાસુખં લિપ્સતિ તેનાલ્પસુખમુપેક્ષિતવ્યમ્ । અલ્પસુખોપેક્ષયા અપ્રમાણસુખં પ્રતિલભતે ।
વિદુષશ્ચ નાસ્તિ પ્રત્યેકલાભ ઇત્યુક્તમ્ । યથા વીતરાગતૃષ્ણચિત્તસ્ય । યસ્ય ચિત્તં રાગતૃષ્ણાવિવિક્તં તસ્ય સર્વે દુઃખોપાયાસા નિરુદ્ધાઃ । કામરાગો ઽયં સદ્ધર્મં વિહન્તિ । કસ્માત્ । ન હિ પરમરાગી શીલજાતિધર્મશાસનેર્યાપથશાંસ્યપેક્ષતે । નાવવાદમાદત્તે । નાદીનવં પશ્યતિ । નાપિ પુણ્યપાપમાલોચયતિ । ઉન્મત્તવત્ પ્રમત્તવચ્ચ ન જાનાતિ કુરૂપં સુરૂપમ્ । અન્ધવચ્ચ ન પશ્યતિ ધનલાભમ્ । યથોક્તં- કામરાગો ન પશ્યતિ હિતમ્ । કામરાગો ન વિજાનાતિ ધર્મં અન્ધતમસિ અજ્ઞાનવત્ । રાગાનપગમાત્ । કિઞ્ચોક્તમ્-
કામરાગઃ સમુદ્રો [ઽય]મપર્યન્તશ્ચાપ્યગાધકઃ ।
સોર્મિઃ સવીચિઃ સાવર્તઃ સગ્રહશ્ચ સરાક્ષસઃ ॥
એવં દુર્ગા અશેષાશ્ચ મનુષ્યાણામતારણાઃ ।
વિશુદ્ધશીલનૌકાસ્થઃ સદ્દૃષ્ટિવાયુવેગવાન્ ॥
નાવિકશ્ચ મહાન્ બુદ્ધઃ સન્માર્ગાન્ સમ્પ્રદર્શયન્ ।
યથોક્તભાવનાયોગી સો ઽયં તરતિ વૈ તદા ॥ ઇતિ ।
નાસ્તિ કસ્યચિત્ક્લેશાનાં સંજ્ઞાવિકલ્પાસ્વાદો યથા કામરાગિણઃ । સ ચ કામરાગો ઽત્યન્તં દુષ્પ્રજહઃ । યથોક્તં- દ્વે ઇમે આશે દુષ્પ્રજહે । કતમે દ્વે । લાભાશા જીવિતાશા ઇતિ ।

કામરાગસ્યેદૃશા દોષાઃ સન્તિ । કથં જ્ઞાયતે કામરાગિણો લક્ષણમ્ । (ઉ) કામરાગબહુલઃ સ્ત્રીરૂપકુસુમગન્ધમાલનૃત્તવાદ્યગીતેષુ પ્રમુદિતો વેશ્યાગૃહપાનગોષ્ઠીગામી મહાસમાજનાટકરસિકઃ સાનુરાગાલાપાનન્દિતઃ સદા પરિતોષિતચિત્તઃ પ્રસન્નવદનઃ સાકૂતસકાકુસસ્મિતાભિલાષી દુર્લભકોપઃ સુલભપ્રમોદો ભૂયસા દયાલુચિત્તઃ પુનઃ પુનર્વ્યાધિતચપલગાત્રઃ સ્વદેહાધ્યાસક્ત ઇત્યેવમાદિ રાગબહુલસ્ય લક્ષણમ્ । લક્ષણમિદં સ્વભાવબન્ધેનાનુ ગતમિત્યતો દુષ્પ્રજહમ્ । સર્વે ચ કામરાગા આત્યન્તિકદુઃખાઃ । કસ્માત્ । રાગાભિલષિતસ્ય વિપ્રયોગો ઽવશ્યભાવી । વિપ્રયોગપ્રત્યયં દૌર્મનસ્યદુઃખમવશ્યભાવિ । યથોક્તં- રૂપસુખિનો [ભિક્ષવો] દેવમનુષ્યા રૂપરાગિનો રૂપમુદિતા રૂપવિપરિણામે દુઃખચિત્તા વિહરન્તિ ઇતિ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનેષ્વપિ । ભગવાન્ તત્ર તત્ર સૂત્રે નાનાદૃષ્ટાન્તૈરિમં કામરાગં ગર્હયતિ યદુત [આશી] વિષોપમઃ, પ્રજ્ઞાયુઃક્ષયકરત્વાત્ । શલ્યોપમઃ ચિત્તગતદુઃખત્વાત્ । અસિશૂલોપમઃ કુશલમૂલસમુચ્છેદકત્વાત્ । અગ્નિસ્કન્ધોપમઃ કાયચિત્તપરિદાહત્વાત્ । અમિત્ર [ભૂતઃ] દુઃખાનામુત્પાદકત્વાત્ । અન્તઃસપત્નભૂતઃ મનસિ ( સ્સ્સ્_297 ) જાતત્વાત્ । રૂઢમૂલોપમઃ દુરુન્મૂલનત્વાત્ । પઙ્કભૂતઃ યશોદૂષકત્વાત્ । વિઘ્નભૂતઃ કુશલમાર્ગાણામાવરણત્વાત્ । હૃદ્ગતશલ્યભૂતઃ અન્તર્વ્યથનાત્ । અકુશલમૂલભૂતઃ સર્વાકુશલાનામુત્પાદકત્વાત્ । ઓઘભૂતઃ સંસારાર્ણવે સંપ્લાબનાત્ । ચોરભૂતઃ કુશલસમ્પદપહારાત્ । એવમાદ્યપ્રહાણાનામાદીનવાનાં સત્ત્વાત્ કામરાગઃ પ્રહાતવ્યઃ ।
કામાનામાદિનવવર્ગશ્ચતુવિંશત્યુત્તરશતતમઃ ।
125 રાગપ્રહાણવર્ગઃ
(પૃ) કામરાગસ્યેદૃશા દોષાઃ સન્તિ । કથં પ્રહાતવ્યઃ । (ઉ) અશુચિ ભાવનાદિભિઃ પ્રતિષેધયતિ । અનિત્યતાદિભાવનાદિભિઃ પ્રજહાતિ । (પૃ) કેષાઞ્ચિદનિત્યતાદિબોધનાત્કામરાગો વર્ધતે । કથમિદમ્ । (ઉ) યઃ સર્વમનિત્યમિતિ પ્રજાનાતિ ન તસ્ય કામરાગો ઽસ્તિ । યથોક્તં સૂત્રે- અનિત્યસંજ્ઞા [ભિક્ષવઃ] ભાવિતા બહુલીકૃતા તદા સર્વઃ કામરાગઃ પર્યાદીર્યતે સર્વઃ રૂપરાગઃ પર્યાદીર્યતે સર્વો ભવરાગઃ પર્યાદીર્યતે સર્વાવિદ્યા પર્યાદીર્યતે સર્વો ઽસ્મિમાનઃ પર્યાદીર્યતે સમુદ્ધન્યતે ઇતિ । યઃ પશ્યતિ લોકો દુઃખં દુઃખહેતુઃ રાગ ઇતિ । તસ્યાયં રાગઃ પ્રહીયતે । યો નિત્યં સ્મરતિ મયા જાતિજરાવ્યાધિમરણાન્યનુભવિતવ્યાનીતિ સ ઇમં રાગં પ્રજહાતિ । વિશુદ્ધસુખે લબ્ધે અવિશુદ્ધસુખં ત્યજતિ । યથા પ્રથમધ્યાનલાભે કામતૃષ્ણાં ત્યજતિ । કામાનામાદીનવાનુદર્શી ઇમાં ત્યજતિ । આદીનવશ્ચ યથાપૂર્વમુક્તઃ । બહુશ્રુતાદિપ્રજ્ઞાવિવૃધ્યા ચ કામરાગં ત્યજતિ । જ્ઞાનસ્ય ક્લેશભેદનસ્વભાવત્વાત્ । કુશલપ્રત્યયસમ્પન્નસ્ય કામરાગઃ પ્રહીયતે યદુત શીલવિશુદ્ધ્યા દીન્યેકાદશસમાધ્યુપકરણાનીતિ પશ્ચાન્માર્ગસત્યે વક્ષ્યતે । રૂપજ્ઞાનાદીનિ ધર્મજ્ઞાનાદીન્યુપાયાઃ । ભગવાન્ મહાભિષક્ । સબ્રહ્મચારિણો ઽનુચરાઃ । સદ્ધર્મ ઔષધમ્ । આત્મના ( સ્સ્સ્_298 ) યથોક્તવદાચરણં વિરેચનમ્ । તદા કામરાગવ્યાધિઃ પ્રહીયતે । યથા જ્ઞાયતે રૂગ્ણસ્ય ત્રિવસ્તુસમ્પન્નસ્ય તસ્મિન્નેવ સમયે વ્યાધિઃ શામ્યતિ ઇતિ ।
(પૃ) યથોક્તં સૂત્રે- અશુભ[ભાવનયા] રાગં નિર્વાપય ઇતિ । કસ્માત્ ભવાન્ બ્રવીતિ અશુભાદિ અનિત્યતાદિ ચ । (ઉ) સર્વાણિ બુદ્ધશાસનાનિ ક્લેશાનાં ભેદકાનિ । તથાપિ પ્રત્યેકમસ્તિ બલવિશેષઃ । આદૌ અશુભયા રાગો વાર્યતે પશ્ચાદનિત્યતાજ્ઞાનેન પ્રહીયતે । અશુભયા ઔદરિકો રાગો ઽપનીયત ઇતીદં બહૂનાં જ્ઞાતમેવ । રાગાનુશયઃ સૂક્ષ્મ ઇતિ અનિત્યતયા પ્રહીયતે । કેવલમેકસ્મિન્ સૂત્ર ઈદૃશં વચનમુક્તમ્ । સર્વેષુ સૂત્રેષ્વન્યે ઽપિ પ્રહાણધર્મા ઉક્તાઃ । ઈદૃશપ્રત્યયે સતિ કામરાગઃ પ્રહીયતે ।
રાગપ્રહાણવર્ગઃ પઞ્ચવિંશત્યુત્તરશતતમઃ ।
126 વ્યાપાદવર્ગઃ
શાસ્ત્રમાહ- વ્યાપાદો દ્વેષલક્ષણમિતિ । યો દ્વિષ્યતિ સ વિનાશં કર્તુમિચ્છતિ । પરસ્ય તાડનબન્ધનમારણવિહિંસનાનિ કર્તું પ્રણિદધાતિ । એકાન્તતો નિરાકૃત્ય નૈવ દ્રષ્ટુમિચ્છતિ । અયં દ્વેષઃ પ્રતિધ ઇત્યાખ્યાયતે । ગુરુતરો દ્વેષ ઇત્યર્થઃ । કશ્ચિત્ દ્વેષી પરાન્ નિન્દિતું દણ્ડેન તાડયિતુઞ્ચેચ્છતિ । [અયં દ્વેષો] વિહિંસા ઇત્યભિધીયતે । મધ્યમદ્વેષ ઇત્યર્થઃ । કશ્ચિત્ દ્વેષી [પરં] પરિહર્તું નેચ્છતિ । કદાચિત્ તત્પુત્રભાર્યાદીન્ વિદ્વિષતિ । તત્રોત્પદ્યમાનો [દ્વેષઃ] ક્રોધ ઇત્યુચ્યતે । અધમદ્વેષ ઇત્યર્થઃ । કશ્ચિત્ દ્વેષી સદાક્લિષ્ટચિત્તઃ [સ]મ્રક્ષ ઇત્યભિધીયતે । અવિપક્વેન્દ્રિય ઇત્યર્થઃ । કશ્ચિત્ દ્વેષી ચિત્તગતમકુશલમત્યક્ત્વા પુનર્વિપાકાયેચ્છતિ । [સ] ઉપનાહ ઇત્યુચ્યતે । વિપક્વેન્દ્રિય ઇત્યર્થઃ । કશ્ચિત્ દ્વેષી સહસા કિઞ્ચિત્ ગૃહીત્વા નાનાકારણૈ[ર્ન] ત્યક્તુમિચ્છતિ । યથા સિંહો નદીં વિગાહ્ય ( સ્સ્સ્_299 ) તત્તીરનિમિત્તં ગૃહીત્વા આમરણં ન [તતો] વિનિવર્તતે । [સ] પ્રદાશ ઇત્યુચ્યતે । આગ્રહ ઇત્યર્થઃ । કશ્ચિત્ દ્વેષી હિતલાભિનં પરં દૃષ્ટ્વા ચિત્તે માત્સર્યમુત્પાદયતિ । ઇયમીર્ષ્યત્યુચ્યતે । કશ્ચિત્ દ્વેષી સદા કલહપ્રિયો ધૃષ્ટમનોવાગ્ ભવતિ । [અયં] સંરમ્ભ ઇત્યુચ્યતે । રોષકલહ ઇત્યર્થઃ । કશ્ચિત્ દ્વેષી ચિરમાત્સર્યેણ શીલમુપદિષ્ટો ઽપિ પુનઃ પ્રતિલોમયતિ । અયં દ્વેષ ઇત્યાખ્યાયતે । ક્રૌર્યમિત્યર્થઃ । કશ્ચિત્ દ્વેષી કિઞ્ચિદભીષ્ટસ્ય અમનઃપ્રહ્લાદનસ્ય વસ્તુનો લાભે ક્ષુભિતચિત્તો ભવતિ । ઇયમક્ષાન્તિરિત્યુચ્યતે । અક્ષમેત્યર્થઃ । કશ્ચિત્ દ્વેષી અસુકુમારવચનઃ સદા ભ્રુકુટિલાલસો ન મનઃ પૂર્વમાલાપં યોજયતિ । ઇયમપકીર્તિરિત્યુચ્યતે । અનાત્તમનસ્કતેત્યર્થઃ । કશ્ચિત્ દ્વેષી સહવાસિષુ સદાધિક્ષેપલોલુપો ભવતિ । ઇદમસૌરત્ય મિત્યભિધીયતે । અદાન્ત ઇત્યર્થઃ । કશ્ચિત્ દ્વેષી કાયવાઙ્મનોભિઃ સતીર્થ્યં સંસ્પૃષ્ટોપાયાસં કરોતિ । ઇઅયં જિગીષા ઇત્યભિધીયતે । ઉપાયાસસ્પર્શ ઇત્યર્થઃ । કશ્ચિત્ દ્વેષી સદા ગર્હાપ્રકટનપ્રીતો વિગીતવસ્તુપ્રિયશ્ચ ભવતિ । ઇયં તોદનતા ઇત્યુચ્યતે । ઉપાલમ્ભ ઇત્યર્થઃ ।
દ્વેષો ઽયં દ્વિવિધઃ- કદાચિત્સત્ત્વમુપાદાય ભવતિ કદાચિદસત્ત્વમુપાદાય ઇતિ । સત્ત્વમુપાદયોત્પદ્યમાનો ગુરુતરઃ પાપઃ । ઉત્તમમધ્યમાધમવિકલ્પેન નવરાશયો ભવન્તિ । નવક્લેશાનુપાદાય નવધા વિભજ્યતે । વિના વસ્તુ દ્વેષપરિણાહો દશમો ભવતિ । ઇદં દ્વેષલક્ષણમ્ ।

(પૃ) કથં દ્વેષ ઉત્પદ્યતે । (ઉ) અમનોજ્ઞાદ્દુઃખોપાયાસાદુત્પદ્યતે । દુઃખવેદનાસ્વભાવસ્ય અસમ્યક્ પરિજ્ઞાનાદ્વ્યાપાદ ઉત્પદ્યતે । ગર્હાવધતડનાદિભ્યો વા સમુત્પદ્યતે । દુર્જનસહવૃત્ત્યા વા વ્યાપાદ ઉત્પદ્યતે યથા સૌનિકવ્યાધાદયઃ । મન્દજ્ઞાનબલાદ્વા દ્વેષ ઉત્પદ્યતે યથા વૃક્ષાણાં શાખોપશાખા વાતેરિતા ભવન્તિ । ચિરસમુપચિતદ્વેષાનુશયસ્ય આનિર્યાતનભાવં દ્વેષ ઉત્પદ્યતે સૌનિકવ્યાધસર્પાણામાગમાદ્વા દ્વેષ ઉત્પદ્યતે । પરદોષાનુસ્મૃતિપ્રેમ્ણા વા દ્વેષ ઉત્પદ્યત ઇતિ યથા નવક્લેશેષૂક્તમ્ । કાલવશાદ્વા દ્વેષ ઉત્પદ્યતે યથા દશવયસ્કાદીનામ્ । જાત્યા વા દ્વેષ ઉત્પદ્યતે યથા સર્પાદીનામ્ । દેશસ્થાનાદ્વા દ્વેષ ઉત્પદ્યતે યથા કાન્યકુબ્જદેશાદૌ । પૂર્વમુક્તો રાગજનનપ્રત્યયઃ । તદ્વિરોધે દ્વેષ ઉત્પદ્યતે । આત્મબુદ્ધિમધ્યયસ્ય [તત્ર] માનપરિપોષણં પદાર્થાધ્યવસાનઞ્ચેત્યેવમાદિપ્રત્યયેષુ સત્સુ દ્વેષ ઉત્પદ્યતે ।
(પૃ) દ્વેષસ્ય કે દોષાઃ । (ઉ) ઉક્તં સૂત્રે- દ્વેષઃ કામરાગાદ્ ગુરુતરં પાપમ્ ઇતિ । અતઃ સુવિમોકઃ । વસ્તુતસ્તુ દુર્વિમોકઃ । કિન્તુ રાગવન્ન ચિરં ચિત્તમનુવર્તતે । દ્વેષો દ્વિધા સન્તાપકઃ । આદાવાત્માનં સન્તાપયતિ અન્તે પરં સન્તાપયતિ । કિઞ્ચ દ્વેષો નિયમેન નરકાય ભવતિ । દ્વેષોત્થકર્મણાં ભૂયસા નરકે પાતનાત્ । દ્વેષઃ કુશલપુણ્યાનિ વિનાશયતિ યદુત દાનશીલક્ષાન્તયઃ । ઇમાસ્ત્રિસ્રઃ કરુણાચિત્તજાઃ । દ્વેષસ્ય કરુણાવિરોધિત્વાત્ [તાઃ] વિનાશયતિ । દ્વેષજઞ્ચ કર્મ સર્વમન્તે ચિત્તં પરિતાપયતિ । દ્વેષેન્દ્રિયવાન્ નિર્દયત્વાત્ ક્રૂરચણ્ડાલ ઇત્યુચ્યતે । સત્ત્વાઃ સદા દુઃખિનઃ પુનર્દ્વેષેણ પીડિતાઃ વ્રણે પ્રયુક્તક્ષારવત્ । કિઞ્ચ સૂત્રે ભગવાન્ સ્વયં દ્વેષદોષાનાહ- દ્વેષબહુલઃ કુત્સિતઃ ખર્વાકારો ઽપ્રશાન્તબુદ્ધિશયઃ સદા ભીરુચિત્તો જનાનામશ્રદ્ધેય ઇતિ ।
(પૃ) વ્યાપાદબહુલસ્ય કાનિ લક્ષણાનિ । (ઉ) ધૃષ્ટવાઙ્મનાઃ સદા અનાત્તમના ભવતિ । ભ્રુકુટિક્ષેપેણ દુરભિગમો ઽસંશ્લિષ્ટમુખવર્ણો દુર્વિમોકસુલભકોપઃ સદા વ્યાપાદોપનાહમુદિતો વિગ્રહભૂષણાયુધેષુ પ્રીતો દુર્મિત્રપક્ષપાતી સજ્જનવિદ્વેષી, જનાનાં ભીષણાયાતથ્યધ્યાનચિન્તનો ઽલ્પહ્રયપત્રપ ઇત્યેવમાદીનિ દ્વેષલક્ષણાનિ । ઇમાન્યન્યેષાં વિપ્રિયકરાણિ । અતઃ પ્રહાતવ્યાનિ ।
(પૃ) કથં સ પ્રહાતવ્યો ભવિષ્યતિ । (ઉ) સદા કરુણામુદિતાપેક્ષાભાવનાયાં દ્વેષઃ પ્રહીયતે । દ્વેષસ્યાદીનવં પશ્યન્ દ્વેષં પ્રજહાતિ । તત્ત્વજ્ઞાનલાભિનો દ્વેષઃ પ્રહીયતે । ક્ષાન્તિબલાચ્ચ દ્વેષઃ પ્રહીયતે । (પૃ) કિં નામ ક્ષાન્તિબલમ્ । (ઉ) યઃ પરગર્હાદિદુઃખં ક્ષમતે સ કુશલધર્મપુણ્યં લભતે । નાક્ષાન્તિજમકુશલં લભતે । ઇદં ક્ષાન્તિબલમ્ । ક્ષાન્તિવિહારી શ્રમણ ઇત્યુચ્યતે । ક્ષાન્તિર્હિ માર્ગસ્યાદ્યં દ્વારં ભવતિ । અતઃ શ્રમણધર્મણઃ કોપે ઽપિ ન કોપવિપાકઃ । નિન્દાયાઞ્ચ ન નિન્દાવિપાકઃ । તાડને ચ ન તાડનવિપાકઃ । યો ભિક્ષુઃ ક્ષમાવાન્ સ પ્રવ્રજ્યાધર્મા સ્યાત્ । વ્યાપાદવતો ન પ્રવ્રજિતધર્ધો ભવતિ । ક્ષાન્તિરિયં પ્રવ્રજિતધર્મઃ । ય આકારવેષાભ્યાં ભિક્ષુઃ ભિન્નવ્યવહારો દ્વેષચિત્તસહગતશ્ચ ન સ ભવ્યો ભવતિ । યસ્તુ ક્ષમાવિહારી સ એવ કરુણાગુણસવન્વિતઃ । ક્ષમાવિહારી સ્વહિતં સાધયતિ । કસ્માત્ । દ્વેષકારી પરાન્ વ્યાબાધિતું કામયાનઃ સ્વાત્માનમેવ વ્યાબાધતે । યાનિ કાયવાગ્ભ્યાં પરત્ર પ્રત્યુક્તાન્યકુશલાનિ । [તેષા]મકુશલાનાં દોષાઃ શતસહસ્રગુણમાત્મનૈવ લભ્યન્તે । અતો જ્ઞાયતે દ્વેષો મહાન્તમાત્માપકર્ષં કરોતિ ઇતિ । અતઃ પ્રાજ્ઞેનાત્મનો હિતં કર્તુકામેન મહદ્દુઃખં મહત્પાપઞ્ચાપાકુર્વતા ક્ષાન્તિરાચરિતવ્યાઃ ।
(પૃ) કો નિન્દાદિદુઃખં ખમતે । (ઉ) યો ઽનિત્યતાં ભાવયતિ બહુલીકરોતિ પ્રતિબુધ્યતે સર્વધર્મા ક્ષણિકાઃ, નિન્દકો વેદકઃ સર્વો ઽપિ ક્ષણિક ઇતિ । તસ્ય કુત્ર દ્વેષ ઉત્પદ્યેત । શૂન્યતાચિત્તસ્ય સમ્યક્ ભાવનયા ક્ષમમાણ એવં ચિન્તયતિ ધર્મેષુ વતુસ્તઃ શૂન્યેષુ કો નિન્દકઃ કો વા નિન્દાવેદક ઇતિ । યદિ વસ્તુ સત્યં તદા [ત]દ્વેદના ક્ષન્તવ્યા । અહં સત્યતો દોષવાન્ ઇતિ પૂર્વપુરુષાઃ સત્યં વદન્તિ, કસ્માત્ દ્વિષામિ । યદિ વસ્તુ સત્યં । તે પુરુષાઃ સ્વયમેવ મૃષાવાદપાપં લભેરન્ । કસ્માદહં દ્વિષામીતિ । અશુભનિન્દાં શૃણ્વન્ એવં ચિન્તયેત્ સર્વે લોકા યથાકર્મ વિપાકં વેદયન્તે । મયા પુરા ઇદં નિન્દાકર્મ સમુપચિતમાસીત્ । તદિદાનીં પ્રત્યનુભવિતવ્યમ્ । કસ્માદ્ દ્વિષ્યામીતિ । યદિ ચાશુભનિન્દાં શૃણોતિ તદ્દોષમાત્મનિ ભાવયેત્ । આત્મવશેનૈવ કાયમનુભવામિ । કાયશ્ચ દુઃખભાજનમ્ । અતો નિન્દાનુભવિતવ્યેતિ । ક્ષાન્તિવિહારી એવં ચિન્તયેત્ પદાર્થાઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નાઃ । ઇદમશુભં નિન્દાકર્મ શ્રોત્રવિજ્ઞાનમનોવિજ્ઞાનશબ્દાદિસમુત્પન્નમ્ । એષુ અહં દ્વ્યઙ્ગસમન્વિતઃ । પરસ્તુ શબ્દમાત્રસમન્વિતઃ । એવઞ્ચ મમૈવ પાપાઙ્ગં બહુ । કસ્માત્ દ્વિષામિ । મયા શબ્દસ્યાસ્ય નિમિત્તગ્રહણાદેવ દૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ સમ્ભવન્તિ ઇત્યહમેવ દુષ્ટઃ । ક્ષાન્તિમાન્ ન પરાન્ દોષયતિ । કસ્માત્ દ્વેષાદીનિ પાપાનિ ન સત્ત્વાનાં દોષાઃ, સત્ત્વા વ્યાધિસમુત્થાપિતચિત્તત્વાદનીશ્વરાઃ । યથા ભૂતચિકિત્સકો ભૂતોચ્ચાટનાધ્યવસિતો ભૂતમેવ દ્વિષતિ ન તુ રોગિણમ્ । અયં વીર્યોત્સુકઃ કુશલધર્માણાં સઞ્ચય આરજ્યતે । અતઃ પરપ્રવાદાન્ ન ગણયતિ । બુદ્ધાનાર્યસઙ્ઘઞ્ચ સ્મૃત્વા ન નિન્દાઃ પ્રમોચયતિ । યથા નિન્દાપટવો બ્રાહ્મણાદયો બુદ્ધં વિવિધં નિન્દન્તિ । યથા વા શારિપુત્રાદિષુ બ્રાહ્મણૈઃ પ્રયુજ્યન્તે ઽપવાદનિન્દાઃ । કઃ પુનર્વાદો ઽસ્માસુ તનુપુણ્યેષુ ।
કિઞ્ચેદં ચિન્તયેત્ લોકા અકુશબહુલા આત્મજીવિતમહૃત્વૈવ કટુકં કુર્વન્તિ । કિં પુનસ્તાડનનિન્દામિતિ । કિઞ્ચૈવં ચિન્તયેત્- અશુભનિન્દાદિના ન મમ દુઃખમિતિ વેદના ક્ષન્તવ્યા । યથા ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ શાસ્તિ- કાયે ક્રકચેણ વિદીર્ણે ઽપિ વેદના ક્ષન્તવ્યા । કા પુનર્નિન્દા ઇતિ । ઇદમાચરન્ સદા સંસારાન્નિર્વિદ્યતે । નિન્દાયાં લબ્ધાયાં નિર્વેદં ભૂયસા માત્રયા સુનિશ્રિતમવગમ્યાકુશલમાચરતિ । સ જાનાતિ ચ નિન્દાયા અક્ષમા અન્તે દુઃખંવિપાકવેદના ઇત્યેવં ચિન્તયન્ નરકે મા ભૂત્ પાત ઇતિ ગુર્વીમપિ નિન્દાં વેદયતે । સો ઽતીવ હ્ર્યપત્રપાસાપેક્ષઃ ચિન્તયતિ અહં મહાપુરુષસ્ય ભગવતઃ શ્રાવકો માર્ગભાવયિતા । [મમ]કથમુત્પાદયેદકાર્યં કાયવાક્કર્મ ઇતિ । ક્ષાન્તિચારિભિર્બોધિસત્ત્વૈઃ શક્રાદિભિશ્ચ લભ્યં ક્ષાન્તિબલં શ્રૂયતે ચ । અતઃ ક્ષાન્તિઃ કાર્યા ॥
વ્યાપાદવર્ગઃ ષડ્વિંશત્યુત્તરવશતતમઃ ।
127 અવિદ્યાવર્ગઃ
શાસ્ત્રમાહ- પ્રજ્ઞપ્ત્યનુવર્તનમવિદ્યા । ઇતિ । યથાહુઃ- પૃથગ્જના આત્મરુતમનુવર્તન્તે । તત્ર નાસ્તિ વસ્તુત આત્મા નાત્મીયમ્ । ધર્માણાં સમવાયઃ કેવલં પ્રજ્ઞપ્ત્યા પુરુષ ઇત્યુચ્યતે । પૃથગ્જનાનામવિવેકાદાત્મચિત્તં પ્રવર્તતે । આત્મચિત્તપ્રવૃત્તિરિયમવિદ્યૈવ ।

(પૃ) ભગવાનાહ- પૂર્વાન્તાજ્ઞાનવિદ્યા ઇતિ । કસ્માદુચ્યતે । આત્મચિત્તમાત્રમિયમવિદ્યેતિ । (ઉ) અતીતાદૌ બહવો ભ્રાન્તાઃ । અત આહ- તત્રાજ્ઞાનમવિદ્યેતિ । અત આહ તસ્યાજ્ઞાનમવિદ્યેતિ । સૂત્રે ચ વિદ્યાયા અર્થો વિવૃતઃ- યસ્ય કસ્યચિત્ જ્ઞાનં વિદ્યેતિ । કેષાં ધર્માણાં જ્ઞાનમ્ । રૂપમનિત્યમિતિ યથાભૂતજ્ઞાનમ્ । વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમનિત્યમિતિ યથાભૂતજ્ઞાનમ્ । વિદ્યાયા વિરુદ્ધા વિદ્યાવિદ્યા । તથા ચ યથાભૂતા વિદ્યા અવિદ્યૈવ ।
(પૃ) યથાભૂતાવિદ્યા યદ્યવિદ્યા । તરુપાષાણાદિધર્મા અપિ અવિદ્યા સ્યાત્ । યથાભૂતવિદ્યાયા અભાવાત્ । (ઉ) મૈવમ્ । તરુપાષાણાનિ ચાચિત્તકાનિ ન પૂર્વાન્તાદિ વિકલ્પયન્તિ । અવિદ્યા તુ વિકલ્પિનીતિ ન તરુપાષાણયોઃ સમાના । (પૃ) અવિદ્યા નામ ધર્માભાવઃ । યથા પુરુષસ્ય ચક્ષુષા રૂપાદર્શનં નાદર્શનધર્મો ભવતિ । અતો વિદ્યાયા અભાવમાત્રમવિદ્યા । ન ધર્માન્તરમ્ । (ઉ) મૈવમ્ । યદ્યભાવો ઽવિદ્યા । પઞ્ચસ્કન્ધેષુ અસ્તિ પુદ્ગલ ઇતિ મિથ્યાકલ્પના ઘટશકલે ચ સુવર્ણસંજ્ઞોત્પદ્યત ઇતિ કસ્માદ્ભવતિ । અતો જ્ઞાયતે મિથ્યાવિકલ્પસ્વભાવાવિદ્યા । ન તુ વિદ્યાયા અભાવો ઽવિદ્યેતિ । અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાદયઃ સન્તત્યા પ્રવર્તન્તે । યદ્યભાવઃ કથમુત્પાદયેત્ । (પૃ) ન વિદ્યા અવિદ્યા ઇતિ ચેત્ ઇદાનીં વિદ્યાં વિહાય સર્વે ધર્મા અભાવાઃ સ્યુઃ । અતો નૈકો ધર્મો ઽવિદ્યા ભવતિ । (ઉ) અવિદ્યેયં સ્વલક્ષણત ઉચ્યતે નાન્યધર્મતઃ । યથોચ્યતે અકુશલમેવાકુશલસ્વરૂપં નાવ્યાકૃતમ્ । ( સ્સ્સ્_303 ) તથાવિદ્યાપિ । કુસૂલં પુરુષાકારમપિ પુરુષગત્યભાવાત્ અપુરુષ ઇત્યુચ્યતે । એવમિયં વિદ્યા સવિકલ્પાપિ યથાભૂતં ન પ્રજાનાતીત્યવિદ્યેત્યુચ્યતે । ન તરુપાષાણયોરપિ તથા ।
(પૃ) યાન્યુક્તાનિ અરૂપમપ્રતિઘમનાસ્રવમસંસ્કૃતમિતિ તાનિ સર્વાણિ તદન્યાભિધાયકાનિ । કસ્માદવિદ્યાપિ નૈવમ્ । (ઉ) અસ્તિ કદાચિદયં ન્યાયઃ । અકુશલાદિષુ તુ નૈવં ભવતિ । (પૃ) કેચિદાહુઃ- વિદ્યાયા અભાવમાત્રમવિદ્યેતિ । યથા પ્રકાશાભાવે તમ ઇતિ । (ઉ) લોકે દ્વિધા વદન્તિ- વિદ્યાયા અભાવો ઽવિદ્યેતિ । કદાચિદ્વિપરીતા વિદ્યા અવિદ્યેતિ । વિદ્યાયા અભાવો ઽવિદ્યેતિ યથા વદન્તિ લોકે- અધો ઽરૂપદર્શી, બધિરો ઽશબ્દશ્રોતેતિ । વિપરીતા વિદ્યા અવિદ્યેતિ- યથા રાત્રૌ સ્થાણું દૃષ્ટ્વા પુરુષ ઇતિ બુદ્ધિર્ભવતિ । પુરુષં વા દૃષ્ટ્વા સ્થાણુબુદ્ધિઃ । યદિ કશ્ચિદિદમિતિ યથાભૂતં ન પ્રજાનાતિ । તદજ્ઞાનમ્ । મિથ્યાચિત્તં ક્લેશઃ । અયં સંસ્કારાણાં પ્રત્યયઃ । અર્હતઃ સમુચ્છેદાન્ન સન્તિ અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ । યદિ ન વિદ્યા અવિદ્યેતિ । અર્હતો બુદ્ધધર્મેષુ વિદ્યા નાસ્તીતિ વિદ્યાવિદ્યા સ્યાત્ । યો ઽવિદ્યાવાન્ ન સો ઽર્હન્ । [અતો] જ્ઞાતવ્યં પૃથગસ્તિ અવિદ્યાસ્વરૂપમ્ । ઇદં મિથ્યાચિત્તમિતિ ।
સર્વે ક્લેશા અસ્યા અવિદ્યાયા અઙ્ગાનિ । કસ્માત્ । સર્વેષાં ક્લેશાનાં મિથ્યાચાર [રૂપ]ત્વાત્ । તે પુરુષાણાં ચિત્તાવરણા અન્ધતમોરૂપાઃ । યથાહ- કામરાગી ન ધર્મં પશ્યતિ, કામરાગી ન પુણ્યં પશ્યતિ ઇતિ । તત્કામોપાદાતા અન્ધતમોભૂમઃ । એવં ક્રોધમોહાવપિ । સર્વે ક્લેશાઃ સંસ્કારાણામુત્પાદકાઃ । ઉક્તન્તુ સૂત્રે- અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે સર્વે ક્લેશા અવિદ્યા ઇતિ । અશૂન્યતાદર્શિનો નિત્યમસ્ત્યવિદ્યા । ક્લિષ્ટાવિદ્યામાત્રં સર્વસંસ્કારાણાં પ્રત્યયઃ । વિપરીતા વિદ્યા અવિદ્યેત્યુચ્યતે । અદૃષ્ટશૂન્યભાવસ્ય નિત્યમસ્તીયમવિદ્યા । અતો જ્ઞાયતે અવિદ્યાઙ્ગાનિ સર્વે ક્લેશા ઇતિ ।
(પૃ) અવિદ્યા કથમુત્પદ્યતે । (ઉ) અસદ્ધેતું શ્રુત્વા ચિન્તયતો ઽવિદ્યોત્પદ્યતે । યથા અસ્તિ દ્રવ્યમસ્ત્યવયવી અસ્તિ ચિત્, સર્વે ધર્મા અક્ષણિકાઃ, નાસ્તિ પુનર્ભવઃ । શબ્દ આત્મા, સ ચ નિત્યઃ, તૃણવૃક્ષાદયઃ સચેતના ઇત્યેવમાદિમિથ્યાગ્રહે સતિ અવિદ્યોત્પદ્યતે । અસત્કારણૈર્વાવિદ્યોત્પદ્યતે । યદુત દુર્મિત્રસંસ્તવો ઽસદ્ધર્મશ્રવણં મિથ્યામનસ્કારો મિથ્યાસમુદાચાર ( સ્સ્સ્_304 ) ઇત્યેભિશ્ચતુર્ભિઃ કારણૈરવિદ્યોત્પદ્યતે । અન્યક્લેશજનનપ્રત્યયાઃ સર્વે ઽવિદ્યાજનનહેતવઃ । અવિદ્યાહેતુભ્યશ્ચાવિદ્યોત્પદ્યતે । યથા યવેભ્યો યવાઃ શાલિભ્યઃ શાલયઃ । એવં યત્રાસ્તિ સત્ત્વકલ્પના, તત્રાવિદ્યોત્પદ્યતે । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- મિથ્યામનસ્કારપ્રત્યયે ઽવિદ્યોત્પદ્યત ઇતિ । મિથ્યામનસ્કારશ્ચાવિદ્યાયા નામાન્તરમેવ । પુરુષં દૃષ્ટ્વા અસ્તીતિ બુદ્ધેઃ પૂર્વમેવ પુરુષમનસ્કાર ઉત્પદ્યતે પશ્ચાન્નિશ્ચય ઇત્યતો ઽવિદ્યેત્યુચ્યતે । ઇદમુભયં પૂર્વાપરલક્ષણમન્યોન્યસહાયમુત્પદ્યતે । યથા વૃક્ષાત્ફલં ભવતિ ફલાદ્વૃક્ષઃ ।
અવિદ્યાયાઃ કે દોષાઃ । (ઉ) સર્વે વિપત્ત્યુપાયાસા અવિદ્યાધીનાઃ । કસ્માત્ । [યસ્માત્] અવિદ્યાતઃ સમુત્પદ્યન્તે રાગાદયઃ ક્લેશાઃ । તેભ્યો ઽકુશલં કર્મ । તતઃ કાયાનુભવઃ । તત્પ્રત્યયો વિવિધવિપત્યુપાયાસાનાં પ્રતિલાભઃ । યથોક્તં સૂત્રે- અવિદ્યાનિવૃતસ્ય [ભિક્ષવો વાલસ્ય] તૃષ્ણાસમ્પ્રયુક્તસ્યૈવમયં કાયઃ સમુદાગત ઇતિ । સિંહ નાદસૂત્રે ચોક્તમ્- ઉપાદાનાનિ તૃષ્ણાનિદાનાનીતિ । ગાથા ચાહ-
યાઃ કાશ્ચિદિમા દુર્ગતયો ઽસ્મિંલ્લોકે પરત્ર ચ ।
અવિદ્યામૂલકાઃ સર્વા ઇચ્છાલોભસમુચ્છ્રયાઃ ॥ ઇતિ ।
અવિદ્યાસમુત્પન્નત્વાત્સર્વક્લેશાનામ્ । પૃથગ્જના વેદયન્તે [સુખત] ઇમાન્ સ્કન્ધાન્ પઞ્ચ [યે] ઽશુચયો ઽનિત્યા દુઃખાઃ શુન્યા અનાત્મકાઃ । ય આર્યાઃ તે તાન્ દુઃખાન્ વેદયન્તે । સમ્યઙ્મનસ્કારાત્પઞ્ચ સ્કન્ધાન્ પ્રજહાતિ । યથોક્તં સૂત્રે- આત્મસંજ્ઞા મિથ્યાવિપર્યાસ ઇતિ પ્રજાનતો ન પુનરુત્પદ્યત ઇતિ । અતો ઽવિદ્યાપ્રત્યયો બન્ધો વિદ્યાપ્રત્યયો મોક્ષ ઇતિ । લોકે સત્ત્વા અવિદ્યાબલાદલ્પાદભિનિવેશાદ્બહૂનાદીનવાન્ ન પશ્યન્તિ । યથા શલભા અગ્નૌ પતન્તિ । યથા વા મત્સ્યા અઙ્કુશં ગિલન્તિ । તથા સત્ત્વા અપિ દૃષ્ટે ઽલ્પાસ્વાદગૃદ્ધા બહૂનાદીનવાન્ ન પ્રતીક્ષન્તે । તીર્થિકગ્રન્થૈરુત્પન્નમિથ્યાદૃષ્ટિકા વદન્તિ ન સન્તિ પુણ્યાદીનિ ઇતિ । સર્વમિયમવિદ્યા । અસતાં માર્ગો ઽકુશલહેતુઃ । અકુશલહેતુઃ સર્વો ઽવિદ્યા । ( સ્સ્સ્_305 ) મિથ્યાદૃષ્ટ્યા કૃતકર્મણા ભૂયસા નરકે પતન્તિ । મિથ્યાદૃષ્ટયઃ સર્વા અવિદ્યયોત્પદ્યન્તે । બુદ્ધો ભગવાન્ સર્વજ્ઞઃ શાસ્તા ત્રયાણાં ધાતૂનાં સમ્યક્ ચર્યાવિશુદ્ધ આર્યવિનીત ઇત્યાદિ તીર્થિકા ન વિવિચ્ય પ્રજાનન્તિ । યથા સદ્રત્નમન્ધા નિરાકુર્વન્તિ । ઇમે ઽવિદ્યાયા દોષાઃ ।

કિઞ્ચ સર્વસત્ત્વાનાં વિપત્ત્યુપાયસવિપ્રલોપાદયઃ સર્વે ઽવિદ્યાધીનાઃ । સર્વે ચ લાભસંસિદ્ધિપ્રકર્ષા વિદ્યાધીનાઃ । યો વર્ધિતાવિદ્યઃ સ એકાન્તતો ઽવીચિનરકે પતતિ । યથા કલ્પાદૌ જના આસ્વાદસ્તુચ્છ ઇત્યનભિજ્ઞાય [તત્ર] રાગાધ્યવસાયમુત્પાદયામાસુઃ । અતો રૂપબલાયુરાદયો વિનષ્ટાઃ । અતો જ્ઞાતવ્યમવિદ્યયા સર્વે લાભાઃ પ્રમુષિતા ઇતિ । ઇયમવિદ્યા ચ તત્પ્રજ્ઞાનમાત્રેણ પ્રહીયતે । રાગાદિભિસ્તુ ન તથા । રાગચિત્તે નાસ્તિ ક્રોધઃ । ક્રોધચિત્તે નાસ્તિ રાગઃ । અવિદ્યા તુ સર્વચિત્તેષુ વર્તતે । અભાવિતપ્રજ્ઞસ્ય ચાવિદ્યા સદા ચિત્તે વર્તતે । સર્વક્લેશેષુ અવિદ્યા પ્રબલા । યથોક્તં સૂત્રે- અવિદ્યા પાપીયસી ગુર્વી દુર્વિમોકા ચ ઇતિ । અવિદ્યા ચ દ્વાદશનિદાનાનાં મૂલમ્ । અસત્યામવિદ્યાયાં કર્માણિ નોપચીયન્તે ન સંસિધ્યન્તિ । કસ્માત્ । નહ્યસ્તિ અર્હતાં સત્ત્વ[સંજ્ઞા]લક્ષણમ્ । અવિદ્યાવિરહાન્ન કર્માણ્યુ પચીયન્તે । કર્મણામનુપચયાદ્વિજ્ઞાનાદીન્યઙ્ગાનિ ન પુનઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ અતો જ્ઞાયતે અવિદ્યા સર્વદુઃખાનાં મૂલમિતિ ।

પ્રત્યક્ષં દૃશ્યતે ખલુ અસ્મિન્નશુચિકાય આસઙ્ગઃ, અનિત્યે નિત્યસંજ્ઞા ચ । યથા રિક્તમુષ્ટિર્બાલાનામુલ્લાપનાય । યથા ચ માયા મૂઢાનાં પુરઃ પ્રદર્શયતિ મૃદં સુવર્ણમિતિ । પ્રાકૃતા મૂઢા દૃષ્ટે પાપાધિષ્ઠિતા અભિધાનેનોલ્લપનીયા ભવન્તિ । તથા લોકા અપિ ચક્ષુષા અશુચિ દૃષ્ટ્વા તદ્વઞ્ચિતા ભવન્તિ । ચૈત્તા ધર્મા ક્ષણિકાઃ, નિમિત્તગ્રહણાદુત્પદ્યન્તે । ક્ષણિકે રૂપે મોહાન્નિમિત્તં ગૃહ્ણન્તિ । તથા શબ્દાદાવપિ । તસ્માદ્દુર્વિમોકા । ઇમે ઽવિદ્યાયા દોષાઃ ।
(પૃ) અવિદ્યાબહુલસ્ય પુંસઃ કાનિ લક્ષણાનિ । (ઉ) અયં ભયસ્થાને નિર્ભયો ભવતિ । સુસ્થાને પ્રીતિવિગતઃ સજ્જનદ્વેષી દુર્જનસ્નિદ્ઘો ઽભિપ્રાયસ્ય વિપર્યયગ્રાહી પ્રિયમિત્રે સદા પ્રતિકૂલઃ તુચ્છવસ્તુષુ સારગ્રાહી અલ્પહ્રયપત્રપો ન વિચિકિત્સાપ્રતીક્ષી, ન પરેષાં તર્પણ આત્મનાપિ દુર્નિષેવણો મૂઢો ઽવિજ્ઞાતા સુજીર્ણમલિનવસ્ત્રો ભ્રમતિ । રમ્યપ્રદેશાદશુચિપ્રદેશમન્ધકારે પ્રયાતિ । આત્મનૈવાત્માનં મહાનિતિ શ્લાઘમાનઃ પરસ્ય લઘૂકરણે તૃપ્યતિ । અપથેનાત્મગુણાન્ પ્રકટયતિ । દોષં દોષ ઇતિ ન વિજાનાતિ । હિતં હિતમિતિ ન વિજાનાતિ । અપરિશુદ્ધો ઽનૈર્યાણિકો ભાષણે ઽપટુઃ સદા ક્રોધોપનાહમુદિતઃ પરોપદેશં વિપર્યયતો ગૃહીત્વા [તત્ર] પરમાધ્યાવસિતો દુર્લભમભ્યસ્ય સુવિનશ્વરં લભતે । લબ્ધસ્યાપિ ( સ્સ્સ્_306 ) નાર્થ વેત્તિ । વિદિતમપિ મિથ્યા વિપર્યયતિ । એવમાદિલક્ષણાનિ સર્વાણ્યવિદ્યાધીનાનિ । અતો જ્ઞાયતે ઽવિદ્યાપ્રમાણદુષ્ટા અતઃ પ્રહાતવ્યેતિ ।
(પૃ) કથં પ્રહાતવ્યા । (ઉ) તત્ત્વજ્ઞાનં ભાવયતો ઽવિદ્યા પ્રહીયતે । (પૃ) સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં જ્ઞાનમપિ તત્ત્વજ્ઞાનમ્ । કસ્માત્સૂત્ર ઉક્તમ્- અવિદ્યાયા ભૈષજ્યં પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદભાવના વા ઇતિ । (ઉ) તીર્થિકા બહવો ભ્રાન્તાઃ । હેતૌ ભ્રાન્તા વદન્તિ- ઈશ્વરા દયો લોકકારણમિતિ । વસ્તુતસ્તુ ભ્રાન્તા વદન્તિ- અસ્તિ દ્રવ્યમસ્ત્યવયવીત્યાદિ । પ્રતીત્યસમુત્પાદા[દિ]દ્વયં ભાવયતો [ઽવિદ્યા] પ્રહી યતે । (પૃ) પ્રતીત્યસમુત્પાદો ઽવિદ્યાયા ભૈષજ્યમ્ । કસ્માદુચ્યતે દ્વયમિતિ । (ઉ) અન્યજ્ઞાનસંજિહીર્ષયા । સ્કન્ધધાત્વાયતનાદિ ભાવયન્નપિ અવિદ્યાં ભિનત્તિ । મિથ્યાદૃષ્ટિમાત્રં ગુરુતરાવિદ્યા । મિથ્યાદૃષ્ટિશ્ચ પ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રહેયા । અતો દ્વયમિત્યુચ્યતે । એવં રાગદ્વેષાવપિ । લૌકિકા ભૂયસા ઘટાદિપદે ભ્રાન્તાઃ । યથા ઘટપદં શૃણ્વતો મનસિ સંશય ઉદેતિ કિં રૂપાદિઃ ઘટઃ કિંવા રૂપાદિવ્યતિરિક્તો ઽન્યો ઽસ્તિ ઘટ ઇતિ । એવં પઞ્ચસ્કન્ધાત્મકઃ પુરુષઃ કિં વા તદ્વ્યતિરિક્તો ઽન્યો ઽસ્તિ પુરુષ ઇતિ । સમાહિતચિત્તઃ કાય એવાત્મા કાયાદન્ય આત્મા ઇતિ શાશ્વતોચ્છદાખ્યે ઽન્તદ્વયે ન પતતિ । યઃ પ્રજાનાતિ ઘટઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નો રૂપરસગન્ધસ્પર્શમય ઇતિ । એવં રૂપાદયઃ સ્કન્ધઃ પુરુષ ઇતિ । [સ] એવં પ્રજાનન્ નામજં સંશયં પ્રજહાતિ । ઇદં નામ ધર્માણાં પરમાર્થં સઞ્છાદયતિ । યથાહ દેવતાપરિપૃચ્છાસૂત્રમ્-
નામ સર્વમધ્વભાવિ નામ ભૂયો ન વિદ્યતે ।
એકધર્મસ્ય નામ્નો ઽસ્ય સર્વે ધર્મા વશાનુગાઃ ॥ ઇતિ ।
કિઞ્ચાહ- લોકસ્ય સમુદયં પશ્યતો ઽભાવદૃષ્ટિર્નિરુધ્યતે । લોકસ્ય નિરોધં પશ્યતો ભાવદૃષ્ટિર્નિરુધ્યતે । ઇતિ । અપિ ચોક્તમ્- સંસ્કારાણાં સન્તતિં પઞ્ચસ્કન્ધાનાં સંસરણં વદન્તિ । ઇમે ઽવિદ્યાદીનવાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં ભાવયતો નિરુધ્યન્ત ઇતિ । ઉક્ત ઞ્ચ સૂત્રે- યઃ પ્રતીત્યસભુત્પાદં પશ્યતિ સ ધર્મં પશ્યતિ । યો ધર્મં પશ્યતિ સ બુદ્ધં ( સ્સ્સ્_307 ) પશ્યતીતિ । એવં યો નામજં સંશયં પ્રજહાતિ સો ઽપરપ્રત્યયઃ પરમાર્થતો બુદ્ધં પશ્યતિ । અતસ્તત્ત્વજ્ઞાનાદવિદ્યા ક્ષીયતે । પ્રતીત્યસમુત્પાદં સમ્યક્ પ્રજાનન્ તત્ત્વજ્ઞાનં પ્રતિલભતે । સંક્ષેપત ઉક્તં ચતુરશીતિધર્મસ્કન્ધે- યા કાચન પ્રજ્ઞા સર્વા સાવિદ્યાવ્યાવર્તિનીતિ । અવિદ્યા ચ સર્વક્લેશાનાં મૂલં સર્વક્લેશાનાં સહકારિણી ચેત્યેવં પ્રતીત્યસમુત્પાદ [જ્ઞાને] અવિદ્યા પ્રહીયતે ॥
અવિદ્યાવર્ગઃ સપ્તવિંશત્યુત્તરશતતમઃ ।
128 માનવર્ગઃ
(પૃ) ત્રયઃ ક્લેશાઃ સંસારસ્ય મૂલમિત્યુક્તમ્ । અતો ઽન્યઃ પુનરસ્તિ ન વા । (ઉ) અસ્તિ માનાખ્યઃ । (પૃ) કતમો માનઃ । (ઉ) મિથ્યાચિત્તેનાત્મન ઉન્નતિર્માન ઇત્યુચ્યતે । માનો ઽયંબહુવિધઃ । અવર આત્મનિ ઉન્નતિર્માનઃ । સમેષુ સમતામન્યતાપિ માન ઇત્યુચ્યતે । તત્રાત્મબુદ્ધિનિમિત્તગ્રહદોષસત્ત્વાત્ । સમેષુ આત્મન ઉન્નતિર્મહામાનઃ । વિશિષ્ટેષુ આત્મન ઉન્નતિરભિમાનઃ । પઞ્ચસુ સ્કન્ધેષુ આત્મનિમિત્તગ્રહો ઽસ્મિમાનઃ । અસ્મિમાનો દ્વિવિધો નિમિત્તપ્રદર્શનો ઽનિમિત્તપ્રદર્શન ઇતિ । નિમિત્તપ્રદર્શનઃ પૃથગ્જનાનામાત્મમાનો યદુત રૂપમાત્મા, રૂપવાનાત્મા, આત્મનિ રૂપં, રૂપ આત્મા ઇતિ દર્શનમ્, એવં યાવદ્વિજ્ઞાનમપિ । ઇતિ વિંશતિધા પ્રદર્શનાત્ નિમિત્તપ્રદર્શનઃ । અનિમિત્તપ્રદર્શનઃ શૈક્ષજનાનામસ્મિમાનઃ । યથા સ્થવિરઃ ક્ષેમક આહ- ન ખલ્વાયુષ્મન્ રૂપમસ્મીતિ વદામિ, ન વેદના, ન સંજ્ઞા, ન સંસ્કારા, ન વિજ્ઞાનમ્, [નાપ્યન્યત્ર વિજ્ઞાનાદસ્મીતિ વદામિ] । અપિ ચ મ આયુષ્મન્ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ અનુસહગતો ઽસ્મીતિ માનઃ અસ્મીતિચ્છન્દઃ અસ્મીત્યનુશયો ઽસમુદ્ધતઃ । [ઇત્યાદિ] । અયમસ્મિમાન ઇત્યુચ્યતે ।
યઃ સ્રોતઆપત્ત્યાદિફલવિશેષાનપ્રતિલભ્ય પ્રતિલબ્ધવાનિતિ વદતિ સો ઽધિમાનઃ । (પૃ) અલાભે કસ્માદ્ભવતિ લાભબુદ્ધિઃ । (ઉ) ધ્યાનાભ્યાસે ઽલ્પાસ્વાદલાભાત્ સંયોજના નુશયં વ્યાવર્તયતિ ન પુનશ્ચિત્તે સમુદાચરતિ । અતો ઽયં માનો ભવતિ । શ્રુતચિન્તામયપ્રજ્ઞાબલેન ચ સદા કલ્યાણમિત્રમુપસદ્ય [ત]ત્સમુદાચારવિવેકમભિરોચયતિ । પઞ્ચસ્કન્ધાનાં લક્ષણમલ્પં જ્ઞાત્વા સ્રોતઆપત્ત્યાદિફલસંજ્ઞામુત્પાદયતિ । [અય]મધિમાનઃ ।
(પૃ) અધિમાનસ્ય કે દોષાઃ । (ઉ) અન્તે દૌર્મનસ્યોપાયાસૈર્ભવિતવ્યમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- યો ભિક્ષુઃ કથયતિ અહં સમુદ્ધતવિચિકિત્સઃ પ્રતિલબ્ધમાર્ગ ઇતિ । [તસ્ય] પુરત એવં કથયેત્- અતિગભીરઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદો લોકોત્તરધર્મ ઇતિ । યદ્યયં ભિક્ષુર્વસ્તુતો ઽપ્રતિલબ્ધમાર્ગઃ । [તદાસ્ય] ઇમં ધર્મં શૃણ્વતઃ કૌકૃત્યોપાયાસો ભવતિ । અતો યત્નેનાધિમાનમિમં સમુચ્છિન્દ્યાત્ । અધિમાનિનિ બુદ્ધા ભગવન્તો મહાકારુણિકા અપિ [તં] દૂરીકૃત્ય ન ધર્માવવાદં કુર્વન્તિ । અતઃ સમુચ્છિન્દ્યાત્ । કિઞ્ચાધિમાની ધર્મસ્ય મિથ્યાદર્શને વિહરતિ । અતો નાસ્તિ તાત્ત્વિકો ગુણઃ । તદ્યથા વણિક્ ગભીરમહાસમુદ્રગતો રત્નાભાસેષ્વાસક્તો ભવતિ । તથાયમપિ બુદ્ધશાસનાર્ણવગતઃ અલ્પં ધ્યાનસુખં પ્રતિલભ્ય પારમાર્થિકમાર્ગ ઇતિ તત્રાસઙ્ગં જનયતિ । અધિમાની અન્તે મરણકાલે ન માર્ગં વેદયતે । અતો યત્નેન પારમાર્થિકતત્ત્વજ્ઞાનમન્વિષ્યાત્ । અધિમાની સ્વાર્થં વિનાશયતિ સમ્મોહઞ્ચ બર્ધયતિ । અલબ્ધે લબ્ધસંજ્ઞાવત્વાત્ । અતો નાત્માનમાત્મનૈવ વઞ્ચયેત્ । ઇતિ ક્ષિપ્રં વિસૃજેત્ ।

યદુત્તમં પુરુષમવરં વદન્તિ । તદયથા ભવતીતિ અયથામાન ઇત્યુચ્યતે । અયં સ્વયમુચ્ચો ઽપિ સ્વાત્મભાવમવનમયતિ । યદગુણાઃ સન્ત આત્માનમુન્નમયન્તિ । તન્મિથ્યામાન ઇત્યુચ્યતે । અકુશલધર્મૈરાત્મન ઉચ્ચકરણમપિ મિથ્યામાનઃ । યત્ સુજને પૂજ્યે પૃષ્ઠતો ઽસત્કાર ઉદ્ધતમાનઃ સઃ । ઇત્યાદિ માનલક્ષણમ્ ।
(પૃ) કથં માન ઉત્પદ્યતે । (ઉ) સ્કન્ધાનાં પરમાર્થલક્ષણમજાનાનાં માન ( સ્સ્સ્_309 ) ઉત્પદ્યતે । યથોક્તંસૂત્રે- યે કેચિત્ [શ્રમણા બ્રાહ્મણા વા] અનિત્યેન રૂપેણ [દુઃખેન વિપરિણામધર્મેણ] શ્રેષ્ઠો ઽહમસ્મીતિ સમનુપશ્યન્તિ । સદૃશો [ઽહમસ્માતિ સમનુપશ્યન્તિ] હીનો [ઽહમસ્ભીતિ સમનુપશ્યન્તિ] કિમન્યત્ર યથાભૂતસ્યાદર્શનાત્ । એવં યાવદ્વિજ્ઞાનમિતિ । સ્કન્ધાનાં પરમાર્થલક્ષણં જાનતાં નાસ્તિ માનઃ । કાયાનુસ્મૃતિં ભાવયતો નાસ્તિ માનઃ । યથા ગૌઃ શૃઙ્ગમપેક્ષ્ય તીક્ષ્ણો ભવતિ । તચ્છૃઙ્ગે ગતે ન ભવતિ । કાયો ઽશુચિઃ નવદ્વારેષુ મલપ્રસ્રાવી । કઃ પ્રાજ્ઞ ઇમમપેક્ષ્ય ઉચ્ચો ઽસ્મીતિ [મન્યેત] એવમાદિકાયાનુસ્મૃતિપ્રત્યયે તુ નાસ્તિ માનઃ । પ્રાજ્ઞો જાનાતિ સર્વે સત્ત્વા યદિ વા દરિદ્રી યદિ વા ધની યદિ વા પૂજ્યો યદિ વા જધન્યઃ સર્વે ઽપિ અસ્થિમાંસસ્નાયુસિરાપઞ્ચસન્ધિપેશીકલલસમવાયમયકાયાઃ, જાતિજરાવ્યાધિમરણદૌર્મનસ્યપરિદેવદુઃખોપાયાસસમન્વિતા રાગક્રોધાદિપુણ્યપાપકર્મયુક્તા નરકાદિદુર્ગતિભાગિનશ્ચેતિ । કથમુત્પાદયેન્માનમ્ । આભ્યન્તરં બાહ્યં ચિત્તં પ્રતીત્યસમુત્પન્નં સર્વં ક્ષણિકમિતિ પશ્યતો ન ભવતિ માનઃ । ચિત્તસમાધિઞ્ચ સમ્યક્ ભાવયતો ન ભવતિ માનઃ । કસ્માત્ । નિમિત્તે ઽનુગતે હિ માન ઉત્પદ્યતે । અસતિ નિમિત્તે કુત્ર માનમુત્પાદયેત્ । કિઞ્ચ પ્રાજ્ઞસ્ય શીલાદિષુ સત્સુ ન ભવતિ માનઃ । કસ્માત્ । શીલાદયો હિ સર્વે એષાં ક્લેશાનાં ક્ષયકરાઃ । અસત્સુ ગુણેષુ કઃ પ્રાજ્ઞો ઽસદ્વસ્તુનિ માનમુત્પાદયેત્ । અનિત્યતાદિલક્ષણં ભાવયતો માનો નિરુધ્યતે । કઃ પ્રાજ્ઞો ઽનિત્યેન દુઃખેન અશુચિના પદાર્થેન માનં કુર્યાત્ ।
(પૃ) માનસ્ય કે દોષાઃ । (ઉ) માનાત્કાયો ભવતિ । કાયાત્સર્વં દુઃખં પ્રવર્તતે । યથાહ ભગવાન્ સૂત્રે- યદાહં માણવકો ઽભૂવમ્, ન તદા માનલક્ષણમાજ્ઞાસિષમ્ અહમિતિ વેદનાવ્યાકરણં કુત્રચિદુત્પત્સ્યત ઇતિ । અન્યમાનાનામપ્રહીણત્વાત્ । સર્વે ક્લેશા નિમિત્તગ્રહાનુવર્તિનઃ । અહમિતિ નિમિત્તેષુ મહત્ । અતો જ્ઞાયતે માનાત્કાયો ભવતીતિ । માનો ઽયં મોહભાગીયઃ । કસ્માત્ । ચક્ષુષા રૂપં દૃષ્ટ્વા અહં પશ્યામીત્યાહ । માનો ઽયમનીત્યા ચ પ્રવર્તતે । કસ્માત્ । સર્વે લોકા અનિત્યા દુઃખા અનાત્મકાઃ । કથમનેન માનો ભવતિ । અતો રાગદ્વેષમોહાઃ પરમાનીતયઃ । મનોદ્ધિતં કર્મ તીક્ષ્ણં ગુરુકઞ્ચ । ( સ્સ્સ્_310 ) ગભીરાસક્તત્વાત્ । રાગોદ્ધિતન્તુ નેદૃશં ભવતિ । માનબલાદ્રાગાદયો વર્ધન્તે । અનેન રાગેણ લબ્ધો ગોત્રાદિમાનસ્તુ વિપુલં વર્ધતે । અસ્મિમાનપ્રત્યયં પ્રવર્તતે નીચકુલમ્ । સિંહવ્યાઘ્ર વૃકેષ્વપિ ભવતિ । અસ્માત્પ્રત્યયાન્નરકે પતતિ । માનસ્ય સન્ત્યેવમાદીન્યપ્રમાણાન્યવદ્યાનિ ।
(પૃ) કિં માનબહુલસ્ય લક્ષણમ્ । (ઉ) અયં સમુપાત્તધાર્ષ્ટ્યો દુઃસહભાષણો ઽસત્કારચિત્તો ઽલ્પભયઃ સ્વૈરાચારમુદિતઃ સ્વયઞ્ચ મહાદુઃશાસનો યત્કિઞ્ચિજ્જધન્ય[મપિ]સ્વયં બહુમાની, પરકુત્સનપ્રિયાલુરિતીમે દોષા દુરપનેયાઃ । અતો જ્ઞાનિના નાચરિતવ્યાઃ । માનો ઽયં સર્વગુણાનાં વિઘટકતયા પ્રવર્તતે ॥
માનવર્ગો ઽષ્ઠાવિંશત્યુત્તરશતત્તમઃ ।
129 વિચિકિત્સાવર્ગઃ
શાસ્ત્રમાહ- વિચિકિત્સા નામ તત્ત્વાર્થે બુદ્ધ્યવિનિશ્ચઃ કિમસ્તિ વિમુક્તિઃ કિં વા નાસ્તિ । કિમસ્તિ કુશલમકુશલમ્ । ઉત ન । કિમસ્તિ રત્નત્રયમ્ । ઉત ન ઇતિ ।
(પૃ) વૃક્ષે સંશયો ભવતિ કિં સ્થાણુઃ કિં વા પુરુષ ઇતિ । મૃત્પિણ્ડે સંશયો ભવતિ કિં મૃત્પિણ્ડઃ ઉત કોકિલ ઇતિ । મધુકરે સંશયો ભવતિ કિં મધુકરઃ કિં વા જમ્બૂફલમિતિ । સર્પે સંશયો ભવતિ કિં સર્પઃ કિં વા રજ્જુરિતિ । ઘોટકમૃગે સંશયો ભવતિ કિં પ્રભા કિં વા સલિલં ઇતિ । એવમાદયઃ સંશયહેતવશ્ચાક્ષુષવિજ્ઞાનજનકાઃ । ધ્વનૌ સંશયો ભવતિ કિં મયૂરકૃત ઉત મનુષ્યકૃત ઇતિ । ગન્ધે સંશયો ભવતિ કિમુત્પલગન્ધઃ ઉત સંપર્કગન્ધ ઇતિ । રસે સંશયો ભવતિ કિં માંસરસ ઉત માંસાભાસરસ ઇતિ । સ્પર્શે સંશયો ભવતિ કિમૌત્પત્તિકતન્તવ ઉત પરિપક્વતન્તવ ઇતિ । માનસવિજ્ઞાનન્તુ નાનાવિધસંશયજનકમ્ । યથા કિમયં ધર્મો દ્રવ્યવાન્ ઉત ગુણમાત્રમ્ । વિમસ્ત્યાત્મા ઉત ન ઇત્યેવમાદયઃ કિં સંશયા ન સન્તિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ । સ્થાણુર્વા પુરુષો વ ઇત્યેવમાદિભિસ્તુ ન ક્લેશા ભવન્તિ । ન ચ તે પુનર્ભવસ્ય પ્રત્યયા ભવન્તિ । ક્ષીણાસ્રવાણામપ્યેતત્સમ્ભવાત્ ।
(પૃ) વિચિકિત્સેયં કથમુત્પદ્યતે । (ઉ) દ્વિવિધધર્મદર્શનશ્રવણજ્ઞાનૈર્વિચિકિત્સા ભવતિ । કસ્માત્ । પૂર્વં દ્વિધાવસ્થિતં પદાર્થં સ્થાણું પુરુષઞ્ચ દૃષ્ટ્વા પશ્ચાદ્દૂરતઃ પશ્યતિ ( સ્સ્સ્_311 ) પુરુષાદિ વસ્તુ તદા સંશેત સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ । તદા મૃદાદાવપિ । દ્વિધાશ્રવણમ્- યદિ કશ્ચિચ્છૃણોતિ અસ્તિ પુણ્યં પાપમિતિ । પશ્ચાચ્છૃણોતિ લોકે નાસ્તીતિ । અતઃ સંશયો ભવતિ । દ્વિધાજ્ઞાનમ્- યદા દેવે વર્ષતિ નદી સમૃદ્ધા ભવતિ । જલસેતુભેદે ઽપિ નદી સમૃદ્ધા । યથા દેવે વિવૃક્ષતિ પિપીલિકાપોતાન્યણ્ડવાહીનિ । કસ્મિંશ્ચિત્ [કુત્રચિત્] ખનત્યપિ અણ્ડસંક્રાન્તો ગચ્છતિ । મયૂરકૂજનં પુરુષો ઽપિ કર્તું શક્નોતિ । કિઞ્ચિદ્વસ્તુ દૃશ્યં યથા ઘટઃ । કિઞ્ચિદદૃશ્યં યથાલાતચક્રમ્ । અદૃશ્યં વસ્તુ યથા વૃક્ષમૂલં પૃથિવ્યામધસ્તાત્ જલ[સ્થં]વા । કિઞ્ચિદવસ્તુ અદૃશ્યઞ્ચ યથા દ્વિતીયં શિરઃ તૃતીયો બાહુઃ । એવમાદિભિર્દ્વિધાધર્મદર્શનશ્રવણજ્ઞાનૈઃ સંશયો ભવતિ ।
અપરીક્ષ્ય દર્શનાચ્ચ સંશયો ભવતિ । યથાતિદૂરાદિભિરષ્ટપ્રત્યયૈઃ । દ્વિધાશ્રદ્ધાવત્ત્વેન ચ સંશયો ભવતિ । યથા કશ્ચિદ્વદતિ- અસ્તિ પરલોક ઇતિ । [અન્યઃ] કશ્ચિદ્વદતિ નાસ્તીતિ । ઉભયોરપિ પુરુષયોઃ શ્રદ્ધાવતઃ સંશયો ભવતિ । વિમતે વસ્તુનિ યાવદ્વિશિષ્ટલક્ષણં ન પશ્યતિ તાવત્સંશયો ભવતિ । વિશિષ્ટલક્ષણં પશ્યતસ્તુ સંશયો ન ભવતિ । (પૃ) કથં વિશિષ્ઠલક્ષણં પશ્યતિ । (ઉ) દર્શનશ્રવણજ્ઞાનાનાં વિનિશ્ચયાદ્વિગતસંશયો ભવતિ । ભગવચ્છાસને યઃ કાયેન ધર્મતાલક્ષણં સાક્ષાત્કરોતિ । સો ઽત્યન્તવિગતસંશયો ભવતિ । યથા બોધિસત્ત્વો બોધિમણ્ડે નિષણ્ણો ઽવદત્ વ્યવસાયેન બ્રાહ્મણલબ્ધં ગમીરં ધર્મમભિસમેત્ય પ્રત્યયાન્ જાનન્ પશ્યંશ્ચ પ્રક્ષીણસંશયજાલો ભવેયમિતિ । સદ્યુક્તિપ્રજ્ઞાલાભિનશ્ચ સંશયઃ પ્રહીયતે । યથા જ્ઞાની સંસ્કારાણાં પ્રતીત્યસમુત્પાદં શ્રુત્વા વિજ્ઞાય ચ નિર્ધાસ્યતિ સંસારો ઽનાદિરિત્યેવમાદિ ।

(પૃ) વિચિકિત્સાયાઃ કે દોષાઃ । (ઉ) વિચિકિત્સાબહુલસ્ય લૌકિકં લોકોત્તરં સર્વં ન સિધ્યતિ । કસ્માત્ । સન્દિદ્ઘઃ પુમાન્ ન કાર્યં કર્મ કરોતિ । યત્ કરોતિ તત્ જઘન્યં ભવતિ । સાધયિતુમક્ષમત્વાત્ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- વિચિકિત્સા ચિત્તસ્યાનુપ્રરોહઃ । તદ્યથા સતૃણક્ષેત્રે ઽનુપ્રરોહબહુલત્વાદન્યતૃણાન્યેવ ન પ્રરોહન્તિ । કિઃ પુનઃ શાલિસસ્યાદીનિ । ( સ્સ્સ્_312 ) એવં ચિત્તં વિચિકિત્સાપ્રસૃષ્ટમસદ્વસ્તુન્યેવ સમાદધાતિ । કિં પુનઃ સમ્યક્ સમાધૌ ઇતિ । કિઞ્ચાહ ભગવાન્- વિચિકિત્સા નામ તમસો રાશિરિતિ । સ તમસો રાશિસ્ત્રિવિધઃ અતીતો ઽનાગતઃ પ્રત્યુત્પન્ન ઇતિ । સ તમસો રાશિરાત્મદૃષ્ટીનામુત્તિસ્થાનમ્ । પુરુષો ઽયં ચિત્તં સમાદધાનો ઽપિ મિથ્યા સમાદધાતિ । વિના ભગવચ્છાસનં ન સમ્યક્સમાધિમાન્ ઇતિ વક્તું શક્યતે । બહવઃ સત્ત્વા આમરણં વિચિકિત્સાવિનષ્ટાઃ । તદ્યથાહ- અષ્ટકાદયઃ પઞ્ચાભિજ્ઞા મહર્ષયઃ સંશયાલીઢા વિપન્ના ઇતિ । સંશયાનસ્ય દાનાદિ કુર્વતઃ પુણ્યમવિપાકં વા સ્યાદલ્પવિપાકં વા । કસ્માત્ । ઇમાનિ પુણ્યકર્માણિ ચિત્તોદ્ગતાનિ । તસ્ય પુરુષસ્ય ચિત્તં સદા વિચિકિત્સાકલુષિતમિત્યતો નાસ્તિ કુશલમ્ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- વિચિકિત્સિતચિત્તો દાનં દત્વા પ્રત્યન્તભૂમૌ વિપાકં વેદયત ઇતિ । કસ્માત્ । વિચિકિત્સાબહુલો નૈકાગ્રચિત્તો યથાકાલં પાણિભ્યાં પ્રયચ્છતિ । નાપિ વિવિધં સત્કારચિત્તમુત્પાદયતિ । અતઃ પ્રત્યન્તભૂમૌ ક્ષુદ્રં વિપાકં વેદયતે । તદ્યથા પાયાસ્યાદયઃ ક્ષુદ્રરાજાઃ ।
(પૃ) નાસ્તીયં વિચિકિત્સા । કસ્માત્ । વિચિકિકિત્સા નામ ચૈતસિકધર્મઃ । ચૈતસિકાશ્ચ ક્ષણિકાઃ । સન્ ન વિચિકિત્સા । અસન્ અપિ ન વિચિકિત્સા । નૈકં ચિત્તં સત્ અસદિતિ ભવતિ । અતો નાસ્તીતિ જ્ઞાયતે । (ઉ) નાહં વદામિ ક્ષણિકેષ્વસ્તિ વિચિકિત્સેતિ । અનિર્ધારિતચિત્તસન્તાનો વિચિકિત્સેત્યાખ્યાયતે । ન તસ્મિન્ સમયે ચિત્તં નિર્ધારયતિ અયં સ્થાણુરયં પુરુષ ઇતિ । સતન્યમાનમિદં ચિત્તમશ્રદ્દધાનત્વાદાવિલમ્ । મિથ્યાદર્શનાદસ્તિ વા નાસ્તિ વેતિ વિચિકિત્સન્ન શ્રદ્દધતે ।
અશ્રદ્ધેયં દ્વિવિધા વિચિકિત્સાસમ્ભવા મિથ્યાદર્શનસમ્ભવા ઇતિ । વિચિકિત્સાસમ્ભવા લઘુતરા । મિથ્યાદર્શનસમ્ભવા તુ ગુરુતરા । શ્રદ્ધા ચ દ્વિવિધા સમ્યદ્ગર્શનસમ્ભવા શ્રવણસમ્ભવેતિ । સમ્યદ્ગર્શનસમ્ભવા શ્રદ્ધા દૃઢા ભવતિ શ્રવણસમ્ભવા તુ નૈવં ભવતિ ॥
વિચિકિત્સાવર્ગ એકોનત્રિંશદુત્તરશતતમઃ ।
130 સત્કાયદૃષ્ટિવર્ગઃ
પઞ્ચસુ સ્કન્ધેષુ આત્મબુદ્ધિઃ સત્કાયદૃષ્ટિઃ । વસ્તુત આત્મનો ઽભાવાત્પઞ્ચસ્કન્ધાલમ્બિનીત્યુચ્યતે । કાયઃ પઞ્ચસ્કન્ધાત્મકઃ । તત્રોત્પન્ના [આત્મ]દૃષ્ટિઃ સત્કાયદૃષ્ટિરિત્યુચ્યતે । નિરાત્મક આત્મનિમિત્તગ્રહણાત્ દૃષ્ટિરિત્યાખ્યાયતે ।
(પૃ) પઞ્ચસુ સ્કન્ધેષુ આત્મેતિ નામકરણે કો દોષઃ । યથા ઘટાદયઃ પદાર્થાઃ પ્રત્યેકં સ્વલક્ષણાઃ । ન તત્રાસ્તિ દોષઃ । તથાત્માપિ । સ્કન્ધવ્યતિરિક્ત આત્માસ્તીતિ બ્રૂવતસ્તુ દોષઃ સ્યાત્ । (ઉ) યદ્યપિ ન સ્કન્ધવ્યતિરિક્ત આત્મેત્યુચ્યતે । તથાપીદં દુષ્ટમ્ । કસ્માત્ । તીર્થિકા હિ વદન્તિ- આત્મા નિત્યઃ । અસ્મિન્નધ્વનિ કૃતકર્મણામન્તે વિપાકવેદનાત્ ઇતિ । એવં બ્રુવતઃ પઞ્ચસ્કન્ધા એવ નિત્યાઃ સ્યુઃ । આત્મવાદી મન્યતે આત્મા એક ઇતિ । તથા સતિ પઞ્ચસ્કન્ધા એક એવ સ્યુઃ । ઇત્યયં દોષઃ । આત્મગ્રહશ્ચ દુષ્ટઃ । કસ્માત્ । આત્મબુદ્ધૌ હિ આત્મીય [બુદ્ધિ]રસ્તિ । આત્મીયે સતિ રાગદ્વેષાદયઃ સર્વે ક્લેશાઃ સમુદ્ભવન્તિ । અતો જ્ઞાયત આત્મબુદ્ધિઃ ક્લેશાનામુત્પત્તિસ્થાનમિતિ । યદ્યપીમે ન વદન્તિ સ્કન્ધવ્યતિરિક્ત આત્મેતિ । [તથાપિ] સ્કન્ધેષુ નિમિત્તગ્રહાન્ન [તેષાં] શૂન્યતાયામવચરન્તિ । શૂન્ય[તા]યામનવચરણાત્ક્લેશાઃ સમ્ભવન્તિ । ક્લેશેભ્યઃ કર્મ સમ્ભવતિ । કર્મતો દુઃખમ્ । એવં જનનમરણસન્તાનો ઽવિચ્છિન્નો ભવતિ । ઇમ આત્મકલ્પનયા કાયશિરશ્ચક્ષુર્હસ્તપાદસ્યૌદારિકં વિવેકમેવ ન લભન્તે । કિં પુનઃ સ્કન્ધાનાં વિવેકમ્ । એક આત્મા નિત્ય આત્મેતિ સમાદાનાત્ । યો ન વિવેચયતિ । કો ઽવક્રામતિ શૂન્ય[તાયા]મ્ । આત્મદર્શીનિર્વાણભીત આત્મા ન ભવિષ્યતીતિ । યથોક્તં સૂત્રે- પૃથગ્જનાઃ શૂન્યાનાત્મતાં શ્રુત્વા મહાભીતિમુત્પાદયન્તિ આત્મા ન ભવિષ્યતિ । અતો નાસ્તિ કિઞ્ચિદુપલભ્યમિતિ । એવં પૃથગ્જના યાવત્પામોપહતં કાયં પ્રાર્થયમાના ન નિર્વાણાય પ્રયન્તે । યઃ શૂન્યતાજ્ઞાનપ્રતિલાભી સ પુનર્નિર્ભીતો ભવતિ । યથોહોપસેનસૂત્રમ્-
બ્રહ્મચર્યં સુચરિતં માર્ગશ્ચાપિ સુભાવિતઃ ।
તુષ્ટ આયુઃક્ષયે ભોતિ રોગસ્યાપગમે યથા ॥ ઇતિ ।
આત્માસ્તીતિ યો વદતિ સ મિથ્યાદૃષ્ટૌ પતતિ । યદ્યાત્મા નિત્યઃ તદા સુખદુઃખયોર્વિકારો ન સ્યાત્ । અસતિ વિકારે નાસ્તિ પુણ્યં પાપં વા । યદ્યનિત્ય આત્મા । તદા નાસ્તિ પરલોકઃ । સ્વભાવતો વિમુક્તસ્યાપિ નાસ્તિ પુણ્યં પાપં વા । અતો જ્ઞાયતે સત્કાયદૃષ્ટિર્ગુરુતરં પાપમિતિ । કિઞ્ચ સત્કાયદૃષ્ટિકો ઽત્યન્તમૂઢઃ । પૃથગ્જનાઃ સર્વે સત્કાયદૃષ્ટ્યા વિક્ષિપ્તચિત્તા ભવન્તિ । અત્યાસઙ્ગાત્ સંસારે યાતાયાતા ભવન્તિ । યો નૈરાત્મ્યં પશ્યતિ તસ્ય યાતાયાતં સમુચ્છિદ્યતે ।
(પૃ) યદિ પઞ્ચસ્કન્ધા અનાત્મકાઃ । કસ્માત્ સત્વાનાં તત્રાત્મબુદ્ધિર્ભવતિ । (ઉ) મર્ત્યો દેવઃ પુમાન્ સ્ત્રી ઇતિ નામનિમિત્તં શૃણ્વતઃ સંજ્ઞાવિકલ્પાદાત્મબુદ્ધિરુત્પદ્યતે । ન તુ હેતુના । હેત્વભાવેનાત્મબુદ્ધિરુત્પદ્યતે યદુત યદ્યાત્મા નાસ્તિ કઃ સુખં સુખં વેદયેત્, ઇર્યાપથવ્યવહારોદ્ધિતપુણ્યપાપકર્મણા વિપાકં [કો] વેદયેતેતિ । અનાદૌ સંસારે ચ ચિરસઞ્ચિતમાત્મનિમિત્તન્તુ તદનુશયસાધનમ્ । યથા ઘટાદિનિમિત્તમ્ । અત આત્મબુદ્ધિરુત્પદ્યતે । સર્વવેદનાસ્કન્ધેષુ આત્મબુદ્ધિરુત્પદ્યતે ન તુ વેદનાયામ્ । અત ઉચ્યત આત્મમતિર્યત્રોત્પદ્યતે તત્રાત્માસ્તીતિ । કસ્માત્ । ન હિ સર્વત્રાત્મમતિર્ભવતિ । વ્યામોહાદાત્મમતિરુત્પદ્યતે । તદ્યથા અન્ધ[કલ્પ]સ્ય શકલાદિ લબ્ધ્વા સુવર્ણમણિસંજ્ઞા ભવતિ । કિઞ્ચાયં શૂન્યતાવિવેકજ્ઞાનાલાભી મોહાત્પશ્યત્યાત્માનમ્ । તદ્યથા માયા[મરીચી]ગન્ધર્વનગરાલાતચક્રાદિષુ અસ્તીતિ મતિર્ભવતિ ।
(પૃ) પશ્યામઃ ખલુ પ્રત્યક્ષં રૂપકાયે કેશનખરોમાદ્યવયવાન્ પ્રત્યેકં વિભિન્નાન્ । કઃ સચેતનસ્તાનાત્માનં મન્યેત । (ઉ) કેચિત્પશ્યન્તિ આત્માનં યવસદૃશં સર્ષપાદિસમાનં હૃદયાન્તર્વર્તિનઞ્ચ । બ્રાહ્મણાનામાત્મા શુક્લઃ । ક્ષત્રિયાણામાત્મા પીતઃ । વૈશ્યાનામાત્મા રક્તઃ । શૂદ્રાણામાત્મા કૃષ્ણ ઇતિ । ઉક્તઞ્ચ વેદે-
પુરાસીન્મહાન્ પુરુષ આદિત્યવર્ણઃ તમસઃ પરસ્તાત્ । તમેવં વિદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ । નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે [ઽયનાય] । અણોરણિયાન્ મહતો મહીયાન્ આત્મા ગુહાયાં નિહિતો ઽસ્ય જન્તોઃ । તમક્રતુઃ પશ્યતિ [વીતશોકઃ] સૂત્રં મણિગણેષ્વિવ ।

એવં કેચિન્મન્યન્તે રૂપમાત્મેતિ । સ્થૂલચેતના આહુઃ વેદનાત્મેતિ । વૃક્ષશિલાદૌ વેદનાયા અભાવાત્ જ્ઞેયં વેદનૈવાત્મેતિ । મધ્યમચેતના આહુઃ સંજ્ઞા આત્મા, સુખદુઃખયોરતીતયોરપિ [તત્] સંજ્ઞાવદાત્મેતિ બુદ્ધિ[સત્ત્વા]ત્ । સૂક્ષ્મચેતના આહુઃ સંસ્કાર આત્મેતિ । ઘટાદાવતીતે ઽપિ [તત્] ચેતનાવાનાત્મેતિ બુદ્ધેઃ । પરમસૂક્ષ્મચેતના આહુ- વિજ્ઞાનમાત્મેતિ । ચેતનાપિ ઔદારિકી । ચેતનાયામસ્યામતીતાયામપિ [તત્] વિજ્ઞાનવાનાત્મેતિ બુદ્ધેરિતિ જાનન્તિ । [યસ્ય] પઞ્ચસુ સ્કન્ધેષુ આત્મબુદ્ધિર્ભવતિ । ન સ વિવેચયતિ વેદનાદીન્ સ્કન્ધાન્ । રૂપં ચિત્તઞ્ચ સમ્મિશ્ર્ય આત્મસંજ્ઞા સમુત્પદ્યતે । યથા રૂપાદિચતુર્ધર્મસામાન્યે ઘટસંજ્ઞોત્પદ્યતે । રૂપાદિવિભાગેન વિંશતિભાગૈઃ પશ્યતિ રૂપમાત્મેતિ । કસ્માત્ । રૂપવાનયમાત્મેતિ પ્રતીતો ધર્મો વેદનાદીનામાશ્રયઃ । વેદનાદય ઇમે રૂપે પ્રતિબદ્ધા ઇત્યત ઉચ્યતે રૂપ[વાન્] આત્મેતિ । કેચિદ્વેદનાદિગતં રૂપં પશ્યન્તિ । વેદનાદય ઇમે ઽનુપલભ્યમાનધર્મા ઇત્યતો રૂપમાશ્રયન્તે । યથા આકાશો ઽનુપલભ્ય ઇત્યતઃ પૃથિવ્યાદય આશ્રીયન્તે । એવ [માત્મદૃષ્ટે] વિંશતિભાગા મોહાદ્ભવન્તિ ।
(પૃ) ચક્ષુરાદિષુ કસ્માન્નોચ્યત આત્મેતિ ભાગઃ । (ઉ) અસ્તિ ચ । યથોક્તં સૂત્રે- યદ્યાહ કશ્ચિત્ યચ્ચક્ષુરયમાત્મેતિ । તન્ન યુજ્યતે । કસ્માત્ । ચક્ષુરુત્પન્નવિનાશિ । યદિ ચક્ષુરયમાત્મા । તદા આત્મા ઉત્પન્નવિનાશી સ્યાત્ । ચક્ષુરાદીનિ પૃથક્ પૃથગ્વિશિષ્ટલક્ષણાનિ । યદ્યુચ્યતે ચક્ષુરાત્મેતિ । શ્રોત્રાદયો નાત્મા સ્યુઃ । તત્તુ ન ( સ્સ્સ્_316 ) યુજ્યતે । યદિ શ્રોત્રાદયઃ પુનરા[ત્મા] । તદા એક એવ પુમાન્ બહ્વાત્મા સ્યાત્ । રૂપાદીનાં સવિશેષત્વાત્ વક્તું શક્યં રૂપમેવા ન વેદનાદય ઇતિ ।
(પૃ) નાસ્ત્યાત્મેતિ યદ્વચનમ્ । સાપિ મિથ્યાદૃષ્ટિઃ । કથમિદમ્ । (ઉ) અસ્તિ સત્યદ્વયમ્ । પરમાર્થતો ઽસ્ત્યાત્મેતિ યદ્વચનં સા સત્કાયદૃષ્ટિઃ । સંવૃતિતો નાસ્તિ આત્મેતિ વચનં મિથ્યાદૃષ્ટિઃ । લોકસત્યતો ઽસ્ત્યાત્મા પરમાર્થતો નાસ્ત્યાત્મેતિ વચનં સમ્યક્ દૃષ્ટિઃ । પરમાર્થતો નાસ્તિ સંવૃતિતો ઽસ્તીતિ વદન્ ન દૃષ્ટૌ પતતિ । એવમસ્તિ નાસ્તીતિ વચનં જ્ઞેયમ્ । યથા વ્યાઘ્રી સ્વપોતં મુખેનાપહરતિ અતિનિષ્ઠુરગ્રહણે ક્ષતં [ભવેદિતિ] અતિશિથિલગ્રહણે ભ્રંશો [ભવેદિતિ] । એવમાસ્તિત્વં પ્રતિપન્નશ્ચેત્સત્કાયદૃષ્ટૌ પતતિ । આત્મનાસ્તિત્વં પ્રતિપન્નશ્ચેન્મિથ્યાદૃષ્ટૌ પતતિ । કૃતહાનમકૃતાભ્યાગમ ઉભયં દુષ્ટમ્ । નાસ્તીતિ પ્રતિપન્નસ્ય [કૃત]હાનમ્ । આત્માસ્તીતિ પ્રતિપન્નસ્યા [કૃતા]ભ્યાગમઃ । અતઃ સૂત્ર ઉક્તં- દ્વાવન્તૌ પરિહાર્યાવિતિ । પરમાર્થતો નાસ્તીતિ વદન્ સંવૃતિતો ઽસ્તીતિ ચ વદન્ અન્તદ્વયં પરિત્યજ્ય મધ્યમાયાં પ્રતિપદિ ચરતીત્યાખ્યાયતે । બુદ્ધશાસનમવિવાદમનુત્કર્ષણમ્ । પરમાર્થતો નાસ્તીત્યુક્તૌ પણ્ડિતો નોત્કર્ષતિ । સંવૃતિતો ઽસ્તીત્યુક્તૌ પામરો ન વિવદતે । તથાગતશાસને ઽશાશ્વતાનુચ્છેદા પરિશુદ્ધા મધ્યમા પ્રતિપત્ । પરમાર્થતો નાસ્તિતયા ન શાશ્વતઃ । સંવૃતિતોસ્તિતયા નોચ્છેદઃ ।
(પૃ) યો ધર્મઃ પરમાર્થતો નાસ્તિ સ સુતરાં નાસ્તીતિ સ્યાત્ । કેન પુનરુચ્યતે સંવૃતિતો ઽસ્તીતિ । (ઉ) સર્વૈર્લૌકિકૈર્વ્યવહ્રિયતે અસ્તીતિ યદુત કર્મ કર્મવિપાકો યદિ વા બન્ધો યદિ વા મોક્ષ ઇતિ । ઇમે સર્વે મોહજાઃ । કસ્માત્ । ઇમે પઞ્ચસ્કન્ધાઃ શૂન્યા માયોપમાઃ જ્વાલાવચ્ચ સન્તાનેનોત્પન્નત્વાત્ । પૃથગ્જનાનાં તિતીર્ષયા અસ્તીતિવચનમનુવર્તતે । યદિ નાસ્તીતિ વદેત્ । તદા પૃથગ્જના વ્યામુહ્ય યદિ વા ઉચ્છેદવાદે પતેયુઃ યદિ વા સ્કન્ધાનાં નાસ્તીતાકથને અવિનેયાઃ સ્યુઃ । પુણ્યપાપાદિકર્મભિર્બન્ધો વા મોક્ષો વા ન સિધ્યેત્ । યસ્તં મોહવાદં વિનાશયતિ । સઃ સ્વયમેવ શૂન્યતાયામવતરતિ । તદાસ્ય સર્વા મિથ્યાદૃષ્ટયો ન ભવન્તિ । અતઃ પરમાર્થસત્યં પશ્ચાદુચ્યતે । યથા સ્ત્રીપુંનિમિત્તવ્યાવૃત્તયે કાયપ્રત્યવેક્ષણમાદાવુપદિશ્યતે । અથ કેશરોમનખાદિભિઃ કાયવિકલ્પલક્ષણ[મુપદિશ્યતે] પઞ્ચસ્કન્ધમાત્રમસ્તીતિ । અથ શૂન્યતાલક્ષણેન પઞ્ચસ્કન્ધનિરોધલક્ષણ[મુપદિશ્યતે] । પઞ્ચસ્કન્ધનિરોધલક્ષણં પરમાર્થસત્યમિત્યુચ્યતે । સંવૃત્યાસ્તીતિ કથને ન તદા પુનઃ પરમાર્થતો ( સ્સ્સ્_317 ) નાસ્તીતિ વચનમપેક્ષ્યતે । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- યઃ સર્વધર્માન્ નિઃસ્વભાવાન્ પ્રજાનાતિ સ શૂન્યતાયામવતરતિ । ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે પઞ્ચ સ્કન્ધા અપિ ન સન્તીતિ । ઉક્તઞ્ચ પરમાર્થશૂન્યતાસૂત્રે- ચક્ષુરાદિ પરમાર્થતો નસ્તિ । અસ્તિ તુ સંવૃતિત ઇતિ । મહાશૂન્યતાસૂત્ર ઉક્તમ્- યદિદં જરામરણમિતિ વચનં યદિ વાયં પુરુષો જરામરણ[-લક્ષણ] ઇતિ વચનં । યદિ વા તીર્થિકાનાં વચનં કાય એવ જીવઃ, યદિવાન્યઃ કાયો ઽન્યો જીવ ઇતીદમેકાર્થકં, વ્યઞ્જનમેવ નાના । કાય એવ જીવઃ અન્યઃ કાયો ઽન્યો જીવ ઇતીદં વચને ન બ્રહ્મચર્યં ભવતિ । યઃ પ્રતિષેધઃ અયં પુરુષો જરામરણ[લક્ષણ] ઇતિ નૈરાત્મ્યસ્યાભિધાનમ્ । યઃ પ્રતિષેધ ઇદં જરામરણમિતિ તત્ જરામરણસ્ય વ્યાવર્તનમ્ । યાવદવિદ્યાયાઃ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે પરમાર્થતો ન જરામરણાદિ । સંવૃત્યા તૂચ્યતે જાતિપ્રત્યયં જરામરણમ્ । ઇયમુચ્યતે મધ્યમા પ્રતિપત્ । કિઞ્ચોક્તં રાધસૂત્રે- રૂપં રાધ યૂયં વિકિરત વિધમત વિધ્વંસત વિક્રીડનકં કુરુત [તૃષ્ણા]ક્ષયાય [પ્રતિપદ્યત] તદ્યથા પાંસ્વાગારિકાઃ । અવસ્તુત્વાત્ ક્ષયાય ભાવ્યા ઇતિ । સ્કન્ધા અપિ ક્ષયાય [ભાવ્યાઃ] । પરમાર્થતો ઽભાવાત્ સ્કન્ધવૃત્તિલક્ષણવૃત્તિમનુસરતો નાત્મમતિરત્યન્તં પ્રહીયતે । હેતુપ્રત્યયાનામનિરોધાત્ । યથા વૃક્ષઃ પરશુના છિન્નો ભસ્મસાત્કૃતઃ । તથાપિ [તત્ર] વૃક્ષસંજ્ઞામનુવર્તતે । યદા તુ મહાવાતે ઓપૂયતે જલેન વા પ્રવાહિતઃ તદા વૃક્ષસંજ્ઞા નિરુધ્યતે । એવં યદા વિધ્વંસિતાનિ વિક્રીડનકં કૃતાનિ વિકીર્ણાનિ વિધ્માતાનિ નિરુદ્ધાનિ પઞ્ચસ્કન્ધલક્ષણાનિ, તસ્મિન્ સમયે શૂન્યતાલક્ષણં સમ્પન્નં ભવતિ । યથાહ સૂત્રમ્- રાધ યૂયં [રૂપં] વિધ્વંસત વિક્રીડનકં કુરુત વિકિરત વિધમત ભાગશો વિદલયત સત્ત્વક્ષયાય ઇતિ । અસ્મિન્ સૂત્ર ઉક્તમ્- પઞ્ચસ્કન્ધા અનિત્યાઃ સત્ત્વશૂન્યાઃ ન સન્તીતિ । પૂર્વસ્મિન્ સૂત્ર ઉક્તમ્- પઞ્ચસ્કન્ધા વિકીર્ણા નિરુદ્ધાઃ તે ધર્મશૂન્યા ભવન્તિ ઇતિ ॥
સત્કાયદૃષ્ટિવર્ગસ્ત્રીંશત્યુત્તરશતતમઃ ।

131 અન્ત[ગ્રહ]દૃષ્ટિવર્ગઃ
ધર્માઃ સમુચ્છિદ્યન્તે વા શાશ્વતા વા ઇતિ યદિદં વચનં તદન્ત[ગ્રહ]દૃષ્ટિરિત્યુચ્યતે । કેચિદાભિધર્મિકા આહુઃ- યદા કશ્ચિદાહ આત્મા શાશ્વતો વા અશાશ્વતો વેતિ ઇયમેવાન્તગ્રહદૃષ્ટિઃ ન સર્વે ધર્માઃ[શાશ્વતા વા અશાશ્વતા વા] ઇતિ । કસ્માત્ । દૃષ્ટં ખલુ પ્રત્યક્ષં [યત્] બાહ્યં વસ્તુ સમુચ્છિદ્યત ઇતિ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- અસ્તીતિ દર્શનં શાશ્વતગ્રહઃ । નાસ્તીતિ દર્શનમુચ્છેદગ્રહ ઇતિ । કાય એવ જીવ ઇત્યુચ્છેદદૃષ્ટિઃ । અન્યઃ કાયો ઽન્યો જીવ ઇતિ શાશ્વતદૃષ્ટિઃ । નાસ્તિ કર્મ પરં મરણાદિતિ ઉચ્છેદદૃષ્ટિઃ । અસ્તિ કર્મ પરં મરણાદિતિ શાશ્વતદૃષ્ટિઃ । અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ કર્મ પરં મરણાદિત્યત્ર યદસ્તીતિ સ શાશ્વત[વાદઃ] યન્નાસ્તીતિ સ ઉચ્છેદવાદઃ । નૈવાસ્તિ ન ચ નાસ્તીત્યપ્યેવમ્ ।
(પૃ) અયં ચતુર્થો ગ્રહો ન દૃષ્ટિઃ સ્યાત્ । (ઉ) લોકસત્યતો ઽપિ પુદ્ગલરહિતત્વાદ્ધર્માણાં દૃષ્ટિરિત્યુચ્યતે । શાશ્વતો ઽશાશ્વતઃ અન્તવાનનન્તવાનિત્યાદિ ચતુષ્કોટિકમપ્યેવમ્ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- ષટ્ સ્પર્શાયતનાનિ નિરુધ્યન્તે સન્ત્યન્યાનીતિ શાશ્વતવાદઃ । ન સન્ત્યન્યાનીતિ ઉચ્છેદ[વાદ] ઇતિ । આત્મા પૂર્વમકરોત્ પશ્ચાત્કરિષ્યતીતિ યદ્દર્શનં સા શાશ્વતદૃષ્ટિઃ આત્મા પૂર્વં નાકરોત્ પશ્ચાન્ન કરિષ્યતીતીયમુચ્છેદદૃષ્ટિઃ । અપિ ચાહ મિથ્યાદૃષ્ટિસૂત્રમ્- પુરુષસ્ય સપ્તકાયાઃ પૃથિવ્યપ્તેજોવાયવઃ સુખંદુઃખં જીવિતમિતિ । મ્રિયમાણસ્ય ચત્વારિ મહાભૂતાનિ તમ્મૂલપ્રતિશરણાનીન્દ્રિયાણ્યાકાશપ્રતિશરણાનિ ઇતિ । કિઞ્ચાહ- ક્ષુરેણ ચ ક્રકચેન પ્રાણિનો હત્વા [એક]માંસપુંઞ્ચ કુર્યાત્ નાસ્તિ [તતો નિદાનં]પાપં [નાસ્તિ પાપસ્યાગમ] ઇતિ । ઇયમુચ્છેદદૃષ્ટિઃ । બ્રહ્મજાલસૂત્ર ઉચ્છેદદૃષ્ટિલક્ષણમુક્તમ્ । અસ્તિ પરલોકઃ યઃ કારકઃ સ એવ વેદક ઇતિ યદ્વચનમ્ । ઇયં શાશ્વતદૃષ્ટિરિત્યુચ્યતે ।
(પૃ) શાશ્વતોચ્છેદદૃષ્ટિઃ કથમુત્પદ્યતે । (ઉ) યેન હેતુના ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાદિતિ વદન્તિ તતો નિદાનં શાશ્વતદૃષ્ટિર્ભવતિ । યેન હેતુના ન ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાદિતિ વદન્તિ તતો નિદાનમુચ્છેદદૃષ્ટિર્ભવતિ । (પૃ) કથમિયં દૃષ્ટિઃ પ્રહીયતે । (ઉ) શૂન્યતાં સમ્યગ્ભાવયતો નાસ્ત્યાત્મદૃષ્ટિઃ । અસત્યામાત્મદૃષ્ટૌ નાસ્ત્યન્તદ્વયમ્ । યથોક્તં યમકસૂત્રે- નાસ્ત્યૈકકસ્મિન્ સ્કન્ધે તથાગતઃ । નાસ્તિ સમુદિતે સ્કન્ધે તથાગતઃ । નાસ્તિ ચાન્યત્ર સ્કન્ધાત્તથાગતઃ । એવં દૃષ્ટ એવ ધર્મે [તથાગતો] ઽનુપલભ્યમાનઃ । કથં વક્તવ્યં [યથા] ક્ષીણાસ્રવો ઽર્હન્ કાયસ્ય ભેદા [દુચ્છેત્સ્યતિ વિનંક્ષ્યતિ] ન ભવતિ પરં મરણાદિતિ । અતો જ્ઞાયતે નોપલભ્યતે પુદ્ગલ ઇતિ । પુદ્ગલસ્યાનુપલમ્ભાદાત્મદૃષ્ટિઃ શાશ્વતોચ્છેદદૃષ્ટિશ્ચ નાસ્તિ । ધર્માઃ પ્રતિત્યસમુત્પન્ના ઇતિ પશ્યતો નાસ્ત્યન્તદ્વયમ્ । યથા પુનરુક્તમ્- લોકસમુદયં પશ્યતો ઽભાવદૃષ્ટિર્નિરુધ્યતે । લોકનિરોધં પશ્યતો ભાવદૃષ્ટિર્નિરુધ્યત ઇતિ । મધ્યમાયાં પ્રતિપદિ વિહરતશ્ચાન્તદ્વયં નિરુધ્યતે । કસ્માત્ । ધર્માણાં સન્તત્યોત્પાદં પશ્યત ઉચ્છેદદૃષ્ટિ ર્નિરુધ્યતે । [તેષાં] ક્ષણિકતાં પશ્યતઃ શાશ્વતદૃષ્ટિર્નિરુધ્યતે । કિઞ્ચોક્તમ્- ન પઞ્ચસ્કન્ધાસ્તથાગતઃ । ન ચાસ્તિ અન્યત્ર સ્કન્ધાત્તથાગત ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે નોચ્છેદો ન શાશ્વત ઇતિ । કાયાદન્ય ઉપલભ્યત ઇત્યતો નૈકઃ કાયેન ભવતિ । સહાયં સત્ત્વ ઇત્યતો નાન્યો ભવતિ । પઞ્ચસ્કન્ધાઃ પુનઃ સન્તન્યન્ત ઇત્યતઃ સત્ત્વો જાયતે મ્રિયત ઇતિ વક્તમેવ ન પ્રભવતિ । સન્તાનેન પ્રવૃત્તત્વાદન્ય ઇતિ ન વક્તું શક્યતે । સન્તાનસ્યૈકત્વેનાભિધાનાત્ । ( સ્સ્સ્_320 ) ઇમે સ્કન્ધાસ્તે સ્કન્ધાશ્ચાન્ય ઇત્યભિધાનાત્ શાશ્વતવાદો ન ભવતિ । સ્વસન્તાનપ્રત્યયબલેન પ્રવર્તત ઇત્યત ઉચ્છેદવાદો ન ભવતિ ।
અન્તગ્રહદૃષ્ટિવર્ગ એકત્રિંશદુત્તરશતતમઃ ।
132 મિથ્યાદૃષ્ટિવર્ગઃ
વસ્તુતઃ સત્સુ ધર્મેષુ નાસ્તીતિ ચિત્તોત્પાદનં મિથ્યાદૃષ્ટિઃ । યથા વદન્તિ ન સન્તિ ચતુસ્સત્યાનિ ત્રીણિ રત્નાનીત્યાદિ । ઊક્તઞ્ચસૂત્રે- કતમા ભિક્ષવો મિથ્યાદૃષ્ટિઃ, નાસ્તિ દત્તં નાસ્તીષ્ટં, નાસ્તિ હુતં, નાસ્તિસુકૃતદુષ્કૃતાનાં ફલં વિપાકઃ । નાસ્ત્યયં લોકઃ નાસ્તિ પરો લોકઃ, નાસ્તિ માતા નાસ્તિ પિતા, ન સન્તિ સત્ત્વા ઔપપાતિકાઃ, ન સન્તિ શ્રમણબ્રાહ્મણાઃ સમ્યગ્ગતાઃ સમ્યક્ પ્રતિપન્ના ય ઇમં લોકં પરઞ્ચ લોકં સ્વયમભિજ્ઞાય સાક્ષાત્કૃત્ય પ્રવેદયન્તિ- ક્ષીણા મે જાતિરુષિતં બ્રહ્મચર્યં કૃતં કરણીયં નાપરમિત્થત્વાય ઇતિ । દત્તં [યત્] પરહિતાય પ્રયચ્છતિ । ઇષ્ઠં ઇતિ વેદોક્તો દેવાનાં કૃતે યાગઃ । હુતમિતિ દેવેભ્યો ઘૃતાદિદ્રવ્યહોમઃ । સુકૃતમિતિ ત્રયાણાં સુકૃતકર્મણામિષ્ટફલપ્રતિલાભઃ । દુષ્કૃતમિતિ ત્રયાણાં દુષ્કૃતકર્મણામનિષ્ટફલપ્રતિલાભઃ । સુકૃતદુષ્કૃતકર્મણાં [ફલં] વિપાકઃ ઇહલોકશુભાશુભકીર્ત્યાદિઃ દેવકાયાદયઃ પારલૌકે વિપાકશ્ચ । અયં લોક ઇતિ વર્તમાનઃ । પરલોક ઇતિ અનાગતઃ । માતા પિતા જનકૌ । સત્ત્વ ઔપપાતિક ઇતિ અસ્માલ્લોકાત્પરલોકગન્તા । અર્હન્નિતિ ક્ષીણાસ્રવઃ । યદિદં સર્વં નાસ્તીતિ સા મિથ્યાદૃષ્ટિઃ । સત્ત્વાનાં સંક્લેશો વ્યવદાનં જ્ઞાનદર્શનમજ્ઞાનદર્શનમ્- ઇદં સર્વમહેતુકમ્ । નાસ્તિ બલં નાસ્તિ વીર્યમ્ । નાસ્તિ ચ તેષાં ફલમિત્યાદિ મિથ્યાદૃષ્ટિઃ । સંક્ષિપ્યેદં બ્રૂમઃ- યદ્વિપર્યયચિત્તં સર્વં તન્મિથ્યાદૃષ્ટિઃ ઇતિ । તદ્યથા અનિત્યે નિત્યસંજ્ઞા, દુઃખે સુખસંજ્ઞા, અશુચૌ શુચિસંજ્ઞા, અનાત્મનિ ( સ્સ્સ્_321 ) આત્મસંજ્ઞા અનુત્કૃષ્ટ ઉત્કૃષ્ટસંજ્ઞા, ઉત્કૃષ્ટે ચાનુત્કૃષ્ટસંજ્ઞા, વ્યવદાનમાર્ગે અવ્યવદાનમાર્ગસંજ્ઞા, અવ્યવદાનમાર્ગે ચ વ્યવદાનમાર્ગસંજ્ઞા, અભાવે ભાવસંજ્ઞા, ભાવે ચાભાવસંજ્ઞા ઇત્યેવમાદીનિ વિપર્યયચિત્તાનિ । અભિધર્મે યાઃ પઞ્ચદૃષ્ટયઃ બ્રહ્મજાલસૂત્રે ચ દ્વાષષ્ટિદૃષ્ટયઃ સર્વા[સ્તા] મિથ્યાદૃષ્ટયો ભવતિ ।

મિથ્યાદૃષ્ટિઃ કથમમુત્પદ્યતે । (ઉ) મોહાદુત્પદ્યતે । અહેતૌ હેત્વાભાસે ચાસંક્લિષ્ટાસક્તત્વાદ્ભવતિ । સુખહેતાવાસઙ્ગાદ્વદતિ નાસ્તિ દુઃખમિતિ । ભ્રષ્ટશૂન્યતામાર્ગત્વાદ્વદન્તિ નાસ્તિ દુઃખમિતિ । ન હિ દુઃખવેદકો ઽસ્તીતિ । લૌકિકાઃ પદાર્થા અહેતુકા અપ્રત્યયા ઇતિ યદ્વદન્તિ । યદિ વા વદન્તિ ઈશ્વરાદિહેતુકા ન તૃષ્ણાહેતુકા ઇતિ । ઇદં નાસ્તિ સમુદય ઇતિ । યેન હેતુના વદન્તિ નાસ્તિ નિર્વાણમિતિ । અન્યથા વા વદન્તિ નિર્વાણમ્ । ઇદં નાસ્તિ નિર્વાણમિતિ । અસતિ નિર્વાણમાર્ગે કેન પ્રાપ્યેત । અથ વા વદન્તિ અસ્તિ વિમુક્તેર્માર્ગાન્તરમુપવાસાદિરિતિ । ઇદં નાસ્તિ માર્ગ ઇતિ । નાસ્તિ બુદ્ધ ઇતિ । તે વદન્તિ ધર્મા અપ્રમાણાઃ । કથમેકઃ પુરુષઃ સર્વાન્ જાનીયાત્ ઇતિ । અથ વા મન્યન્તે બુદ્ધઃ પુરુષાણાં પૂજ્યો નાસ્તિ પુરુષ ઇત્યતો નાસ્તિ [સ] બુદ્ધ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । ક્લેશાનાં ક્ષયાભાવાન્નાસ્તિ ધર્મઃ । સમ્યક્ચર્યયા તદ્ધર્મપ્રતિલાભિનો ન સન્તીત્યતો નાસ્તિ સઙ્ઘઃ । દત્તસ્ય દૃષ્ટફલાનુપલમ્ભાદ્વદન્તિ નાસ્તિ દત્તમિતિ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- નાસ્તિ દત્તમ્ । તદનુમાનમપ્યનૈકાન્તિકમ્ । લોકે કશ્ચિદ્દાનાભિરતો દરિદ્રો ભવતિ । કૃપણસ્તુ ધનિક ઇત્યાદિભિઃ નાસ્તિ કારણૈર્વદન્તિ દત્તમિતિ । નાસ્તીષ્ટં નાસ્તિ હુતમિત્યપ્યેવમ્ । યદ્યગ્નૌ પ્રક્ષિપ્તં દ્રવ્યં ભસ્મસાદ્ભવતિ । તસ્ય કિં ફલમસ્તિ । નાસ્તિ સુકૃતં દુષ્કૃતં, નાસ્તિ ચ સુકૃતદુષ્કૃતાનાં [ફલં] વિપાકઃ । યદિ જીવો નિત્યઃ તદા નાસ્તિ સુકૃતં દુષ્કૃતમ્ । યદિ જીવો ઽનિત્યઃ તદા નાસ્તિ પરલોકઃ । નાસ્તિ પરો લોક ઇત્યતો નાસ્તિ સુકૃતં દુષ્કૃતં, નાસ્તિ સુકૃતદુષ્કૃતાનાં વિપાકઃ, નાસ્ત્યયં લોક ઇતિ । અવયવશઃ પ્રવિભજ્યમાના ધર્મા અત્યન્તાભાવતાં પ્રતિગચ્છન્તિ । નાસ્તિ પરો લોક ઇતિ । મરણાત્પરં ન ભવતિ પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઇત્યતો વદન્તિ નાસ્તિ પરો લોક ઇતિ । નાસ્તિ માતા પિતા । તે ઽપ્યવયવશઃ પ્રવિભજ્યમાનાઃ પ્રક્ષીયન્તે । વદન્તિ ચ ગોમયમુપાદાય ક્રિમયો ભવન્તિ । ન હિ ગોમયં ક્રિમીણાં પિતરૌ । યે મસ્તકાદયઃ શરીરાવયવાઃ, ન ત એવ મતાપિત્રોઃ શરીરાવયવાઃ । ધર્માણાં ક્ષણિકત્વાત્ માતા પિતા ચ કિં કરોતિ । ન સત્ત્વા ઔપપાતિકા ઇતિ । સત્ત્વધર્માભાવાદયં લોક એવ નાસ્તિ । કિં પુન[સ્તદૂર્ધ્વ]કાયં વેદયત ઇતિ ।
ચેતનાખ્યઃ સત્ત્વો ઽયં કિં કાયાત્મકઃ કિમકાયાત્મકઃ । યદિ કાયાત્મકઃ । તદા ચક્ષુષા પરિદૃશ્યમાનો ઽયં કાયઃ ખન્યમાનો મૃદ્ભવતિ । હૂયમાનો ભસ્મ ભવતિ । ક્રિમિભુક્તઃ પુરીષં ભવતિ । અતો નાસ્ત્યૌપપાતિકઃ । અકાયાત્મક ઇત્યયં દ્વિવિધો યદિ ચિત્તાત્મકો યદિ વા ચિત્તવ્યતિરિક્ત ઇતિ । યદિ ચિત્તાત્મકઃ, તદા ચૈત્તધર્મઃ । ચૈત્તધર્મશ્ચ પ્રતિક્ષણમુત્પત્તિવિનાશી, ન સ્થાયી । કિમુત પરદેહં પ્રાપ્નુયાત્ । યદિ ચિત્તવ્યતિરિક્તઃ તદા નાત્મમતિઃ । પરસ્ય ચિત્ત એવ નાત્મમતિઃ, કિમુતાચિત્તસ્થાને । અતો નાસ્ત્યૌપપાતિકઃ ।
નાસ્ત્યર્હન્નિતિ । સ ક્ષુધિતઃ સર્વાન્ દૃષ્ટ્વા અન્નં પ્રાર્થયતે । શીતે સત્યૌષ્ણ્યં પ્રાર્થયતે । તાપે શીતં પ્રાર્થયતે । નિન્દિતઃ કુપ્યતિ । સત્કૃતસ્તૃપ્યતિ । અતો નાસ્તિ ક્ષીણાસ્રવઃ । સૂત્રે કેચિદ્વદન્તિ- નાસ્ત્યર્હન્નિતિ । ઇદં સૂત્રમનુસૃત્ય સા મિથ્યાદૃષ્ટિર્ભવતિ । સંક્લેશ ઇતિ । કાય એવ સંક્લેશઃ । અતો વદન્ત્યકારણમિતિ । જ્ઞાનદર્શનમજ્ઞાનદર્શનમપ્યેવમ્ । નાસ્તિ બલં નાસ્તિ વીર્યમિતિ । પશ્યામઃ ખલુ સર્વે સત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞપ્તિકારણકા ઇતિ । કેચિદ્વદન્તિ ઈશ્વરઃ [સ્વાતન્ત્ર્યેણ] કરણીયં કરોતીતિ । પશ્યામશ્ચ સર્વાન્ સત્ત્વાન્ કર્મકારણતન્ત્રાન્ ન સ્વતન્ત્રાન્ । અતો વદન્તિ નાસ્તિ બલં નાસ્તિ વીર્યં [નાસ્તિ] ચ તત્ફલમિતિ ।
અનિત્યે નિત્યસંજ્ઞેતિ । યેન કારણેન ક્ષણિક[વાદઃ] ખણ્ડ્યતે । તેન કારણેન શાશ્વતદૃષ્ટિરુત્પદ્યતે । વદન્તિ ચ ધર્મા નિરુધ્યમાનાઃ પુનઃ પરમાણવો ભવન્તીતિ । [અન્યે] કેચિદ્વદન્તિ મૂલપ્રકૃતૌ પ્રતિયન્તીતિ । ધર્માણાં વિનાશે ઽપિ સંજ્ઞાનુસ્મરણાત્ સુખદુઃખે વેદયતે । તસ્ય શાશ્વતદૃષ્ટિરુત્પદ્યતે । આહુશ્ચ જીવો નિત્યઃ । શબ્દો ઽપિ નિત્ય ઇતિ । એભિઃ કારણૈઃ શાશ્વતદૃષ્ટિર્ભવતિ ।
દુઃખે સુખ[સંજ્ઞે]તિ । યેન કારણેન વદન્તિ અસ્તિ સુખમિતિ । યથા પૂર્વમુક્તં ત્રિવેદનાવર્ગે । અનેન કારણેનોત્પદ્યતે સુખસંજ્ઞા । અશુચૌ શુચિસંજ્ઞેતિ । કાયે ઽભ્યાસઙ્ગાત્ ચક્ષુષા અશુચિ દૃષ્ટ્વા શુચિસંજ્ઞામુત્પાદયન્તિ । કેચિચ્ચિન્તયન્તિ- આત્મા પુરુષલક્ષણલબ્ધઃ । અસ્ય પુરુષસ્ય કાયમશુચિં પશ્યામઃ । અસ્તિ પુનઃ સત્ત્વો યેન શુચીક્રિયત ઇતિ । એભિઃ કારણૈઃ શુચિસંજ્ઞોત્પદ્યતે ।
અનાત્મનિ આત્મસંજ્ઞેતિ । સ્કન્ધાનાં સન્તાનેન પ્રવૃત્તિં દૃષ્ટ્વા એકલક્ષણં ગૃહ્ણાતિ । ( સ્સ્સ્_323 ) તદા આત્મેતિ મન્યન્તે । યથા ચ પૂર્વમુત્પન્નં સત્કાયદૃષ્ટેઃ કારણમ્ । અનેનૈવ કારણેનાત્મસંજ્ઞા સમ્ભવતિ । અનુત્કૃષ્ટ ઉત્કૃષ્ટસંજ્ઞેતિ । પૂરણાદિષુ તીર્થિકાચાર્યેષુ ઉત્કૃષ્ટસંજ્ઞામુત્પાદયન્તિ । બ્રહ્મા સ્વયમાહ- અહમસ્મિ મહાબ્રહ્મા પ્રભુર્દેવાનાં કર્તા જગત ઇત્યેવમાદિ । કેચિદાહુઃ- યદિ કશ્ચિત્પઞ્ચકામાનાં સુખવેદનાસમ્પન્નઃ અયમુત્કૃષ્ટ ધર્મ ઇતિ । કેચિત્પુનરાહુઃ - યદિ કશ્ચિદ્વિરક્તઃ પ્રથમધ્યાન[મારભ્ય]યાવચ્ચતુર્થધ્યાનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ અયમુત્કૃષ્ટ ધર્મ ઇતિ । કેચિદાહુઃ- લોકે પ્રત્યક્ષદૃષ્ટેષુ બ્રાહ્મણાઃ પૂજ્યાઃ । પરેક્ષેષુ સત્ત્વેષુ દેવાઃ પૂજ્યા ઇતિ । ઇયમનુત્કૃષ્ટ ઉત્કૃષ્ટસંજ્ઞેતિ । ઉત્કૃષ્ટે ચાનુત્કૃષ્ટસંજ્ઞેતિ । સર્વેષુ સત્ત્વેષુ બુદ્ધઃ પરમપૂજ્યઃ । કેચિત્તસ્મિન્ અનુત્કૃષ્ટસંજ્ઞામુત્પાદ્ય વદન્તિ- અયં ક્ષત્રિયઃ અલ્પકાલિકશિક્ષામાર્ગઃ । બુદ્ધવચનઞ્ચ ન ચાટુકાવ્ય[વત્] ક્લેશગુરુકં ન વેદસદૃશમ્ । તદુત્કૃષ્ટમિતિ ન વદન્તિ । સન્તિ સઙ્ઘે ચતુષ્કોટિકાઃ પુદ્ગલા ઇત્યતો ઽનુત્કૃષ્ટઃ । એવમુત્કૃષ્ટે ઽનુત્કૃષ્ટસંજ્ઞામુત્પાદયન્તિ ।
અવ્યદાનમાર્ગે વ્યવદાનમાર્ગસંજ્ઞેતિ । યત્કેચિદાહુઃ- ભસ્મતીર્થાદિસ્નાનૈઃ પુરુષઃ શુધ્યતીતિ । કેચિદાહુઃ- જનનમરણયોઃ ક્ષયો ઽવસાનં વ્યવદાનમાર્ગ ઇતિ । શીલધારણ બ્રહ્મચર્યમાત્ર આસજ્ય દેવપૂજાદયશ્ચ [વ્યવદાનમાર્ગ આખ્યાયેત] ઈશ્વર [પ્રસાદેન] ચ વિશુદ્ધિં લભત ઇતિ ચ વદન્તિ । કેચિદાહુઃ- તપશ્ચર્યયા પૂર્વતનીનકર્મક્ષયો વ્યવદાનમાર્ગ ઇતિ । [કેચિદાહુઃ]- લશુનં ત્યક્ત્વા દધિનવનીતાદિના વિશુદ્ધિં લભતે । પુનઃ પ્રયતઃ સ્નાત્વા બ્રહ્મયજ્ઞપઠનતદૂર્ધ્વભોજનં વિશુદ્ધિમાર્ગ ઇતિ । એભિર્નાનાવિધૈરસન્માર્ગૈર્વિમુક્તિ ર્લભ્યતે નત્વષ્ઠાઙ્ગિકવિશુદ્ધિમાર્ગેણેતિ ।
ભાવે ઽભાવસંજ્ઞેતિ । યત્ ધર્મા લોકસત્યતઃ સન્તો ઽપિ અભાવ ઇત્યુચ્યન્તે । અભાવે ભાવસંજ્ઞેતિ યદુચ્યતે સન્તિ દ્રવ્યાણિ અસ્ત્યવયવીતિ । સન્તિ સંખ્યાપરિમાણાદયો ગુણા ઇત્યપિ વદન્તિ । સામાન્યલક્ષણં પૃથક્ત્વલક્ષણં સમવાયઞ્ચ વદન્તિ । પ્રકૃતિકાલાદયો ઽસત્પદાર્થાઃ સન્તીતિ ચ વદન્તિ । એભિઃ કારણૈરુત્પન્નાનિ વિપર્યયચિત્તાનિ મિથ્યાદૃષ્ટયો ભવન્તિ । આસુ મિથ્યાદૃષ્ટિષુ વિશિષ્ય ચતસ્રો દૃષ્ટયઃ । અન્યા ય ઉગ્રક્લેશા સા મિથ્યાદૃષ્ટિઃ ।

(પૃ) ઇયં મિથ્યાદૃષ્ટિઃ કથં પ્રહીયતે । (ઉ) સૂત્રે ભગવતા પ્રોક્તસમ્યક્દૃષ્ટ્યા પ્રજહાતિ । (પૃ) સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ કથમુત્પદ્યતે । (ઉ) યો દર્શનશ્રવણાન્વયજ્ઞાનૈઃ સમ્યગ્વિનિશ્ચિનોતિ । તસ્ય સમ્યગ્દૃષ્ટિર્ભવતિ । સમ્યક્સમાધિં ભાવયતઃ સમ્યગ્દૃષ્ટિરુત્પદ્યતે । યથાહ સૂત્રમ્- સમાહિતો યથાભૂતં પ્રજાનાતીતિ । ન વિક્ષિપ્તચિત્ત [ઇત્યર્થઃ] ।
(પૃ) અસ્યા મિથ્યાદૃષ્ટેઃ કે દોષાઃ । (ઉ) સર્વે દોષા વિપત્તિવ્યસનાનિ ચ મિથ્યાદૃષ્ટ્યા ભવન્તિ । સ આહ- નાસ્તિ પાપં નાસ્તિ પુણ્યં સુકૃતદુષ્કૃતાનાં ફલં વિપાક ઇતિ । અતો દૃષ્ટધર્મ એવ ન સન્તિ સુવૃત્તાનિ । કિં પુનરનાગતાનિ । એવં દૂષિતસુકૃતદુષ્કૃતઃ પુમાન્ સમુચ્છિન્નકુશલમૂલ ઇત્યુચ્યતે । સ નિયતમવીચૌ પતિષ્યતિ । યથોક્તં ષટ્પાદાભિધર્મે- ક્રિમિપિપીલિકાહનનં પુરુષહનનાદ્ ગુરુતરમ્ ઇતિ । સ મિથ્યાદૃષ્ટિકઃ પુરુષઃ લોકદૂષકઃ સત્વાનાં ભૂયસાપકારાય પ્રવર્તતે । યથા વિષવૃક્ષો હિંસાયૈ પ્રરોહતિ । તેન કૃતં કાયિકં વાચિકં માનસં કર્મ સર્વમશુભવિપાકાય ભવતિ । યથોક્તં સૂત્રે- મિથ્યાદૃષ્ટિકસ્ય [ભિક્ષવઃ] પુરુષપુદ્ગલસ્ય યત્કાયકર્મ યથાદૃષ્ટિસમાત્તં સમાદત્તં યચ્ચ વાક્કર્મ........યચ્ચ મનઃકર્મ યા ચેતના યા પ્રાર્થના યઃ પ્રણિધિઃ યે ચ સંસ્કારાઃ સર્વે તે ઽનિષ્ટાય અકાન્તાય અમનાપાય અહિતાય દુઃખાય સંવર્તતે । તદ્યથા તિક્તકાલાબુબીજં કોષાતકીબીજં પિચુમન્દબીજમાદ્રાયાં પૃથિવ્યાં નિક્ષિપ્તં યચ્ચૈવ પૃથિવીરસમુપાદીયતે યચ્ચાપોરસં તેજોરસં વાયુરસમુપાદીયતે સર્વં તત્ તિક્તકત્વાય કટુકત્વાય અસાતત્વાય સંવર્તતે । [તત્કસ્ય હેતોઃ] બીજં હિ ભિક્ષવઃ પાપકમ્ । એવમેવ મિથ્યાદૃષ્ટિકસ્ય પુરુષપુદ્ગલસ્ય ચિત્તચૈતસિકા ધર્મા અનિષ્ટાય [અકાન્તાય ( સ્સ્સ્_325 ) અમનાપાય અહિતાય દુઃખાય] સંવર્તતે । [તત્કસ્ય હેતોઃ] દૃષ્ટિર્હિ ભિક્ષવઃ પાપિકા ઇતિ । અતસ્તસ્ય પુરુષપુદ્ગલસ્ય કૃતમપિ દાનાદિ નેષ્ટફલં ભવતિ । પૂર્વકૃતમિથ્યાદૃષ્ટિચિત્તેન વિનષ્ટત્વાત્ । તત્કૃતસ્યાશુભમેવાધિમાત્રં ભવતિ । પાપકચિત્તસ્ય ચિરસઞ્ચિતત્વાત્ ।
સંવરેણ ચ કશ્ચિદસદ્ધર્મં પ્રતિરોદ્ધું શક્નોતિ । અસ્ય પુરુષપુદ્ગલસ્ય નાસ્તિ સુકૃતં દુષ્કૃતમિત્યતો ન યતઃ કુતશ્ચિત્પ્રતિવિરતિઃ । અત્યન્તપ્રમત્તો ઽસદ્ધર્મ ચરતિ । હ્ર્યપત્રપાખ્યદ્વિવિધશુક્લધર્મસભિન્નઃ પશુસમો ભવતિ । યશ્ચ વદતિ નાસ્તિ સુકૃતં દુષ્કૃતં વેતિ સ સદા ચિત્તે ઽકુશલમેવ કાઙ્ક્ષતે । તસ્ય સદ્ધર્મસમાદાપનકારણમેવ નાસ્તિ । કસ્માત્ ન હિ સ સજ્જનમુપગચ્છતિ । ના[પિ] સદ્ધર્મં શૃણોતિ । તસ્ય દુષ્કૃતચિત્તં સૂત્થાનં ભવતિ । સુકૃતચિત્તં દુરુત્પાદમ્ । દુષ્કૃતસ્ય સૂત્થાનત્વાત્સુકૃતસ્ય કારણમેવ નાસ્તિ । એવં ક્રમેણ દુષ્કૃતોપચયે સમુચ્છિન્નકુશલમૂલો ભવતિ ।
મિથ્યાદૃષ્ટિકસ્ય પુરુષપુદ્ગલસ્ય દુસ્થાનગત ઇત્યાખ્યા । યથા નારકાઃ સત્ત્વા ન માર્ગપ્રતિલાભપ્રવણાઃ । તથા ચ પુદ્ગલો મધ્યમદેશ ઉત્પન્ન ઇષ્ટાનિષ્ટવિવેકાય ષડિન્દ્રિયસમ્પન્નો ઽપિ ન માર્ગપ્રતિલાભપ્રવણો ભવતિ । મિથ્યાદૃષ્ટિકસ્ય નાસ્તિ [યત્કિઞ્ચિત્] દુષ્કૃતમકુટમ્ । નાસ્તિ વિરતિર્લઘોરલ્પાદ્વા [દુષ્કૃતાત્] । અલ્પમપ્યકુશલં કુર્વન્ નરકે પતતિ । કર્મણો ઽસ્ય ગુરુપાપકચિત્તેન સમુત્પન્નત્વાત્ । યથા કર્મવર્ગે નરકવિમોચકં કર્મ ઇત્યનેન કારણેન તત્પુરુષકૃતં સર્વં નરકાય સંવર્તતે । ન ચ સ પાપકમકુશલં કર્મ ક્ષપયતિ । અકુશલધર્મસ્ય સદા ચિત્તગતત્વાત્ । દુર્લભા ચ તસ્યોત્તરોત્તરાન્નરકાદ્વિમુક્તિઃ । કસ્માત્ । સમુચ્છિન્નકુશલમૂલસ્ય હિ યદા કુશલં ન પ્રવર્તતે તદનન્તરં નરકાન્નૈવ વિમુક્તિઃ । ચિત્તે મિથ્યાદૃષ્ટિકત્વાત્ તસ્ય કુશલમૂલં કથં પ્રવર્તેત । મિથ્યાદૃષ્ટિકઃ પુદ્ગલો ઽચિકિત્સ્યઃ તદ્યથા સમુપસ્થિતમરણનિમિત્તો રોગી । ચિકિત્સકઃ સન્નપિ ન ચિકિત્સિતું શક્નોતિ । એવમયમપિ । અન્યકુશલરહિતત્વાદ્યાવદ્ બુદ્ધા અપિ ન ચિકિત્સન્તે । અતો ઽવશ્યમવીચ્યાં પતતિ ॥
મિથ્યાદૃષ્ટિવર્ગો દ્વાત્રિંશદુત્તરશતતમઃ ।
133 પરામર્શદ્વયવર્ગઃ
અભૂતવસ્તુનિ ઇદમેવ સત્યમન્યન્મિથ્યેતિ વચનં દૃષ્ટિપરામર્શ ઇત્યુચ્યતે । પૂર્વોક્તે ઽનુત્કૃષ્ટધર્મ ઉત્કૃષ્ટસંજ્ઞાવિનિશ્ચયો ઽપિ દૃષ્ટિપરામર્શઃ ।
(પૃ) દૃષ્ટિપરામર્શસ્ય કે દોષાઃ । (ઉ) સ પુરુષો ન્યૂનગુણં લબ્ધ્વા આત્માનં પૂર્ણં મન્યતે । તસ્ય ગુણઞ્ચાતિવક્તિ । કસ્માત્ । અકુશલે વસ્તુનિ અત્યન્તકુશલસંજ્ઞામુત્પાદ્ય વીર્યમારભતે । તેન હેતુના ચ પશ્ચાત્પરિતપતિ । વિદુષાં પરિહાસ્યશ્ચ ભવતિ । અનુત્કૃષ્ટે ઉત્કૃષ્ટસંજ્ઞાયાઃ કૃતત્વાત્ । યો ઽનુત્કૃષ્ટમુત્કૃષ્ટં વદતિ સ બાલો મૂઢસંજ્ઞઃ । યથાન્ધો ઘટશકલે સુવર્ણસંજ્ઞામુત્પાદ્ય ચક્ષુષ્મતાં લઘુ હાસ્યો ભવતિ । દૃષ્ટિપરામર્શસ્યેદૃશા દોષાઃ ।
યત્ કશ્ચિત્ બોધિમુપેક્ષમાણઃ સ્નાનાદિશીલેન વિશુદ્ધિપ્રાપ્તિં કાઙ્ક્ષતે તત્ શીલવ્રતપરામર્શ ઇત્યુચ્યતે । (પૃ) નનુ શીલેન ન વિશુદ્ધિલાભઃ । (ઉ) પ્રજ્ઞયૈવ વિશુદ્ધિલાભઃ । શીલન્તુ પ્રજ્ઞેન્દ્રિયસ્ય મૂલમ્ । (પૃ) કે દોષાઃ શીલવ્રતપરામર્શસ્ય । (ઉ) યે દોષા ઉક્તા દૃષ્ટિપરામર્શસ્ય "ન્યૂનં વસ્તુ [લબ્ધ્વા] સમ્પૂર્ણં મન્યતે ઇત્યાદિના ત એવ દોષાઃ । શીલવ્રતપરામર્શપ્રત્યયમત્યધિકં દુઃખાન્યનુભવતિ । યદુત શીતોષ્ણવેદના, ભસ્મભૂમિતરુકણ્ટકાદિષુ શયનં જલહ્રદાગ્નિપ્રવેશો ભૃગુપતનમિત્યાદિ । પરલોકે ઽપિ અતિમાત્રદુઃખવિપાકઃ । યથોક્તં સૂત્રે- ગોવ્રતિકઃ સંસિદ્ધ[વ્રત]ઃ [કાયસ્ય ભેદાત્પરં મરણાત્] ગવાં સહવ્યતામુપપદ્યતે । અસંસિદ્ધો નરકે પતતિ ઇતિ । સ તમસઃ તમઃ પ્રવિશતિ । યતસ્તં ધર્મં સમાદદાનો દૃષ્ટધર્મે દુઃખમનુભવતિ । ઊર્ધ્વમપિ દુઃખમ્ । સ ગુરુતરં પાપઞ્ચ વિન્દતે । કસ્માત્ । અધર્મં ધર્મં મત્વા સદ્ધર્મં વિનાશયતિ । સદ્ધર્મચર્યાપબાદકશ્ચ બહૂન્ સત્ત્વાન્ નરકે પાતયતિ । સુવિશુદ્ધધર્મસ્ય પૃષ્ઠીકૃતત્વાત્ । સઞ્ચિતમહાપાપો ઽવશ્યમવીચિનરકે વિપાકમનુભવતિ ।
[અતો] અનાચારાદ્વિરમ । મા ચર મિથ્યામાર્ગમ્ । કસ્માત્ ય આદિતો નાચરતિ તસ્ય માર્ગચરણં સુકરમ્ । મિથ્યાચારપરાહતચિત્તસ્ય તુ દુષ્કરો માર્ગપ્રવેશઃ । શત્રુરપિ ( સ્સ્સ્_327 ) ન તથા પુદ્ગલં ગ્લપયતિ યથા મિથ્યાદૃષ્ટિઃ । કસ્માત્ । ન હિ શત્રુસ્તથા પુદ્ગલં પરિભાવયતિ યથા મિથ્યાદૃષ્ટયનુગામિનાં તીર્થિકાચરિતાનાં નાનાદુઃશીલાનાં નગ્નતાનિર્લજ્જતાભસ્મરજઃકાયતાકેશોલ્લુઞ્ચ્છનાદીનાં સમાદાનમ્ । મિથ્યાદૃષ્ટિકઃ સર્વસ્માલ્લૌકિકહિતકામાત્ ભ્રશ્યતિ । દૃષ્ટધર્મે પઞ્ચકામગુણેભ્યો ભ્રશ્યતિ । તદૂર્ધ્વં સુગતિસુખાન્નિર્વાણાચ્ચ ભ્રશ્યતિ । સુખં પ્રાર્થયિત્વા દુઃખં લભમાનો વિમુક્તિં પ્રાર્થયિત્વા બન્ધં લભમાનઃ પુરુષઃ કિં ન મત્તઃ । તત્ કસ્માત્ । [ય] એકેનાન્નદાનપ્રત્યયેન સ્વર્ગે જન્મલાભાર્હો ભવતિ । તસ્ય પુરુષસ્ય મિથ્યાચારચારિત્વાત્ દાનાય કાયજીવિતે સત્યપિ ન કિઞ્ચન હિતં ભવતિ ॥
પરામર્શદ્વયવર્ગસ્ત્રયસ્તિંશદુત્તરશતતમઃ ।
134 ઉપક્લેશવર્ગઃ

ગુરુચિત્તસ્ય સ્વાપકામતા મિદ્ધમ્ । ચિત્તસમાધાનાય પ્રબોધવિરતિઃ સ્વાપઃ । વિષયેષુ વિક્ષિપ્તચિત્તતા ઔદ્ધત્યમ્ । ચિત્તાકાંક્ષિતે દૌર્મનસ્યબન્ધઃ કૌકૃત્યમ્ । તદ્યથા કૃતમકર્તવ્યમકૃતઞ્ચ કર્તવ્યમિતિ । કુશલકુહનકુટિલચિત્તં માયા । માયાચિત્તવૃત્તિનિર્વર્તનં શાઠ્યમ્ । સ્વકૃતાકુશલસ્યાહ્રેપણમાહ્રીક્યમ્ । સઙ્ઘે કૃતાકુશલસ્યાહ્રેપણમનપત્રાપ્યમ્ । અકુશલાનુગં ચિત્તં પ્રમાદઃ । યદસન્તં ગુણં ખ્યાપયતિ તેન જના વદન્તિ અસ્તીતિ । [સા] કુહના । લાભસત્કારાયાદ્ભુતં પ્રખ્યાપ્ય પરેષાં મનઃપ્રહ્લાદિની વાક્ લપના । પરદ્રવ્યલિપ્સયા તલ્લિપ્સામુપગૂહ્ય વદતિ ઇદં વસ્તુ સુન્દરમિત્યાદિ । તન્નૈમિત્તિકતા । યદેતત્પુરુષનિન્દાયૈ અન્યં સ્તૌતિ- તવ પિતા વ્યવસાયી ત્વન્તુ નેતિ । [તત્] નિષ્પેષિકતા । યત્ દાનેન દાનં પ્રાર્થયમાનો વદતિ- ઇદં દાનવસ્તુ અમુકાત્પત્યન્તાલ્લબ્ધમિત્યાદિ । ( સ્સ્સ્_328 ) તત્ લાભેન લાભજિગૃક્ષા । યત્ પુરુષસ્ય નિદ્રાવ્યાધૌ નિરતિઃ સા તન્દ્રીત્યુચ્યતે । યા માર્ગચર્યાકારણસુદેશસંપત્તાવપિ સદોત્કણ્ઠિતતા [સા] અરતિરિત્યુચ્યતે । યત્ પુરુષસ્ય કાયસ્ય જૃમ્ભણા અદમનં સ્ત્યાનમિદ્ધસ્ય પ્રત્યયઃ સા વિજૃમ્ભિકા । ય આહારે બહ્વલ્પતાદમનાનભિજ્ઞઃ । [સ] આદિતો ઽદમ ઇત્યુચ્યતે । યો નાતિમાત્રવ્યવસાયી ભવતિ । [સ] વિવર્ત્યચિત્ત ઇત્યુચ્યતે । યો મહામાત્રાણાં વચનં ન સત્કરોતિ ન બિભેતિ । સો ઽબહુમાનીત્યુચ્યતે । અકુશલરુચિકઃ પુરુષઃ પાપમિત્ર ઇત્યુચ્યતે । ઇત્યાદય ઉપક્લેશાઃ । ક્લેશેભ્ય ઉત્પન્નત્વાત્ ॥
ઉપક્લેશવર્ગશ્ચતુસ્ત્રિંદુત્તરશતતમઃ ।
135 અકુશલમૂલવર્ગઃ
ત્રીણ્યકુશલમૂલાનિ યદુત લોભદ્વેષમોહાઃ । (પૃ) મદમાનાદ્યપિ અકુશલમૂલં સ્યાત્ । કસ્માત્તીણ્યેવોક્તાનિ । (ઉ) સર્વે ઽપિ ક્લેશા સ્ત્રયાણાં ક્લેશાનામઙ્ગાન્યેવ । માનાદિકં મોહાઙ્ગમ્ । અતો ન પૃથગુચ્યતે । ત્રયઃ ક્લેશા સાવાનાં ચેતસિ ભૂયસા વર્તન્તે । ન માનાદિ । સર્વેષામવીતરાગાણાં મશકપિપીલિકાપર્યન્તાનામિમે ત્રયઃ ક્લેશા એવ ચિત્તવર્તિનઃ । નૈવં મદમાનાદિઃ । રાગે સતિ દ્વેષો ઽકુશલમૂલં ભવતિ । અનુરક્તસ્ય વિરોધે દ્વેષો ઽનુપ્રવર્તતે । મોહસ્તુ દ્વયોર્મૂલમ્ । કસ્માત્ । યસ્ય નાસ્તિ મોહઃ ન તસ્ય રાગદ્વેષૌ । યથોક્તં સૂત્રે- દશાકુશલકર્માણિ ત્રિવિધાનિ લોભદ્વેષમોહજાનીતિ । ન તૂક્તં માનાદિજાનીતિ । સન્તિ ચ તિસ્ર એવ વેદના ન પુનરસ્તિ ચતુર્થી । આસુ તિસૃષુ વેદનાસુ ત્રયઃ ક્લેશા અનુશયા ભવન્તિ । યદ્યસ્તિ પૃથઙ્ માનાદિઃ । કસ્યાં વેદનાયામનુશયઃ સ્યાત્ । તદ્વસ્તુતો નાભિધાતું શક્યતે । [ઇતિ] જ્ઞાતવ્યં તાનિ ત્રીણ્યેવ ક્લેશમૂલાનીતિ ।
(પૃ) કસ્માત્સુખવેદનાયાં રાગો ઽનુશયઃ । (ઉ) પ્રત્યક્ષં હિ તત્ર તસ્યોત્પત્તિઃ । યથોક્તં સૂત્રે- સુખવેદનીયસ્પર્શં લભમાનસ્ય ભવતિ પ્રીતિઃ । દુઃખવેદનીયસ્પર્શં લભમાનસ્ય ભવતિ અપ્રીતિઃ । તસ્ય વેદનાનામુદયવ્યયાસ્વાદાદીનવનિસ્સરણાનાં યથાભૂતાપ્રજ્ઞાનાત્ । ઇતિ । અદુઃખાસુખવેદનાયામવિદ્યાનુશયઃ । કસ્માત્ । નહ્યયમારૂપ્યધાત્વાપ્તાનાં સ્કન્ધાનાં સન્તાનં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । તદા [ખલ્વસ્ય] તત્ર ભવતિ નિર્વાણસંજ્ઞા વા વિમુક્તિસંજ્ઞા વા અદુઃખાસુખસંજ્ઞા વા આત્મસંજ્ઞા વા । અત ઉક્તં- અદુઃખાસુખવેદનાયાં મોહો ઽનુશયો ભવતીતિ ।
(પૃ) અનુશયાઃ કિં ધર્મે ઽનુશેરતે કિ વા સત્ત્વે ઽનુશેરતે । (ઉ) ધર્માનુપાદાય સત્ત્વબુદ્ધિર્ભવતિ । સત્ત્વબુદ્ધિમનુસૃત્ય વેદના વેદ્યન્તે । વેદના અનુસૃત્ય લોભાદયઃ ક્લેશાનુશયાઃ । અતો જ્ઞાયતે ધર્માનુપાદાયોત્પન્નો ઽનુશયઃ સત્ત્વે ઽનુશેત ઇતિ । કસ્માત્ તત્ જ્ઞાયતે । યસ્ય સત્ત્વસ્યાપ્રહીણઃ સો ઽનુશયઃ તસ્ય સો ઽનુશયો ઽનુશેતે । યસ્ય તુ પ્રહીણઃ ન તસ્યાનુશેતે ઽનુશયઃ । યદિ ધર્મે ઽનુશયો ઽસ્તિ । ધર્માણાં નિત્યસત્ત્વાદનુશયા નિત્યાનુશયાઃ સ્યુઃ । નિત્યસ્યાપ્રહાતવ્યત્વાત્ । અસત્ત્વસંખ્યાતો ઽપિ સાનુશયઃ સ્યાત્ । તથા ચેત્ પુરુષસ્યાનુશયો ઽસ્તીતિ ભિત્ત્યાદિરનુશયવાન્ સ્યાત્ । પુરુષસ્ય વિજ્ઞાનમસ્તીતિ ભિત્ત્યાદિરપિ વિજ્ઞાનવાન્ સ્યાત્ । નેદં વસ્તુતો ઽસ્તિ । તથાર્હન્ન સ્યાત્ । અન્યેષાં પુરુષપુદ્ગલાનામનુશયો ઽસ્તીતિ [સો] ઽનુશયવાન્[સ્યાત્] ।
(પૃ) અયમનુશયઃ અપ્રહીણઃ સન્ અનુશેતે । પ્રહીણસ્સન્નાનુશેતે । (ઉ) દ્વિધાનુશયો ઽનુશેતે । (1) આલમ્બનતોનુશયનમ્ (2) સમ્પ્રયોગતો ઽનુશયનમિતિ । અયમનુશયો યદિ પ્રહીણો યદિ વાપ્રહીણઃ સ આલમ્બનતઃ સંપ્રયોગતશ્ચ । કસ્માદુચ્યતે પ્રહીણઃ સન્ નાનુશેત ઇતિ । તથા ચેત્ તૃતીયાનુશયનલક્ષણં વક્તવ્યમ્ । અનભિધાનાત્ જ્ઞાતવ્યં નાસ્તીતિ । અનુશયો ભૂમ્યન્તરાલમ્બનો નાનુશેતે । અતો જ્ઞાયતે સત્ત્વમાત્રે ઽનુશયો ન ધર્મ ઇતિ ।
(પૃ) દ્વિધાનુશયો ઽનુશેત (1) આલમ્બનતો ઽનુશયઃ (2) સમ્પ્રયોગતો ઽનુશય ઇતિ । એષાં સત્ત્વાનામનુશયા નાલમ્બનતો ન સમ્પ્રયોગતઃ । કથં ભવિષ્યત્યનુશયઃ । ( સ્સ્સ્_330 ) (ઉ) પ્રત્યુક્તપૂર્વમિદમ્- અનુશયા ધર્મમુપાદાયોત્પન્નાઃ સત્ત્વે ઽનુશેરત ઇતિ । યથોક્તમભિધર્મકાયે- કામધાતુકસત્ત્વાનાં કત્યનુશયા ઇત્યાદિ । યદિ સત્ત્વેષુ નાનુશયીરન્ । કથમેતાદૃશઃ પ્રશ્નઃ સ્યાત્ ।
(પૃ) યદ્યનુશયઃ સત્ત્વે ઽનુશેતે । સુખાયાં વેદનાયાં રાગો ઽનુશય ઇતિ સૂત્રોક્તં વિરુધ્યેત । (ઉ) નેદં પાર્યન્તિકં વચનમ્ । વક્તવ્યં ખલુ સુખાયાં વેદનાયાં સમુત્પન્નો રાગઃ સત્ત્વે ઽનુશેત ઇતિ । (પૃ) સ રાગો રૂપાદીનુપાદાયાપિ ભવતિ । કુતો ઽત્રોચ્યતે કેવલં સુખવેદનામુપાદાય ભવતીતિ । (ઉ) સંજ્ઞાનુસ્મરણવિકલ્પપ્રીત્યાદિના રાગ ઉત્પદ્યતે ન તુ રૂપાદિમાત્રાત્ । (પૃ) દુઃખવેદનામુપાદાયાપિ રાગો ભવતિ । યથા વદન્તિ- સુખી ન પ્રાર્થયતે દુઃખી તુ બહુ પ્રાર્થયતે । કસ્માત્કેવલમુક્તં સુખવેદનાતો ભવતીતિ । (ઉ) ન દુઃખવેદનયા રાગ ઉત્પદ્યતે । દુઃખસ્ય પીડનાત્મકત્વાત્ પુરુષસ્ય સુખાયાં વેદનાયામેવ રાગ ઉત્પદ્યતે ।
(પૃ) અદુઃખાસુખાયાં વેદનાયામપિ રાગાનુશયો ઽનુશેતે । કસ્માદુક્તં કેવલં સુખાયાં વેદનાયામિતિ । (ઉ) અદુઃખાસુખવેદનાઃ સુખ[રૂપ]ત્વાત્ [તત્ર] પુરુષસ્ય રાગ ઉત્પદ્યતે । અત ઉચ્યતે સુખાયાં વેદનાયાં રાગાનુશય ઇતિ । તાસુ ત્રિષુ વેદનાસુ ત્રયઃ ક્લેશા અનુશયા ઇત્યતસ્ત્રય એવોચ્યન્તે ॥
અકુશલમૂલવર્ગઃ પઞ્ચત્રિંશદુત્તરશતતમઃ ।
136 સઙ્કીર્ણક્લેશવર્ગઃ
(પૃ) સૂત્ર ઉક્તમ્- ત્રય આસ્રવાઃ- કામાસ્રવો ભવાસ્રવો ઽવિદ્યાસ્રવ ઇતિ । કતમે ઇમે । (ઉ) કામધાતાવવિદ્યાં વર્જયિત્વા અન્યે સર્વે ક્લેશાઃ કામાસ્રવા ઇત્યુચ્યન્તે । એવં રુપારૂપ્યધાત્વોર્ભવાસ્રવઃ । ત્રૈધાતુકી ચાવિદ્યા અવિદ્યાસ્રવઃ ।

(પૃ) આસ્રવાઃ કથં વર્ધન્તે । (ઉ) ઉત્તમાધમધ્યમધર્મૈઃ ક્રમશો વર્ધન્તે । રૂપાદિવિશિષ્ટાલમ્બનલાભાચ્ચ વર્ધન્તે । (પૃ) ઇમે ત્રય આસ્રવાઃ; કથં વદન્તિ સપ્તાસ્રવા ઇતિ । (ઉ) વસ્તુત આસ્રવા દ્વિવિધાઃ સત્યદર્શનહેયા [યે] આસ્રવાણાં મૂલભૂતાઃ । ભાવનાહેયા [યે] આસ્રવાણાં ફલભૂતાઃ । પઞ્ચભિરારાસ્રવસહકારિભિઃ પ્રત્યયૈ મિલિત્વા સપ્ત ભવન્તિ । તે ક્લેશા એવ । ભગવાનર્થત આહ- ત્રય આસ્રવાઃ, ચત્વાર ઓઘાઃ, ચત્વારો બન્ધાઃ, ચત્વાર્યુપાદાનાનિ, ચત્વારો ગ્રન્થા ઇત્યાદિ ।
(પૃ) ચત્વાર ઓઘાઃ કામૌઘો ભવૌઘો દૃષ્ટ્યોધો ઽવિદ્યૌઘ ઇતિ । કતમ ઇમે । (ઉ) દૃષ્ટિમવિદ્યાઞ્ચ વર્જયિત્વા તદન્યે કામધાતુકક્લેશાઃ સર્વે કામૌઘ ઇત્યુચ્યતે । રૂપારૂપ્યધાતુકભબૌઘો ઽપ્યેવમ્ । સર્વા દૃષ્ટયો દૃષ્ટયૌઘઃ । અવિદ્યા અવિદ્યૌઘઃ । (પૃ) ઓઘેષુ કસ્માત્ દૃષ્ટ્યૌઘઃ પૃથગુચ્યતે । નાસ્રવેષુ । (ઉ) તીર્થિકા બહવો દૃષ્ટિવાહિતાઃ । અત ઓઘેષુ પૃથગુચ્યતે । ચ્યુતિં બહતીતિ ઓઘઃ । ત્રીન્ ભવાન્ બધ્નાતીતિ બન્ધઃ ।
(પૃ) ચત્વાર્યુપાદાનાનિ- કામોપાદાનં દૃષ્ટ્યુપાદાનં શીલવ્રતોપાદાનમાત્મવાદોપાદાનમિતિ । કતમાનીમાનિ । (ઉ) આત્મનો ઽભાવાત્ તદ્વાદોપાદાનમાત્મવાદોપાદાનમ્ । અસ્ત્યાત્મેતિ પશ્યતો ઽન્તદ્વયં ભવતિ- અયમાત્મા નિત્યો ઽનિત્યોવેતિ । અનિત્ય ઇત્યવધારયન્ પઞ્ચકામગુણાનુપાદત્તે । નાસ્તિ પરલોક ઇતિ દૃષ્ટસુખ આસજ્યતે । નિત્ય ઇત્યવધારયન્ મન્દેન્દ્રિયઃ પારલૌકિકસુખમાકાંક્ષમાણઃ શીલવ્રતમુપાદત્તે । કિઞ્ચિત્તીક્ષ્ણેન્દ્રિય એવં ચિન્તયતિ- યદિ જીવો નિત્યઃ તદા અદુઃખસુખવિકારઃ, તદા પુણ્યપાપાભાવાદિતિ મિથ્યાદૃષ્ટિમુત્પાદયતિ । એવમાત્મવાદમુપાદાયૈવ ચત્વાર્યુપાદાનાનિ ભવન્તિ ।
(પૃ) ચત્વારો ગ્રન્થાઃ અભિધ્યાકાયગ્રન્થો વ્યાપાદઃ કાયગ્રન્થઃ શીલવ્રતપરામર્શઃ કાયગ્રન્થઃ ઇદં સત્યાભિનિવેશઃ કાયગ્રન્થ ઇતિ । કતમ ઇમે । (ઉ) પરદ્રવ્યાભિધ્યયા અન્યસ્મિન્નદદતિ દ્વેષબુદ્ધિમુત્પાદયતિ, કશાશસ્ત્રાદિના [ગૃહ્ણાતિ] । ગૃહસ્થાનામિદં વિગ્રહમૂલમ્, સુખાન્તનુવર્તનમિત્યુચ્યતે । યઃ શીલવ્રતપરામર્શકઃ કામયતે અનેન શીલવ્રતેન વિશુદ્ધિં લભેય ઇતિ । તસ્યેદમેવ તથ્યમન્યન્મિથ્યેતિ દૃષ્ટિર્ભવતિ । ઇદં પ્રવ્રજિતાનાં વિવાદમૂલં, દુઃખાન્તાનુવર્તનમિત્યુચ્યતે । પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ કાય ઇત્યુચ્યન્તે । ચત્વાર ઇમે ગ્રન્થા અવશ્યં કાયવાઙ્મયા ઇતિ કાયગ્રન્થ ઇત્યુચ્યન્તે । કેચિદાહુઃ- ચત્વાર ઇમે ધર્મા જનનમરણે સઙ્ગ્ર ઽથ્નન્તીતિ ગ્રન્થાઃ ।
(પૃ) પઞ્ચ નીવરણાનિ- કામચ્છન્દો વ્યાપાદઃ સ્ત્યાનમિદ્ધં ઔદ્ધત્યકુકૃત્યં વિચિકિત્સા ચેતિ । કતમાનીમાનિ । (ઉ) પુરુષસ્ય કામેષુ અભિનિવેશાદ્વ્યાપાદો ઽનુવર્તતે । યથોક્તં સૂત્રે- તૃષ્ણાત ઉત્પદ્યતે વ્યાપાદઃ । ઈર્ષ્યાદયઃ ક્લેશાઃ કશાશસ્ત્રાદિદુશ્ચરિતાનિ ચ કામચ્છન્દાદુત્પદ્યન્તે ઇતિ । પુરુષો ઽયં કાયચિત્તયો રાગદ્વેષપરિક્ષિપ્યમાણયોર્બહુવ્યાપારૈઃ ( સ્સ્સ્_332 ) પરિચ્છિન્નયોશ્ચ સ્ત્યાનમિદ્ધમિચ્છતિ । સ્ત્યાનમિદ્ધેન કિઞ્ચિદ્વિશ્રમ્ય પુના રાગદ્વેષવિક્ષિપ્તચિત્તો ન ધ્યાનસમાધિં લભતે । ચિત્તસ્ય બાહ્યાલમ્બનાનુવર્તનાદૌદ્ધત્યં ભવતિ । અશુદ્ધકર્મકસ્ય પુરુષસ્ય ચિત્તે સદા દૌર્મનસ્યકૌકૃત્યં ભવતિ । વિક્ષિપ્તચિત્તત્વાત્કૌકૃત્યચિત્તત્વાચ્ચ સદા વિચિકિત્સતે- વિમુક્તિરસ્તિ નવેતિ । યથા રાજકુમારો ઽચિરવતં શ્રમણોદ્દેશમવોચત્ ।
(પૃ) કસ્માન્નીવરણમિત્યાખ્યા । (ઉ) કામચ્છન્દો વ્યાપાદશ્ચ શીલસ્કન્ધં નિવૃણુતઃ । ઔદ્ધત્યકુકૃત્યં સમાધિસ્કન્ધં નિવૃણોતિ । સ્થાનમિત્થં પ્રજ્ઞાસ્કન્ધમ્ । કેચિત્ તેષાં નીવરણાનાં વર્જનાય વદન્તિ- ઇદં કુશલમિદમકુશલમિતિ । સ તત્ર વિચિકિત્સતે કિમસ્તિ કિં વા નાસ્તીતિ । સા વિચિકિત્સા સિદ્ધા સ્કન્ધત્રયં નિવૃણોતિ । એષુ પઞ્ચસુ નીવરણેષુ ત્રીણિ દૃઢબલાનીતિ કેવલં નીવરણમિત્યુચ્યન્તે । અન્યે દ્વે નીવરણે તનુબલે ઇતિ દ્વૌ ધર્મૌ સાંસર્ગિકૌ । ઇમે દ્વે નીવરણે જનનકારણસહિતે ઇત્યતઃ સાંસર્ગિકે ઇત્યુચ્યેત । સ્ત્યાનમિદ્ધસ્ય પઞ્ચધર્માઃ પ્રત્યયા યદુત ચાઞ્ચલ્યમરતિર્વિજૃમ્ભિકા, આહારે ઽમાત્રતા ચેતસો ઽવલીનતા ઇતિ । ઔદ્ધત્યકૌકૃત્યસ્ય ચત્વારો ધર્માઃ પ્રત્યયાઃ- જ્ઞાતિવિતર્કો જનપદઃવિતર્કો ઽમરણવિતર્કઃ, પૂર્વતનીનક્રીડિતસુખિતાલાપિતહસિતાનુસ્મરણમિતિ । ઇમાનિ જનનકારણાનિ । પ્રતિપક્ષો ઽપિ સમાનઃ । સ્ત્યાનમિદ્ધસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિપક્ષઃ । ઔદ્ધત્યકુકૃત્યસ્ય સમાધિઃ પ્રતિપક્ષઃ । નિવારણમપિ સમાનમ્ । ઇમે દ્વે સાંસર્ગિકે નીવરણે । ઇમે પઞ્ચધર્મા નીવરણાનિ વા ભવન્તિ । અનીવરણાનિ વા ભવન્તિ । કામધાત્વાપ્તા અકુશલા નીવરણાનિ । અન્યાત્રાનીવરણાનિ ।
પઞ્ચાવરભાગીયેષુ સંયોજનેષુ કામચ્છન્દો વ્યાપાદઃ શીલબ્રતપરામર્શઃ અવરગમનાર્થત્વાદવરભાગીયાનિ । તદ્યથા ગોવ્રતિકઃ સંસિદ્ધઃ કાયસ્ય ભેદાત્પરં મરણાત્ ( સ્સ્સ્_333 ) ગવાં સહવ્યતામુપપદ્યતે । અસંસિદ્ધો નરકે પતતિ । વિચિકિત્સા વૈરાગ્યસ્ય વિઘ્નભૂતા । સત્કાયદૃષ્ટિશ્ચતુર્ણાં મૂલમ્ । ઇતીમાનિ પઞ્ચ । કામચ્છન્દવ્યાપાદૌ કામધાતોર્નાતિવર્તેતે । સત્કાયદૃષ્ટિરાત્મબુદ્ધેર્નાતિવર્તતે । શીલવ્રતપરામર્શો ઽવરધર્માન્નાતિવર્તતે । વિચિકિત્સા પૃથગ્જનત્વાન્નાતિવર્તતે । કામચ્છન્દવ્યાપાદૌ કામધાતું નાતિક્રામતઃ । અતિક્રમે પુનરાક્ષિપ્યતે । અન્યાનિ ત્રીણિ પૃથગ્જનત્વં નાતિક્રામન્તિ । અત ઉચ્યન્તે ઽવરભાગીયાનીતિ ।
પઞ્ચોર્ધ્વભાગીયાનિ [ઔદ્ધત્યં માનો ઽવિદ્યા રૂપરાગઃ અરૂપરાગઃ ।] ઔદ્ધત્યસ્ય ધ્યાનસમાધિવિધાતિત્વાન્ન ચિત્તમુપશામ્યતિ । ઇદમૌદ્ધત્યસ્ય નિમિત્તગ્રહાનુવર્તનાન્માનઃ પ્રવર્તતે । નિમિત્તગ્રાહિ ચિત્તમિદમવિદ્યાસમ્ભૂતમિત્યતો રૂપરાગો ઽરૂપરાગશ્ચ સ્તઃ । તાનિ પઞ્ચ સંયોજનાનિ શૈક્ષજનાનામૂર્ધ્વસમુદાચરણાર્થત્વાદૂર્ધ્વભાગીયાનીત્યુચ્યન્તે । તાનિ શૈક્ષજનાનાં ચિત્ત ઉચ્યન્તે ન પૃથગ્જનાનામ્ । (પૃ) ઔદ્ધત્યં કસ્માત્ રૂપારૂપ્યધાતુકં સંયોજનં ન કામધાતુકમ્ । (ઉ) તત્ર સ્થૂલક્લેશાભાવાદૌદ્ધત્યં વ્યક્તં ભવતિ । તદૌદ્ધત્યં સમાધિભઙ્ગે બલવદિત્યતઃ સંયોજનમિત્યુચ્યતે । તદૂર્ધ્વભાગીયં સમુચ્છેદયતો વિમુક્તિર્લભ્યતે । કેષાઞ્ચિત્ રૂપે આરૂપ્યે ચ વિમુક્તિસંજ્ઞા ભવતિ । તત્પ્રતિષેધાયોચ્યતે સન્ત્યૂર્ધ્વભાગીયાનિ સંયોજનાનીતિ ।
પઞ્ચ માત્સર્યાણિ- આવાસમાત્સર્યં, કુલમાત્સર્યં, લાભમાત્સર્યં, વર્ણમાત્સર્યં ધર્મમાત્સર્યમિતિ । [તત્ર] આવાસમાત્સર્યમ્- અહમેવ અત્ર વસામીતિ નાન્યાન્ પ્રયોજયતિ । કુલમાત્સર્યમ્- કુલમિદમહમેવ પ્રવિશામીતિ નાન્યાન્ પ્રયોજયતિ । સત્સ્વપ્યન્યેષુ અહમેવોત્કૃષ્ટ ઇતિ । લાભમાત્સર્યમિતિ- અહમેવાત્ર દાનં લપ્સ્ય માન્યેભ્યઃ પ્રયચ્છતુ ઇતિ । અન્યે સન્ત્યો ઽપિ મા મામતિક્રામન્તુ । વર્ણમાત્સર્યમ્- મામેવ વર્ણય, માન્યાન્ । અન્યાન્ વર્ણયન્નપિ મા મામતિરિચ્યતુ ઇતિ । ધર્મમાત્સર્યમ્- અહમેવ દ્વાદશાઙ્ગપ્રવચનાર્થં જાનામિ । ગભીરમર્થરહસ્યં જાનન્નપિ ન પ્રવદામીતિ ।

(પૃ) પઞ્ચ માત્સર્યાણાં કે દોષાઃ । (ઉ) ઇમ આવાસાદયો બહૂનાં પુરુષાણાં સાધારણાઃ । અયન્તુ સ્વકુલં ત્યક્ત્વા સાધારણભૂતેષુ માત્સર્યમુત્પાદયતિ । ઇત્યયં દોષક્લેશઃ । સ વિમુક્તેર્નૈવ ભાગી ભવતિ । કસ્માત્ । સ સાધારણભૂતાન્ ધર્માનેવ ન ત્યજતિ । કઃ પુનર્વાદઃ ( સ્સ્સ્_334 ) સ્વીયાન્ પઞ્ચ સ્કન્ધાન્ ત્યજતીતિ । સ ચ પ્રેતાદીનાં દુરુપપત્ત્યાયતનેષુ પતતિ । લાભનિવૃત્તચિત્તસ્ય માન ઉત્પદ્યતે । સજ્જનાનન્યાન્ લઘૂકૃત્ય નરકે પતતિ । અન્યેભ્યો દાનભઙ્ગાન્મનુષ્યદેહં લાભમાનો દરિદ્રો ભવતિ । માત્સર્યચિત્તેન દાતર્ગુણં પ્રતિગ્રહીતુર્દેયઞ્ચ સમુચ્છેદયતીત્યતો ગુરુતરં પાપં લભતે । ધર્મમત્સરો ઽન્ધાદિપાપભાગ્ભવતિ । તદ્યથા જાત્યન્ધસ્ય સપત્નબહુલાનાઞ્ચ જન્મ ન સ્વાતન્ત્રયપ્રાપકમ્ । આર્યગર્ભાચ્ચ પરિહીયતે । ત્રિષુ અધ્વસુ દશસુ દિક્ષુ [ગતાનાં] બુદ્ધાનાં શત્રુઃ સન્ સંસારે સંસરન્ સદા મૂઢો ભવતિ । સજ્જનાન્ દૂરીકરોતિ । સજ્જનદૂરીકરણાદકુશલં વિના ન વર્તતે । અકુશલં ત્રિવિધમ્- અકુશલાકુશલં મહાકુશલં અકુશલમધ્યાકુશલમિતિ । અકુશલં પ્રાણાતિપાતાદત્તાદાનાદિ । મહાકુશલં યદાત્મહનનં, પરસ્ત્યાત્મહનનસમાદાપનં, સ્વયં માત્સર્ય[કરણં] પરસ્ય માત્સર્યસમાદાપનમ્ । સ ધર્મમાત્સર્યેણ બહૂન્ પુરુષાનુકુશલે પાતયતિ । બુદ્ધધર્મમાર્ગઞ્ચ ક્ષપયતિ । યથોક્તં સૂત્રે- સન્ત્યાવાસમાત્સર્યસ્ય પઞ્ચ દોષાઃ- અનાગતસ્ય સુભિક્ષોરાગમનાય નેચ્છતિ । આગતં પુનસ્તર્જયન્ન તૃપ્યતિ । ગમનાયાનુચિન્તયતિ । સઙ્ઘદેયં ગોપયતિ । સઙ્ઘદેયેષુ આત્મીયબુદ્ધિં કરોતિ । કુલમાત્સર્યસ્ય પઞ્ચ દોષાઃ- કુલાભિનિવેશાદવદાતવસનૈસ્તુલ્યસુખદુઃખો ભવતિ । ધનાયાવદાતવસનં પ્રજહાતિ । પ્રતિગ્રહીતુર્દાનં લભતે । તદુભયપ્રહાણાત્તસ્મિન્ કુલે વર્ચઃ કુટ્યાં ભૂતત્વાયોત્પદ્યતે । લાભમાત્સર્યસ્ય પઞ્ચ દોષાઃ- સદા સમ્ભારસમ્ભવાય ક્લમતિ । દ્વયોર્ભેદેન લાભી ભવતિ । સજ્જનાન્ નિન્દતિ સદા દૌર્મનસ્યચિત્તઃ । વર્ણમાત્સર્યસ્ય પઞ્ચ દોષાઃ- અન્યેષાં વર્ણં શ્રુત્વા વ્યાકુલકષાયચિત્તો ભવતિ । શતસહસ્રેષુ લોકેષુ અશુદ્ધચિત્તઃ સજ્જનાનધિક્ષિપતિ । આત્મોન્નત્યા પરાનવનમતિ । દુર્યશો ઽન્તર્ધાપયતિ ઇતિ । સર્વેષાં માત્સર્યાણાં સામાન્યત ઇમે દોષાઃ સન્તિ- પ્રભૂતધનસઞ્ચયઃ । પરિષદ્ભીરુતા, બહુજનવિદ્વેષિતા, સદા વ્યાકુલચિત્તતા, આત્મનઃ સદૈકાકિતા, અવરકુલે જન્મ ઇત્યેવમાદયો ઽપ્રમાણાઃ પઞ્ચમાત્સર્યાણાં દોષાઃ ।
પઞ્ચ ચેતઃ ખિલાઃ- [ઇહાયુષ્મન્તો ભિક્ષુઃ] શાસ્તરિ વિચિકિત્સતે, ધર્મે વિચિકિત્સતે, શીલે વિચિકિત્સતે, શિક્ષાયાં વિચિકિત્સતે । યો ભિક્ષુઃ શાસ્તુર્મહાપુરુષાણાઞ્ચ ( સ્સ્સ્_335 ) વર્ણવાદી, તસ્મિન્ જને અનાત્તમના આહતચિત્તો ભવતિ । અયં પઞ્ચમઃ । શાસ્તરિ વિચિકિત્સક એવં ચિન્તયતિ- કિં શાસ્તા મહાન્, કિં વા પૂરણાદયઃ ઇતિ । ધર્મે વિચિકિત્સક [એવં ચિન્તયતિ] કિં શાસ્તુઃ પ્રવચનમુત્કૃષ્ટમુત વેદસ્યેતિ । શીલે વિચિકિત્સતે કિં શાસ્તૃપ્રોક્તં પ્રવચનમુત્કૃષ્ટં, કિં વા કુક્કટશ્વાદિવ્રતમિતિ । શિક્ષાયાં વિચિકિત્સતે કિં માનપાનાદિ ધર્મો નિર્વાણં ગમયતિ ઉત નેતિ । અનાત્તમના આહત [ચિત્તો] વ્યાપાદબુદ્ધ્યા ભયગૌરવચિત્તં વિના સજ્જનાન્ ગર્હયતિ । એભિઃ પઞ્ચભિઃ ધર્મૈર્વિપ્રલુપ્તચિત્તો, ન નાનાકુશલેન્દ્રિયાણ્યવષ્ટમ્ભયતિ । અતશ્ચેતઃ ખિલ ઇત્યુચ્યતે ।
(પૃ) કસ્માચ્છાસ્ત્રાદૌ વિચિકિત્સતે । (ઉ) સો ઽબહુશ્રતત્વાદ્વિચિકિત્સતે । બહુશ્રુતસ્ય તુ વિચિકિત્સા આલ્પીયસી ભવતિ । સ ચ બાલો મૂઢો ઽજ્ઞો ન તથાગતધર્માન્યધર્મયોર્વિવેકં પ્રજાનાતિ । અતો વિચિકિત્સતે । ધર્મે ચ નાસ્વાદં લભતે । અતશ્ચ । વિચિકિત્સતે । ન ચ વેદદીન્ ગ્રન્થાન્ શૃણોતિ અધ્યેતિ વા । જનૈર્વર્ણિતં શ્રુત્વા ઉત્કૃષ્ટચિત્તમુત્પાદયતિ । અધ્વન્યધ્વનિ બહુલમિથ્યાવિચિકિત્સઃ સદા કલુષિતચિત્તતયા શાસ્ત્રાદૌ વિચિકિત્સતે । યથા શાસ્તુરુપસ્થાયકઃ સુનક્ષત્રઃ । સ ચ મિથ્યાદૃષ્ટિબહુલૈઃ પુરુષૈઃ સમાનકૃત્યતયા વિચિકિત્સતે । કિઞ્ચ વેદવ્યાકરણાદીનિ મિથ્યાદૃષ્ટિસૂત્રાણ્યધીયાનઃ પરિભિન્નસમ્યક્પ્રજ્ઞો ભવતિ ઇત્યતો વિચિકિત્સતે । ધર્માણાં [યથાશ્રુતે] ઽર્થે પ્રીતઃ કુસ્મૃતિં જનયન્ ન સૂત્રકૃદાશયં લબ્ધું શક્નોતિ । અતો વિચિકિત્સતે સર્વદા સ્વહિતાલાભપ્રત્યયતઃ શાસ્ત્રાદિષુ વિચિકિત્સતે ।
પઞ્ચ ચેતસો વિનિબન્ધાઃ- યઃ કાયો ઽવિગતરાગો સ કાય આસજ્યતે । કામેષ્વવીતરાગઃ કામેષ્વાસજ્યતે । ગૃહસ્થેન પ્રબ્રજિતસ્ય સમાગમઃ । આર્યવચને ચેતો ન પ્રહૃષ્યતિ । અલ્પહિતવસ્તુનાત્માનં પૂર્ણં મન્યતે । તત્ર ચત્વારો વિનિબન્ધાઃ કામરાગમુપાદાયોદ્ભવન્તિ । ય આધ્યાત્મિકાત્મભાવે ઽવિગતરાગઃ સ બાહ્યરૂપાદિકામેષ્વાસજ્યતે । અત ઉભયોઃ સમાગમમભિલષતિ । અભિલાષાવ્યાકુલતયા આર્યવચને ઉપશમપ્રદર્શને ધર્મે ન પ્રહૃષ્યતિ । અતઃ શીલબાહુશ્રુત્યધ્યાનસમાધ્યાદિષ્વલ્પં હિતં વસ્તુ લબ્ધ્વા તેનાત્માનં પૂર્ણં મન્યતે । તદલ્પહિતવસ્ત્વભિનિવેશાન્મહાહિતં વિસ્મરતિ । પ્રાજ્ઞસ્તુ નાલ્પહિતાભિનિવિષ્ટો મહાહિતં વિઘ્નયેત્ । ( સ્સ્સ્_336 ) અયં યદ્યષ્ટાક્ષણવિહીનઃ [સઃ] પુરુષકાયં દુષ્કરં લબ્ધ્વવાનિત્યતશ્ચિત્તૈકાગ્ર્યેણ વીર્યમારભેત । પૃથગ્જનતા ચાશ્રદ્ધેયા । અસ્ય સમગ્રસ્ય પ્રત્યયસ્ય વિગમે ઽન્યે પ્રત્યયા ભવન્તિ । [ઇતિ] નૈવાર્યમાર્ગે ઽવતરતિ [પૃથગ્જનઃ] । અલ્પહિતમકામયમાનઃ પ્રવ્રજ્યાફલવિપાકં લભતે । મ્રિયમાણશ્ચ ન વિપ્રતિસરતિ । સ્વપરહિતઞ્ચ કરોતિ । સગુણેષ્વેવ નાભિનિવિશતે । કઃ પુનર્વાદો ઽકુશલે ધર્મે । અતઃ [સ] સમ્યગાચાર ઇત્યુચ્યતે । પૃથગ્જનાદીનવા ન કિમપિ સંક્લેશયન્તિ ।
(પૃ) કે પૃથગ્જનાનામાદીનવાઃ । (ઉ) સૂત્ર ઉક્તં- પૃથગ્જનો વિંશતિધા સ્વચિત્તં નિગૃહ્યૈવં ચિન્તયેત્- મમ વિભિન્નાકારવેષમાત્રસ્ય વૃથા, ન કિઞ્ચિલ્લભ્યમ્, અશુભેન [પથા] મરિષ્યામિ, મહાભયાર્ણવે પતિષ્યામિ, તદ્ભયસ્થાને ન જ્ઞાસ્યામ્યભયસ્થાનં, નાપિ જ્ઞાસ્યામિ માર્ગં, ન ધ્યાનસમાધીન્ લપ્સ્યે, અસકૃત્કાયદુઃખમનુભવિષ્યામિ, દુષ્પરિહારા ભવિષ્યન્ત્યષ્ટાવક્ષણાઃ, શત્રુઃ સદાનુસરિષ્યતિ, સર્વે માર્ગા વિવૃતાઃ, દુર્ગતેરવિમોક્ષઃ, અપ્રમાણદૃષ્ટિભિઃ સદા વિનિબન્ધઃ, પઞ્ચસ્વાનન્તર્યેષુ અપ્રતિબન્ધઃ, અનાદિઃ સંસારો નાન્તવાન્, અકુર્વતો ન પુણ્યપાપપ્રતિલાભઃ । કુશલાકુશલયોર્ન પ્રતિનિધિલાભઃ । ન સદ્ધર્મ કરોમિ, નૈવાસ્તિ સુખલયઃ કૃતયોઃ કુશલાકુશલયોર્નૈવ વિસ્મૃતિર્વિનાશો વા આમરણં ન દાન્તો ભવિષ્યામિ ઇતિ । એતે વિંશતિધર્માઃ કં ન દૂષયન્તિ । કર્તવ્યમયં કૃતવાનિત્યતશ્ચિત્તં ન વિપ્રતિસરતિ । [કામા]ભિનિવિષ્ઠસ્ય ગાર્હસ્થ્યધર્મઃ પ્રવ્રજ્યાધર્મશ્ચન સિધ્યતઃ । અતો નાલ્પહિતે ઽભિનિવેશેત્ ।

સપ્તાનુશયાઃ । (પૃ) ક્લેશાઃ કસ્માદનુશય ઇત્યુચ્યન્તે । (ઉ) જનનમરણસન્તાને સદા સત્ત્વમનુર્વર્તત ઇત્યનુશયઃ । તદ્યથા ધાત્રી સદા બાલમનુવર્તતે । યથા વાવિમુક્તો વાતજ્વરઃ । યથા વા ઋણી અનુદિનમુચ્છવસતિ । યથા વા અનપગતમાખુવિષમ્ । તપ્તાયસઃ કૃષ્ણલક્ષણમ્ । યથા વા યવસ્યાડ્કુરઃ । સ્વયંદત્તદાસપત્રત્વમ્ । યથા વા પ્રણષ્ટસ્ય વસ્તુનઃ સાક્ષિજનઃ । યથા પ્રજ્ઞા ક્રમશઃ સમુપચીયમાના[સ્તિ] । યથા કર્મ સદોપચીયામાનમ્ । યથા જ્વાલા સન્તન્યતે । એવં ક્રમેણ સન્તત્યા વર્ધત ઇત્યનુશય ઇત્યુચ્યતે ।
(પૃ) અયમનુશયઃ કિં ચિત્તસમ્પ્રયુક્તઃ કિં વા ચિત્તવિપ્રયુક્તઃ । (ઉ) ચિત્તસમ્પ્રયુક્તઃ । કસ્માત્ । રાગાદયો ઽનુશયલક્ષણાઃ । ઇમે ઽનુશયલક્ષણાઃ સૌમનસ્યસમ્પ્રયુક્તાઃ । યદિદં સૌમનસ્યં ચિત્તવિપ્રયુક્તમિતીદં ન યુજ્યતે । સૌમનસ્યમિદં યદિ સુખાયાં વેદનાયાં વર્તતે [તદા] રાગાનુશય ઇત્યુચ્યતે । રાગો નામાસઙ્ગઃ । ચિત્તવિપ્રયુક્તે નાસઙ્ગભાવો ઽસ્તિ । અતો જ્ઞાયતે ઽનુશયાશ્ચિત્તસમ્પ્રયુક્તા ઇતિ ।
(પૃ) ન યુક્ત[મિદ]મ્ । અનુશયા ન ચિત્તસમ્પ્રયુક્તાઃ । કસ્માત્ । ઉક્તં હિ સૂત્રે- બાલાનાં મૈથુનચિત્તમેવ નાસ્તિ । કઃ પુનર્વાદો મૈથુનરાગસામર્થ્યમ્ । રાગાનુશયાનુશયિતાશ્ચ ભવન્તિ ઇતિ । કિઞ્ચાહ- નાસ્તિ ચેતના નાસ્તિ વિકલ્પઃ । વિજ્ઞાપ્રતિષ્ઠિતમાલમ્બનઞ્ચાસ્તિ ઇતિ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- સત્કાયદૃષ્ટિસમુચ્છેદે ઽનુશયાઃ સહૈવ સમુચ્છિદ્યન્તે ઇતિ । આર્યમાર્ગશ્ચ ન ક્લેશાનાં યૌગપદ્યં લભતે । અત આર્યમાર્ગસમુત્પાદશ્ચિત્તવિપ્રયુક્તાનુશયસમુચ્છેદકઃ । તથા નોચેત્ આર્યમાર્ગેણ કસ્ય સમુચ્છેદઃ સ્યાત્ । યદિ નાસ્તિ ચિત્તવિપ્રયુક્તો ઽનુશયઃ । પૃથગ્જનાઃ શૈક્ષજનાશ્ચ યદા કુશલચિત્તે ઽવ્યાકૃતચિત્તે ચ વર્તન્તે । તદા અર્હન્તઃ સ્યુઃ । અનુશયશ્ચ પર્યવસ્થાનહેતુઃ । અનુશયાત્પર્યવસ્થાનમુત્પદ્યતે । પર્યવસ્થાનલબ્ધો ઽનુશયો વર્ધતે । અતો જ્ઞાયતે ઽનુશયાશ્ચિત્તવિપ્રયુક્તા ઇતિ । યદિ કશ્ચિત્કુશલાવ્યાકૃતચિત્તો ઽપિ સાનુશય ઇત્યુચ્યતે । યસ્ય નાસ્તિ ચિત્તવિપ્રયુક્તો ઽનુશયઃ । કુતો ઽનુશયવાન્ ભવતિ । અતો જાયતે ઽનુશયશ્ચિત્તવિપ્રયુક્ત ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે । ન યુક્તમિદમ્ । યદુક્તં બાલાનામસતિ રાગે રાગાનુશયો ઽસ્તીતિ । તદયુક્તમ્ । બાલાનાં રાગાપનયનૌષધાલાભાદપ્રહીણકામરાગા ઇત્યતો રાગાનુશયો ઽનુશેતે । યથા ભૂતસમાવિષ્ટો ઽનુદ્ભવકાલે ઽપિ ભૂતસમાવિષ્ટ ઇત્યુચ્યતે । કસ્માત્ । તદ્વ્યાધિપ્રશમનમન્ત્રોષધાનામલાભાત્ । યથા ચ ચતુર્દિનજ્વરાર્તો દિનદ્વયે [જ્વરા]નુદ્ભવે ઽપિ જ્વરાર્ત ઇત્યુચ્યતે । યથા વા આખુવિષમનપનીતવ્યાધિત્વાદ્ધનગર્જને પ્રાદુર્ભવતિ । એવં યસ્મિન્ ચિત્તે ઽનુશયાપનયનમોષધમપ્રતિલબ્ધમ્ । [તત્] અપ્રહીણા[નુશય]મિત્યુચ્યતે । અન્યે ઽપિ પ્રશ્નાઃ સામાન્યતઃ પ્રત્યુક્તા એવ । યદુચ્યતે ભવતા નાસ્તિ ચેતના નાસ્તિ વિકલ્પઃ વિજ્ઞાનસ્યમાલમ્બનમસ્તિ ઇતિ । તદપિ અપ્રહીણાનુશયત્વાત્ । યદાહ ભવાન્- સત્કાયદૃષ્ટિરનુશયેન સહ સમુચ્છિદ્યત ઇતિ । ભવતઃ પર્યવસ્થાનં ચિત્તસમ્પ્રયુક્તમ્ । અનુત્પત્તિકાલે । ( સ્સ્સ્_338 ) પ્રહીણમેવ । એવમનુશયો ઽપિ । આર્યમાર્ગકાલે ઽવિદ્યમાનમપિ પ્રહીણમિત્યુચ્યતે । વિરોધિધર્મપ્રતિલમ્ભાત્ । યદ્બ્રવીષિ- માર્ગઃ ક્લેશૈઃ સહ નૈકકાલિકો ઽસ્તીતિ । [તત્]અપ્રહીણત્વાદસ્તીત્યુચ્યતે । યદવોચઃ પૃથગ્જનાઃ શૈક્ષજનાશ્ચ યદિ કુશલાવ્યાકૃતચિત્તગતાઃ, તદા અર્હન્તઃ સ્યુરિતિ । પ્રહીણ[ક્લેશો] ઽર્હન્ । તેષાન્ત્વપ્રહીણ[ક્લેશ]ત્વાત્ । યથા કશ્ચિન્માસવર્જનધર્મમસમાદાનો માંસમભુઞ્જન્નપિ ન વર્જિતમાંસ ઇત્યુચ્યતે । અવિદ્યામિથ્યાસ્મૃતિમિથ્યાસઙ્કલ્પાદયઃ સન્તીત્યતો ઽપ્રહીણાઃ ક્લેશાસ્તદા સમુત્પદ્યન્તે । અર્હતસ્તુ નાસ્તિ સહેતુરિતિ નાન્યૈઃ સામ્યમ્ । યદુક્તં ત્વયા પર્યવસ્થાનલબ્ધો ઽનુશયસ્તુ વર્ધત ઇતિ । તદયુક્તમ્ । સર્વે ક્લેશા ઉત્તમમધ્યમાવરધર્મૈર્વર્ધન્તે, ન પર્યવસ્થાનલાભાત્ । યદ્બ્રષીષિ કુશલાવ્યાકૃતચિત્તગતો ઽનુશયવાન્ સ્યાદિતિ । તદપિ અપ્રહીણત્વાદનુશયવાનિત્યુચ્યતે । એભિઃ કારણૈર્જ્ઞાયતે ઽનુશયા ન [ચિત્ત]વિપ્રયુક્તા ઇતિ ।
અષ્ટ મિથ્યામાર્ગાઃ- મિથ્યાદૃષ્ટિર્યાવન્મિથ્યાસમાધિરિતિ । અયથાભૂતવિપર્યય જ્ઞાનદર્શનાન્મિથ્યાદૃષ્ટિઃ યાવન્મિથ્યાસમાધિઃ । (પૃ) સમ્યગાજીવો મિથ્યાજીવશ્ચ ન કાયવાક્કર્મવ્યતિરિક્તૌ । કસ્માત્પૃથગુચ્યતે । (ઉ) મિથ્યાજીવઃ પ્રવ્રજિતાનાં દુસ્સમુચ્છેદત્વાત્ પૃથગુચ્યતે । મિથ્યાજીવો [યેન] માયાશાઠ્યાદયઃ પઞ્ચધર્માઃ પુષ્ટિં લભન્તે સ મિથ્યાજીવઃ । સંક્ષિપ્યેદમુચ્યતે- પ્રવ્રજિતાનામકાર્યં ધનાર્જનકર્મ યદુત રાજસેવાવાણિજ્યરોગચિકિત્સાદિકર્મ । અનાદેયઞ્ચ પ્રાણિધધનધાન્યાદિ । આદાને મિથ્યાજીવઃ । વિનયે યત્પ્રતિષિદ્ધં તેન ચ સ્વાત્મજીવનં મિથ્યાજીવઃ । યથોક્તં સૂત્રે- પઞ્ચ વાણિજ્યાન્યુપાસકેનાકરણીયાનીતિ । (પૃ) કેન કુર્યાજ્જીવિતમ્ । યથાધર્મભિક્ષયા જીવેત્ । ન મિથ્યાજીવં જીવેત્ । કસ્માત્ । અવિશુદ્ધચેતસા સદ્ધર્મં પ્રણાશયતિ । માર્ગયોગાનવષ્ટમ્ભાત્ । માર્ગાવચર એવં ચિન્તયેત્- ભગવતઃ શાસને ઽવતારો માર્ગાચરણાર્થઃ ન ( સ્સ્સ્_339 ) જીવનાર્થ ઇતિ । અતઃ સદ્ધર્માભિરતઃ પરિશુદ્ધજીવનમાચરેત્ । ભિક્ષુર્ભિક્ષધર્મે સુનિષ્ણાતઃ સ્યાત્ । યો મિથ્યાજીવનમાચરતિ, ન [સ] ભિક્ષુધર્મા ભવતિ ॥
સઙ્કીર્ણક્લેશવર્ગઃ ષટ્ત્રિંશદુત્તરશતતમઃ ।
137 નવસંયોજનવર્ગઃ
તૃષ્ણાદીનિ નવસંયોજનાનિ । (પૃ) કસ્માદ્ દૃષ્ટિષુ દ્વિધા પરામર્શ ઉચ્યતે । (ઉ) શીલવ્રતપરામર્શસ્ય દુર્વિમોકત્વાત્ । યથા ઉડુપમોઘપતિતં દુસ્તરં ભવતિ । તથાયમપિ । એવં ચિન્તયતિ- અહમનેન શીલેન સ્વર્ગ ઉત્પત્સ્ય ઇતિ । તદર્થઞ્ચ જલમજ્જન દહનપ્રવેશભૃગુપતનાદીનિ નાના દુઃખાન્યનુભવામીતિ । લૌકિકા ન શીલવ્રતપરામર્શસ્ય દોષં પશ્યન્તિ । અત ઉક્તં ભગવતા સંયોજનમિતિ । તં શીલવ્રતપરામર્શં નિશ્રિત્ય અષ્ટાઙ્ગમાર્ગમુપેક્ષન્તે । સો ઽસમ્યઙ્માર્ગો ઽવ્યવદાનમાર્ગો દુઃખાન્તાનુવર્તનમિત્યુચ્યતે । શીલવ્રતપરામર્શઃ પ્રવ્રજિતાનાં વિનિબન્ધઃ । કામા ગૃહસ્થાનામ્ । શીલવ્રતપરામર્શી યદ્યપિ નાનાપ્રવ્રજ્યાધર્માનાચરતિ । તથાપિ વૃથા ન કિઞ્ચિદનેન લભ્યતે । સ નૈહિકં સુખં વિન્દતે, પરત્ર ચ મહદ્દુઃખમનુભવતિ । યથાગોવ્રતિકઃ સંસિદ્ધવ્રતિકો ગૌર્ભવતિ । વિક્ષિપ્તવ્રતો નરકે પતતિ । તચ્છીલવ્રતપરામર્શમુપાદાય સમ્યઙ્ માર્ગં સમ્યઙ્ માર્ગચારિણઞ્ચાપવદતિ । શીલવ્રતપરામર્શઃ તીર્થિકાનાં માનોત્પત્તિસ્થાનમ્ । [ત] એવં ચિન્તયન્તિ- અહમનેન ધર્મેણાન્યમતિશેય ઇતિ । શીલવ્રતપરામર્શહેતુના ષણ્ણવતિધા વિભક્તા ધર્મા સન્તિ । શીલવ્રતપરામર્શઃ સ્થૂલદર્શન ઇત્યતો બહૂનાં સત્વાનાં ગોચરઃ । પ્રજ્ઞામાર્ગસ્ત્વતિસૂક્ષ્મો દુર્દર્શનઃ । લૌકિકા ન પ્રજાનન્તિ તદાચરણહિતમ્ । સા ચ દૃષ્ટિર્જનાનાં ચિત્તં હરતિ । અતો બાલા બહવસ્તં ધર્મમાચરન્તિ । સા ગુર્વી પાપિકા દૃષ્ટિરિત્યુચ્યતે । સમ્યઙ્માર્ગાચારસ્ય પ્રતિલોમ્યેનામાર્ગત્વાત્ ।

દૃષ્ટિપરામર્શો યેનાસદ્ધર્માભિનિવિષ્ટસ્તત્પરિહર્તુમસમર્થો ભવતિ । તદૃષ્ટિપરામર્શસ્ય બલમ્ । તદ્વલેન ચ સંયોજનાનિ દૃઢાનિ ભવન્તિ । (પૃ) શક્નપ્રશ્ને કસ્માત્કેવલમુક્તમીર્ષ્યામાત્સર્યસંયોજના દેવામનુષ્યા ઇતિ । (ઉ) ઇદં ક્લેશદ્વયમતિગ્રામ્યં જવન્યમ્ । કસ્માત્ । પશ્યામઃ ખલુ પરસત્ત્વાન્ ક્ષુત્પિપાસાપીડિતાન્, માત્સર્યચિત્તત્વાન્નાતિક્રાન્તાન્ । [તે] પરતો લબ્ધં દૃષ્ટ્વાપિ ઈર્ષ્યાસૂયાચિત્તમુત્પાદયન્તિ સોત્કણ્ઠાસન્તાપમ્ । અનેન કારણેન ચ દરિદ્રાણાં નીચાનાં કુત્સિતાનામતેજસ્વિનાઞ્ચ સ્થાને પતન્તિ । શક્રસ્ય દેવાનામિન્દ્રિસ્યૈતત્સંયોજનં બહુતરમસકૃદાગત્ય ચિત્તં પીડયતિ । અતો ભગવાન્ વચનમાહ । તત્સંયોજનદ્વયં ગુરુપાપકસ્ય નિદાનમ્ । કસ્માત્ । તદુપાદાય ગુરૂણિ પાપકર્માણ્યુદ્ભવન્તિ ।
ત્રિષુ વિષેષુ રાગઃ પ્રતિઘશ્ચ ગુરુપાપકમુત્પાદયતિ । તયોર્વિવૃધ્યા તત્સંયોજનદ્વયમુત્પદ્યતે । તત્સંયોજનદ્વયં સ્ત્રિયં પુરુષઞ્ચ પીડયતિ । દુરુત્સર્ગઞ્ચ ભવતિ । કસ્માત્ । યઃ કુશલચિત્તં નિભૃતં ભાવયતિ । સો ઽત્યન્તમીર્ષ્યાસૂયં સમુચ્છેદયતિ । દાનઞ્ચ નિભૃતમભ્યસ્યાન્તે સર્વમાત્સર્યચિત્તં સમુચ્છેદયતિ । કર્મવિપાકમપશ્યન્ તદ્ગુરુતરવસ્તુ ત્યજતીદમતિ દુષ્કરમ્ । યથા કસ્યચિત્સ્વત ઉત્કૃષ્ટવસ્તુલાભિનં પુત્રમેવ પશ્યતશ્ચિત્તં દુષ્પ્રીતિકં ભવતિ । કઃ પુનર્વાદઃ શત્રુમ્ । તત્સંયોજનદ્વયોઃ પ્રિયવિપ્રયનિશ્ચિતત્વાદતિદુષ્કરઃ પરિત્યાગઃ । અસ્માત્ કર્મપ્રત્યયાત્ ભગવતા કેવલમુક્તમ્ ॥
નવસંયોજનવર્ગઃ સપ્તત્રિંશદુત્તરશતતમઃ ।
138 પ્રકીર્ણપ્રશ્નવર્ગઃ
શાસ્ત્રમાહ- સર્વે ક્લેશા ભૂયસા દશાનુશયસઙ્ગૃહીતાઃ । અતો દશાનુશયાનુપાદાય શાસ્ત્રં રચિતવ્યમ્ । દશાનુશયા ઇતિ રાગપ્રતિઘભાનાવિદ્યાવિચિકિત્સાઃ પઞ્ચદૃષ્ટયશ્ચ । (પૃ) દશક્લેશમહાભૂમિકધર્માઃ તદ્યથા અશ્રાદ્ધયં કૌસીદ્યં મુષિતસ્મૃતિતા વિક્ષેપો ઽવિદ્યાસમ્પ્રજન્યમયોનિશોમનસ્કારો મિથ્યાધિમોક્ષ ઔદ્ધત્યં પ્રમાદશ્ચ । ઇમે ધર્માઃ સર્વક્લેશચિત્તૈઃ સદા સમ્પ્રયુક્તાઃ । કથમિદમ્ । (ઉ) સત્પ્રયોગઃ પૂર્વં ખણ્ડિત એવ । ચૈતસિકશ્ચૈકૈક એવોત્પદ્યતે । અતો ન યુજ્યતે । ન ચ સન્ ન્યાયો ભવતિ । કેનેદં જ્ઞાયતે । ( સ્સ્સ્_341 ) કિઞ્ચિદકુશલચિત્તકુશલશ્રદ્ધાસમન્વિતમસ્તિ । કિઞ્ચિદકુશલચિત્તં શ્રદ્ધાસમન્વિતં નાસ્તિ । તથા વીર્યાદિકમપિ । અતો જ્ઞાયતે ન સર્વક્લેશચિત્તેષુ તે દશ ધર્માઃ સન્તીતિ । યદ્ભવાનાહ- મિદ્ધમૌદ્ધત્યં સર્વક્લેશચિત્તેષુ વર્તત ઇતિ । તદયુક્તમ્ । યદા ચિત્તં લીનં ભવતિ । તસ્મિન્ સમયે મિદ્ધસમન્વિતં સ્યાત્ । નૌદ્ધત્યચિત્તે સ્યાત્ ઇતીદૃશા દોષાઃ સન્તિ ।
(પૃ) કામધાતૌ સકલા દશક્લેશાઃ સન્તિ । રૂપધાતાવારૂપ્યધાતૌ ચ દ્વેષવર્જિતા અવશિષ્ટાઃ સન્તિ । કથમિદમ્ । (ઉ) તત્રાપિ સન્તીર્ષ્યાદયઃ । કેનેદં જ્ઞાયતે । સૂત્ર ઉક્તમ્- મહાબ્રહ્મા બ્રહ્મકાયિકાનામન્ત્ર્યાહ મા ભવન્તો શ્રમણં ગૌતમમુપસઙ્ક્રમન્તુ । ઇહેવ તિષ્ઠત જરામરણસ્યાન્તં લપ્સ્યધ્વે ઇતિ । ઇયમીર્ષ્યા । ઈર્ષ્યાસત્ત્વાદ્વેષો ઽપિ ભવેત્ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- [અથ ખલુ કેવધં] મહાબ્રહ્મા તં ભિક્ષું બાહૌ ગૃહીત્વા એકમન્તમપનયિત્વા તં ભિક્ષુમેતદવોચત્- અહમપિ ન જાનામિ યત્રેમાનિ ચત્વારિ મહાભૂતાન્યપરિશેષાણિ નિરુધ્યન્તે ઇતિ । એવં માયાચિત્તેન બ્રહ્મકાયિકાનાં વઞ્ચનં માયેત્યુચ્યતે । યદાહ- અહમસ્મિ [મહાબ્રહ્મા] કર્તા નિર્માતા શ્રેષ્ઠ.......ઇતિ । અયં પ્રમાદઃ । ઇત્યાદીનિ છિદ્રાણિ સન્તિ । ઈદૃશાનાં પાપકાનાં ક્લેશાનાં સત્ત્વાત્ જ્ઞાતવ્યમસ્તિ ચ [તત્રા] અકુશલમિતિ ।
કેચિદાભિધર્મિકા આહુઃ- માતાપિત્રુપાધ્યાયાચાર્યાદિષુ યો રાગઃ સ કુશલરાગઃ । અન્યપદાર્થાદિષુ રાગો ઽકુશલરાગઃ । અન્યેષામુપકારો ઽપકારો વા યન્ન ક્રિયતે । [અય]મવ્યાકૃતરાગઃ । અસદ્ધર્મે દુર્વિજ્ઞાદિષુ દ્વેષઃ કુશલદ્વેષઃ । સદ્ધર્મદ્વેષઃ પ્રાણિદ્વેષશ્ચ અકુશલદ્વેષઃ । યો ઽસત્ત્વપદાર્થદ્વેષઃ અવ્યાકૃતદ્વેષો [ઽયમ્] । યન્માનં નિશ્રિત્ય માનં સમુચ્છેદયતિ અયં કુશલમાનઃ । અન્યસ્ય સત્ત્વસ્યાવમાનમકુશલમાનઃ । અવિદ્યાદિષ્વપ્યેવં [વક્તવ્યમ્] ।
કિઞ્ચાહુરાભિધર્મિકાઃ- યઃ કુશલઃ ન [સ] ક્લેશો ભવતિ । (પૃ) કામધાતૌ સત્કાયદૃષ્ટિમવ્યાકૃતા વદન્તિ । કસ્માત્ । યદિ સત્કાયદૃષ્ટિરરકુશલા । સર્વે પૃથગ્જના આત્મચિત્તમુત્પાદયન્તિ । ના[નેન] નરકે પતનીયા ભવન્તિ । અતો ઽવ્યાકૃતેતિ ( સ્સ્સ્_342 ) વદન્તિ । કથમિદમ્ । (ઉ) સત્કાયદૃષ્ટિરિયં સર્વક્લેશાનાં મૂલમ્ । કથમવ્યાકૃતા । સ પરેષામાત્માસ્તીતિ વદન્ પતતિ । તદા કથમવ્યાકૃતા ભવેત્ । એવમન્તગ્રહદૃષ્ટિરપિ [વક્તવ્યા] । (પૃ) યદિ મિથ્યાદૃષ્ટિં પ્રવર્તયિત્વા સંશયે પાતયતિ । કિમિદમકુશલમ્ । (ઉ) નેદમકુશલમ્ । કસ્માત્ । વરં સંશય એવ પાતયતિ ન મિથ્યાદૃષ્ટાવતારયતિ ।
કેચિદાહુઃ- કામધાત્વાપ્તાઃ ક્લેશાઃ સર્વે કામભવસન્તાનકરાઃ । એવં રૂપરૂપ્યધાત્વાપ્તા અપિ । કથમિદમ્ । (ઉ) તૃષ્ણૈવ ભવસન્તાનકરી । નન્દિપૂર્વિકા હિ જાતિઃ । આહ ચ- દુઃખસમુદયસ્તૃષ્ણેતિ । અપિ ચાહ- ભોજનકામરાગાદિતૃષ્ણા સુખમિતિ । અતો યથાસ્થાનં જન્મ વેદયતે । મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદિષુ નૈવમર્થો ઽસ્તિ । સૂત્રે યદ્યુપ્યુક્તં- માનપ્રત્યયા જાતિરિતિ । તથાપિ મનાપૂર્વકતૃષ્ણયોત્પદ્યતે । એવં દ્વેષો ઽપિ । અતો જ્ઞાયતે તૃષ્ણયા સર્વે ભવસન્તાનાં ભવન્તીતિ ।
(પૃ) ક્લેશેષુ કતિ સત્યદર્શનહેયાઃ કતિ ભાવનાહેયાઃ । (ઉ) રાગપ્રતિઘમાનાવિદ્યા દ્વિધા સત્યદર્શનહેયા ભાવનાહેયાશ્ચ । અન્યે ષટ્ સત્યદર્શનમાત્રહેયાઃ । (પૃ) શૈક્ષજનસ્યાપ્યસ્ત્યહંબુદ્ધિઃ । અતો જ્ઞાયતે ઽનિમિત્તનિરૂપણસત્કાયદૃષ્ટિભાગઃ શૈક્ષજનસ્યાહેય ઇતિ । (ઉ) [અહં] માનો ઽયં દૃષ્ટિઃ । નિમિત્તનિરૂપણા હિ દૃષ્ટિઃ । (પૃ) કેચિદાહુઃ- ઈર્ષ્યામાત્સર્યકૌકૃત્યમાયાદયો ભાવનાહેયા ઇતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) ઇમે સર્વે દ્વિધાપિ ભવન્તિ સત્યદર્શનહેયા ભાવનાહેયાશ્ચેતિ । કેનેદં જ્ઞાયતે યથા નાથપુત્રાદયો ભગવચ્છ્રાવકાન્ સત્કારલા ભિનો દૃષ્ટ્વા ઈર્ષ્યાચિત્તમુત્પાદયમાસુઃ । ઇયમીર્ષ્યા માર્ગદર્શિનો નિરુદ્ધેત્યતો જ્ઞાયતે સત્યદર્શનહેયેતિ । કશ્ચિત્પૂર્વં ભગવચ્છ્રાવકેષુ મત્સરી સન્ નાદદત્ । માર્ગદર્શનલબ્ધઃ પરં પ્રાયચ્છત્ । તદા માત્સર્યમિદં સત્યદર્શનહેયમ્ । યથા સુનક્ષત્રાદીનાં કૌકૃત્યં સત્યદર્શનહેયમપિ । યથા સ્રોતઆપન્નસ્ય નરકપતનપ્રત્યયઃ અષ્ટમલોકે કાયવેદકમાયા ચ સત્યદર્શનહેયાપિ ।

(પૃ) ક્લેશેષુ કતિ દુઃખદર્શનહેયાઃ કતિ સમુદયનિરોધમાર્ગદર્શનહેયાઃ કતિ ભાવનાહેયાઃ । (ઉ) પૂર્વોક્તાઃ સત્યદર્શનહેયાઃ ષડનુશયાશ્ચતુર્ધા ભવન્તિ દુઃખદર્શનહેયાઃ સમુદયનિરોધમાર્ગદર્શનહેયાઃ । અન્યે ચત્વારો ઽનુશયાઃ પઞ્ચધા ભવન્તિ । (પૃ) સત્કાયદૃષ્ટિરન્તગ્રહદૃષ્ટિર્દુઃખદર્શનમાત્રહેયાઃ । શીલવ્રતપરામર્શો દ્વિધા દુઃખદર્શનમાર્ગદર્શનહેયાઃ । કથમિદમ્ । ( સ્સ્સ્_343 ) (ઉ) સર્વે ક્લેશા વસ્તુતો નિરોધસત્યદર્શનકાલે પ્રહીયન્તે । અતઃ સત્કાયદૃષ્ટ્યાદયો ન દુઃખદર્શનમાત્રહેયાઃ સ્યુઃ । સત્કાયદૃષ્ટિશ્ચતુર્ષુ સત્યેષુ ભ્રમતિ । પઞ્ચસ્કન્ધા અનિત્યાઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નાઃ । આત્મા તુ નાનિત્યો ન પ્રતીત્યસમુત્પન્નઃ । પઞ્ચસ્કન્ધાઃ સનિરોધાઃ, આત્મા ત્વનિરોધઃ, માર્ગ આત્મદૃષ્ટેર્વિરોધિધર્મઃ । અતઃ સત્કાયદૃષ્ટિશ્ચતુર્ધા હેયા । અન્તગ્રહદૃષ્ટિરપિ ચતુર્ધા હેયા । કસ્માત્ । યોગી સમુદયસમ્ભૂતં દુઃખં દૃષ્ટ્વા ઉચ્છેદદૃષ્ટિં વ્યાવર્તયતિ । માર્ગલબ્ધં નિરોધં દૃષ્ટ્વા શાશ્વતદૃષ્ટિં વ્યાવર્તયતિ । શીલવ્રતપરામર્શો ઽપિ ચતુર્ધા । હેતૌ સતિ ફલમસ્તિ । અતો દુઃખં પશ્યન્ પ્રજાનાતિ- શીલં દુઃખં, નાનેન વિશુદ્ધિર્લભ્યત ઇતિ । ઇદં સમુદયદર્શનહેયમ્ । મિથ્યાદૃષ્ટ્યા નિર્વાણમપોદ્યતે, યદનયા દૃષ્ટ્યા વિશુદ્ધિર્લભ્યત ઇતિ । ઇદં નિરોધદર્શનહેયમ્ । અનયા માર્ગો ઽપોદ્યતે- ઇદં માર્ગદર્શનહેયમ્ । યથા દૃષ્ટિપરામર્શો મિથ્યાદૃષ્ટ્યાશ્રિતેતિ ચતુર્ધા હેયઃ । એવં શીલવ્રતપરામર્શો ઽપિ સ્યાત્ ।
(પૃ) તથા ચેન્ન સ્યુરષ્ટનવતિરનુશયાઃ । સર્વે ઽનુશયા ભૂમિવશાત્પ્રહીયન્તે ન ધાતુવશાત્ । અષ્ટનવતિરનુશયા ઇતિ નાન્તો ભવતિ । (પૃ) રાગો માનો મિથ્યાદૃષ્ટિં વર્જયિત્વા અન્યાશ્ચતસ્રો દૃષ્ટયો દુઃખદૌર્મનસ્યેન્દ્રિયે વર્જયિત્વા [તદન્ય]ત્રિવિધેન્દ્રિયસમ્પ્રયુક્તાઃ । દ્વેષો ઽપિ સુખસૌમનસ્યેન્દ્રિયે વર્જયિત્વા [તદન્ય]ત્રિવિધેન્દ્રિયસમ્પ્રયુક્તઃ । અવિદ્યા પઞ્ચેન્દ્રિયસમ્પ્રયુક્તા । મિથ્યાદૃષ્ટિર્વિચિકિત્સા ચ દુઃખેન્દ્રિયવર્જં ચતુરિન્દ્રિયસમ્પ્રયુક્તા । દ્વેષમ્રક્ષપાપમાત્સર્યેર્ષ્યાશ્ચ દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયમાત્ર સમ્પ્રયુક્તાઃ । કથમિદમ્ । (ઉ) સમ્પ્રયોગો નાસ્તીતિ પૂર્વમેવ દૂષિતમ્ । પશ્ચાદપિ વક્ષ્યતે પઞ્ચસુ વિજ્ઞાનેષુ નાસ્તિ ક્લેશ ઇતિ । ભવતઃ શાસને રાગઃ સૌમનસ્યેન્દ્રિયસમ્પ્રયુક્તઃ । માત્સર્યન્તુ ન તથા ઇત્યત્ર નાસ્તિ હેતુઃ । માત્સર્યસ્ય રાગાઙ્ગત્વાત્ । એવં માનો ન દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયસમ્પ્રયુક્ત ઇત્યત્રાપિ નાસ્તિ હેતુઃ । અતો જ્ઞાયતે ભવદ્ભિરુક્તં સર્વં સ્વસંજ્ઞાનુસ્મરણવિકલ્પમાત્રમિતિ ।
(પૃ) કેચિદાહુઃ- દુઃખહર્શનહેયાઃ પઞ્ચમિથ્યાદૃષ્ટયો વિચિકિત્સા રાગપ્રતિઘમાનવિપ્રયુક્તાવિદ્યાઃ । સમુદયસત્ય[દર્શન]હેયાશ્ચ મિથ્યાદૃષ્ટિદૃષ્ટિપરામર્શવિચિકિત્સા રાગપ્રતિઘમાનવિપ્રયુક્તાવિદ્યાશ્ચ ઇમે સર્વત્રગાનુશયા અન્યે ઽસર્વત્રગાનુશયાઃ । કથમિદમ્ । (ઉ) સર્વે સર્વત્રગાઃ । કસ્માત્ । સર્વેષાં મિથોહેતુપ્રત્યયત્વાત્ । મમ[શાસને]મિથ્યાદૃષ્ટૌ રાગો ભવતિ, નાસ્તિ દુઃખં યાવન્નાસ્તિ માર્ગઃ । તસ્યાં દૃષ્ટાવભિનિવિષ્ટ આત્માનમુન્નમયતિ । યદિ શૃણોતિ દુઃખમિતિ, તદા વિદ્વિષતિ । સ ચ રાગો નિરોધસત્યાલમ્બનઃ । દ્વેષો ( સ્સ્સ્_344 ) નિર્વાણદ્વેષ્યપિ ભવતિ । નિર્વાણેનાપ્યાત્મન ઉચ્ચમતિર્ભવતિ । તદ્વન્માર્ગેણાપિ, અન્યે ઽપ્યનુશયાઃ સર્વત્રગા ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । કામધાત્વાપ્તાઃ ક્લેશા રૂપધાત્વાલમ્બનાઃ । યથા રાગેણ સુખમભિનન્દતિ । દ્વેષેણાશુભં વિદ્વિષતિ । તેન ધર્મેણાત્માનમુન્નમયતિ, તત્પ્રધાના ભવન્તિ [રૂપધાતૌ] ન કામધાતૌ । યથા કામધાતુકક્લેશારૂપધાત્વાલમ્બનાઃ તથા રૂપધાતુકાદૃષ્ટયાદયઃ ક્લેશા અપિ કામધાત્વાલમ્બનાઃ । એવમારૂપ્યધાતાવપિ । કિઞ્ચેમે ક્લેશાઃ સામાન્યવિશેષલક્ષણાલમ્બનાઃ । કસ્માત્ । રાગઃ સામાન્યલક્ષણાલમ્બનો ઽપિ ચતુરો દેવાન્ તદધસ્તનાંશ્ચ સંક્લેશયતિ । યથાહ દીર્ઘનખસૂત્રમ્- સર્વં ક્ષમત ઇતીદં સંરાગાય । સર્વં ન ક્ષમત ઇતીદમસંરાગાય ઇતિ । સર્વં ન ક્ષમત ઇતીદં સંરાગાય । સર્વં ક્ષમત ઇતીદમસંરાગાય । તેન ક્લેશેનાત્માનમુન્નમયતિ । ક્લેશો ઽયં કાયવાક્કર્મ પ્રવર્તયતિ । કસ્માત્ । ઉક્તં હિ સૂત્રે- ઈદૃશીં દૃષ્ટિમુત્પાદ્ય ઈદૃશં વસ્તુ વદતિ યદસ્તિ જીવ ઇત્યાદિ ।
તે સર્વે ક્લેશાઃ ષષ્ઠવિજ્ઞાને વર્તન્તે । ન પઞ્ચસુ વિજ્ઞાનેષુ । કસ્માત્ । ષષ્ઠવિજ્ઞાનસ્ય સંજ્ઞોપગત્વાત્ । સર્વે ચ ક્લેશાઃ સંજ્ઞાસમ્ભૂતાઃ । તથા નો ચેત્ સત્કાયદૃષ્ટ્યાદયો ઽપિ પઞ્ચસુ વિજ્ઞાનેષુ વર્તેરન્ । કસ્માત્ । ચક્ષુષા રૂપં દૃષ્ટ્વા વદતિ અહં પશ્યમીતિ । તથા માનવિચિકિત્સાદિષ્વપિ । (પૃ) સૂત્ર ઉક્તમ્- ષટ્ તૃષ્ણાકાયા ઇતિ । કથમુચ્યતે પઞ્ચસુ વિજ્ઞાનેષુ ન ક્લેશાઃ સન્તીતિ । (ઉ) યથા ષણ્મનૌપવિચારા મનોવિજ્ઞાને વર્તન્તે । કેવલં ચક્ષુરાદિભિરાહૃતા ઇત્યતઃ ષણ્મનૌપવિચારા ઇત્યુચ્યન્તે । તથેદમપિ । મનોવિજ્ઞાને હિ વિદ્યમાનં વિકલ્પકારણં ન પઞ્ચસુ વિજ્ઞાનેષુ । અતો જ્ઞાયતે પઞ્ચ વિજ્ઞાનેષુ ન સન્તિ ક્લેશા ઇતિ ॥
પ્રકીર્ણપ્રશ્નવર્ગો ઽષ્ટસ્ત્રિંશદુત્તરશતતમઃ ।
139 દોષપ્રહાણવર્ગઃ
(પૃ) કેચિદાહુઃ- ક્લેશા નવવિધા- અધમમધ્યમોત્તમા અધમાધમાધમમધ્યમાધમોત્તમા મધ્યમાધમ મધ્યમમધ્યમમધ્યમોત્તમા ઉત્તમાધમોત્તમમધ્યમોત્તમોત્તમા ઇતિ । જ્ઞાનમપિ નવવિધમ્ । ક્લેશેષૂત્તમોત્તમઃ પૂર્વં પ્રહેયઃ । અધમાધમો ઽન્તે પ્રહેયઃ । અધમાધપજ્ઞાનેનોત્તમોત્તમક્લેશં પ્રજહાતિ । યાવદુત્તમોત્તમજ્ઞાનેન અધમાધમક્લેશં પ્રજહાતિ ઇતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) અપ્રમાણચિત્તૈઃ ક્લેશાન્ સર્વાન્ પ્રજહાતિ । કસ્માત્ । સૂત્રે ભગવાનાહ- તદ્યથા દક્ષઃ ( સ્સ્સ્_345 ) કર્મકરો હસ્તેન પરશુમાદાય ચક્ષુષા મુષ્ટિપ્રદેશં દૃષ્ટ્વા યાન્યંશસહસ્રાનિ પ્રતિદિનં ક્ષીયમાણાનિ તાન્યગણયનન્નપિ ક્ષીણમાત્રં દૃષ્ટ્વા પ્રજાનાતિ ઇદં ક્ષીણમિતિ । તથા સ ભિક્ષુરપિ માર્ગચર્યાં ભાવયન્ કાન્યદ્ય ક્ષીણાણ્યાસ્રવસહસ્રાણિ કાનિ હ્યઃ ક્ષીણાન્યાસ્રવહસ્રાણીતિ અગણયન્નપિ ક્ષીણમાત્રે પ્રજાનાતિ ક્ષીણ આસ્રવ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે ઽપ્રમાણૈ જ્ઞાનૈઃ ક્લેશાઃ ક્ષીયન્ત નત્વષ્ઠ નવ વા ઇતિ ।
(પૃ) કં સમાધિં નિશ્રિત્ય કઃ ક્લેશ પ્રહીયતે । (ઉ) સપ્તપ્રતિશરણાન્યુપાદાય ક્લેશાન્ સમુચ્છેદયતિ । યથોક્તં સૂત્રે ભગવતા- પ્રથમધ્યાનમુપાદાયાસ્રવાણાં ક્ષયો યાવદાકિઞ્ચન્યાયતનમુપાદાયાસ્રવાણાં ક્ષય ઇતિ । તાનિ સપ્તપ્રતિશરણાનિ વિનાપિ આસ્રવાણાં ક્ષયં કરોતિ । યથોક્તં સુસીમસૂત્રે- અતિક્રમ્ય સપ્તનિશ્રયાનાસ્રવક્ષયમનુપ્રાપ્નોતીતિ । અતો જ્ઞાયતે કામધાતુકસમાધિં નિશ્રિત્યાપિ આસ્રવક્ષયં પ્રતિલભત ઇતિ ।

(પૃ) સત્યદર્શનહેયાઃ ક્લેશા નારૂપ્યસમાધિં નિશ્રિત્ય પ્રહીયેરન્ । તસ્ય યોગિનો રૂપલક્ષણભઙ્ગાત્ । (ઉ) ઇદં પૂર્વમેવ પ્રયુક્તમ્ । યદારૂપ્યસમાધિ[રપિ] રૂપમવલમ્બત ઇતિ । (પૃ) પૂર્વં પ્રથમધ્યાનાદ્વીતરાગઃ કિં ક્રમેણ દ્વિતીયધ્યાનાદીન્ પ્રાપ્નોતિ કિં વા એકકાલમેવ । (ઉ) ક્રમેણ ભવિતવ્યમ્ । પ્રથમધ્યાને વીતરાગસ્ય દ્વિતિયધ્યાનાદીનામુત્પત્તેઃ । (પૃ) કિં કામધાતાવસ્તિ ક્રમઃ । (ઉ) ક્લેશાનાં પ્રતિક્ષણનિરુદ્ધત્વાત્સ્યાદપિ ક્રમઃ । યથા ચ યામ્યા દેવાઃ પરિષ્વઙ્ગે કામં સાધયન્તિ । તુષિતા દેવાઃ પાણિં ગૃહીત્વા કામં સાધયન્તિ । નિર્માણરતા વાગાલાપેન કામં સાધયન્તિ । પરનિર્મિતવશવર્તિનો દેવા આકારં દૃષ્ટ્વા કામં સાધયન્તિ । [એવં] જ્ઞાતવ્યં કામધાતુકક્લેશાઃ ક્રમેણાપિ ક્ષીયન્ત ઇતિ । કેચિદાહુઃ- પુણ્યગુણપ્રત્યયં તત્રોત્પદ્યન્તે । ન ક્લેશપ્રહાણેન । પ્રણીતકામત્વાત્ તત્સાધને વિશેષઃ । મૃદ્વિન્દ્રિયત્વાત્પરિષ્વઙ્ગેન કામં સાધયન્તિ । તીક્ષ્ણેન્દ્રિયત્વાદાકારં દૃષ્ટ્વા કામં સાધયન્તિ ઇતિ ।
(પૃ) કેચિદાહુઃ- ભાવનાહેયાઃ ક્લેશાઃ ક્રમેણા પ્રહીયન્તે । પૂર્વં કામધાત્વાપ્તાઃ પઞ્ચાદ્રૂપારૂપ્યાપ્તાઃ । સત્યદર્શનહેયાસ્ત્વેકકાલં પ્રહીયન્ત ઇતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) યથા સત્યદર્શનહેયાઃ સર્વે ક્લેશા નિરોધસત્યદર્શનેન પ્રહીયન્તે । ઉક્તપૂર્વમિદમ્ યત્ નિરોધદર્શનપ્રહેયાઃ ( સ્સ્સ્_346 ) સત્કાયદૃષ્ટ્યાદયઃ ક્લેશાઃ સર્વે નિરોધસત્યદર્શનેન પ્રહીયન્તે । ઊષ્મધર્માદારભ્ય અનિત્યાદ્યાકારૈઃ પઞ્ચસ્કન્ધલક્ષણાનિ ભાવયિત્વા આદૌ પ્રહેયાઃ ક્લેશા નિરોધદર્શનેન ક્ષીયન્તે ।
(પૃ) કામધાત્વાપ્તદુઃખ[સત્ય]ભાવનયા કામધાતુકસંયોજનાનિ પ્રજહાતિ । સમુદયસત્યભાવનાયાપ્યેવમ્ । યથા કામધાતૌ તથા નૈવસંજ્ઞાનાં સંજ્ઞાયતને ઽપિ । કામધાતુકનિરોધ[સત્ય]ભાવનયા ત્રૈધાતુકસંયોજનાનિ પ્રજહાતિ । એવં માર્ગ[ભાવનયા]પિ । કથમિદમ્ । (ઉ) નિરોધજ્ઞઃ ક્લેશાન્ પ્રજહાતિ । અતો ભવદુક્તં ન યુજ્યતે । (પૃ) [નનુ] સૂત્ર ઉક્તમ્- પઞ્ચસ્કન્ધાનનિત્યાદિના ભાવયિત્વા સ્રોતઆપત્તિપલં યાવદર્હત્ફલં વિન્દતે ઇતિ । કથમાહ ભવાન્ નિરોધસત્યદર્શનમાત્રેણ ક્લેશાન્ પ્રજહાતીતિ । (ઉ) ઇમાન્ પઞ્ચસ્કાન્ ભાવયન્ પ્રજાનાતિ નિરોધમિશ્રભાવનામ્ । અતઃ પ્રજહાતિ ક્લેશાનુશયાન્ । યથોક્તં સૂત્રે- ભિક્ષુર્ભાવયતિ ઇદં રૂપં, અયં રૂપસમુદયઃ, અયં રૂપનિરોધ ઇતિ સર્વદા મમ પશ્યતો ધર્મં વિજાનતઃ ક્લેશાઃ પ્રહીયન્ત ઇતિ । જ્ઞાતવ્યંનિરોધસત્યદર્શનેન ક્લેશાનાં ક્ષય ઇતિ । પઞ્ચસ્કન્ધા દુઃખમ્ તતઃ ક્લેશાઃ સમુત્પદ્યન્તે । યદા પઞ્ચસ્કન્ધાનાં નિર્વાણમુપશમં પશ્યતિ । તદા દુઃખસંજ્ઞા સમ્પન્ના ભવતિ । અતો જ્ઞાયતે સ્કન્ધાનાં નિરોધં પશ્યતઃ ક્લેશાઃ ક્ષીયન્ત ઇતિ । યથોક્તમ્- ધર્માનુપાદાયાકાયસ્વભાવમેકમુપેક્ષાચિત્તમાશ્રિત્ય પ્રહાણમિતિ । અકાયસ્વભાવ એવ નિરોધઃ । યો રૂપમકાયસ્વભાવં યાવદ્વિજ્ઞાનમકાયસ્વભાવં પશ્યતિ સો ઽત્યન્તવિસંયોગભાગ્ભવતિ । ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ નિર્વાણસ્ય પ્રત્યયાઃ । વિમોક્ષમુખૈરેભિરેવ ક્લેશાન્ પ્રજાહાતિ । નાન્યોપાયૈઃ । અતો જ્ઞાયતે ઽસંસ્કૃતાલમ્બનો માર્ગ એવ ક્લેશાન્ પ્રજહાતીતિ । અતો ભવદુક્તો [યઃ] ક્લેશપ્રહાણધર્મો નાયં યુક્તઃ ।
શાસ્ત્રમાહ- ક્લેશાનામેવંજાતીયાનામપ્રમાણાનિ વિક્લપસ્વભાવાનિ ભવન્તિ [ઇતિ] વિમુક્તિપ્રાર્થિભિર્જ્ઞાતવ્યમ્ । કસ્માત્ । એતદ્બન્ધદોષજ્ઞાનબલાદ્વિમુચ્યતે । યદા કશ્ચિચ્છત્રું વિજ્ઞાય દૂરીકરોતિ । યથા વા વિષમમાર્ગં જ્ઞાત્વા વર્જયતિ । એવં ક્લેશાનપિ । ક્લેશબન્ધો ઽતિસૂક્ષ્મો વેમચિત્રમસુરરાજં બવન્ધ । યાવદ્ભવાગ્રં સત્વાઃ ક્લેશબદ્ધાઃ । અતો જ્ઞાતવ્યં તેષામાદીનવમ્ । સત્ત્વા યાદદ્ભવાગ્રમાજવઞ્જવપતિતાઃ । યતઃ ક્લેશાનામાદીનવજ્ઞાનં ન પશ્યન્તિ । અપ્રહીણસંયોજનત્વાદપ્રહીણ આત્મમાનો વર્ધતે । તતસ્તુ વિમતિકૌકૃત્યે ભવતઃ । અતઃ ક્લેશદોષૈર્મા વઞ્ચિતઃ સ્યામિતિ જ્ઞાતવ્યમ્ । યત્ સત્વા વિશુદ્ધં પરમં નિર્વાણસુખમુપેક્ષન્તે પ્રત્યુતાતિતુચ્છં કામસુખં ભવસુખં કામયન્તે તદિદં સર્વં ક્લેશાનાં દોષઃ । યદા ક્લેશાન્ ( સ્સ્સ્_347 ) પ્રજહાતિ તદા મહાહિતં પ્રતિલભન્તે । અતઃ ક્લેશદોષાણાં જ્ઞાનદર્શનં કુર્યાત્ । વિમુક્તેરાવરણધર્મા યદુત ક્લેશાઃ । ક્લેશાનામપ્રહાણે નૈવાસ્તિ વિમુક્તિનિદાનમ્ । કસ્માત્ । ક્લેશાઃ કામનિદાનમ્ । ક્લેશાનુયાયી કાયો ભવતિ । કાયાનુયાયિ દુઃખમ્ । અતો દુઃખવિયોગાર્થી ક્લેશાનાં પ્રહાણાય વીર્યમારભેત ॥
ક્લેશપ્રહાણવર્ગ એકોનચત્વારિંશદુત્તરશતતમઃ ।
140 વિદ્યાહેતુવર્ગઃ
(પૃ) ક્લેશાઃ કાયસ્ય નિદાનમિત્યેતદ્વિદ્યા સ્યાત્ । કસ્માત્ । તીર્થિકા હિ નેદં શ્રદ્દધન્તે । કેચિદાહુઃ- કાયો ઽહેતુકો ઽપ્રત્યયઃ, તૃણવૃક્ષવત્ સ્વયંભૂત ઇતિ । કેચિદાહુઃ - પદાર્થા મહેશ્વરાદિભિઃ સૃષ્ટા ઇતિ । કેચિદાહુઃ- પદાર્થાઃ કાલસ્વભાવજાઃ ઇતિ । કેચિદાહુઃ- પરમાણુસમવાયજા ઇતિ । એવંજાતીયવચનાનિ વિદ્યા સ્યુઃ । (ઉ) કર્મણઃ કાયો ભવતીદં પૂર્વમેવ સાધિતમ્ । તત્કર્મ ક્લેશેભ્યઃ સમ્ભૂતમ્ । અતઃ ક્લેશાઃ કાયસ્ય નિદાનમ્ ।
(પૃ) કથં જ્ઞાયતે ક્લેશહેતુકં કર્મેતિ । (ઉ) પ્રજ્ઞપ્તિચિત્તમવિદ્યેત્યુચ્યતે । પ્રજ્ઞપ્તિચિત્તકઃ કર્માણ્યુપચિનોતિ । અતો જ્ઞાયતે ક્લેશપ્રત્યયં કર્મ ભવતીતિ । અર્હન્ન કર્માણ્યુપચિનોતિ ન નિષ્પાદયતિ । અતો જ્ઞાયતે કર્માણિ ક્લેશસિદ્ધાનીતિ । યથોક્તં ભગવતાસૂત્રે- યઃ પ્રતિલબ્ધવિદ્યઃ સન્યસ્તાવિદ્યઃ સ કિં પાપકં કર્મ પુણ્યં કર્મ આનેઞ્જ્યઞ્ચ કર્મ કરોતિ ન વા । નો ભગવન્ ઇતિ । નાસ્તિ ચાનાસ્રવં કર્મ । અતો જ્ઞાયતે પ્રજ્ઞપ્ત્યનુયાયી કેવલં કર્માણિ કરોતીતિ । અનાસ્રવં ચિત્તં ન પ્રજ્ઞપ્તિમવલમ્બત ઇતિ ન કર્માણિ કરોતિ । શૈક્ષસ્ય નાસ્તિ ચર્યા । યથોક્તં સૂત્રે- શૈક્ષજનઃ પ્રત્યાગતં નાચરતિ, નિરુદ્ધં ન કરોતીતિ । ક્રિયાલક્ષણા હિ ચર્યા । ચર્યૈવ કર્મેત્યુચ્યતે । અનાસ્રવં ચિત્તઞ્ચ ન ચર્યાલક્ષણમિત્યતો નાસ્ત્યનાસ્રવં કર્મ । તસ્માત્ સર્વાણિ કાયવેદનીયકર્માણિ ક્લેશહેતુસમ્ભૂતાનિ । પ્રહીણક્લેશો ન પુનર્જન્માનુભવતિ । અતો જ્ઞાયતે વિદ્યમાનઃ કાયઃ ક્લેશહેતુ[ક] ઇતિ ।

(પૃ) સર્વે સત્ત્વા અક્લેશતયા જાયન્તે । પશ્ચાત્તુ ક્લેશાઃ સમુદ્ભવન્તિ । યથા પુરુષસ્ય જનનકાલે ઽવિદ્યમાનં દશનં પશ્ચાદુત્પદ્યતે । (ઉ) ન યુક્ત[મિદ]મ્ । ક્લેશવાનેવ ( સ્સ્સ્_348 ) [જાયતે] યત્ર ભવલક્ષણં ક્વરોદનાદિ જનનકાલે પ્રત્યક્ષમસ્તિ । અતો જ્ઞાયતે ક્લેશૈઃ સહૈવ સર્વે જાયન્ત ઇતિ । પ્રત્યક્ષં પશ્યામઃ ખલુ સત્ત્વા બહવો વર્ચઃકુટ્યાદિષુ પ્રસૂયન્તે ન તુ શિલાદિષુ । ગન્ધરસાદ્યાસઙ્ગાત્તત્ર પ્રસૂયન્ત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અતો જ્ઞાયતે ક્લેશવશાદુત્પદ્યન્ત ઇતિ । (પૃ) નરકાદૌ ન જન્મ લભેરન્ । કસ્માત્ । ન હિ કશ્ચિનરકાદૌ સુખં કામયેત । (ઉ) મોહબલાદ્વિપર્યયચિત્તા ઉત્પદ્યન્તે । મ્રિયમાણા દૂરતો નરકં દૃષ્ટ્વા ઇદં પદ્મસર ઇતિ તદાસઙ્ગાત્તત્રોત્પદ્યન્તે । યથોક્તં સૂત્રે- યો નિબિડિતસ્થાને વિપુલં સ્થાનં લભેયમિતિ મ્રિયતે સ પક્ષિષૂત્પદ્યતે । યઃ પરિતર્ષિતો મ્રિયતે સ જલજન્તુર્જાયતે । યઃ શીતાર્તો મ્રિયતે સ તપનનરકે જાયતે । યસ્તાપતર્ષિતો મ્રિયતે સ શીતનરકે જાયતે । યો મૈથુનકામાસક્તઃ સ ચટકેષુ જાયતે । ય આહારાસક્તઃ સ કુણપેષુ કીટો જાયતે । ઇતિ । કામાસઙ્ગહેતુના અકુશલાનિ કરોતિ । અકુશલપ્રત્યયદાર્ઢ્યાત્ફલવિપાકં વેદયતે । કાયાસક્ત્યા કર્માણિ વિપાકજનકાનિ । કસ્માત્ । કાયાસક્તસ્ય મોહબલાન્માનાદયઃ ક્લેશા જાયન્તે । તતઃ કર્મણિ સઞ્ચિનોતિ । કર્મબલાદ્ગતિષૂત્પદ્યતે ।
(પૃ) યદિ ક્લેશપ્રત્યયેન કાયો ભવતિ । પ્રહીણક્લેશસ્ય પઞ્ચસ્કન્ધસન્તાનો ન સ્યાત્ । (ઉ) કાયો ઽયં પૂર્વં ક્લેશજાતઃ । [ઇદાનીં] ક્લેશેષુ પ્રહીણેષ્વપિ તદ્વેગબલાત્કાયઃ પુનર્ન પ્રહીયતે । યથા દણ્ડેન ચક્રભ્રમણમ્ । મુહૂર્તં દણ્ડે વિરમત્યપિ [ચક્રમ્] ભ્રમત્યેવ ન તુ શામ્યતિ । (પૃ) યદિ પૂર્વકર્મક્લેશવેગાત્કાયો ભવતિ । તદા પ્રહીણક્લેશઃ પૂર્વકર્મક્લેશવેગાત્પુનઃ કાયમુપાદદ્યાત્ । (ઉ) નિમિત્તગ્રહાદ્વિજ્ઞાનમવશ્યં તિષ્ઠતિ । અયં પ્રક્ષીણપૂર્વકર્મવેગઃ । ઇદાનીમનિમિત્તવિમોક્ષમુખં ભાવયન્ નોર્ધ્વદેહમુપાદત્તે । યથા તત્પપાષાણે ન બીજાનિ પ્રરોહન્તિ । એવં જ્ઞાનાગ્નિના વિજ્ઞાનસ્થિતિષુ દગ્ધાસુ ન વિજ્ઞાનબીજં પ્રરોહતિ । ( સ્સ્સ્_349 ) ઊર્ધ્વસન્તાનઃ સમુચ્છિદ્યતે । સંસ્કારપ્રત્યયવૈકલ્યાત્ ન પુનઃ સન્તાનો ભવતિ । યથોક્તં સૂત્રે ભગવતા- વિજ્ઞાનં બીજમ્ । કર્મસંસ્કારાઃ ક્ષેત્રમ્ । રાગતૃષ્ણા સલિલમ્ । અવિદ્યા અવકિરણમ્ । એભિઃ પ્રત્યયૈરાયત્યાં કાયમુપાદત્ત ઇતિ । અર્હતસ્ત્વેષાં પ્રત્યયાનાં વૈકલ્યાન્નાયત્યાં કાયો ભવતિ ઇતિ જ્ઞાતવ્યં ક્લેશપ્રત્યયા કાયવેદનેતિ । વિગતક્લેશસ્ય દુઃખજ્ઞાનાદિચિત્તમસ્તિ । ઇદાનીમુપપત્તિવેદકો ન પશ્યતિ તચ્ચિત્તમસ્તીતિ । અતો જ્ઞાયતે વિગતક્લેશો નોપપતિં વેદયત ઇતિ । (પૃ) સ્રોતઆપન્નાદિનાં દુઃખાદિચિત્તમસ્તિ । ત ઉપપત્તિકાલે ઽપિ ન પશ્યન્તિ અસ્તીતિ । (ઉ) અર્હતાં જ્ઞાનબલં સુદૃઢમ્ । સર્વે ઽપિ ક્લેશા નોત્કર્ષન્તિ । અતો મ્રિયમાણા ઉપપત્તિવેદનાં પ્રતિઘ્નન્તિ । સ્રોતઆપન્નાદીનાં જ્ઞાનબલન્તુ ન તથા । અતો ન દૃષ્ટાન્તઃ સ્યાત્ ।
ભવતોક્તં યથા દશનં પશ્ચાત્ક્રમેણ ભવતિ તથા ક્લેશા અપીતિ । ઇદમયુક્તમ્ । કસ્માત્ । અર્હન્તો ઽનાસ્રવપ્રજ્ઞાદદ્ઘક્લેશા ઇત્યતો નોત્પદ્યેરન્ । યથા દગ્ધં બીજં ન પુનઃ પ્રરોહતિ । પ્રત્યક્ષં ખલુ લોકે ઽસ્મિન્ ક્લેશજઃ કાય ઇતિ । યથા કામરાગાત્કાયરૂપં વિક્રિયતે । તથા દ્વેષાદપિ । અતો જ્ઞાયતે આયત્યાં પઞ્ચસ્કન્ધા અપિ ક્લેશજા ઇતિ ।
(પૃ) પશ્યામઃ ખલુ આહારપ્રત્યયાઃ પઞ્ચસ્કન્ધા ઉત્પદ્યન્તે । તથાપિ નોચ્યતે આહારઃ કાયવેદનાપ્રત્યય ઇતિ । (ઉ) આહારશ્ચિત્તપ્રજ્ઞપ્તિતો રૂપાદીનાં જનકઃ । ક્લેશાસ્તુ ન તથા, અપ્રજ્ઞપ્તિતો રૂપાદિજનકાઃ । અતો જ્ઞાયતે ક્લેશાઃ કાયપ્રત્યયા ઇતિ । પ્રત્યક્ષં ખલુ ચટકાદયઃ કામબહુલાઃ, સર્પાદયો દ્વેષબહુલાઃ, સૂકરાદયો મોહબહુલાઃ । જ્ઞાતવ્યમિમે સત્ત્વા અવશ્યં પૂર્વાભ્યાસસઞ્ચિતમૈથુનરાગાદિક્લેશા ઇત્યતસ્તેષૂત્પદ્યન્ત ઇતિ । (પૃ) ઉત્પત્તિસ્થાન ધર્મસ્તથા ન તુ પૂર્વાભ્યાસસઞ્ચિતક્લેશહેતુકમ્ । (ઉ) તથા ચૈન્મૈથુનરાગાદયો નિર્હેતુકાઃ સ્યુઃ । નેદં સમ્ભવતિ । ઇતિ જ્ઞાતવ્યં પૂર્વાભ્યાસસઞ્ચિતહેતુના ભવતીતિ । કામક્રોધાદિષુ ક્લેશેષૂદ્દીપિતેષુ હનનાદિપાપાનિ કુર્વન્તિ । તેભ્યઃ પાપેભ્યો દૃષ્ટ એવ બધબન્ધનાદિદુઃખમનુ ભવન્તિ । ક્લેશેષ્વલ્પેષુ શીલધારણકુશલાભ્યાસાદિહિતં લભન્તે । તત્કુશલશીલમુપાદાય દૃષ્ટ એવ ખ્યાતિયશોલાભસત્કારાદિસુખં લભન્તે । યથેહ લોકે લાભો હાનિશ્ચ ક્લેશહેતુકા, તથામુષ્મિન્નપ્યેવમિતિ જ્ઞાયતે ।
(પૃ) યદિ ક્લેશહેતુકઃ કાયો ભવતિ । તદા સમુચ્છિદ્યેત સંસારે ગતાગતમ્ । કસ્માત્ । ક્લેશવિવૃદ્ધ્યા દુર્ગતૌ પતતિ સ એવ પાપકાયમનુભૂય ક્લેશાન્ પુનર્વર્ધયતિ । સદા ચ વિમુક્તિહેતુરહિતઃ । એવઞ્ચ ન સુસ્થાને જન્મ લભેત । યદિ પુણ્યવર્ધનાય ( સ્સ્સ્_350 ) પુણ્યકાયમુપાદતે । તદા પુનરપિ ન દુસ્થાન ઉત્પદ્યેત । એવઞ્ચ ન સ્યાત્સંસારે ગતાગતમ્ । (ઉ) જનો ઽયં દુર્ગતૌ પતિતો ઽપિ કદાચિત્કુશલચિત્તભાગ્ભવતિ । સુસ્થાન ઉત્પન્નો ઽપિ કદાચિદકુશલચિત્તમુત્પાદયતિ । અતઃ સંસારે ગતાગતં ન સમુચ્છિદ્યતે । રાગાદિક્લેશાનાં તનુત્વતઃ સુસ્થાને જન્માનુવર્તતે । તેષામેવ મહત્વતો દુઃસ્થાને જન્માનુવર્તતે યથા સૂકરશ્વાદયઃ । અલ્પકેશત્વતઃ સુસ્થાને જાયત ઇતિ યથા [કશ્ચિત્] ક્લેશતનુત્વાત્ દાનશીલાદિકર્માચરન્ ષટ્સુ કામદેવેષૂત્પદ્યતે । પ્રહીણાબ્રહ્મચર્યારાગત્વાદ્વિશિષ્ટધ્યાનસુખં પ્રતિલભતે । પ્રહીણરૂપસંક્લેશત્વાદ્વિશિષ્ટસમાધિસુખં પ્રતિલભતે । સર્વસંયોજનાનાં ક્ષયે ઽનુપમં નિર્વાણસુખં પ્રતિલભતે । અતો જ્ઞાયતે કાયો ઽયં ક્લેશહેતુક ઇતિ ।
પશ્યામઃ ખલુ સત્ત્વા કુદેશભૂમૌ રતા દુર્જનૈઃ સહ કુત્સિતમધિવસન્તીતિ સર્વમાસઙ્ગાદ્ભવતિ । અતો જ્ઞાયતે સંસારે સત્ત્વાનામધિવાસો ઽપ્યાસઙ્ગાદ્ભવતિ । યથા શલભા ભાસ્વરરૂપરાગાત્પ્રદીપદગ્ધા ભવન્તિ । આસક્તિરિયં ન જ્ઞાનદ્ભવતિ । કસ્માત્ । શલભા ઇમે ન જાનન્તિ અગ્નિર્દુઃખસ્પર્શ ઇત્યતસ્તત્ર પતન્તિ । તથા સત્ત્વાઃ પૌનર્ભવિકદુઃખપતિતા અવિદ્યાપ્રત્યયકામતૃષ્ણાર્ત ઉત્પદ્યન્તે । યથા મત્સ્યા અઙ્કુશં ગ્રસન્તઃ, હરિણાઃ શબ્દાનુ ચારિણઃ । તે સર્વે કામાસઙ્ગાન્મ્રિયન્તે । યથા ચ કશ્ચિત્ કામાસક્ત્યા વિપ્રકૃષ્ટાં વિદિશં ગચ્છન્ ન પ્રતિનિવર્તતે । તત્ સર્વં ક્લેશાજ્જાતમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । યથા વૃક્ષસ્ય મૂલે ઽનુન્મૂલિતે સ વૃક્ષઃ પુનઃ પ્રરોહતિ । તથા રાગમૂલે ઽનુન્મૂલિતે દુઃખવૃક્ષ સદા વર્તતે । યથાહ ભગવાન્-
યથાપિ મૂલે ઽનુપદ્રુતે દૃઢે ચ્છિન્નો ઽપિ વૃક્ષઃ પુનરેવ રોહતિ ।
એવમપિ તૃષ્ણાનુશયે ઽનુદ્ધૃતે નિર્વર્તયતિ દુઃખમિદં પુનઃ પુનઃ ॥ ઇતિ ।

કાયો ઽયમશુચિરનિત્યો દુઃખં શૂન્યો ઽનાત્મકઃ । સ્વતો ઽવિદ્યાં વિના કો જ્ઞાની તત્ વ્યયદુઃખં કામયમાનો વેદયેત । યથાન્ધો મલિનવાસો રત્નાભરણમિતિ પ્રલોભિતઃ સ્યાત્ । તથાવિદ્યાન્ધીભૂત આદીનવબહુલાનશુચીન્ પઞ્ચસ્કન્ધાનનુભવતિ । આત્મમત્યા દુઃખમપિ કાયમનુભવન્ ન ત્યજતિ । અનાત્મબુદ્ધૌ તુ પ્રજહાતિ । યથાહ શારિપુત્રઃ- વિશુદ્ધસંવર- પ્રતિલબ્ધમાર્ગો મ્રિયમાણો ઽભિનન્દતિ । તદ્યથા વિષકુમ્ભે ભગ્ને । અતો ( સ્સ્સ્_351 ) જ્ઞાયતે ક્લેશપ્રત્યયો ઽયં કાય ઇતિ । અજ્ઞાનાદસ્મિન્ કાય આસજ્યતે । યથા ચિત્રકારણ્ડો ઽશુચિસમૃદ્ધઃ । અનપાવૃતો રમણીયઃ । અપાવૃતે તુ પૂતિતૃણાનિ [દૃશ્યન્તે] । યથા વિષસર્પસમ્પૂર્ણે ગૃહપ્રકોષ્ઠે ઽપ્રજ્વલિતે ચ દીપે સુખાધ્યવસાનં ભવતિ । [વિષસર્પ]દર્શને તુ તદપૈતિ । તથા સત્ત્વા અપિ અવિદ્યાયાં સત્યાં લોકે ઽભિરમન્તે । ઉત્પન્નાયાન્તુ વિદ્યાયાં ચિત્તં નિર્વિદ્યતે । એવં કામતૃષ્ણા ભવસ્ય મૂલમ્ । કસ્માત્ । કામતૃષ્ણયા હિ પ્રાર્થયતે । પ્રાર્થના હિ દ્વિવિધા- કામપ્રાર્થના ભવપ્રાર્થના ઇતિ । પ્રત્યુત્પન્નેષુ કામેષુ પ્રાર્થના કામપ્રાર્થના । પુનર્ભવપ્રાર્થના ભવપ્રાર્થના । અતો જ્ઞાયતે કામતૃષ્ણા ભવસ્ય મૂલમિતિ । પઞ્ચસ્કન્ધાસક્તૌ સત્કાયદૃષ્ટિરુત્પદ્યતે યદુતાહમિત્યાત્મવાદોપાદાનમ્ । તદુપાદાનમુપાદાયાન્યાનિ ત્રીણ્યુપાદાનાનિ ભવન્તિ । ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવઃ । ભવપ્રત્યયા જાતિરિતિ જ્ઞાતવ્યં ક્લેશાઃ કાયસ્ય મૂલમિતિ ।
કાયો ઽયં દુઃખમ્ । દુઃખકાયે ઽસ્મિન્ સુખસંજ્ઞાવિપર્યય ઉત્પદ્યતે । તેન સુખવિપર્યયેણ વિપરીતતૃષ્ણા પ્રવર્તતે । તથા વિપરીતતૃષ્ણયા પુનર્ભવં વેદયતે । અતો જ્ઞાયતે કામતૃષ્ણાપ્રત્યયઃ કાયો ભવતીતિ । કાયો ઽયમાહારપ્રત્યયાત્તિષ્ઠતિ । કબલીકારાહારાસક્ત્યા ન કામધાતુમતિવર્તતે । યથોક્તં કર્મસ્કન્ધે- ગન્ધરસાસક્ત્યા વર્ચઃકુટ્યાદિષૂત્પદ્યતે । સ્પ્રષ્ટવ્યાસક્ત્યા ગર્ભાવાસ ઉત્પદ્યતે । શીતોષ્ણસ્પર્શાસક્ત્યા અણ્ડજઃ સ્વેદજો વા ભવતિ । ઇતિ સર્વે ન કામધાતુમતિક્રામન્તિ । ધાતુસ્પર્શમુપાદાય તિસ્રો વેદના ભવન્તિ । અતઃ સ્પર્શપ્રત્યયા વેદનેત્યુચ્યતે । મનઃસઞ્ચેતનાહારો ઽપ્યેવમ્ । પુનર્ભવસમુત્થાનાય પ્રણિદધાતિ ઇદમહં કરિષ્યામીતિ । જ્ઞાદર્શનવિહીનં વિજ્ઞાનં પુનર્ભવપ્રાપકકામતૃષ્ણામૂલં ભવતિ । એવં ચત્વાર આહારાઃ કામતૃષ્ણાધીનાઃ । સર્વે હિ સત્ત્વા આહારેણ જીવન્તિ । અતો જ્ઞાયતે તૃષ્ણાપ્રત્યયા જાતિરિતિ ।
ચતસ્રો જાતયઃ- અણ્ડજો જરાયુજઃ સંસ્વેદજ ઉપપાદુક ઇતિ । મૈથુનકામતૃષ્ણયા અણ્ડજો જરાયુજશ્ચ । ગન્ધરસાદ્યાસઙ્ગાત્ સંસ્વેદજોપપત્તિં વેદયતે । યથાભિલષિતં ગુરુકર્મોપચીય ઉપપાદુકજન્મ વેદયતે । અતો જ્ઞાયતે ચત્વારો જાતિવિભાગાઃ કામતૃષ્ણાધીના ઇતિ । ચતસ્રઃ કાયવેદનાઃ- કશ્ચિદાત્મઘાતકો ન પરઘાતક ઇત્યાદયશ્ચતસ્રઃ । તાઃ ( સ્સ્સ્_352 ) સર્વાઃ કામતૃષ્ણાવિશેષા ભવન્તિ । અતો જ્ઞાયતે કામતૃષ્ણાપ્રત્યયઃ કાયો ભવતીતિ । ચતસ્રો વિજ્ઞાનસ્થિતયઃ- રૂપોપગં વિજ્ઞાનં તિષ્ઠત્ રૂપપ્રતિષ્ઠિતં રૂપારમ્બણં નન્દ્યુપસેવનમ્ । વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારેષ્વપ્યેવમ્ । ન તૂચ્યતે વિજ્ઞાનમેવ વિજ્ઞાનસ્થિતિરિતિ । વિજ્ઞાનકાલે ક્લેશાભાવાત્ । અતો જ્ઞાયતે ક્લેશપ્રત્યયઃ કાયો ભવતીતિ ।
દ્વાદશનિદાનાનિ ચાવિદ્યાધીનાનિ । કસ્માત્ । પ્રજ્ઞપ્ત્યનુયાયિચિત્તમવિદ્યા । તામવિદ્યામુપાદાય પ્રવર્તતે [કર્મ]પુણ્યોપગમપુણ્યોપગમાનેઞ્જ્યોપગમ્ । કામસંલાલિતં પુણ્યોપગમ્ । દુઃખસમ્પીડિતમપુણ્યોપગમ્ । મૈત્રીકરુણાદિચિત્તસઙ્ગૃહીતમાનેઞ્જ્યોપગમ્ । તેષાં કર્મણામનુગામિવિજ્ઞાનં પુનર્ભવે તિષ્ઠતિ । વિજ્ઞાનં નિશ્રિત્ય ભવન્તિ નામરૂપષડાયતનસ્પર્શવેદનાઃ । ઇમાનિ ચત્વારિ પૂર્વાધ્વનીનકર્મક્લેશવિપાકાઃ । પુનરિમાં વેદનામુપાદાય પ્રવર્તતે તૃષ્ણોપાદાનં ભવઃ । ઇમે કર્મક્લેશા આયત્યાં જાતિજરામરણાદીન્યુત્પાદયન્તિ । એવં દ્વાદશાઙ્ગભવસન્તતિરવિદ્યામૂલિકા । અતો જ્ઞાયતે ક્લેશપ્રત્યયઃ કાયો ભવતીતિ ।
સંસારો ઽનાદિઃ । કેનેદં જ્ઞાયતે । ઉક્તં હિ સૂત્રે- કર્મપ્રત્યયાનિ ચક્ષુરાદીનીન્દ્રિયાણિ । કર્મ તૃષ્ણાહેતુકમ્ । તૃષ્ણા અવિદ્યાહેતુકા । અવિદ્યા અયોનિશોમનસ્કારહેતુકા । અયોનિશોમનસ્કારશ્ચક્ષુર્હેતુકો રૂપપ્રત્યયો મોહાત્પ્રવૃત્ત ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે સંસારચક્રમનાદીતિ । ઈશ્વરાદયઃ કારણમિતિ વદતો ન ભવત્યનાદિઃ । તત્તુ ન સમ્ભવતિ । અતો જ્ઞાયતે ક્લેશપ્રત્યયઃ કાય ઇતિ । ક્લેશાનામાત્યન્તિકનિરોધે વિમુક્તિર્લભ્યતે । સત્ત્વાનાં દેહા નાના વિજાતીયાઃ । ઈશ્વરાદીકારણત્વે વૈજાત્યં ન સ્યાત્ । ક્લેશકર્મણાં બહુવિધત્વાત્ દેહા અપિ નૈકે ।
દ્વાવિંશતાવિન્દ્રિયેષુ ષડિન્દ્રિયાણ્યુપાદાય ષડ્વિજ્ઞાનાનિ ભવન્તિ । તત્રાસ્તિ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયમ્ । સર્વધર્માણામેષાં સન્તત્યવિચ્છેદાત્ જીવિતમિત્યુચ્યતે । જીવિતં કસ્યેન્દ્રિયં ભવતિ, યદુત કર્મણઃ । કર્મેદં ક્લેશાનાં હેતુઃ । ક્લેશા વેદનાનિશ્રિતા ઇત્યતઃ પઞ્ચ વેદના ઇન્દ્રિયાણિ ભવન્તિ । એવમન્યોન્ય[હેતુ] પ્રવૃત્તા સંસારસન્તતિઃ । શ્રદ્ધાદીનીન્દ્રિયાણિ ( સ્સ્સ્_353 ) નિશ્રિત્ય સન્તતિં વિચ્છેદયતિ । એવં દ્વાવિંશતીન્દ્રિયૈઃ સંસારે યાત્યાયાતિ ચ । અતો જ્ઞાયતે ક્લેશૈઃ કાયો ભવતીતિ ।
કિઞ્ચ વિમુક્ત્યર્થી શીલસમાધિપ્રજ્ઞા વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધાનુત્પાદયતિ । એષાં ક ઉપયોગઃ । [તે] સર્વે ક્લેશાનાં નિરોધાય ભવન્તિ જ્ઞાની તદ્ધિતં દૃષ્ટ્વા તાન્ સ્કન્ધાનુપાશ્રયતે । અતો જ્ઞાયતે ક્લેશપ્રત્યયઃ કાય ઇતિ । ક્લેશાશ્ચ ક્રમેણ નિરુધ્યન્તે । પ્રહીણત્રિવિધસંયોજનઃ સ્રોતઆપત્તિફલભાગ્ ભવતિ । તનુકામચ્છન્દાદિકઃ સકૃદાગામિફલભાક્ । પ્રક્ષીણકામધાતુસંયોજનો ઽનાગામિફલભાક્ । ધ્યાનસમાધિષ્વપિ અયં ક્રમઃ । અત્યન્તક્ષીણસર્વ[સંયોજનઃ] અર્હત્ફલભાગ્ ભવતિ । એવં ક્લેશાનાં ક્રમશો નિરોધાત્કાયો ઽપિ ક્રમશો નિરુધ્યતે । ઈશ્વરાદિકારણત્વે ન સ્યાત્ક્રમનિરોધઃ । અતો જ્ઞાયતે ક્લેશપ્રત્યયઃ કાય ઇતિ । સુજના રાગાદીનાં ક્લેશાનાં પ્રહાણં પ્રાર્થયન્તે । દ્રષ્ટવ્યમવશ્યં રાગાદિપ્રત્યયમિદાનીમાયત્યાઞ્ચ ગ્લાન્યુપાયાસાન્ લભન્ત ઇત્યતો ઽવશ્યં [તેષાં] પ્રહાણં પ્રાર્થયન્તે । તથા નો ચેન્ન પ્રહાણપ્રાર્થના સ્યાત્ । યે વદન્તિ ઈશ્વરાદયઃ કાયસ્ય હેતુરિતિ । તે ઽપિ પ્રાર્થયન્તે કામચ્છન્દાદીનાં પ્રહાણમ્ । અતો જ્ઞાયતે કામચ્છન્દાદિપ્રત્યયઃ કાય ઇતિ । વિદ્વાન્ પ્રજ્ઞયા વિમુક્તિં લભન્તે । [અતો] અજ્ઞાનાદ્વધ્યત ઇતિ જ્ઞેયં ભવતિ । તસ્માત્ જ્ઞાયતે ક્લેશપ્રત્યયઃ કાયો ભવતીતિ ।

ભગવાનાહ- તત્ર તત્ર સૂત્રે નન્દિરાગક્ષયાત્સમ્યગ્વિમુક્તિં લભત ઇતિ । કસ્માત્ । ચક્ષૂરૂપાદયો હિ ન બન્ધા ઇત્યુચ્યન્તે । નન્દિરાગાદયસ્તુ બન્ધાઃ । નન્દિરાગભઙ્ગાત્ ચિત્તં સમ્યગ્વિમુચ્યતે । સમ્યગ્વિમુક્તં ચિત્તં નિર્વાણે ઽવતરતિ । અતો જ્ઞાયતે ક્લેશપ્રત્યયઃ કાયો ભવતીતિ । અનિમિત્તાનાકારશૂન્યતયા હિ વિમુક્તિં પ્રતિલભતે । અતો જ્ઞાયતે ક્લેશપ્રત્યયઃ કાય ઇતિ । કસ્માત્ । ધર્માણાં શૂન્યતાદર્શનમેવાનિમિત્તપ્રતિલાભઃ । નિમિત્તનિરોધાન્ન પુનર્ભવં પ્રણિદધાતિ । અતઃ શૂન્યતા વિમોક્ષમુખમિત્યુચ્યતે । તદ્વિપર્યયે બન્ધઃ । ઇત્યાદિના ક્લેશાધીનઃ કાયો ભવતીતિ પ્રદર્શિતમ્ ॥
વિદ્યાહેતુવર્ગશ્ચત્વારિંશદુત્તરશતતમઃ ।
[ઇતિ] સમુદયસત્યસ્કન્ધઃ સમાપ્તઃ ।
અથ નિરોધસત્યસ્કન્ધઃ
141 નિરોધસત્યસ્કન્ધે આદ્યઃ પ્રજ્ઞપ્તિસ્થાપનવર્ગઃ
શાસ્ત્રમાહ- ત્રિવિધચિત્તાનાં નિરોધો નિરોધસત્યં યદુત પ્રજ્ઞપ્તિચિત્તં ધર્મચિત્તં શૂન્યતાચિત્તમ્ । (પૃ) કથમેષાં ત્રયાણાં ચિત્તાનાં નિરોધઃ । (ઉ) પ્રજ્ઞપ્તિચિત્તં બહુશ્રુતપ્રત્યયજ્ઞાનેન વા નિરુધ્યતે । ચિન્તનાપ્રત્યયજ્ઞાનેન વા નિરુધ્યતે । ધર્મચિત્તમૂષ્મગતાદિધર્મેષુ શૂન્યતાબુદ્ધયા નિરુધ્યતે । શૂન્યતાચિત્તં નિરોધસમાપત્ત્યવતરણેન નિરુધ્યતે । યદિ વાનુપધિશેષનિર્વાણે ઽવતરતઃ સન્તાનસમુચ્છેદે નિરુધ્યતે ।
(પૃ) કતમા પ્રજ્ઞપ્તિઃ । (ઉ) સ્કન્ધાનુપાદાય યે વિકલ્પા તદ્યથા પઞ્ચસ્કન્ધાનુપાદાય પુરુષ ઇત્યુચ્યતે । રૂપરસગન્ધસ્પર્શાનુપાદાય ઘટ ઇત્યુચ્યતે ઇત્યાદિ । (પૃ) કસ્માદિયં પ્રજ્ઞપ્તિઃ । (ઉ) સૂત્રે ભગવાનાહ-
યથાહ્યઙ્ગસમ્ભારાદ્ભવતિ શબ્દો રથેતિ ચ ।
એવં સ્કન્ધેષુ સત્સ્વેવ ભવતિ સત્ત્વેતિ સંવૃતિઃ ॥ ઇતિ ।
યથા ચ ભગવાન્ ભિક્ષૂનવોચત્- ધર્મા અનિત્યા દુઃખાઃ શૂન્યા અનાત્માનઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્ના અનિયતસ્વભાવા નામમાત્રમનુસ્મરણમાત્રં ભોગમાત્રમ્ । ઇમાનેવ પઞ્ચસ્કન્ધાનુપાદાય નાના નામ પ્રવર્તતે સત્ત્વો મનુષ્યો દેવ ઇત્યાદિ ઇતિ । સૂત્રે ઽસ્મિન્ વસ્તુસતો ધર્મસ્ય પ્રતિષેધાદુચ્યતે નામમાત્રમિતિ ।
કિઞ્ચાહ ભગવાન્- દ્વે સત્યે પરમાર્થસત્યં સંવૃતિસત્યમિતિ । પરમાર્થસત્યં યદુત ( સ્સ્સ્_355 ) રૂપાદયો ધર્મા નિર્વાણઞ્ચ । સંવૃતિસત્યં યત્ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રં નિઃસ્વભાવમ્ । યથા રૂપાદિપ્રત્યયો ઘટઃ સિધ્યતિ । તથા પઞ્ચસ્કન્ધપ્રત્યયઃ પુરુષઃ સિધ્યતિ । (પૃ) યદિ પરમાર્થતો નાસ્તીદમ્ । લોકસત્યસ્ય ક ઉપયોગઃ । (ઉ) લૌકિકાઃ સત્ત્વા લોકસત્યમુપાદાયોપયોજયન્તિ । કેનેદં જ્ઞાયતે । યથા ચિત્રિતો ઽગ્નિરિત્યુક્તૌ જનાઃ શ્રદ્દધન્તે । બુદ્ધા ભગવન્તો લૌકિકાનાં પ્રજ્ઞપ્તિતો વિયોજનાય લોકસત્યેન વ્યવહરન્તિ । યથોક્તં સૂત્રે- નાહં [ભિક્ષવો] લોકેન વિવદામિ । લોકશ્ચ મયા વિવદતિ । ન [ભિક્ષવઃ] ધર્મવાદી [કેનચિલ્લોકે] વિવદતિ । ઇતિ ।
પુરા કિલ જના વસ્તૂપભોગકામનયા વહુવસ્તુનામુત્પત્તિકાલે ઘટ ઇત્યાદિ નામ સ્થાપયાઞ્ચક્રુઃ । સદ્ધર્મે સતિ નોપયોગો લભ્યેત । અતો લોકસત્યમિત્યુચ્યતે । સત્યદ્વય ઉક્તે ભગવતઃ શાસનં સુવિશુદ્ધમ્ । પરમાર્થતસ્તુ વિદ્વાન્ ન વિશિષ્યતે । લોકસત્યતો બાલૈર્ન વિવદન્તે । સત્યદ્વયં વદન્ ન શાશ્વતોચ્છેદ [દૃષ્ટૌ] પતતિ । ન પતતિ મિથ્યાદૃષ્ટૌ સુખાન્તે દુઃખાન્તે ચ । કર્મવિપાકાદિ સર્વં સિધ્યેત્ । લોકસત્યં બુદ્ધાનાં શાસનવિનયમૂલમ્ । યદુત દાનશીલયોર્વિપાકઃ સુસ્થાન ઉપપત્તિઃ । અનેન ધર્મેણ તચ્ચિત્તં દમયિત્વા માર્ગશાસનં ગ્રાહયિત્વા પશ્ચાત્પરમાર્થસત્યમુપદિશતિ । એવં જિનશાઅનમાદાવગાધગભીરમ્- તદ્યથા મહાસમુદ્રઃ ક્રમશો ગભીરઃ । અતો લોકસત્યં વદન્તિ । યો માર્ગસ્ય લાભજ્ઞાનં સાધયતિ [સ] પરમાર્થધર્મોપદેશાર્હો ભવતિ । યથા ભગવત એવં ચેતઃ પરિવિતર્ક ઉદભુત્- પરિપવ્કાઃ ખલુ રાહુલસ્ય [ભિક્ષોઃ] વિમુક્તિપરિપચનીયા ધર્માઃ યન્નૂનમહં રાહુલં ઉત્તર આસ્રવાનાં ક્ષયે વિનયેયમિતિ । તદ્યથા ઘ્રાણપાકઃ તદ્વિનાશે સુખં જનને દુર્ભેદનમ્ । એવં લોકસત્યેન ચિત્તં દમયિત્વાથ પરમાર્થજ્ઞાનેન વિનાશયતિ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- ધર્માણાં પ્રવિચયપૂર્વકં નિર્વાણં પરિજ્ઞાતવ્યમિતિ । યોગી પૂર્વં ધર્માઃ [કિં] પ્રજ્ઞપ્તિસન્તઃ [કિં વા] પરમાર્થસન્ત ઇતિ જ્ઞાત્વા પશ્ચાન્નિરોધસત્યં સાક્ષાત્કરોતિ । ક્લેશાઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મક્રમેણ નિરુધ્યન્તે । યથા કેશરોમાદિનિમિત્તેન સ્ત્રીપુરુષાદિનિમિત્તં નિરુધ્યતે । રૂપાદિનિનિમિત્તેન કેશરોમાદિનિમિત્તં નિરુધ્યતે । ( સ્સ્સ્_356 ) અથ શૂન્યતાદિનિમિત્તેન રૂપાદિનિમિત્તં નિરુધ્યતે । યથા કીલેન કિલો ઽપનીયતે । અતો લોકસત્યમુચ્યતે ।
લોકસત્યેન મધ્યમા પ્રતિપત્સાધ્યતે । કસ્માત્ । પઞ્ચસ્કન્ધાઃ સન્તાનેન પ્રવર્તન્ત ઇતિ નોચ્છેદઃ । ક્ષણિકા ઇતિ ન શાશ્વતઃ । શાશ્વતોચ્છેદવિનિર્મુક્ત ઇતિ મધ્યમા પ્રતિપત્ । યથોક્તં સૂત્રે- લોકસમુદયં પશ્યતઃ નાસ્તીતિ દૃષ્ટિર્ન ભવતિ । લોકનિરોધં પશ્યતઃ અસ્તીતિ દૃષ્ટિર્ન ભવતિ ઇતિ । અત ઉચ્યતે લોકસત્યમ્ । લોકસત્યતો ભગવતઃ શાસનં સર્વં સત્યમેવ યદુત અસ્ત્યાત્મા નાસ્ત્યાત્મા ઇત્યાદિ પર્યાયાઃ । લોકસત્યતો ઽસ્ત્યાત્મેતિ વદતો નાસ્ત્યવદ્યમ્ । પરમાર્થતો નાસ્ત્યાત્મેતિ વદતશ્ચ સત્યમ્ ।
લોકસત્યેન પ્રતિદૂષણં સ્થાપ્યતે । પરમાર્થતસ્તુ પ્રતિવચનમ્ । અસ્તિ વસ્તુતઃ સત્ત્વ ઇતિ યા દૃષ્ટિઃ અયં મહામોહઃ । નાસ્તીતિ યદ્વચનં તદપિ મોહતમસિ પાતયસિ । કસ્માત્ । ઇયં ભાવાભાવદૃષ્ટિઃ શાશ્વતોચ્છેદાત્મિકા । યેન યોગિનો ભાવાન્તાન્નિર્ગમ્ય અભાવાન્તે પતન્તિ । લોકસત્યે ઽસતિ કેન નિર્ગમં લભેરન્ । યદપ્રતિલબ્ધશૂન્યતાપ્રજ્ઞો વદતિ નાસ્તિ સત્ત્વ ઇતિ । ઇયં મિથ્યાદૃષ્ટિઃ । જનનમરણવેદકઃ સત્ત્વો નાસ્તીતિ વચનં હિ મિથ્યાદૃષ્ટિઃ । યદિ શૂન્યતાબુદ્ધિપ્રતિલાભી વદતિ નાસ્તિ સત્ત્વ ઇતિ । ન તદા દોષઃ । યથોક્તં સૂત્રે- અર્હન્તી ભિક્ષુણી પાપીયાંસં મારમવોચત્-
કિં નુ સત્ત્વ ઇતિ પ્રત્યેષિ મારદૃષ્ટિગતં નુ તે ।
શુદ્ધસંસ્કારપુઞ્જો ઽયં નેહ સત્ત્વ ઉપલભ્યતે ॥ ઇતિ ।
કિઞ્ચાહ-

કાયો ઽયં સ્કન્ધસન્તાનઃ શૂન્યશ્ચાપ્યકિઞ્ચનઃ ।
માયાવત્ નિર્મિતવચ્ચાપિ પ્રાકૃતાનામક્ષિમોહનઃ ॥
શલ્યવદ્ગણ્ડવચ્ચાપિ સપત્નો ઽમિત્રહારકઃ ।
દુઃખં શૂન્યો નિરાત્મા ચ જાતિવ્યયવિનાશનઃ ॥
ઇતિ ।
(પૃ) સર્વસ્યાપિ નાસ્તિ યત્કિઞ્ચન ચિત્તમ્ । કસ્માત્ કેષાઞ્ચિન્મિથ્યાદૃષ્ટિરિત્યુચ્યતે કેષાઞ્ચિત્પરમાર્થદૃષ્ટિરિતિ । (ઉ) યસ્ય પુરુષસ્ય શૂન્યતાતત્ત્વજ્ઞાનં નોત્પન્નં તસ્યાસ્ત્યાત્મેતિ મતિર્ભવતિ । અતો નાસ્ત્યાત્મેતિ શ્રુત્વૈવ સન્ત્રાસમુત્પાદયતિ । યથાહ ભગવાન્- યે બાલાઃ પૃથગ્જનાઃ શૂન્યો નાસ્ત્યાત્મા, ન પુનઃ કરોતિ ઇતિ શ્રુતવન્તઃ તે મહાભીતા ભવન્તિ । ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે અપ્રતિલબ્ધશૂન્યતાજ્ઞાનઃ અસ્ત્યાત્મેતિ મત્યા નિર્વાણાદ્બિભેતિ । તદા મિથ્યાદૃષ્ટિર્ભવતિ । પ્રતિલબ્ધશુન્યતાજ્ઞાનસ્તુ નાસ્તિ મૂલત આગતિરિતિ પ્રજાનાતિ । તદા નાસ્તિ કિઞ્ચન ભયમિતિ । અપ્રતિલબ્ધશૂન્યતાતત્ત્વો નાસ્તિ કિઞ્ચનેતિદૃ ષ્ટ્યા દુર્ગતૌ પતતિ યદુતોચ્છેદદૃષ્ટિ[રૂપ]મિથ્યાદૃષ્ટિઃ । યો ઽયં લોકસત્યતો ઽસ્ત્યાત્મેતિ પ્રજ્ઞાય અસ્તિ કર્મફલમિતિ શ્રદ્દધાનઃ પશ્ચાત્ સંસ્કારા અનિત્યા ઉત્પત્તિનિરોધલક્ષણા ઇતિ ભાવયિત્વા નિરોધં સાક્ષાત્કરોતિ । [તસ્ય] આત્મબુદ્ધ્યભાવે કામચિત્તં નિરુધ્યતે । સ યદિ નાસ્તિ કિઞ્ચનેતિ વચનં શૃણોતિ । તદા નાસ્તિ કશ્ચન દોષઃ । અત ઉચ્યતે લોકસત્યમ્ ।
કેચિત્તીર્થિકા અપવદન્તિ શ્રમણો ગૌતમઃ પરમાર્થત આત્માનં દૂષયતીતિ । અતો ભગવાનાહ- લોકસત્યતો વદામિ અસ્તિ સત્ત્વ ઇતિ । સમ્યગ્દૃષ્ટિં પ્રકાશયન્ વદામિ સન્તિ સત્ત્વાઃ સન્ધાવન્તઃ સંસરન્ત ઇતિ । ઇયં સમ્યગ્દૃષ્ટિરિતિ વદામિ । પૃથગ્જન મિથ્યામનસ્કારાન્નિઃસત્ત્વે વસ્તુસદિતિ વચનં, તન્મિથ્યામનસ્કારસ્ય દૂષણમ્ । ન સત્ત્વસ્ય દૂષણમ્ । યથા ઘટાદયઃ પ્રજ્ઞપ્ત્યોચ્યન્તે । તત્ર ન રૂપાદયો ઘટાઃ । ન રૂપાદિવ્યતિરિક્તો ઘટઃ । એવં ન રૂપાદયઃ સ્કન્ધાઃ સત્ત્વઃ । નાપિ રૂપાદિવ્યતિરિક્તઃ સત્ત્વઃ । યથા રૂપાદીનુપાદાય પ્રજ્ઞપ્તિમતિક્રામતિ । એવં નિરોધલક્ષણેન રૂપાદીનતિક્રામતિ । દૃષ્ટાન્તેનાર્થઃ સુવિભજ્યતે । યથા ચિત્રિતઃ પ્રદીપઃ પ્રદીપ ઇત્યુક્તો ઽપિ ન પ્રદિપવૃત્તિકો ભવતિ । એવં ઘટો ઽસ્તીતિ કથિતો ઽપિ ન વસ્તુસન્ ભવતિ । સન્તિ પઞ્ચસ્કન્ધા ઇત્યુક્તા અપિ ન પરમાર્થાઃ ॥
પ્રજ્ઞપ્તિસ્થાપનવર્ગ એકચત્વારિંશદુત્તરશતતમઃ ।
142 પ્રજ્ઞપ્તિલક્ષણવર્ગઃ
(પૃ) કથં ઘટાદયઃ પ્રજ્ઞપ્તિતઃ સન્તિ ન વસ્તુતઃ । (ઉ) (1) પ્રજ્ઞપ્તૌ નિમિત્તપ્રદર્શનમસ્તિ ન પરમાર્થે । યથા વદન્તિ ઇદં રૂપં ઇદં ઘટરૂપમિતિ । ન વક્તું શક્યત [ઇદં] રૂપરૂપમિતિ । નાપિ વક્તું શક્યત ઇદં વેદનાદિરૂપમિતિ । (2) પ્રદીપો રૂપસહગમાત્ પ્રજ્વલતીતિ [વદન્તિ] સ્પર્શસહગમાત્પ્રદહતીતિ । પરમાર્થધર્મસ્તુ નૈવં દૃશ્યતે । કસ્માત્ । વિજ્ઞાનં નાન્યસહગમાદ્વિજાનાતીતિ । વેદનાપિ નાન્યસહગમાદ્વેદયત ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે સહભાવઃ પ્રજ્ઞપ્તિસન્નિતિ । (3) અન્યધર્મમુપાદાય પ્રજ્ઞપ્તિસન્ સિધ્યતિ । યથા રૂપાદીનુપાદાય ઘટઃ । પરમાર્થધર્મસ્તુ નાન્યધર્મમુપાદાય સિધ્યતિ । કસ્માત્ । યથા વેદના નાન્યધર્મમુપાદાય સિધ્યતિ । (4) પ્રજ્ઞપ્તિશ્ચ નાનાધર્મવતી । યથા પ્રદીપઃ પ્રકાશતે પ્રદહતિ ચ । નૈવં દૃશ્યતે પરમાર્થધર્મઃ । કસ્માત્ । યથા વેદના ન વેદયતે વિજાનાતિ ચ । (5) રથશબ્દો રથાઙ્ગાદિષુ ભવતિ । રૂપાદિશબ્દસ્તુ ન પદાર્થે વર્તત । ઇત્યેવં વિભાગઃ । રથાઙ્ગાદયો રથસાધનાઃ પ્રત્યયાઃ । ન તત્રાસ્તિ રથશબ્દઃ । તથા ચ રથકારણે નાસ્તિ રથધર્મઃ । તદુપાદાય તુ રથઃ સિધ્યતિ । અતો જ્ઞાયતે રથઃ પ્રજ્ઞપ્તિરિતિ । (6) રૂપાદિશબ્દેનોક્તા રૂપાદયો લભ્યન્તે । ઘટાદિશબ્દેનોક્તા ઘટાદયસ્તુ ન લભ્યન્તે । અતો જ્ઞાયતે ઘટાદયઃ પ્રજ્ઞપ્તય ઇતિ । (7) પ્રજ્ઞપ્તૌ ચિત્તં વિક્ષિપતિ, ન સમાદધાતિ । યથા કશ્ચિદશ્વં દૃષ્ટ્વા વદતિ- અશ્વં પશ્યામીતિ । કશ્ચિદશ્વકાયં પશ્યામીતિ । કશ્ચિચ્ચર્મ પશ્યામીતિ । કશ્ચિદ્રોમાણિ વા પશ્યામીતિ । કશ્ચિદ્વદતિ વીણાશબ્દં શૃણોમીતિ । કશ્ચિત્ તન્ત્રીનાદં શૃણોમીતિ । કશ્ચિદ્વદતિ કુસુમં જિઘ્રામીતિ । કશ્ચિત્કુસુમગન્ધં જિઘ્રામીતિ । કશ્ચિદ્વદતિ સુરાં પિબામીતિ । કશ્ચિત્સુરારસં પિબામીતિ । કશ્ચિદ્વદતિ પુરુષં સ્પૃશામીતિ, કશ્ચિત્ પુરુષકાયં સ્પૃશામીતિ, કશ્ચિત્ પુરુષભુજં સ્પૃશામિતિ, કશ્ચિત્ પુરુષહસ્તં સ્પૃશામીતિ, કશ્ચિત્ પુરુષસ્યાઙ્ગુલિં સ્પૃશામીતિ, કશ્ચિત્ પુરુષસ્યાઙ્ગુલિપર્વ સ્પૃશામિતિ । મનોવિજ્ઞાનમપિ સત્ત્વાદૌ વિક્ષિપતિ યદુત કાયઃ સત્ત્વઃ ચિત્તં સત્ત્વ ઇતિ । એવં રૂપાદય એવ ઘટ અથવા રૂપાદિવ્યતિરિક્તો ઘટ ઇત્યાદિ । પરમાર્થવચને તુ ચિત્તં સમાદધાતિ ન વિક્ષિપતિ । રૂપં પશ્યામીતિ [વત્] શબ્દમપિ પશ્યામીતિ ન વક્તું શક્યતે ।
(8) જ્ઞેયાદૌ [સર્વ]મવ્યપદેશ્યમપિ અસ્તીત્યુચ્યતે । [યત્ વ્યપદિશ્યતે] ઇયં પ્રજ્ઞપ્તિઃ યથા ઘટાદયઃ । અતો જ્ઞાયતે ઘટાદયઃ પ્રજ્ઞપ્તિસન્ત ઇતિ । કસ્માત્ । રૂપાદયો ધર્મા જ્ઞેયાદાવનભિધેયા ઇતિ ન વ્યપદિશ્યન્તે । યથા રૂપાદયઃ સ્વલક્ષણેન વ્યવદેશ્યાઃ । ન ઘટાદયઃ સ્વલક્ષણેન વ્યપદિશ્યન્તે । અત ઇમે પ્રજ્ઞપ્તિસન્ત ઇતિ જ્ઞાયતે । (9) કેચિત્ અસ્તીતિ પ્રજ્ઞપ્તિલક્ષણં વદન્તિ । ઇદં લક્ષણમન્યત્ર વર્તતે ન પ્રજ્ઞપ્તૌ । યથોક્તં સૂત્રે- કર્મ વિદુષો ઽવિદુષશ્ચ લક્ષણમિતિ । યઃ કાયવાઙ્મનોભિઃ કુશલં કરોતિ સ વિદ્વાન્ । યઃ કાયવાઙ્મનોભિરકુશલં કર્મ કરોતિ સો ઽવિદ્વાન્ । કાયવાક્કર્મ ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય તિષ્ઠતિ । માનસં કર્મ ચિત્તમાશ્રયતે । ઇમાનિ ત્રીણિ કથં વિદુષો ઽવિદુષશ્ચ લક્ષણમ્ । અતો જ્ઞાયતે નાસ્તિ પ્રજ્ઞપ્તેઃ સ્વલક્ષણમ્ । (10) પ્રજ્ઞપ્તિલક્ષણમન્યત્ર વર્તમાનમપિ ન પુનરેકમ્ । યથોક્તમ્- શલ્યવિદ્ધ ઇવ રૂપ્યતે ઇતિ । રૂપ્યત ઇતિ રૂપલક્ષણમ્ । વેદયત ઇતિ વેદનાલક્ષણે પુરુષ ઉચ્યતે । યથાહ ભગવાન્- વિદ્વાન્ મૂઢશ્ચ સર્વઃ સુખં દુઃખં વેદયતે । વિદ્વાન્ સુખે દુઃખે ન કામમુત્પાદયતિ । બહ્વાદિનિમિત્તોદ્ગ્રહણં સંજ્ઞાલક્ષણમિત્યપિ પુરુષ એવોચ્યતે । યથાહ- પ્રભામહં પશ્યામિ રૂપમહં પશ્યામીતિ । [સંસ્કૃત]મભિસંસ્કરોતીતિ સંસ્કારલક્ષણે ઽપિ પુરુષ એવોચ્યતે । યથાહ- અયં પુરુષપુદ્ગલઃ પુણ્યોપગં સંસ્કારમભિસંસ્કરોતિ । અપુણ્યોપગં સંસ્કારમભિસંસ્કરોતિ । આનેઞ્જ્યોપગં સંસ્કારમભિસંસ્કરોતીતિ । વિજાનાતીતિ વિજ્ઞાનલક્ષણે ઽપિ પુરુષ એવોચ્યતે । યથાહ- [ક્ષિપ્રં] ધર્મં વિજાનાતિ વિજ્ઞો જિહ્વા સૂપરસં યથા । ઇતિ । અતો યદન્યત્રગતમુક્તમપિ બહુલક્ષણમુચ્યતે । ઇદં પ્રજ્ઞપ્તિલક્ષણમ્ । રૂપાદિ[સ્વ]લક્ષણં નાન્યત્રગતં નાપિ બહુલક્ષણમ્ ।

(11) યો ધર્મઃ સર્વેષામનુશયકરઃ સ પ્રજ્ઞપ્તિસન્ । પરમાર્થધર્મસ્તુ નાનુશયકરઃ । અનુશયા હિ પુરુષં કુર્વન્તિ । (12) પ્રજ્ઞપ્તૌ ચ ન જ્ઞાનોત્પાદો ભવતિ । પુરોવર્તિરૂપાદિષુ જ્ઞાનોત્પાદો ભવતિ । તદુત્તરં મનોવિજ્ઞાનેન વિકલ્પયતિ ઘટમહં પશ્યામીત્યાદિ । ઘટસ્ય જ્ઞાનમવશ્યં રૂપાદ્યપેક્ષમ્ । કસ્માત્ । રૂપરસગન્ધસ્પર્શાનુપાદાય હિ અયં ઘટ ઇતિ વ્યવહારઃ । પરમાર્થજ્ઞાનન્તુ ન યત્કિઞ્ચિદપેક્ષ્ય ભવતિ ।
(13) પ્રજ્ઞપ્તૌ ચ ભવતિ સંશયઃ યથા સ્થાણુર્વા પુરુષો વા ઇતિ । રૂપાદિષુ તુ ન સંશયો ભવતિ રૂપં વા કિં વા શબ્દ ઇતિ । (પૃ) રૂપાદાવપિ સંશયો ભવતિ કિમસ્તિ રૂપં કિં વા નાસ્તિ રૂપમિતિ । (ઉ) નેદં યુક્તમ્ । રૂપં પશ્યન્ નૈવ સંશેતે અયં શબ્દ ઇતિ । અન્યસ્માત્ કારણાત્ સંશયો ભવતિ કિમસ્તિ રૂપં કિં વા નાસ્તિ રૂપમિતિ । યથા રૂપં શૂન્યમિતિ શ્રુત્વા પુના રૂપં પશ્યન્ સંશેતે કિમસ્તિ કિં વા નાસ્તીતિ । નિરોધસત્યં પશ્યતો ઽયં સંશયઃ પ્રહીયતે । (પૃ) નિરોધસત્યે ઽપિ સંશયો ભવતિ કિમસ્તિ નિરોધઃ કિં વા નાસ્તિ નિરોધ ઇતિ । (ઉ) અભિનિવિષ્ટેષુ સંશયો ભવતિ ન તુ નિરોધસત્યે । અસ્તિ નિરોધ ઇતિ મતં નાસ્તિ નિરોધ ઇતિ મતઞ્ચ યઃ શૃણોતિ તસ્ય ભવતિ સંશયઃ કિમસ્તિ કિં વા નાસ્તીતિ । સ તદા ન નિરોધસત્યં પશ્યતિ । કસ્માત્ । નિરોધસત્યં પશ્યતો ન પુનઃ સંશયો ભવતિ । અતો જ્ઞાયતે સંશયોત્પાદસ્થલે પ્રજ્ઞપ્તિરસ્તિ ।
(14) એકસ્મિન્ વસ્તુનિ બહુવિજ્ઞપ્ત્યુત્પત્તિલાભે પ્રજ્ઞપ્તિરસ્તિ । યથા ઘટાદૌ । પરમાર્થધર્મે તુ ન તથા । કસ્માત્ । રૂપાદૌ ન ભવન્તિ શ્રોત્રાદિવિજ્ઞપ્તયઃ । (15) બહ્વાયતનસઙ્ગૃહીતં પ્રજ્ઞપ્તિસત્ । યથા ઘટાદયઃ । અતઃ કેચિદ્વદન્તિ પ્રજ્ઞપ્તિસત્ ચતુર્મહાભૂતસઙ્ગૃહીતમ્ । પરમાર્થધર્મસ્તુ ન બહ્વાયતનસઙ્ગ્રહં લભતે । (16) યત્ નિઃસ્વભાવં સત્ ક્રિયાસમર્થં ભવતિ । ઇદં પ્રજ્ઞપ્તિસત્ । યથા પુરુષઃ કરોતીતિ । પુરુષસ્વભાવઃ કર્મસ્વભાવશ્ચ ન પરમાર્થ ઉપલભ્યતે । સ્નેહદ્વેષાદિવિકલ્પો યઃ કશ્ચન સ સર્વઃ પ્રજ્ઞપ્તિસન્ । ન પરમાર્થસન્ । કસ્માત્ । રૂપાદિધર્માણાં સાક્ષાદ્દર્શને ન સ્નેહદ્વેષાદિસંજ્ઞોત્પદ્યતે । (17) ગમ્યતે આગમ્યત ઇત્યાદિ, ઉચ્છિદ્યતે વિનશ્યતિ ઇત્યાદિ, દાહ્યતે ( સ્સ્સ્_361 ) પ્રદાહ્યતે ઇત્યાદિ યા કાચન ક્રિયા સર્વા સા પ્રજ્ઞપ્તિસતી । ન પરમાર્થસતી । કસ્માત્ । પરમાર્થધર્માસ્યાદાહ્યત્વાત્ । અવિનાશ્યત્વાત્ । પુણ્યપાપાદિકર્મ સર્વં પ્રજ્ઞપ્તિસત્ । કસ્માત્ । પ્રાણાતિપાતાદિ પાપં પ્રાણાતિપાતવિરત્યાદિ પુણ્યં સર્વં ન પરમાર્થસત્ । (18) પ્રજ્ઞપ્તિસદાપેક્ષિકમ્- યથા ઇદં, તત્, ગુરુ લઘુ, દીર્ઘં હ્રસ્વં, મહદલ્પં, આચાર્યઃ અન્તેવાસી, પિતા પુત્રઃ આર્ય અનાર્ય ઇત્યાદિ । પરમાર્થસ્તુ નાપેક્ષિકઃ । કસ્માત્ । રૂપં નાન્યપદાર્થમપેક્ષ્ય શબ્દાદીન્ સાધયતીતિ । ન શૂન્યતયા પ્રજ્ઞપ્તિખણ્ડનં પ્રજ્ઞપ્તિસત્ । યથા વૃક્ષાન્ નિશ્રિત્ય વનં ખણ્ડ્યતે । મૂલકાણ્ડં નિશ્રિત્ય વૃક્ષઃ ખણ્ડયતે । રૂપાદિ નિશ્રિત્ય મૂલકાણ્ડં ખણ્ડ્યતે । તથા શૂન્યતયા યત્ ખણ્ડનં તત્તુ પરમાર્થસત્ । યથા રૂપાદિ શૂન્યતયા ખણ્ડ્યતે ।
(19) શૂન્યતાચાર્યાયતનાનુવર્તનં પ્રજ્ઞપ્તિસત્ । નૈરાત્મ્યચર્યાયતનાનુવર્તનન્તુ પરમાર્થસત્ । (20) સન્તિ ચત્વારો વાદાઃ- એકત્વં, નાનાત્વં, અનિર્વચનીયત્વં, અભાવ ઇતિ । એતે ચત્વારો વાદાઃ સાવદ્યાઃ । અતો જ્ઞાયતે ઘટાદયઃ પ્રજ્ઞપ્તિસન્ત ઇતિ ।
એકત્વમ્- રૂપરસગન્ધસ્પર્શા એવ ઘટ ઇતિ । નાનાત્વમ્ રૂપાદીન્ વિહાયાન્યો ઽસ્તિ ઘટ ઇતિ । અનિર્વચનીયત્વમ્- રૂપાદય એવ વા ઘટઃ કિં વા તદ્વયતિરિક્તો ઘટ ઇતિ ન નિર્વક્તું શક્યતે । અભાવઃ- નાસ્ત્યયં ઘટ ઇતિ । ઇમે ચત્વારો વાદા અયુક્તાઃ । અતો જ્ઞાયતે ઘટઃ પ્રજ્ઞપ્તિરિતિ ।
પ્રજ્ઞપ્તિલક્ષણવર્ગો દ્વિચત્વારિંશદુત્તરશતતમઃ ।
143 એકત્વખણ્ડનવર્ગઃ
(પૃ) એષામેકત્વાદીનાં ચતુર્ણાં વાદાનાં કે દોષાઃ । (ઉ) એકત્વવાદે દોષો યદુત રૂપાદીનાં ધર્માણાં લક્ષણં પ્રત્યેકં વિભક્તમ્ । યદિ ઘટ એકઃ, તદા ન સમ્ભવતિ । રૂપાદીનિ નૈકૈકં પૃથિવીધાતુરિત્યુચ્યન્તે । તત્સમવાયઃ કથં પૃથિવી ભવેત્ । કસ્માત્ । યદ્યેકૈકો ઽશ્વો ન ગૌર્ભવતિ । તત્સમવાયઃ કથં ગૌર્ભવેત્ । (પૃ) યથા એકૈકં તિલં ન કલાપં સાધયતિ । તત્સમવાયસ્તુ સાધયતિ । એવં રૂપાદીન્યેકૈકં ન પૃથિવીં સાધયન્તિ । તત્સમવાયસ્તુ સાધયતિ । (ઉ) ન યુજ્યતે । કસ્માત્ । તિલકલાપઃ પ્રજ્ઞપ્તિસન્ । એકત્વાદિ તુ પરમાર્થધર્મે વિચાર્યતે । ઇતિ કથં દૃષ્ટાન્તઃ સ્યાત્ ।
રૂપરસગન્ધસ્પર્શાશ્ચત્વારો ધર્માઃ । પૃથિવી તુ એકધર્મઃ । ન ચત્વાર એકઃ સ્યાત્ । યદિ ચત્વાર એકઃ । એકો ઽપિ ચત્વારઃ સ્યાત્ । તત્તુ ન સમ્ભવતિ । અતો જ્ઞાયતે રૂપાદય એવ ન પૃથિવીતિ । લૌકિકા વદન્તિ- પૃથિવીરૂપં પૃથિવીગન્ધઃ પૃથિવીરસઃ પૃથિવીસ્પર્શં ઇતિ । ન પશ્યામો રૂપરૂપમિતિ વદન્તં યં કઞ્ચન । અન્યધર્મલક્ષણેનાવશ્યં પ્રદર્શ્યતે- યથા અમુકસ્ય પુરુષસ્ય કુટીતિ । (પૃ) ઇદં નાન્યધર્મલક્ષણેન પ્રદર્શનં, સ્વધર્મેણૈવ સ્વાત્મપ્રદર્શનમ્ । યથા શિલાપુરુષસ્ય હસ્તપાદમિતિ । કસ્માત્ । ન હિ હસ્તપાદવ્યતિરિક્તઃ શિલાપુરુષો ઽસ્તિ । એવં રૂપાદિવ્યતિરિક્તા પૃથિવી યદ્યપિ નાસ્તિ । તથાપિ સ્વાત્મરૂપેણૈવ સ્વાત્મપ્રદર્શનં [ઇતિ વદતઃ] કો દોષઃ । (ઉ) યદ્યુચ્યતે પૃથિવી રૂપાદિના સ્વાત્માનમેવ પ્રદર્શયતીતિ નાયં ન્યાયો ભવતિ । શીલાપુરુષદૃષ્ટાન્તો યદ્યપિ ભવતોક્તઃ । સ દૃષ્ટાન્તસ્તુ ન યુક્તઃ । કસ્માત્ । શિલાપુરુષસ્ય હસ્ત ઇતિ પ્રદર્શને તદન્યઃ કાયઃ શિલાપુરુષ ઇતિ સ્યાત્ । શૂન્યતાયામપિ ચ અસ્તીત્યભિધીયતે । યથા વદન્તિ શિલાપુરુષસ્ય કાય ઇતિ । તસ્મિન્ સમયે શિલાપુરુષ એવ ન પુનસ્તદન્યો ઽસ્તીત્યુચ્યતે । યથા ભગવાનાહ- સન્ત્યસ્મિન્ કાયે કેશા રોમાણિ રક્તં માંસં ઇત્યાદિ । તાનિ કેશાદીનિ વિહાય નાસ્ત્યન્યઃ કાયઃ । કેશાદીનાં નિશ્રયસ્થાનમિદં પૃથગસદપિ [અસ્તીતિ] અભિધીયતે । અતો જ્ઞાયતે શિલાપુરુષ ઇતિ વચનમપિ મૃષાવચનમ્, ઇતિ । યદિ શિલાપુરુષદૃષ્ટાન્તેન પૃથિવીં સાધયસિ । તથાપિ નાસ્તિ પૃથિવી । ભવતાં સૂત્રે ઉક્તં- રૂપરસગન્ધસ્પર્શવતી પૃથિવીતિ । ઇયં પૃથિવ્યેવ નાસ્તિ કાયવત્ । અતો જ્ઞાયતે રૂપરસગન્ધસ્પર્શા એવ, નૈવાસ્તીયં પૃથિવીતિ ।
ગુણાનાઞ્ચ ન લક્ષણં પ્રદર્શયિતું શક્યતે । રૂપં ગન્ધવદિતિ ન વક્તું શક્યતે । રૂપરસગન્ધસ્પર્શવતી પૃથિવી ઇતિ તુ વક્તું શક્યતે । અતો નૈકત્વમિતિ । રૂપાદિબુદ્ધિઃ પૃથિવીબુદ્ધિશ્ચ પૃથક્ । અતો જ્ઞાયતે રૂપાદીનિ ન પૃથિવીતિ । અન્યદ્રૂપાદીનાં નામ અન્યત્ પૃથિવ્યા નામ । (પૃ) બુદ્ધિભેદો નામભેદશ્ચ સર્વઃ સંયોગે ભેદવાન્ । (ઉ) યદિ બુદ્ધિર્નામસંયોગમાત્રેણાસ્તિ । [તદા] સંયોગો નામમાત્રં ભવેત્ । તથા ચ પૃથિવી નામમાત્રમસ્તિ । ઇતિ નાસ્ત્યેકત્વવાદઃ ।

પૃથિવી સ સર્વેન્દ્રિયજ્ઞેયા ભવતિ । કેનેદં જ્ઞાયતે । પુરુષ એવં ચિન્તયતિ- પૃથિવીં પશ્યામિ, પૃથિવીં રસયામિ, પૃથિવીં સ્પૃશામિ ઇતિ । યદિ રૂપરસગન્ધસ્પર્શાઃ પૃથિવી । ન ( સ્સ્સ્_363 ) સ્યાત્ રૂપમાત્રે પૃથિવીં પશ્યામીતિ પૃથિવીસંજ્ઞા । ગન્ધાદાવપ્યેવમ્ । વસ્તુતસ્તુ ન રૂપમાત્રે પૃથિવી જ્ઞાયતે । અતો જ્ઞાયતે ન રૂપાદીન્યેવ પૃથિવીતિ । પ્રજ્ઞપ્તિસંજ્ઞાકારણે એકસ્મિન્નવયવે ચ પ્રજ્ઞપ્તિસંજ્ઞાભિધીયતે । યથા કશ્ચિદ્ વૃક્ષશાખાં છિન્દન્ વદતિ- વૃક્ષં છિન્દામિ, વનં છિન્દામીતિ ચ । ગુણાનાં સીમાનિ દ્રવ્યાણિ અન્યાનિ । તત્ર યદ્યસ્તિ કારણમ્ । નાનેન સિધ્યતિ એકત્વવાદઃ ।
સાંખ્યાઃ પુનરાહુઃ- પઞ્ચ ગુણાઃ પૃથિવીતિ । તદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ । યથા પૂર્વમુક્તં- શબ્દો રૂપાદિવ્યતિરિક્તઃ ક્ષણિકઃ સન્તાનપ્રવૃત્તઃ । ન ચતુર્મહાભૂતસાધનહેતુરિતિ । અતો જ્ઞાયતે ન સર્વાણિ ભૌતિકાનિ શબ્દવન્તીતિ ॥
એકત્વખણ્ડનવર્ગસ્ત્રિચત્વારિંશદુત્તરશતતમઃ ।
144 નાનાત્વખણ્ડનવર્ગઃ
(પૃ) નાનાત્વવાદે કે દોષાઃ । (ઉ) રૂપાદીન્ વિહાય નાસ્તિ પૃથિવી । કસ્માત્ । કેન તત્ જ્ઞાયતે । ન હિ રૂપરસગન્ધસ્પર્શાન્ વિહાય પૃથિવીબુદ્ધિરુત્પદ્યતે । રૂપાદિધર્મેષ્વેવોત્પદ્યતે । કસ્માત્ । યથા અન્યત્ રૂપં અન્યે શબ્દાદયઃ । ન ચ શબ્દાદીનપેક્ષ્ય રૂપબુદ્ધિરુત્પદ્યતે । યદિ રૂપાદિવ્યતિરિક્તા પૃથિવી । રૂપાદીન્યનપેક્ષ્યાપિ પૃથિવીબુદ્ધિઃ સ્યાત્ । ન વસ્તુતસ્તાન્યનપેક્ષ્ય ભવતિ । અતો નાસ્તિ પૃથિવી પૃથક્ । (પૃ) નાન્યધર્મમનપેક્ષ્ય ભવતિ । અવશ્યં રૂપલક્ષણમપેક્ષ્ય રૂપબુદ્ધિર્ભવતિ । (ઉ) સામાન્યલક્ષણખણ્ડનવર્ગે વક્ષ્યતે । ન રૂપવ્યતિરિક્તં રૂપલક્ષણં પૃથગસ્તીતિ । અતો ન યુજ્યતે ।
પૃથિવ્યાદિપૃથગ્ધર્મસ્ય નેન્દ્રિયં જ્ઞાપકમ્ । અતો જ્ઞાયતે ન પૃથક્ સન્તિ પૃથિવ્યાદયો ધર્મા ઇતિ । (પૃ) પૃથિવ્યાદયો દ્વીન્દ્રિયગ્રાહ્યા યદુત કાયેન્દ્રિયગ્રાહ્યાશ્ચક્ષુરિન્દ્રિયગ્રાહ્યાઃ । કેન તત્ જ્ઞાયતે । ચક્ષુષા દૃષ્ટ્વા જાનીમો ઽયં ઘટ ઇતિ । કાયેન્દ્રિયેણ સ્પૃષ્ટ્વાપિ જાનીમઃ અયં ઘટ ઇતિ । અતો નેન્દ્રિયગ્રાહ્યા ઇતિ ભવતો વચનમયુક્તમ્ । (ઉ) તથા ચેત્ ઘટો ઽયમિન્દ્રિયચતુષ્ટયગ્રાહ્યઃ સ્યાત્ । ઘ્રાણેનાપિ મૃત જિઘ્ર્યતે । રસનયાપિ મૃત્ રસ્યતે । (પૃ) ઘ્રાણરસનાભ્યાં ન ગૃહ્ણાતિ ઘટમ્ । કસ્માત્ । ન હ્યન્ધકારે વિવેચયતિ ઘટો વા જિઘ્રયતે કપાલં વા । ઘટો વા રસ્યતે કપાલં વા ઇતિ । (ઉ) યદ્યપિ ન વિવેચયતિ કિં ઘટ ઉત કપાલમિતિ । તથાપિ મૃદિ જ્ઞાનં ભવતિ મૃદં ( સ્સ્સ્_364 ) જિઘ્રામિ, મૃદં રસયામીતિ । યદિ ઘટ ઉદ્ગતમુખં ખન્યતે । તદા દૃષ્ટ્વા સ્પૃષ્ટ્વા વા ન નિર્ધારયતિ કિમયં ઘટ શરાવઃ કિં વા ઘતશકલમિતિ । અતો જ્ઞાયતે ચક્ષુરિન્દ્રિયં કાયેન્દ્રિયઞ્ચ ન ઘટં ગૃહ્ણીયાત્ ઇતિ । અન્ધકારે ઘટબુદ્ધિરુત્પન્નાપિ ન વિવેચયતિ સુવર્ણઘટો રજતઘટો વા ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે ચક્ષુરિન્દ્રિયં કાયેન્દ્રિયમપિ ન ઘટં ગૃહ્ણીયાત્ । ઘ્રાણેન્દ્રિયં જિહ્વેન્દ્રિયં પુષ્પફલક્ષીરસુરાદીન્ ધર્માન્ ગૃહ્ણાતિ । ચક્ષુરિન્દ્રિયં કાયેન્દ્રિયન્તુ ન ગૃહ્ણાતિ । યથા [ચક્ષુઃ] પુષ્પાદિ પશ્યતિ ન વિવિચ્ય જાનાતિ ગન્ધઃ સુરભિરસુરભિર્વા રસો મધુરો ઽમધુરો વા ઇત્યાદિ । અતો યદિ મતં ચક્ષુઃકાયેન્દ્રિયાભ્યાં જાનીમો દ્રવ્યં ન ઘ્રાણજિહ્વાભ્યામિતિ । નેદં સમ્ભવતિ । યથા ઘ્રાણજિહ્વે દ્રવ્યં પૃથક્કૃત્ય ન વિકલ્પયતઃ । તથા ચક્ષુઃકાયેન્દ્રિયે અપિ દ્રવ્યમપૃથગ્ભૂતમપિ ન વિકલ્પયતઃ ।
પઞ્ચેન્દ્રિયેષુ પ્રજ્ઞપ્તિગ્રાહકં જ્ઞાનં નાસ્તિ । અતો જ્ઞાયતે પ્રજ્ઞપ્તિર્ન ચક્ષુઃકાયઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયૈર્લભ્યતે । ષષ્ઠસ્ય ત્વસ્તિ પ્રજ્ઞપ્તિજ્ઞાપકં જ્ઞાનમ્ । કસ્માત્ । મનોવિજ્ઞાનસ્ય સર્વધર્માલમ્બનત્વાત્ । ચક્ષુર્યદિ રૂપં પશ્યતિ અરુપઞ્ચ પશ્યતિ । તદા શબ્દાદીનમપિ પશ્યેત્ । તથા ચેત્ શ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણિ નાવશ્યકાનિ સ્યુઃ । ન તુ સમ્ભવતિ । અતશ્ચક્ષુઃકાયેન્દ્રિયાભ્યાં ન દ્રવ્યં ગૃહ્યતે । (પૃ) રૂપેણ દ્રવ્યોપલબ્ધૌ ચક્ષુઃ પશ્યતિ । ન તુ સર્વો રૂપાત્પૃથગ્ભૂતો ધર્મો દૃશ્યઃ । (ઉ) રૂપેણ ઘટોપલબ્ધિરિતીદં ન યુજ્યતે । કસ્માત્ । કઃ કરોતિ ઘટરૂપમ્ । સંયોગમાત્રમિદમ્ । અતો ન રૂપેણ ઘટોપલબ્ધિઃ । યદિ ચ દૃશ્યધર્મેણ તદન્યધર્મ ઉપલભ્ય દૃશ્યો ભવતિ । ઘટાદિનાદૃશ્યધર્મેણ રુપોલબ્ધિરિતિ રૂપમપિ અદૃશ્યં સ્યાત્ । ઘટો ઽપિ દ્વિવિધઃ સ્યાત્ દૃશ્યો ઽદૃશ્ય ઇતિ । દૃશ્યધર્મસ્યાદૃશ્યોપલબ્ધ્યર્થત્વાત્ । યદ્યવશ્યં રૂપાદિધર્મસ્યોપલબ્ધત્વાત્ ચક્ષુરાદીન્દ્રયગ્રાહ્યમિતિ । [તદા] રૂપલક્ષણં ચક્ષુરિન્દ્રિયગ્રાહ્યમિતિ ન સ્યાત્ । કસ્માત્ । ભવતાં સૂત્રે રૂપમુપાદાય (=રૂપહેતુકં) ઇન્દ્રિયેણ રૂપં દૃશ્યમિતીદં રૂપલક્ષણં પુનરલક્ષણં ભવતિ । તથા તુ રૂપલક્ષણમદૃશ્યમિતિ સ્યાત્ । અતો ન યુજ્યતે ।
યદિ રૂપોપલબ્ધ્યા દૃશ્યમિતિ । [તર્હિ] સર્વાણીન્દ્રિયાણિ દ્રવ્યં જાનીયુઃ । શ્રોત્રેન્દ્રિયમપિ આકાશં જાનીયાત્ શબ્દોપલમ્ભાત્ । કાયેન્દ્રિયેણ વાયું જાનીયાત્ સ્પર્શોપલમ્ભાત્ । ( સ્સ્સ્_365 ) ભવતાં મતે તુ ન યુજ્યતે । અતો નેદં ધર્મમુપલમ્ભયતિ । (પૃ) અન્યે ધર્મા નોપલબ્ધિકરાઃ । રૂપમાત્રમુપલબ્ધિકરમ્ । (ઉ) મૈવમ્ । ન તત્રાસ્તિ વિનિગમના રૂપમાત્રમુપલબ્ધિકરં નાન્યે ધર્મા ઇતિ । યથા ભવાનાહ મહત્યનેકદ્રવ્યવત્ત્વાત્ રૂપાચ્ચોપલબ્ધિરિતિ । એવં રૂપહેતુકં રૂપમુપલભ્યતે । રૂપલક્ષણોપલમ્ભેન રૂપં તદુત્તરમુપલભ્યમ્ । ન રૂપમાત્રમુપલબ્ધિકરમિતિ । એવમુક્તે [ઽપિ] ન પૂર્વોક્તદોષપરિહારઃ ।
અન્યકાલં રૂપબુદ્ધિરુત્પદ્યતે અન્યકાલઞ્ચ ઘટબુદ્ધિઃ । અતો રૂપાત્ ઘટોપલમ્ભે ક ઉપકારઃ । યથા અન્ધો ઽભ્યસ્તઘટપરિમાણો વિનષ્ટચક્ષુષ્કો ઽપિ સ્પૃષ્ટ્વા ઘટં જાનાતિ । અતો ન રૂપમાત્રં દર્શનસ્ય કારણમ્ । અન્ધઃ કાયેન્દ્રિયેણ ચ વાયું જાનાતિ । અતો ન રૂપમાત્રોપલમ્ભાત્ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે । ભવતાં સૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્- કાયાગતસ્પૃષ્ટઃ સ્પર્શો ન પૃથિવ્યપ્તેજસાંમિતિ જ્ઞાતવ્યમ્- અદૃષ્ટલિઙ્ગો વાયુરિતિ । તદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ । અન્ધ ઇમં વાયું જાનન્નપિ ન જાનાતિ વાયુરયં કિં દૃશ્યઃ કિંવા અદૃશ્ય ઇતિ । પુરુષશ્ચક્ષુષા સંખ્યાપરિમાણાદીન્ ધર્માન્ પશ્યતિ । ન તત્રાસ્તિ રૂપોપલબ્ધિઃ । ગન્ધમાઘ્રાયાપિ અગન્ધધર્મે જ્ઞાનં લભતે । રસં રસયિત્વાપિ અરસધર્મે જ્ઞાનં લભતે । અતો ઽવશ્યં રૂપોલમ્ભેન દ્રવ્યં તદૂર્ધ્વ જ્ઞેયમિતીદમયુક્તમ્ ।
(પૃ) યદિ રૂપોપલમ્ભો દર્શનસ્ય ન કારણમ્ । યે સંખ્યાપરિમાણાદયો ધર્માઃ [તે] અદૃશ્યદ્રવ્યગતાઃ, વાયુશ્ચ દૃશ્યઃ સ્યાત્ । (ઉ) અસ્મન્મતે રૂપં વિહાય નાસ્ત્યન્યો ધર્મો દૃશ્યઃ । અતો જ્ઞાયતે મતે [ઽસ્મિન્] યત્ર રૂપમુત્પન્નમસ્તિ તત્ર ચક્ષુઃ પશ્યતિ । ચક્ષુષા દૃષ્ટરૂપસ્યૈવ ઘટસંજ્ઞા ભવતિ । યસ્મિન્ ધર્મે નાસ્ત્યુત્પન્નં રૂપમ્, તત્ર સચક્ષુષ્કસ્યાપિ નોત્પદ્યતે ઽન્યઘટસંજ્ઞા । અતો રૂપદિ વિહાય પૃથગસ્તિ ઘટ ઇતીદં ન ન્યાય્યમ્ ॥
નાનાત્વખણ્ડનવર્ગશ્ચતુશ્ચત્વારિંશદુત્તરશતતમઃ ।
145 અનિર્વચનીયત્વખણ્ડનવર્ગઃ

(પૃ) અનિર્વચનીયત્વે કે દોષાઃ । પરમાર્થધર્મો નૈકત્વનાનાત્વાભ્યામનિર્વચનીયઃ । કસ્માત્ । ન હેતુદૃષ્ટાન્તૌ સ્તઃ ઇદમનિર્વચનીયમિતિ જ્ઞાપયિતુમ્ । રૂપાદયો ધર્માઃ પરમાર્થસન્તઃ । અતો નાનિર્વચનીયાઃ । ધર્માઃ પ્રત્યેકં સસ્વલક્ષણાઃ । યથા રૂપણલક્ષણં રૂપમ્ । ન નાનાત્વલક્ષણમ્ । કથમુચ્યતે ઽનિર્વચનીયમિતિ । વિજ્ઞાનવિશેષાદ્ધર્મવિશેષઃ । યથા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનેન રૂપં જ્ઞાયતે, ન શબ્દાદિ । અતો ઽસ્ય નાનિર્વચનીયતા । રૂપં રૂપાયતનસઙ્ગૃહીતં ન શબ્દાદિસઙ્ગૃહીતમ્ । યદ્યનિર્વચનીયત્વમિચ્છસિ । ઇદં રૂપમિદં રૂપમિતિ નિર્વચનીયમસ્તિ । રૂપમિદમરૂપમિદમિતિ અનિર્વચનીયમ્ । એવં શબ્દાદયો ઽપિ । ધર્માણાં ક્રમઃ સંખ્યા ચાસ્તિ । યદ્યનિર્વાચ્યાઃ । તદા ધર્મા અસંખ્યાઃ સ્યુઃ । કસ્માત્ । પ્રથમં દ્વિતીયમિતિ લક્ષણભેદસ્યાભાવાત્ । અતો જ્ઞાયતે પરમાર્થતો નાનિર્વાચ્યાઃ ધર્માઃ પ્રજ્ઞપ્તાવેવ એકત્વનાનાત્વસત્વાદુચ્યતે ઽનિર્વાચ્ય ઇતિ ॥
અનિર્વચનીયત્વખણ્ડનવર્ગઃ પઞ્ચચત્વારિંશદુત્તરશતતમઃ ।
146 અભાવખણ્ડનવર્ગઃ
(પૃ) અભાવવાદે કે દોષાઃ । (ઉ) અભાવત્વે ન પુણ્યપાપાદીનાં વિપાકો વિમુક્ત્યાદયઃ સર્વે ધર્માઃ । વિદ્યમાનં નાસ્તીતિ ગ્રહે સ ગ્રહો ઽપિ અભાવઃ સ્યાત્ । વક્તુઃ શ્રોતુશ્ચાભાવાત્ । અસ્તિ નાસ્તીતિ વાદાઃ શ્રદ્ધયોક્તાઃ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનશ્રદ્ધયા વા ભવન્તિ અનુમિતિજ્ઞાનશ્રદ્ધયા વા ભવન્તિ । સૂત્રમ્રન્થાનુસારેણ વા ભવન્તિ । યત્કિઞ્ચન નાસ્તીતિ યત્ વચનં તદેષુ ત્રિષુ ન ભવતિ । સૂત્રં વાનુસરામ ઇતિ ભવતામાશયો [યઃ] નાયં યુજ્યતે । સૂત્રાશયો ઽપિ દુઃસંવાદઃ । કદાચિદસ્તીત્યાહ કદાચિન્નાસ્તીત્યાહ । કથં શ્રદ્ધાં ગૃહ્ણીમઃ । યદ્યનુમાનજ્ઞાનં શ્રદ્દધ્યાત્ । અવશ્યં પ્રત્યક્ષપૂર્વકમનુમિતિજ્ઞાનં ભવેત્ । ઘટાદયો ધર્મા ઇદાનીં પ્રત્યક્ષદૃષ્ટાઃ સન્તિ । જ્ઞાનજનકત્વાત્ । યો જ્ઞાનજનકઃ ધર્મો ઽસ્તિ નાભાવ[રૂપઃ] ।
ઇદાનીં ઘટશરાવાદયઃ સવિશેષા દૃશ્યન્તે । યદિ સર્વે ઽભાવાઃ । કઃ સવિશેષઃ સ્યાત્ । મિથ્યાસંજ્ઞયા સવિશેષા ઇતિ ભવતાં મતમ્ । કસ્માત્ આકાશે ઘટાદીન્ ન વિકલ્પયતિ । મોહાત્પદાર્થબુદ્ધિરુત્પદ્યત ઇતિ ભવતાં મતમ્ । સર્વેષામભાવત્વે મોહો ઽપ્યભાવઃ સ્યાદિતિ કેન પ્રવર્તેત । સર્વે ધર્મા અભાવા ઇતિ ભવત આશયે જ્ઞાનમિદં કિં પ્રતીત્ય ભવતિ । ન હિ જ્ઞાનાન્યભાવપ્રત્યયેનોત્પદ્યન્તે । પદાર્થાન્ જાનાતીતિ જ્ઞાનમ્ । નેદં જ્ઞાનમભાવ ઇતિ વાચ્યમ્ । યદ્યત્યન્તાભાવા ઇતિ । તદા સર્વે જના યથાભિપ્રેતં યત્કિઞ્ચન કુર્યુઃ । કિન્ત્વાર્યા દાનશીલક્ષાન્ત્યાદિકુશલકર્માભિરતા અકુશલધર્મવિવિક્તાશ્ચ ભવન્તિ । અતો જ્ઞાયતે નાભાવા ઇતિ । ઘટાદયો ધર્માઃ પ્રત્યક્ષજ્ઞેયાઃ । ભવાંસ્ત્વાહ- પ્રત્યક્ષં સર્વમભાવરૂપમિતિ । અભાવધર્મકત્વાચ્ચ ન સૂત્રે શ્રદ્દધીત । તથા ચ કેન કારણેનાહ- સર્વમભાવ ઇતિ । અતઃ સર્વમભાવ ઇતીદં [ન] સ્પષ્ટં ભવેત્ । યદિ કારણેન ન પ્રકાશયતિ [તદા] પરગૃહીતં પ્રકૃતિતઃ સિધ્યેત્ । પરવાદસ્ય સિદ્ધત્વાત્ ભવતાં ધર્મો વિનશ્યેત્ । યો ભાવઃ કારણેન સાધ્યઃ ન સો ઽભાવ ઇત્યુચ્યતે ॥
અભાવખણ્ડનવર્ગઃ ષટ્ચત્વારિંશદુત્તરશતતમઃ ।
147 અભાવસ્થાપનવર્ગઃ

અભાવવાદ્યાહ- યદ્યપિ વચસા શૂન્યતાં ખણ્ડયસિ । તથાપિ ધર્માંઃ પરમાર્થતો ઽભાવાઃ । ઇન્દ્રિયૈર્વિષયાણામનુપલમ્ભાત્ । કસ્માત્ । ન હ્યસ્તિ ધર્માણામવયવી ગ્રાહ્યઃ । અતઃ સર્વે ધર્મા અગ્રાહ્યાઃ । અગ્રાહ્યાદભાવા[ત્મકાઃ] । અવયવિન્યગ્રાહ્યે ઽપિ અવયવા ગ્રાહ્યા ઇતિ ભવતો યન્મતમ્ । તન્ન યુક્તમ્ । નાવયવેષુ બુદ્ધિર્ભવતિ । કસ્માત્ । સ્થૂલઘટાદીનાં પદાર્થાનામેવ ગ્રાહ્યત્વાત્ । ન ચાવયવા અવયવિનં કુર્વન્તિ । કસ્માત્ । અવયવિનમુપાદાય હિ અવયવા ઉચ્યન્તે । અવયવિનો ઽભાવાદવયવા અપિ ન સન્તિ । દ્રવ્યેષુ ગુણેષુ અસત્સુ નાવયવાઃ સન્તિ । અતો ન સન્ત્યવયવાઃ । સૂક્ષ્માવયવાન્ પશ્યતો ઽવયવબુદ્ધિઃ સદા ભવતિ ન ઘટબુદ્ધિઃ । કસ્માત્ । અવયવાન્ નિત્યં સ્મરતો ઘટબુદ્ધિર્નૈવ ભવેત્ । યદ્યવયવસ્મરણપૂર્વકં ઘટબુદ્ધિર્ભવતિ । તદા ઘટબુદ્ધિર્વિલમ્બ્ય ભવેત્ । ન વસ્તુતો વિલમ્બ્ય ( સ્સ્સ્_368 ) ભવતિ । અતો નાવયવાઃ સ્મર્યન્તે । ઘટં દૃષ્ટ્વા યન્નાવયવવિકલ્પબુદ્ધિર્ભવતિ સૈવ ઘટબુદ્ધિઃ ।
સર્વે ચાવયવા અભાવા[ત્મકાઃ]ઃ । કસ્માત્ । સર્વેહ્યવયવા અવયવશો ભિદ્યમાના અણુતાં યાન્તિ । અણુશો ભિદ્યમાના અત્યન્તાભાવતાં પ્રતિયન્તિ । સર્વેષાં ધર્માણાં નિષ્ઠા શૂન્યતાબુદ્ધિજનનમવશ્યમ્ । અતો ઽવયવાઃ પરમાર્થતો ઽભાવત્મકાઃ । અવયવવાદિનઃ સત્યદ્વયભઙ્ગઃ સ્યાત્ । કસ્માત્ । યો વદતિ નાસ્ત્યવયવી કેવલમવયવાઃ સન્તીતિ । તસ્યાતીતાગામિદર્શનપ્રહાણાદીનિ કર્માણિ ન સ્યુઃ । એવઞ્ચ લોકસત્યં નાસ્તિ । ભવાન્ પરમાર્થં શૂન્યતાં મન્યતે । પરમાર્થે ચાભાવાત્મકા અવયવાઃ । અતો જ્ઞાયતે અવયવમાત્રવચનં ન સત્યદ્વયે ઽવતારયતિ । સત્યદ્વયે ઽનવતારાદભાવઃ ।
યો ધર્મો ઽપનેયઃ સો ઽભાબાત્મકઃ । યથા અવયવાનુપાદાય અવયવી નિરાક્રિયતે । અવયવાન્તરાણ્યુપાદાય પૂર્વાવયવા નિરાક્રિયન્તે । અતો ઽયમવયવવાદો ઽભાવાત્મકઃ । રૂપાદીન્યપિ અભાવાત્મકાનિ । કસ્માત્ । ન હિ ચક્ષુઃ સૂક્ષ્મં રૂપં પશ્યતિ । ન ચ મનો ગૃહ્ણાતિ પ્રત્યુત્પન્નં રૂપમ્ । અતો રૂપમગ્રાહ્યમ્ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ન વિકલ્પયતિ ઇદં રૂપમિતિ । મનોવિજ્ઞાનન્તુ અતીતે અનાગતે વર્તતે ન રૂપે વર્તતે । અતો નાસ્તિ કિઞ્ચિદ્રૂપવિકલ્પકમ્ વિકલ્પકાભાવાદ્રૂપમગ્રાહ્યં ભવતિ । નાદ્યવિજ્ઞાનં રૂપં વિકલ્પયતિ । તથા દ્વિતીયાદિવિજ્ઞાનાન્યપિ । અતો નાસ્તિ કિઞ્ચિદ્રૂપવિકલ્પકમ્ ।
(પૃ) ચક્ષુર્વિજ્ઞાનેન રૂપે ગૃહીતે તતો મનોવિજ્ઞાનમનુસ્મરતિ । અતો ન નાસ્તિ વિકલ્પકમિતિ । (ઉ) ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં રૂપં દૃષ્ટ્વા નિરુદ્ધમેવ । તત ઊર્ધ્વં મનોવિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । મનોવિજ્ઞાનમિદં ન રૂપં પશ્યતિ । અદૃષ્ટ્વા કથમનુસ્મરેત્ । યદ્યદૃષ્ટ્વાનુસ્મરેત્ । અન્ધો ઽપિ રૂપમનુસ્મરેત્ । ન વસ્તુતો ઽનુસ્મરતિ । અતો મનોવિજ્ઞાનં નાનુસ્મરતિ । (પૃ) ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાન્મનોવિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । અતો ઽનુસ્મરતિ । (ઉ) મૈવમ્ । કસ્માત્ । સર્વાણિ ચરમચિત્તાનિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુપાદાય સમુત્પન્નાનિ અનુસ્મરેયુઃ । નૈવ વિસ્મરેયુઃ । તસ્માદુત્પન્નત્વાત્ । ( સ્સ્સ્_369 ) ન વસ્તુતો યુજ્યતે । અતો જ્ઞાયતે મનોવિજ્ઞાનમપિ નાનુસ્મરતિ । યથાકાશાનુસ્મરણમ્, રૂપઘટાદિગ્રહઃ । સર્વે ઽપિ પદાર્થસ્તુચ્છા અભાવાત્મકાઃ મૃષાગૃહીતાઃ । અતઃ સર્વે પદાર્થા અભાવાત્મકાઃ ।
યદિ વદસિ ચક્ષુઃ પશ્યતીતિ । કિં રૂપં પ્રાપ્ય પશ્યતિ કિં વાપ્રાપ્ય પશ્યતિ । યદિ પ્રાપ્ય [પશ્યતીતિ] તદા ન પશ્યતિ । ચક્ષુર્નાતીતલક્ષણમિતીદં પૂર્વમેવ પ્રતિપાદિતમ્ । યદ્યપ્રાપ્ય પશ્યતીતિ । તદા સર્વસ્થં રૂપં પશ્યેત્ । ન વસ્તુતઃ પશ્યતિ । અતો જ્ઞાયતે નાપ્રાપ્ય પશ્યતીતિ । (પૃ) રૂપં જ્ઞાનગોચરગતં ચક્ષુઃ પશ્યતિ । (ઉ) કો નામ જ્ઞાનગોચરઃ । (પૃ) યસ્મિન્ કાલે ચક્ષુઃ પશ્યતિ । [સ]જ્ઞાનગોચરઃ ઇત્યુચ્યતે । (ઉ) યદિ ચક્ષુરપ્રાપ્તમપિ જ્ઞાનગોચર ઇત્યુચ્યતે સર્વસ્થં રૂપં જ્ઞાનગોચરઃ સ્યાત્ । અતઃ પ્રાપ્યાપ્રાપ્યોભયથા ન પશ્યતિ । અતો જ્ઞાયતે રૂપમદૃશ્યમિતિ । યદિ સતિ પૂર્વમેવ ચક્ષુષિ રૂપે ચ પશ્ચાચ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । તદેદં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં નિરાશ્રયં નિષ્પ્રત્યયઞ્ચ સ્યાત્ । યદ્યેકકાલ[મુત્પદ્યતે] તદા ન ચક્ષૂરૂપપ્રત્યયં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમિત્યાખ્યાયતે । ઐકકાલિકયોર્મિથો હેતુત્વાભાવાત્ ।
કિઞ્ચ ચક્ષુશ્ચતુર્મહાભૂત[મયમ્] । યદિ ચક્ષુઃ પશ્યતિ । શ્રોત્રાદીન્યપિ પશ્યેયુઃ । ચતુર્મહાભૂતસામ્યાત્ । એવં રૂપમપિ [પશ્યેત્] । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં સ્યાત્ સાયતનં નિરાયતનં વા । ઉભયથાસ્તિ દોષઃ । તથા હિ- યદિ ચ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ચક્ષુરાશ્રિતં, તદા સાયતનમ્ । યદિ પદાર્થો નિરાયતનઃ તદા આશ્રિત્ય તિષ્ઠતીતિ ન લભ્યતે । યદિ બ્રવીષિ વિજ્ઞાનં ચક્ષુષો ઽલ્પભાગ ઉત્પદ્યતે યદિ વા વ્યાપ્યોત્પદ્યતે । યદિ વોભયોશ્ચક્ષુષોરેકકાલમુત્પદ્યતે । તદા સાયતનં ભવતિ । સાયતનત્વે સાવયવમ્ । એવં સતિ બહુભિર્વિજ્ઞાનૈરેકં વિજ્ઞાનં સિધ્યતિ । ઇત્યયં દોષઃ । બહૂનાં વિજ્ઞાનાનામૈકકાલિકત્વદોષશ્ચાસ્તિ । એકૈકવિજ્ઞાનાવયવો ન વિજાનાતિ અવયવી તુ વિજાનાતિ । વસ્તુતસ્તુ નાસ્ત્યવયવી ઇત્યયં દોષઃ । યદિ નિરાયતનં, તદા ન ચક્ષુરાશ્રિતં સ્યાત્ ॥
અભાવસ્થાપનવર્ગઃ સપ્તચત્વારિંશદુત્તરશતતમઃ ।
148 શબ્દખણ્ડનવર્ગઃ
અભાવવાદ્યાહ- એકત્વગ્રહ એવ નાસ્તિ । કસ્માત્ । ચિત્તં હિ ક્ષણિકમ્ । શબ્દો ઽપિ ક્ષણિકઃ । યથા વદન્તિ પુરુષ ઇતિ । અય [મેકત્વ]વાદો ન શ્રાવ્યઃ । કસ્માત્ । "પુ" શ્રવણમનુ વિજ્ઞાનં ન "રું" શૃણોતિ । "રું" શ્રુત્વા શૃણોતિ ષમ્ । ઇતિ નાસ્ત્યેકં વિજ્ઞાનમક્ષરત્રયગ્રાહકમ્ । અતો નાસ્તિ વિજ્ઞાનમેકત્વવાદગ્રાહકમ્ । અતો જ્ઞાયતે શબ્દો ન શ્રાવ્ય ઇતિ । વિક્ષિપ્તચિત્તઃ શબ્દં શૃણોતિ । સમાહિતચિત્તસ્તુ ન શૃણોતિ । સમાહિતચિત્તેન તત્ત્વં જ્ઞેયં ભવતિ । અતઃ શબ્દો ન શ્રવણીયઃ । શબ્દો ઽયં પ્રાપ્ય અપ્રાપ્ય વા ઉભયથાપિ ન શ્રવણીયઃ । ઉભયથાપ્યશ્રવણીયત્વાન્નાસ્તિ શબ્દઃ ।
કેચિદાહુઃ- શ્રોત્રમાકાશસ્વભાવમિતિ । તમ્ય પદાર્થાભાવરૂપત્વાત્ આકાશ ઇત્યાખ્યા । અતો નાસ્તિ શ્રોત્રમ્ । શ્રોત્રાભાવાત્ શબ્દો નાસ્તિ । શબ્દકારણં નાસ્તીત્યતઃ શબ્દો નાસ્તિ । શબ્દકારણં મહાભૂતસંશ્લેષઃ । અયં સંશ્લેષધર્મો નોપલભ્યતે । કસ્માત્ । યે ધર્મા વિભિન્નસ્વભાવાઃ, ન તે સંશ્લિષ્યન્તે । યે ન વિભિન્નસ્વભાવાઃ, કથં તેષાં સ્વતઃ સંશ્લેષઃ । એકત્ર સ્થિતમપિ ક્ષણિકમ્ । અતો ન સંશ્લેષો લભ્યતે ।
શબ્દખણ્ડનવર્ગો ઽષ્ટચત્વારિંશદુત્તરશતતમઃ ।
149 ગન્ધરસસ્પર્શખણ્ડનવર્ગઃ

ન ગન્ધો ગ્રાહ્યઃ । કસ્માત્ । ન હિ ઘ્રાણવિજ્ઞાનં વિકલ્પયતિ । અયં ચમ્પકગન્ધઃ ઇમે ઽન્યે ગન્ધા ઇતિ । મનોવિજ્ઞાન[મપિ] ન ગન્ધં જિઘ્રતિ । તસ્માન્મનોવિજ્ઞાનમપિ ન વિકલ્પયતિ ચમ્પકગન્ધમિમમ્ । (પૃ) યદ્યપિ ચમપકગન્ધમિમં ન વિકલ્પયતિ । કિન્તુ ગન્ધં ગૃહ્ણાત્યેવ । (ઉ) મૈવમ્ । યથા કશ્ચિચ્ચમ્પકવૃક્ષમલબ્ધ્વા મોહાચ્ચમ્પકબુદ્ધિમુત્પાદયતિ । તથા ગન્ધમલબ્ધ્વા મોહાદ્ગ્રન્ધબુદ્ધિમુત્પાદયતિ । પૂર્વોક્તવત્ ગન્ધઃ પ્રાપ્તો વા અપ્રાપ્તો ગૃહ્યત ઇત્યુભયથાસ્તિ દોષઃ । તસ્માન્નાસ્તિ ગન્ધઃ । તથા રસો ઽપિ સ્પર્શો ઽપિ નાસ્તિ । કસ્માત્ । સૂક્ષ્માદ્યવયવેષ્વેવ સ્પર્શજ્ઞાનં નોત્પદ્યત ઇતિ યથાપૂર્વં વક્તવ્યમ્ । અતો નાસ્તિ સ્પર્શઃ ॥
ગન્ધરસસ્પર્શખણ્ડનવર્ગ એકોનપઞ્ચાશદુત્તરશતતમઃ ।
150 મનોવિજ્ઞાનખણ્ડનવર્ગઃ
મનોવિજ્ઞાનમપિ ધર્માન્ન ગૃહ્ણાતિ । કસ્માત્ । મનોવિજ્ઞાનં હિ ન પ્રત્યુત્પન્નાન્ રૂપરસગન્ધસ્પર્શાન્ ગૃહ્ણાતિ । [યત્] અતીતમનાગતં તન્નાસ્તીતિ પૂર્વમુક્તમેવ । અતો મનોવિજ્ઞાનં ન રૂપાદીન્ ગૃહ્ણાતિ । (પૃ) યદિ મનોવિજ્ઞાનં રૂપાદીન્ ધર્માન્ ન જાનાતિ । સ્વાત્માનં [વા] જાનીયાત્ । (ઉ) ન [કશ્ચિત્] ધર્મઃ સ્વાત્માનં જાનાતિ । કસ્માત્ । ન પ્રત્યુત્પન્ને સ્વાત્મવેદનં સમ્ભવતિ । તદ્યથા અસિ[ધારા] ન સ્વાત્માનં છિનત્તિ । અતીતાનાગતયોરસદ્ધર્મત્વાત્ નાન્યચ્ચિત્તમસ્તિ । અતો મનોવિજ્ઞાનં ન ખાત્માનં વિજાનાતિ ।
(પૃ) યદિ કશ્ચિત્ પરચિત્તં જાનાતિ । તદા તન્મનોવિજ્ઞાનં ચૈત્તધર્મં જાનાત્યેવ । (ઉ) યથા કસ્યચિત્ ચિત્તં સ્વાત્માનમજ્ઞાત્વાપિ ચિન્તા ભવતિ અહં ચિત્તવાનિતિ । એવં પરચિત્તે ઽપિ । યો ઽનાગતધર્મો ઽભાવ[રૂપઃ] સો ઽપિ જ્ઞાનજનકઃ । પરચિત્તમપ્યેવમિતિ ચેત્કો દોષઃ । ધર્માલમ્બનં મન ઇતિ [મતં] બહુધા દુષ્ટમ્ । યથા મનઃ પ્રાપ્યાલમ્બતે વિજાનાતિ । [વા] અપ્રાપ્યાલમ્બતે । મનશ્ચ ન રૂપાદીનનુસ્મરેત્ । એભિર્દોષૈર્ન મનોવિજ્ઞાનં ધર્માન્ વિજાનાતિ ॥
મનોવિજ્ઞાનખણ્ડનવર્ગઃ પઞ્ચાશદુત્તરશતતમઃ ।
151 હેતુફલખણ્ડનવર્ગઃ
અભાવવાદ્યાહ- યદ્યસ્તિ ફલમ્ । હેતૌ પૂર્વં સન્ વા ગુણ ઉત્પદ્યેત । પૂર્વમસન્[વા] ગુણ ઉત્પદ્યેત । ઉભયથા ચાસ્તિ દોષઃ । યથા દ્વયોર્હસ્તયોઃ પૂર્વમસન્ શબ્દો ભવતિ । દધિહેતૌ પૂર્વમસત્ દધિ, દધિ ઉત્પાદયતિ । શકટહેતૌ પૂર્વમસમત્ શકટં, શકટમુત્પાદયતિ । અતો ન હેતૌ પૂર્વં સન્ ગુણઃ ફલમુત્પાદયતિ ।
ભવતો યદિ મતં હેતૌ પૂર્વમસન્ ગુણઃ ફલમુત્પાદયતીતિ । તદા રૂપરહિતવાયુસૂક્ષ્મરેણૂ રૂપમુત્પાદયેત્ । તથા ચેત્ વાયૂ રૂપવાન્ સ્યાત્ । વજ્રાદીનાં ગન્ધવત્તા સ્યાત્ । દૃષ્ટે પશ્યામઃ ખલુ શુક્લતન્તુઃ શુક્લપટં સાધયતિ । કૃષ્ણતન્તુઃ કૃષ્ણપટં સાધયતિ । યદિ ( સ્સ્સ્_372 ) હેતૌ પૂર્વમસન્ ગુણઃ ફલં સાધયતિ । કસ્માત્ શુક્લતન્તુઃ શુક્લ[પટ]મેવ સાધયતિ ન કૃષ્ણમ્ । અતો ન હેતૌ પૂર્વમસન્ ગુણઃ ફલમુત્પાદયતિ ।
ઇમૌ દ્વાવપિ દૃષ્ટાન્તૌ દુષ્ટૌ । અતો નાસ્તિ ફલમ્ । યદિ હેતૌ સત્કાર્યમ્, તદા નોત્પદ્યેત । કથં સદુત્પદ્યેત । યદ્યસત્ । તદપિ નોત્પદ્યેત । અસત્કથમુત્પદ્યેત । (પૃ) દૃષ્ટે પશ્યામઃ ખલુ ઘટં કિયમાણમ્ કથં નાસ્તિ ઘટ ઇતિ । (ઉ) ઘટો ઽયં પૂર્વમકૃતઃ કથં કરણીયઃ । તસ્યૈવાભાવાત્ । યદિ પૂર્વં કૃત એવ । કથં કરણીયઃ । તસ્ય સત્ત્વાત્ । (પૃ) ક્રિયમાણઃ ક્રિયત ઇત્યુચ્યતે । (ઉ) નાસ્તિ ક્રિયમાણમ્ । કસ્માત્ । યઃ કૃતભાગઃ સ કૃતકોટૌ પતતિ । યો ઽકૃતભાગઃ [સો] ઽકૃતકોટૌ પતતિ । અતો નાસ્તિ ક્રિયમાણમ્ । યદિ ઘટઃ ક્રિયાવાન્, અતીતો ઽનાગતઃ પ્રત્યુત્પન્નો વા સ્યાત્ । અતીતો ન ક્રિયાવાન્ । નિરુદ્ધત્વાત્ । અનાગતો ન ક્રિયાવાન્ અસત્ત્વાત્ । પ્રત્યુત્પન્નો ઽપિ ન ક્રિયાવાન્, ભૂયમાનત્વાત્ ।
કારકમુપાદાય ક્રિયાવતઃ કર્મ સિધ્યતિ । તત્ર કારક એવ વસ્તુતો નોપલભ્યતે । તથા હિ । શીર્ષાદ્યવયવેષુ ક્રિયાવૃત્ત્યભાવાન્નાસ્તિ કારકઃ । કારકાભાવાત્ ક્રિયાવૃત્તિરપિ નાસ્તિ । હેતુઃ કાર્યસ્ય પૂર્વં વા, કિં વા પશ્ચાત્, કિં વા સમકાલમ્, સર્વથા ન યુજ્યતે । કસ્માત્ । યદિ પૂર્વં હેતુઃ પશ્ચાત્કાર્યમ્ । હેતૌ નિરુદ્ધે કેન ફલમુત્પદ્યેત યથા અવિદ્યમાનઃ પિતા કથં પુત્રમુત્પાદયેત્ । યદિ પશ્ચાદ્ધેતુઃ પૂર્વં ફલમ્ । હેતુઃ સ્વયમનુત્પન્નઃ કથં ફલમુત્પાદયેત્ । યથા અનુત્પન્નઃ પિતા કઃ પુત્રમુત્પાદયતિ । યદિ હેતુઃ ફલઞ્ચ સમકાલમ્ ન તર્હિ અયં ન્યાયઃ । યથા દ્વે શૃઙ્ગે યુગપદુદ્ભૂતે નોચ્યેતે વામદક્ષિણે ઽન્યોન્યહેતુકે । સિદ્ધાન્તા ઇમે ત્રયો ઽપિ અયુક્તાઃ । અતો નાસ્તિ ફલમ્ ।
હેતુફલે ઇમે યદ્યેકં, યદિ વા નાના । ઉભયથાસ્તિ દોષઃ । કસ્માત્ । યદિ નાના । તદા તન્તૂન્ વિહાય પટઃ સ્યાત્ । યદ્યેકમ્ । તન્તુપટયોર્વિભાગો ન સ્યાત્ । લૌકિકા ન પશ્યન્તિ કઞ્ચન ધર્મં હેતુફલયોરપૃથગ્ભાવરૂપમ્ ।
યદ્યસ્તિ ફલમ્ । સ્યાત્ સ્વકૃતં પરકૃતમુભયકૃતમહેતુકૃતં વા । સર્વમિદમયુક્તમ્ । કસ્માત્ । ન કશ્ચિદ્ધર્મઃ સ્વાત્માનં કરોતિ । યદ્યસ્તિ સ્વરૂપતઃ । કિં સ્વાત્મક્રિયયા । યદિ નાસ્તિ સ્વરૂપતઃ । કઃ કરોતિ સ્વાત્મક્રિયામ્ । ન ચ પશ્ચામઃ કઞ્ચન ધર્મં સ્વાત્માનં ( સ્સ્સ્_373 ) કુર્વન્તમ્ । અતો નાસ્તિ સ્વકૃતન્ । પરકૃતમયુક્તમ્ । કસ્માત્ । ચક્ષૂરૂપયોર્વિજ્ઞાનોત્પત્તૌ વૃત્ત્યભાવાત્ ન પરકૃતમ્ । કર્તૃત્વસંજ્ઞાભાવાત્સર્વે ધર્મા અકર્તૃકાઃ । યથા "બીજસ્ય નૈવં ભવતિ- અહમઙ્કુરમભિનિર્વર્તયામીતિ । ચક્ષુષો રૂપસ્ય નૈવં ભવતિ- આવાં સહ વિજ્ઞાનમભિનિર્વર્તયાવ ઇતિ । અતઃ સર્વધર્માણાં નાસ્તિ કર્તૃત્વસંજ્ઞા । ઉભયકૃતમપ્યયુક્તમ્ । સ્વકૃતપરકૃતદોષસત્ત્વાત્ । અહેતુકૃતમપિ ન યુક્તમ્ । હેતાવાસતિ ફલમપિ નાસ્તીત્યુચ્યતે । યદિ ચતુર્ધાપિ નાસ્તિ । કથમસ્તિ ફલમ્ । યદ્યસ્તિ, ઉચ્યેત ।
ફલમિદં યદિ ક્રિયાચિત્તપૂર્વકં સ્યાત્, યદિ વાક્રિયાચિત્તપૂર્વકં સ્યાત્ । યદિ ક્રિયાચિત્તપુર્વકમ્ । ગર્ભે ઽપિ બાલાનાં ચક્ષુરાદિકાયાવયવેષુ કઃ સચિત્તત્વં કરોતિ । ઈશ્વરાદયો ઽપિ ન કુર્વન્તિ । પૂર્વકૃતસ્ય કર્મણો ઽપિ નાસ્તિ ક્રિયાચિત્તમ્ । કર્મેદમતીતગતમ્ । કથં ક્રિયાચિત્તં ભવેત્ । અતો ન કર્મણો ઽપ્યસ્તિ ચિત્તમ્ । યદ્યક્રિયાચિત્તપૂર્વકમિતિ । કથં પરસ્ય દુઃખકૃત્ દુઃખં લભતે । પરસ્ય સુખકૃત્ સુખં લભતે । દૃષ્ટે ચ કર્મકરણે ચિત્તે વિકલ્પયતિ- એવં કર્તવ્યં, એવં ન કર્તવ્યમિતિ । યદિ નાસ્તિ ક્રિયાચિત્તમ્ । કથમયં વિભાગો ભવેત્ । અતઃ સચિત્તપૂર્વકમચિત્તપૂર્વકં સર્વમયુક્તમ્ । એવમાદયઃ સર્વે ઽપીન્દ્રિયવિષયા નોપલભ્યન્તે । અતો નાસ્તિ ધર્મઃ ।
હેતુફલખણ્ડનવર્ગ એકપઞ્ચાશદુત્તરશતતમઃ ।
152 લોકસત્યવર્ગઃ

ઉત્તરમુચ્યતે । યત્ ભવાન્ નાનાકારણૈર્બ્રવીતિ- સર્વે ધર્માઃ શૂન્યા ઇતિ । તન્મતમયુક્તમ્ । કસ્માત્ । પૂર્વમેવોક્તં મયા- યદિ સર્વમભાવ[રૂપ]મ્ । શાસ્ત્રમિદમપ્યભાવરૂપમ્ । નાપિ સર્વધર્મેષુ ઇત્યાદિશૂન્યતાદૂષણમપ્રતિવદન્નપિ શૂન્યતાં સ્થાપયસિ । અતો ન સર્વધર્મા અભાવાત્મકાઃ । યદ્ભવતોક્તં- નાસ્તીન્દ્રિયં, નાસ્તિપ્રત્યય ઇત્યાદિ । ન તદસ્માભિઃ પ્રતિપાદિતમ્ । કસ્માત્ । ભગવાન્ સૂત્રે સ્વયમિદં ન્યષેધીત્ । યદુત પઞ્ચ વસ્તૂન્યચિન્ત્યાનિ ( સ્સ્સ્_374 ) લોકવસ્તુ, સત્ત્વવસ્તુ, કર્મપ્રત્યયતાવસ્તુ, ધ્યાનનિષ્ઠાવસ્તુ, તથાગતવસ્તુ ઇતિ । ઇદમસર્વજ્ઞઃ પુરુષો ઽભ્યૂહ્ય ન નિતીરયિતું શક્નોતિ । તથાગતાઃ કેવલં ધર્મવિવેચનજ્ઞાનસમર્થાઃ । શ્રાવકાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાશ્ચ નિર્વાણજ્ઞાનમાત્રગતિંગતા ધર્માણાં વિવેચનજ્ઞાનસ્યેકદેશલાભિનઃ । તથાગતાઃ પરં સર્વધર્માણાં સર્વાકારં પ્રકૃતિતો નૈસ્સ્વાભાવ્યં વિશેષસામાન્યલક્ષણાનિ સર્વાણિ પ્રતિવિધ્યન્તિ । યથા પુરુષાલયાદયઃ પદાર્થાઃ સુવિનાશા દુષ્કલ્પાઃ । એવં શૂન્યતાજ્ઞાનં સુલભમ્ । ધર્માણાં પ્રવિચયજ્ઞાનં દુરુત્પાદમ્ ।
(પૃ) યથા ભગવતા બોધિમણ્ડગતેન ધર્માણાં લક્ષણં પ્રતિલબ્ધમ્ । યથા ચ ભગવતોપદિષ્ટમ્ । તત્તથૈવ ભવિષ્યતિ । (ઉ) ભગવાન્ સર્વધર્માનુપદિશન્નપિ ન સર્વાકારમુપદિશતિ । વિમુક્ત્યર્થત્વાભાવાત્ । તદ્યથા ભગવાનુપદિશતિ સર્વધર્માઃ પ્રતીત્ય સમુત્પન્ના ઇતિ । નોપદિશત્યેકૈકશઃ કિંપ્રત્યય ઇતિ ।
દુઃખનાશનપ્રયોજનમાત્રમપેક્ષિતમિતિ[તત્]- ઉપદિશતિ । વિચિત્રાઙ્કાદીનિ રૂપાણિ નૃત્તગીતાદયો નાદા ગન્ધરસસ્પર્શા અપ્રમાણવિશેષા નોપદેશ્યાઃ । ઉપદેશે ઽપિ નાસ્તિ મહદ્ધિતમ્ ઇત્યત ઈદૃશં વસ્તુ નોપદિશતિ ભગવાન્ । ન [તાનિ] ન સન્તીતિ વક્તું શક્યતે । યથા કશ્ચિત્ ચિત્રાઙ્કનાદિધર્મવિકલ્પમજ્ઞાત્વા વદતિ તાનિ ન સન્તીતિ । તથા ભવાનપિ યત્કિમપ્યસાધયિત્વા વદતિ નાસ્તીદં- વસ્તુ ઇતિ । જ્ઞાતુસ્તુ અસ્તિ । અજ્ઞાતુઃ પુનર્નાસ્તિ । યથા જાત્યન્ધો વદતિ નાસ્તિ કૃષ્ણમવદાતં વા, મયાદૃષ્ટત્વાત્ । ન ચાદૃષ્ટત્વાદ્રૂપાણિ ન સન્તીતિ સમ્ભવતિ । યદ્યેવમ્, પ્રતીત્યસિદ્ધત્વાન્ન સન્તિ સર્વે ધર્મા ઇતિ વક્તું પાર્યતે ।
તથાગતાઃ સર્વજ્ઞા ઇતિ શ્રદ્ધેયમસ્માભિઃ । તથાગતસ્તુ આહ- સન્તિ પઞ્ચ સ્કન્ધા ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે રૂપાદયઃ સર્વધર્માઃ સન્તિ યથા ઘટાદયઃ સંવૃતિતઃ સન્તીતિ ॥
લોકસત્યવર્ગો દ્વિપઞ્ચાશદુત્તરશતતમઃ ।
153 ધર્મચિત્તનિરોધવર્ગઃ
(પૃ) પૂર્વમુક્તં- ભવતા ત્રિવિધચિત્તનિરોધો નિરોધસત્યમિતિ । હેતુપ્રત્યયાખ્ય પ્રજ્ઞપ્તિ [ચિત્ત]નિરોધો જ્ઞાત એવ । ઇદાનીં વક્તવ્યં કિં ધર્મચિત્તં, કથં તસ્ય નિરોધ ઇતિ । (ઉ) સન્તિ વસ્તુતઃ પઞ્ચસ્કન્ધા ઇતિ ચિત્તં ધર્મચિત્તમિત્યુચ્યતે । પઞ્ચસ્કન્ધાન્ શૂન્યાન્ દૃષ્ટ્વા સમ્યગ્ભાવયતો ધર્મચિત્તં નિરુધ્યતે । (પૃ) યોગી પશ્યતિ પઞ્ચસ્કન્ધાન્ શૂન્યાન્ યદુત પઞ્ચસ્કન્ધેષુ નાસ્તિ નિત્યધર્મઃ સ્થિરધર્મો ઽવિનાશધર્મો ઽવિપરિણામધર્મ આત્મામીયધર્મ ઇતિ । તે શૂન્યા ઇત્યુચ્યન્તે । ન તુ સ્કન્ધાનેવ ન પશ્યતીતિ । (ઉ) યોગાવચરો નૈવ પશ્યતિ પઞ્ચસ્કન્ધાન્ । કસ્માત્ । યોગાવચરઃ સંસ્કૃતાલમ્બનચિત્તં પ્રહાય અસંસ્કૃતાલમ્બનચિત્તં પ્રતિલભતે । અતો યોગાવચરઃ પઞ્ચસ્કન્ધાન્ ન પશ્યતિ, સ્કન્ધનિરોધમાત્રં પશ્યતિ । પઞ્ચસ્કન્ધાનાં દર્શને ન શૂન્યા ઇત્યુચ્યન્તે । સ્કન્ધાનામેવાશૂન્યત્વાત્ । એવં શૂન્યતાજ્ઞાનન્તુ વિકલં સ્યાત્ ।
(પૃ) યોગાવચરો રૂપં નૈરાત્મ્યતઃ શૂન્યં પશ્યતિ । યથોક્તં સૂત્રે- યોગાવચર ઇદં રૂપં પશ્યતિ યાવદિદં વિજ્ઞાનં શૂન્યં ષશ્યતિ ઇતિ । ન તુ રૂપાદયઃ પઞ્ચસ્કન્ધા ન સન્તીતિ જ્ઞાતવ્યમ્ । (ઉ) અસ્તીદં વચનં, ન તુ વ્યવદાના[ર્થક]મ્ । યથોક્તં ધર્મમુદ્રાસૂત્રે- યોગાવચરઃ પશ્યતિ રૂપાદીન્ ધર્માન્ અનિત્યલક્ષણાન્ વિક્ષેપલક્ષણાન્ વિનાશલક્ષણાન્ માયાલક્ષણાન્ નિર્વેદલક્ષણાન્ ઇતિ । ઇદં શૂન્યાખ્યમપિ ન વ્યવદાનાત્મકમ્ । પુરુષો ઽયં [ય]દન્તે પઞ્ચસ્કન્ધાનાં નિરોધં પશ્યતિ । તદ્દર્શનં તાવદ્વયવદાના[ત્મકમ્] અતો જ્ઞાયતે પઞ્ચસ્કન્ધાનાં નિરોધં પશ્યતીતિ ।
(પૃ) સંસ્કૃતાલમ્બનજ્ઞાનેન કસ્માન્ન વ્યવદાનં લભતે । (ઉ) યોગાવચરસ્ય પઞ્ચસ્કન્ધસંજ્ઞાપ્રવૃત્તસ્ય કદાચિત્પ્રજ્ઞપ્તિચિત્તં પુનર્ભવેત્ । અતઃ સંસ્કૃતાલમ્બનચિત્તેન ન વ્યવદાનં લભતે । પઞ્ચસ્કન્ધાનાં નિરોધં સાક્ષાત્કુર્વતસ્તુ ન તત્ પુનરભિમુખીભબતિ । પ્રજ્ઞપ્તિકારણનિરોધસ્ય ( સ્સ્સ્_376 ) પ્રસાધિતત્વાત્ પ્રજ્ઞપ્તિસંજ્ઞા નાનુવર્તતે । તદ્યથા કશ્ચન વૃક્ષઃ ક્રકચકૃત્તો ભસ્મસાત્કૃતઃ પ્રક્ષીણઃ । ન [તત્ર] વૃક્ષસંજ્ઞા પ્રહીણા પુનરનુવર્તતે । તથા ઇદમપિ । ભગવાન્ રાધમાહ- સત્ત્વં તથા વિભિદ, વિધમ, યથા નોપતિષ્ઠતિ ઇતિ । કિઞ્ચાહૈકં સૂત્રમ- રૂપં રાધ તથા વિભિદ, વિધમ યથા નોપતિષ્ઠતિ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે યઃ સત્ત્વપરિભેદઃ ઇયં પ્રજ્ઞપ્તિશૂન્યતા । યો રૂપપરિભેદઃ ઇયં ધર્મશૂન્યતેતિ ।
ભાવના ચ દ્વિવિધા- શૂન્ય[તા]ભાવના નૈરાત્મ્યભાવના ઇતિ । શૂન્યતાભાવના ચ યત્ પ્રજ્ઞપ્તિસત્ત્વાદર્શનમ્ । યથા કશ્ચિત્ જલં નાસ્તીતિ ઘટ શૂન્યં પશ્યતિ । તથા પઞ્ચસ્કન્ધેષુ પુદ્ગલો નાસ્તીતિ [તાન્] શૂન્યાન્ પશ્યતિ । યત્ ધર્માન્ ન પશ્યતિ । ઇદં નૈરાત્મ્યમિત્યુચ્યતે । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- નૈરાત્મ્યજ્ઞાનલાભી સમ્યગ્વિમુચ્યતે ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે રૂપસ્વભાવનિરોધો વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનસ્વભાવનિરોધો નૈરાત્મ્યમિત્યુચ્યતે । નૈઃસ્વાભાવ્યમેવ નૈરાત્મ્યમ્ । (પૃ) યદિ નૈઃસ્વાભાવ્યં નૈરાત્મ્યમિત્યુચ્યત ઇતિ । કિમિદાનીં ન સન્તિ વસ્તુતઃ પઞ્ચસ્કન્ધાઃ । (ઉ) ન સન્તિ વસ્તુતઃ । સન્તિ તુ સંવૃતિતઃ । કસ્માત્ । ભગવાનાહ- સંસ્કારાઃ સંવૃતિતઃ સન્તિ માયાવત્ નિર્મિતવત્ । ન તુ પરમાર્થતઃ । પરમાર્થતઃ શૂન્યમિતિ વચનમ્- અયમર્થસત્યતઃ શૂન્યો ન સંવૃતિસત્યત ઇતિ । પરમાર્થશ્ચ યદુત રૂપં શૂન્યમકિઞ્ચનમ્ યાવદ્વિજ્ઞાનં શૂન્યમકિઞ્ચનમ્ । અતો યદ્રૂપાદીનાં ધર્માણાં શૂન્યતાદર્શનં તત્ પરમાર્થશૂન્યતાદર્શનમિત્યુચ્યતે ।

(પૃ) યદિ પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ સંવૃતિસત્યતઃ સન્તિ । કસ્માદુચ્યન્તે રૂપાદયો ધર્માઃ પરમાર્થસત્યા ઇતિ । (ઉ) સત્ત્વાનાં કૃત ઉચ્યન્તે । સન્તિ કેચિત્ પઞ્ચસ્કન્ધેષુ સમુત્પન્નપરમાર્થસંજ્ઞાઃ । તદર્થમુચ્યન્તે પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ પરમાર્થતઃ શૂન્યા ઇતિ । (પૃ) કિં નુ ખલુ સૂત્રે નોક્તમ્ અસ્તિ કર્મ અસ્તિ ફલમ્, કારકસ્તુ નોપલભ્યતે ઇતિ । (ઉ) અયં હેતુઃ ધર્મણાં કારકાખ્યો નોપલભ્યત ઇતીદં પ્રજ્ઞપ્તિશૂન્યતાભિધાનમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- ધર્માઃ પ્રજ્ઞપ્તિસંજ્ઞામાત્રમ્ । પ્રજ્ઞપ્તિસંજ્ઞા ચ યદુત અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા યાવજ્જરામરણદુઃખસમુદયનિરોધો ભવતિ ઇતિ । અસ્માદ્વચનાત્ જ્ઞાયતે પઞ્ચસ્કન્ધા અપિ પરમાર્થતો ન સન્તીતિ । ( સ્સ્સ્_377 ) મહાશૂન્યતાસૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્- ય આહ ઇદં જરામરણં, તસ્ય જરામરણમ્ ઇતિ । ય આહ- સ એવ જીવઃ તદેવ શરીરમ્, અન્યો જીવો ઽન્યત્ શરીરમ્ ઇતિ । ઇદમેકાર્થકમ્, વ્યઞ્જનમેવ નાના । યેષામેષા દૃષ્ટિઃ ન તે મચ્છ્રાવકા ન બ્રહ્મચારિણ ઇતિ । યત્ તસ્ય જરામરણં પ્રતિષિધ્યતે તત્ પ્રજ્ઞપ્તિખણ્ડનમ્ । યદિદં જરામરણં પ્રતિષિધ્યતે । તત્ પઞ્ચસ્કન્ધખણ્ડનમ્ । કિઞ્ચાહ- જાતિપ્રત્યયં જરામરણં મધ્યમા પ્રતિપદિત્યુચ્યતે । નાસ્તિ જરામરણં પરમાર્થત ઇત્યુક્તમિતિ જ્ઞાતવ્યમ્ । સંવૃતિત ઉચ્યતે જાતિપ્રત્યયં જરામરણમિતિ । યથા ઘટસંજ્ઞાત્યયે નાસ્તિ ઘટઃ પરમાર્થતઃ । એવં રૂપાદિધર્માણામત્યયે નાસ્તિ રૂપં પરમાર્થતઃ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- યો ધર્મો માયા સ મૃષા । યો ધર્મો ઽમાયા, સ એવ પરમાર્થઃ ઇતિ । સર્વે સંસ્કૃતધર્મા વિપરિણામિત્વાત્ માયા ઇત્યુચ્યન્તે । માયાત્વાદભૂતાઃ । અભૂતત્વાન્ન પરમાર્થસન્તઃ । યથાહ ગાથા-
અભૂતબદ્ધો લોકો ઽયં સુનિશ્ચિતવત્પ્રભાસતે ।

અસત્ દૃષ્ટં સદાભાસમસદ્વૈ પરયા ધિયા ॥ ઇતિ ।
[અતો] જ્ઞાતવ્યં સ્કન્ધા અપિ શૂન્યા ઇતિ ।
નિરોધસત્યદર્શનં માર્ગલાભ ઇત્યુચ્યતે । અતો જ્ઞાયતે નિરોધઃ પરમાર્થસન્, ન સ્કન્ધા ઇતિ । યદિ સ્કન્ધાઃ પરમાર્થસન્તઃ, યોગાવચરો ઽપિ દૃષ્ટ્વા માર્ગલાભી સ્યાત્ । વસ્તુતસ્તુ ન તથા । અતો જ્ઞાયતે પઞ્ચસ્કન્ધા ન પરમાર્થસન્ત ઇતિ । સ્કન્ધનિરોધશ્ચ સત્યમ્ । અતો જ્ઞાયતે સ્કન્ધા ન સત્યમિતિ । ન સમ્ભવતિ સ્કન્ધાઃ સત્યં સ્કન્ધાભાવો ઽપિ સત્યમિતિ વક્તુમ્ । દૃશ્યસ્ય સર્વસ્ય મોહહેતુકત્વાત્ । યથા ન કશ્ચિદવઞ્ચિતલોચનો માયાં પશ્યતિ । તથા યો ઽમુગ્ધઃ ન સ પશ્યતિ સ્કન્ધાન્ । અતઃ સ્કન્ધા ન પરમાર્થસન્તઃ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- યત્રાસ્મીતિ તત્રેઞ્જિતમ્ । સ્કન્ધેષુ ચાસ્તિ અસ્મીતિ । યથાહાનન્દઃ- ધર્માનુપાદાય અસ્મીતિ સિધ્યતિ યદુત રૂપસ્કન્ધં યાવદ્વિજ્ઞાનસ્કન્ધમુપાદાયેતિ । સ્થવિરા ભિક્ષવઃ ક્ષેમકમાહુઃ- કિમસ્મીતિ વદસિ । ક્ષેમકઃ પ્રત્યાહ- ન ખલ્વાયુષ્મન્તો રૂપમસ્મીતિ વદામિ । નાપ્યન્યત્રરૂપાદસ્મીતિ વદામિ । એવં યાવદ્વિજ્ઞાનમપિ । અપિ ચ મે આયુષ્મન્તઃ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ ( સ્સ્સ્_378 ) અસ્મીતિ અધિગતમ્ । [અયમહમસ્મીતિ ન સમનુપશ્યામિ] । ઇતિ । અયં સૂત્રાશયઃ- શૈક્ષજનાઃ કદાચિત્ સ્મૃતિવિક્ષેપાદસ્મિમાનમુત્પાદયન્તિ । સમાહિતસ્મૃતિકસ્ય પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ અસ્મિમાનં નિરુદ્ધમેવ । પુષ્પવત્ । ન મૂલકાણ્ડશાખાપત્રાણ્યેવ પુષ્પમ્ । નાપ્યન્યત્ર તેભ્ય પુષ્પમ્ । એવમેવ ન રૂપા દીનિ અસ્મીતિ [વદામિ] । નાપ્યન્યત્ર રૂપાદિભ્યઃ અસ્મીતિ [વદામિ] । એવમસ્મિનિરોધપ્રત્યયમસ્મિમાનં ન પ્રવર્તતે । અતો જ્ઞાયતે પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધા અપિ શૂન્યા ઇતિ ।
યોગાવચરઃ સર્વનિમિત્તાનિ નિરુધ્યાનિમિત્તં સાક્ષાત્કુર્યાત્ । યદિ વસ્તુસત્ નિમિત્તમ્, કિમર્થં નાનુસ્મરતિ । ન તીર્થિકાનામિવ રૂપપ્રહાણકાલે જ્ઞાયતે વસ્તુસત્ રૂપં, પરન્તુ નાનુસ્મર્યત ઇતિ । યોગી અવશ્યં રૂપાદીનાં સ્કન્ધાનાં નિરોધં પશ્યતિ નિરોધદર્શનાત્ અનિમિત્તે ઽવતરતિ । અતો જ્ઞાયતે રૂપાદયો ન પરમાર્થસન્ત ઇતિ । યત્ર સન્તિ પઞ્ચસ્કન્ધાઃ તત્રાસ્મીતિ બુદ્ધિર્ભવતિ । પઞ્ચસ્કન્ધા ન સન્તીત્યતો ઽસ્મીતિ બુદ્ધિર્નિરુધ્યતે । અતઃ સ્કન્ધાઃ સર્વે શુન્યાઃ । ફેનસૂત્રે ભગવાનાહ- યદિ પુરુષઃ ફેનપિણ્ડં પશ્યેત્ યોનિશ ઉપપરીક્ષેત । સ[તત્]તુચ્છકઞ્ચૈવ જાનીયાત્ । એવમેવ ભિક્ષુર્યદિ રૂપસ્કન્ધં સમ્યગુપપરીક્ષતે । સ[તં] રિક્તકઞ્ચૈવ જાનાતિ, તુચ્છકઞ્ચૈવ[જાનાતિ], અસારકઞ્ચૈવ[જાનતિ], વિક્ષેપલક્ષણઞ્ચૈવ જાનાતિ । વેદનામુપપરીક્ષતે યથા બુદ્ધુદમ્, સંજ્ઞા [મુપપરીક્ષતે]યથા મરીચિકામ્, સંસ્કારા[નુપપરીક્ષતે] યથા કદલીમ્, વિજ્ઞાન[મુપપરીક્ષતે] યથા માયામ્ । તત્ર પઞ્ચ દૃષ્ટાન્તાઃ શૂન્યાર્થનિરૂપણાઃ । કસ્માત્ । પશ્યામઃ ખલુ ચક્ષુષા ફેનમપચીયમાનમભાવતાં યાતિ । તથા બુદ્બુદાદીન્યપિ । અતો જ્ઞાયતે સ્કન્ધા ન પરમાર્થસન્ત ઇતિ । યે જિનપુત્રાઃ સંસારાત્ પરમનિર્વિણ્ણાઃ । [તે]ધર્માણાં પ્રકૃતિતો ઽનુત્પાદમાકિઞ્ચન્યઞ્ચ પશ્યન્તિ । અતો યે ઽનિત્યં ( સ્સ્સ્_379 ) પશ્યન્તિ । [તેષાં] વિક્ષેપવિનાશદુઃખલક્ષણમેવ ભવતિ । યે નિઃસ્વભાવં પશ્યન્તિ, અન્યલક્ષણાભાવાત્ તે દુઃખચર્યાં પરિપૂરયન્તિ । એતત્ત્રિવિધદુઃખપરિપૂરણં વિમુક્તિપ્રાપકમિત્યુચ્યતે । [અતઃ] સર્વધર્માઃ શૂન્યા ઇતિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
શૂન્યતા ચ વિમોક્ષમુખમ્ । શૂન્યતા ચેયં ન કેવલં સત્ત્વશૂન્યતાત્મિકા । ધર્મશૂન્યતા[ત્મિકા]પિ ચાસ્તિ । યથોક્તમ્- ચક્ષુરુત્પદ્યમાનં ન કુતશ્ચિદાગચ્છતિ । નિરુધ્યમાનં ન ક્વચિદ્ગચ્છતિ । તદા પ્રજાનાતિ અતીતમનાગતં ચક્ષુઃ શૂન્યમિતિ । પ્રત્યુત્પન્નં ચક્ષુરપિ ચતુર્મહાભૂતવિકલ્પિતમિત્યતઃ શૂન્યમિતિ । યથાહ ભગવાન્- યચ્ચક્ષુષિ માંસપિણ્ડે ખક્કટં ખરગતં સ પૃથિવી [ધાતુ]ઃ ઇત્યાદિ । ય ઇમાં શૂન્યતાં પ્રતિલભતે સ વદતિ નાસ્તિ યત્કિઞ્ચિદિતિ । કિઞ્ચાહ- સર્વસંસ્કારાઃ પ્રહીયન્ત ઇતિ પ્રહાણસ્વભાવાઃ । વિમુચ્યન્ત ઇતિ વિમુક્તિખભાવાઃ । નિરુધ્યન્ત ઇતિ નિરોધસ્વભાવાઃ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે સર્વે સંસ્કારા નિરુદ્ધા ભવન્તીતિ । યદિ વસ્તુસન્તઃ સંસ્કારાઃ તદા ન સ્યુઃ સમ્યક્ પ્રહાણવિમુક્તિનિરોધાઃ । નિરોધશ્ચાભાવ ઇત્યુચ્યતે । અતો દ્રષ્ટવ્યં પરમાર્થતઃ સંસ્કારાઃ સર્વે ઽભાવાત્મકાઃ સંવૃતિતસ્તુ સન્તિ સંસ્કારા ઇતિ ॥
ધર્મચિત્તનિરોધવર્ગસ્ત્રિપઞ્ચાશદુત્તરશતતમઃ ।
154 નિરોધવર્ગઃ
યન્નિર્વાણાલમ્બનં તત્ શૂન્યચિત્તમિત્યુચ્યતે । (પૃ) નિર્વાણમસદ્ધર્મઃ । ચિત્તં કિમાલમ્બતે । (ઉ) ચિત્તમિદં યત્કિઞ્ચતાભાવમાલમ્બતે । ઇદં પૂર્વમેવ પ્રતિપાદિતમ્ । નિર્વાણજ્ઞાનત્વાત્ । (પૃ) શૂન્યચિત્તમિદં કુત્ર નિરુધ્યતે । (ઉ) સ્થાનદ્વયે [નિરુધ્યતે] (1) અચિત્તકસમાધિમુપસમ્પન્નસ્ય (2) અનુપધિશેષનિર્વાણં પ્રવિષ્ઠસ્ય સન્તાનસમુચ્છેદે વા નિરુધ્યતે । કસ્માત્ । હેતુપ્રત્યયનિરોધાત્ । અચિત્તકસમાધાવાલમ્બનનિરોધાત્ [તત્] નિરુધ્યતે । સન્તાને સમુચ્છિદ્યમાને પુનઃ કર્મક્ષયાત્ [તત્] નિરુધ્યતે ।
શાસ્ત્રમાહ- એતાનિ ત્રીણિ ચિત્તાનિ નિરોધયતો યોગાવચરસ્ય કર્મક્લેશા નૈવ પુનઃ સમુદાચરન્તિ (પૃ) કસ્માત્ ન સમુદાચરન્તિ । (ઉ) પુરુષો ઽયં નૈરાત્મ્યસમ્પન્ન ઇત્યતઃ કર્મક્લેશા નિરુધ્યન્તે । યથા પ્રદીપો ધર્મશ્ચ સતિ નિશ્રયે વર્તતે । અસતિ નિશ્રયે ન વર્તતે । એવમાત્મચિત્તે નિશ્રયે સતિ કર્મક્લેશાનાં સમુદયઃ । અસતિ તુ ન સમુદયઃ । અનાસ્રવા સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ સર્વાણિ નિમિત્તાનિ તથા પ્રદહતિ યથા ન કિઞ્ચિદવશિષ્યતે । યથા કલ્પાગ્નિઃ પૃથિવ્યાદિન્ નિઃશેષં દહતિ । નિમિત્તાભાવાત્ કર્મક્લેશાનાં ન પુનઃ સમુદયો ભવતિ । અસ્મિચિત્તકસ્ય તુ કર્મક્લેશાઃ સમુદ્યન્તિ । અર્હતઃ શૂન્યતાજ્ઞાનગતિંગતસ્ય અસ્મિમાનરહિતસ્ય ન પુનઃ સમુદ્યન્તિ ।
અસ્ય નૂત્નકર્માનુપચયે ઽપિ પ્રાક્તનકર્મહેતુના કસ્માન્નોપપત્તિર્ભવતિ । (ઉ) સમ્યક્- પ્રજ્ઞયા તત્કર્મવિનાશાન્ન વિપાકભાગ્ભવતિ । યથા દગ્ધં બીજં ન પુનઃ પ્રરોહતિ । અસતિ ચ તૃષ્ણાચિત્તે ન કર્માણિ પચ્યન્તે । યથા અનભિષ્યન્દિતાયાં ભૂમૌ બીજં ન પ્રરોહતિ । યોગાવચરસ્યાસ્ય સર્વવિજ્ઞાનસ્થિતિષુ સર્વનિમિત્તનિરોધે વિજ્ઞાનં નિરાશ્રયં ભવતિ । અતો નાસ્ત્યુપપત્ત્યાયતનમ્ । યથા બીજમનાશ્રયં નોત્પદ્યતે । કર્મક્લેશપૌષ્કલ્યાત્ કાયમુપાદત્તે । અપૌષ્કલ્યે તુ નિરુધ્યતે ।

સ ક્લેશાભાવાત્ વિકલહેતુપ્રત્યયઃ સત્સ્વપિ કર્મસુ નોપપત્તિં વેદયતે । સત્ત્વાઃ ક્લેશહેતોર્ગતિષુ કાયં વેદયન્તે । કાયં વેદયત ઇત્યતઃ તસ્ય કર્માણિ વિપાકં પ્રયચ્છન્તિ । અસતિ ક્લેશે કાયો ન વેદ્યતે । કાયવેદ્યભાવાત્ કર્માણિ કસ્ય વિપાકં પ્રયચ્છન્તિ । યથા અધર્મેણ પ્રબલમધિતિષ્ઠતિ ઉત્તમર્ણો નાવકાશં લભતે । તથા યોગાવચરો ઽપિ । સંસારે ઽવર્તમાનસ્ય સન્ત્યપિ કર્માણિ ન વિપાકં પ્રયચ્છન્તિ । યથા બદ્ધં પુરુષમન્યે જના યથેષ્ટં નિન્દન્તિ । એવં ક્લેશબદ્ધાનાં સત્ત્વાનાં કર્મતારતમ્યવશાત્ [ક્લેશાઃ] વિપાકં પ્રયચ્છન્તિ । પ્રતિલબ્ધવિમોક્ષે તુ નાવકાશં લભન્તે ।
સ્વીયં કર્મ ચ વિપાકં પ્રયચ્છતિ । શૂન્યચર્યાવિહારિત્વાદસ્ય પુરુષસ્ય ધર્મેષુ સ્વલક્ષણ[સંજ્ઞા] નાસ્તીત્યતઃ કર્માણિ ન વિપાકં પ્રયચ્છન્તિ । યથા દત્તીકૃતસ્ય પુત્રસ્ય દાયભાગો નાસ્તિ । તથેદમપિ । ક્લેશબલેન ચ કર્માણિ પ્રવર્તન્તે । ક્લેશવેગે ક્ષીણે તુ ન તાનિ પ્રવર્તન્તે । યથા ચક્રં ગતિસ્થમપિ વેગક્ષયાન્ન પુનઃ પ્રવર્તતે । ક્લેશબલે ચ કર્માણિ ( સ્સ્સ્_381 ) વિકારયન્તિ । યથા સુતવત્સલાયા માતુઃ રક્તં સ્તન્યં પરિણમતે । નિરુદ્ધવાત્સલ્યચિત્તાયાસ્તુ ન પુનઃ પરિણમતે । એવં ક્લેશબલાત્ કર્મ વિપાકં પ્રયચ્છતિ । [ક્લેશ]વિરહે તુ ન પ્રયચ્છતિ । અયઞ્ચ પુરુષઃ શીલસમાધિપ્રજ્ઞાદિગુણૈર્ભાવિતકાયઃ । તત્પ્રભાવમાહાત્મ્યાત્ કર્માણિ નાવકાશં લભન્તે । અતઃ સદપિ પ્રાક્તનં કર્મ ન વિપાકં પ્રયચ્છતિ । એવમસ્ય પ્રાક્તનં કર્મ પ્રત્યુત્પન્ને કિઞ્ચિ[દ્વિપાક]મર્પયતિ । નૂત્નં તુ કર્મ ન કરોતિ । યથાગ્નિરિન્ધનાનાં ભસ્મીભાવે શામ્યતિ । એવમયં પુરુષો ઽપિ વેદનીયાભાવાન્નિરુધ્યતે । [ઇતિ] ત્રિવિધચિત્તાનાં નિરોધાત્સર્વદુઃખેભ્યો ઽત્યન્તં વિમુચ્યતે । અતો વિદ્વાન્ ત્રિવિધચિત્તાનિ નિરુન્ધ્યાત્ ॥
નિરોધવર્ગશ્ચતુઃપઞ્ચાશદુત્તરશતતમઃ ।
[નિરોધસત્યસ્કન્ધઃ સમાપ્તઃ ।]
અથ માર્ગસત્યસ્કન્ધઃ
155 માર્ગસત્યસ્કન્ધે સમાધ્યધિકારે સમાધિહેતુવર્ગઃ
શાસ્ત્રમાહ- ઇદાનીં માર્ગસત્યં વિચાર્યતે । માર્ગસત્યમ્- આર્યો ઽષ્ટાઙ્ગિકો માર્ગઃ સમ્યક્ દૃષ્ટિર્યાવત્ સમ્યક્ સમાધિઃ । આર્યો ઽષ્ટાઙ્ગિકો માર્ગઃ સંક્ષિપ્ય દ્વિવિધઃ (1) સમાધિઃ પરિકરશ્ચ (2) જ્ઞાનમિતિ ।
ઇદાનીં સમાધિર્વિચારયિતવ્યઃ । (પૃ) કિંલક્ષણા સમાધિઃ । (ઉ) ચિત્તસ્યૈકત્રાવસ્થાનં સમાધિલક્ષણમ્ । (પૃ) કથં ચિત્તમેકત્રાવતિષ્ઠતે । (ઉ) બહુલીકૃતભાવનયા તત્રાવતિષ્ઠતે । યદિ બહુવારં ન ભાવયતિ તદા ક્ષિપ્રમેવ વિક્ષિપ્યતે । (પૃ) કથં ભાવયિતવ્યમ્ । (ઉ) યથાસુખં ભાવયિતવ્યમ્ । (પૃ) કથં સુખયતિ । (ઉ) કાયચિત્તયોર્દૌષ્ઠલ્યં દુઃખમ્ । પ્રશ્રબ્ધિધર્મેણ કાયચિત્તયોર્દૌષ્ઠલ્યે ઽપનીતે સુખં ભવતિ । (પૃ) કથં પ્રશ્રબ્ધિર્ભવતિ । (ઉ) પ્રીતિપ્રત્યયં કાયચિત્તે દાન્તે ભવતઃ । (પૃ) કથં પ્રીતિર્ભવતિ । (ઉ) ત્રિરત્નસ્મરણધર્મશ્રવણાદિના ચિત્તપ્રામોદ્યાત્ ભવતિ । (પૃ) કથં ચિત્તપ્રામોદ્યં ભવતિ । (ઉ) પરિશુદ્ધશીલધારણાત્ ચિત્તસ્યૌકૌકૃત્યે ભવતિ ।
(પૃ) ઉક્તઃ સમાધિહેતુઃ । ઇદાનીં કસ્ય સમાધિર્હેતુઃ । (ઉ) અયં યથાભૂતજ્ઞાનસ્ય હેતુઃ । યથાભૂતજ્ઞાનં શૂન્યતાજ્ઞાનમ્ । યથોક્તં યોગાવચરઃ સમાહિતચિત્તો વિશુદ્ધચિત્તો વિનીવરણચિત્તશ્ચિત્તરથો ઽચલચિત્તો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ દુઃખમાર્યસત્યં દુઃખસમુદયં દુખનિરોધં દુઃખનિરોધગામિમાર્ગમાર્યસત્યમ્ ઇતિ । અતો યથાભૂતજ્ઞાનલિપ્સુના સમાધિ ભાવનાયાં વીર્યમારબ્ધવ્યમ્ । વિક્ષિપ્તચિત્તસ્ય લૌકિકસૂત્રશિલ્પાદિહિતમેવ ન ભવતિ । કિં પુનર્લોકોત્તરં હિતમ્ । અતો જ્ઞાયતે લૌકિકં લોકોત્તરઞ્ચ હિતં સમાહિતચિત્તેનૈવ લભ્યતે । સર્વઞ્ચ સત્ કુશલં સમ્યક્ જ્ઞાનાધીનમ્ । સર્વમસદકુશલં મિથ્યાજ્ઞાનાધીનમ્ । યથોક્તં સૂત્રે અવિદ્યા ભિક્ષવઃ પૂર્વઙ્ગમાકુશલાનાં ધર્માણાં સમાપત્તયે । અન્વગેવાહ્રીક્યમનપત્રાપ્યમ્ । ( સ્સ્સ્_383 ) વિદ્યા ભિક્ષવઃ પૂર્વઙ્ગમા કુશલાનાં ધર્માણાં સમાપત્તયે અન્વગેવ હ્રીઃ અપત્રાપ્યમ્ । ઇતિ । સમાધિસ્તુ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય હેતુઃ । અતો જ્ઞાયતે સર્વં સત્કુશલં સમાધિમુપાદાય ભવતીતિ । તસ્માત્ ભાવનાયાં યોગઃ કર્તવ્યઃ ॥
સમાધિહેતુવર્ગઃ પઞ્ચપઞ્ચાદુત્તરશતતમઃ ।
156 સમાધિલક્ષણવર્ગઃ
(પૃ) ઉક્તં ભવતા ચિત્તસ્યૈકત્રાવસ્થાનં સમાધિલક્ષણમિતિ તત્ર સમાધિશ્ચિત્તઞ્ચૈકં ઉત ભિન્નમ્ । (ઉ) ન તે ભિન્ને । કેચિદાહુ- સમાધિશ્ચિત્તઞ્ચ ભિન્ને । સમાધિલબ્ધચિત્તમેકત્રાવતિષ્ઠત ઇતિ । સદપીદં વચનમયુક્તાર્થકમ્ । યદિ ચિત્તં સમાધિલબ્ધમાલમ્બને ઽવતિષ્ઠત ઇતિ । સમાધિરિયમપિ આલમ્બને ઽવતિષ્ઠમાના સમાધ્યન્તરમુપાદાયાવતિષ્ઠેત । એવમનવસ્થા ભવતિ । તત્તુ ન સમ્ભવતિ । યદીયં સમાધિઃ પ્રકૃતિતો ઽવસ્થાનમિતિ । ચિત્તમપિ ન સમાધિમુપાદાયાવતિષ્ઠેત । અતઃ સમાધેરન્યત્ ચિત્તમિતિ યદ્વચનં તદપ્રકૃષ્ટાર્થકમ્ । વેદનાસંજ્ઞાદયશ્ચેતસિકધર્મા અપ્યાલમ્બને ઽવતિષ્ઠન્તે । તે ઽપિ કં ધર્મમુપાદાયાવતિષ્ઠન્ત ઇતીદં વક્તવ્યમ્ । યદિ વેદનાસંજ્ઞાદીનાં પ્રત્યેકં સમાધિરસ્તિ । તુલ્યઃ પૂર્વદોષઃ સ્યાત્ । સૂત્રે ચ ચિત્તસ્યૈકાગ્રતા સમાધિલક્ષણમિતિ કેવલમુક્તમ્ । ન તુ ચિત્તં સમાધિલબ્ધમવતિષ્ઠત ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે ન યુક્તમિતિ । ચિત્તસ્યૈકાગ્રતેત્યુક્તે નાન્યધર્મઃ પ્રકાશિતો ભવતિ । યથા પૂર્વમુક્તમ્- યત્ર ચિત્તં સુખિ ભવતિ તસ્મિન્નાલમ્બને ઽવતિષ્ઠત ઇતિ । ચિત્તસ્ય કોટિઃ સમાધિર્ન પૃથગ્ભવતીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । યથા ચિત્તં દીર્ઘકાલાવસ્થાનં સમાધિરિત્યુચ્યતે ।
(પૃ) સમાધિરિયં કિં સાસ્રવા ઉતાનાસ્રવા । (ઉ) સમાધિર્દ્વિવિધા સાસ્રવા અનાસ્રવા ચેતિ । લૌકિકા ધ્યાનસમાધયઃ સાસ્રવાઃ । ધર્માવસ્થામુપસમ્પન્નસ્ય સમાધયો ઽનાસ્રવા ઇત્યુચ્યન્તે । કસ્માત્ । કાલો ઽયં યથાભૂતજ્ઞાનદર્શનમિત્યુચ્યતે । તસ્ય કાલસ્ય દ્વિવિધં નામ સમાધિરિતિ પ્રજ્ઞા ચેતિ । ચિત્તસમાધાનાત્ સમાધિઃ । યથાભૂતપ્રજ્ઞાનાત્ ( સ્સ્સ્_384 ) પ્રજ્ઞા । ચિત્તસમાધાનં ત્રિવિધં કુશલમકુશલમવ્યાકૃતમિતિ । તત્ર કુશલેન ચિત્તસમાધાનમેવ સમાધિઃ । નત્વકુશલેન અવ્યાકૃતેન વા । સા સમાધિર્દ્વિવિધા એકા વિમુક્તિહેતુઃ અપરા અવિમુક્તિહેતુઃ । વિમુક્તિહેતુર્નામ નિયતમૂલકમ્ । કેચિદાભિધર્મિકા આહુઃ- અનાસ્રવસમાધિરેવ નિયતમૂલમિતિ । સ વાદો ન યુક્તઃ । સાસ્રવાનાસ્રવા યદિ વિમુક્તિં કરોતિ । સા સર્વાપિ નિયતમૂલમિત્યુચ્યેત ।

સમાધિરિયં યથાલમ્બનાવસ્થાનં ત્રિધા વિભજ્યતે । પરીત્તા વિપુલા અપ્રમાણા ચેતિ । ચિત્તં કિઞ્ચિત્કાલમવસ્થાય યદિ પરીત્તમાલમ્બનં પશ્યતિ[તદા] પરીત્તેત્યુચ્યતે । અન્યે દ્વે અપિ તથા । સમયવશાત્રિવિધં લક્ષણં ભવતિ । પ્રગ્રહલક્ષણં વ્યુત્થાનલક્ષણં ત્યાગલક્ષણમિતિ । ચિત્તે ઽબલીને વ્યુત્થાનલક્ષણમુપયોક્તવ્યમ્ । ચિત્ત ઉદ્ધત પ્રગ્રહલક્ષણં પ્રયોક્તવ્યમ્ । દાન્તે ચ ચિત્તે ત્યાગલક્ષણં પ્રયોક્તવ્યમ્ । યથા સુવર્ણકારઃ સુવર્ણં દ્રવયતિ તાપયતિ સેચયતિ કાલે ચ સ્થપયતિ । યદિ સદા તાપયતિ । તદા દ્રવીભવતિ । સદા સેચને ઘનીભવતિ । સદા સ્થપનેસ્ફૂર્યતે । એવં યોગાવચરસ્ય ચિત્તમપિ । કમ્પિતસ્યાપ્રગ્રહે સદા વિક્ષેપઃ । અવલીનસ્યાવ્યુત્થાને કૌસીદ્યમ્ । દાન્તસ્યાત્યાગે પુનરદમનમ્ । યથા ચ દાન્તો ઽશ્વઃ પ્રવેગે પ્રગૃહ્યતે । દન્ધઃ [કશયા]તાડ્યતે । દાન્તઃ પરિત્યજ્યતે । એવં યોગાવચરસ્ય દાન્તં ચિત્તમપિ ।
સમાધેરસ્યાસ્ત્રિવિધ ઉપાયઃ સમાધ્યવતારોપાયઃ સમાધ્યવસ્થાનોપાયઃ સમાધિવ્યુત્થાનોપાય ઇતિ । યથાધર્મં સમાધાવતરતિ । અયં સમાધ્યવતારોપાયઃ । સમાધિસ્થિતો ન ચલતિ । અયં સમાધ્યવસ્થાનોપાયઃ । યથાધર્મં સમાધેર્વ્યુત્તિષ્ઠતે । અયં સમાધિવ્યુત્થાનોપાયઃ । (પૃ) કથમિમાન્ ત્રિવિધાનુપાયાન્ પ્રતિલભતે । (ઉ) યોગાવચરઃ સ્વચિત્તલક્ષણં ગૃહ્ણન્ એવં પ્રગૃહ્ણન્ એવં વ્યુત્તિષ્ઠન્ એવં પરિત્યજન્ સમાધાવવતરતિ । તથા નિર્ગચ્છતિ ચ । (પૃ) સાક્ષાદેવ સમાધિગ્રહે ક ઉપયોગ ઉપાયસ્ય । (ઉ) ત્રિવિધોપાયાન્ પ્રવર્તમાનસ્ય આદીનવો ભવતિ । યથેપ્સિતઞ્ચ ન વિન્દતે । અવતરિતુમિચ્છન્ વ્યુતિષ્ઠેત વ્યુત્થાતુમિચ્છન્ પુનરવતરેત્ । ઇતીદૃશા દોષાઃ સન્તિ । લાભં હાનિં મન્યેત । હાનિઞ્ચ લાભમ્ । યથા કિઞ્ચિદ્વિશુદ્ધરૂપં કિઞ્ચિત્પ્રકાશરૂપઞ્ચ દૃષ્ટ્વા વદેત- મહાહિતં લબ્ધમિતિ । અનિત્યં દુઃખં શૂન્યમિત્યાદ્યનુસ્મરતઃ ચિત્તં ન સુખિ ભવતિ । પ્રત્યુત હાનિકરમિતિ વદેત્ ।
(પૃ) યોગાવચરસ્ય કસ્માત્ કદાચિત્સમાધિલાભો ઽસ્તિ કદાચિન્નાસ્તિ । (ઉ) સમાધિલાભસ્ય ચત્વારઃ પ્રત્યયાઃ- (1) ઇહાધ્વનિ યુનક્તિ, (2) પૂર્વકાયપ્રત્યયઃ (3) સમાધિલક્ષણં સુગૃહ્ણાતિ, (4) શ્રુત્વા સમાધિધર્માનનુવર્તયતિ ઇતિ । સમાધિભાવનાશ્ચતુર્વિધાઃ- (1) સદાપ્રયોગી નૈકાગ્રં ચરતિ । (2) એકાગ્રં ચરતિ ન સદાપ્રયુક્તો ભવતિ । (3) સદાપ્રયુક્તશ્ચ ભવતિ એકાગ્રઞ્ચ ચરતિ । (4) ન સદા પ્રયુક્તો નૈકાગ્રં ચરતિ । કિઞ્ચ સન્તિ ચતુર્વિધાઃ બહુકુશલઃ અલ્પપ્રજ્ઞઃ, અલ્પકુશલો બહુપ્રજ્ઞઃ, બહુકુશલો બહુપ્રજ્ઞઃ, અલ્પકુશલો ઽલ્પપ્રજ્ઞ ઇતિ । એષુતૃતીયો યોગાવચરો ઽવશ્યં લભતે । ચતુર્થો નાવશ્યં લભતે । પ્રથમદ્વિતીયૌ યદિ દાન્તૌ સમૌ તદા લભેતે ॥
સમાધિલક્ષણવર્ગઃ ષટ્પઞ્ચાશદુત્તરશતતમઃ ।
157 ત્રિસમાધિવર્ગઃ
(પૃ) ઉક્તં સૂત્રે- ત્રયઃ સમાધયઃ એકાઙ્ગભાવનસમાધિઃ, ઉભયાઙ્ગભાવનસમાધિઃ અર્યઃ સમ્યક્સમાધિરિતિ । કિમિદમ્ । (ઉ) એકાઙ્ગભાવન ઇતિ યત્ સમાધિં ભાવયતિ ન પ્રજ્ઞામ્ । પ્રજ્ઞાં વા ભાવયતિ ન સમાધિમ્ । ઉભયાઙ્ગભાવન ઇતિ સમાધિં ભાવયતિ પ્રજ્ઞાઞ્ચ ભાવયતિ । અયં લૌકિકસમાધિરૂષ્માદિધર્મગતઃ । આર્યઃ સમ્યક્સમાધિરિતિ યદ્ધર્માવસ્થામુપસમ્પન્નો નિરોધસત્યં સાક્ષાત્કરોતિ । સ આર્યઃ સમ્યગિત્યુચ્યતે । કેનેદં જ્ઞાયતે । યથા સ્થવિરો ભિક્ષુરાહ- યોગાવચરઃ સમાધિના ચિત્તં ભાવયન્ પ્રજ્ઞામુપાદાય ક્લેશાન્ પ્રતિષેધયતિ । પ્રજ્ઞયા ચિત્તં ભાવયન્ સમાધિમુપાદાય ક્લેશાન્ પ્રતિષેધયતિ । સમાધિના પ્રજ્ઞયા ચ ચિત્તં ભાવયન્ સ્વભાવમુપાદાય વિમુચ્યતે । સ્વભાવો નામ યઃ પ્રહાણસ્વભાવઃ વિયોગસ્વભાવો નિરોધસ્વભાવઃ । સમાધિપ્રજ્ઞયોર્યુગપત્પ્રપૂરણાદાર્યઃ સમ્યગિત્યુચ્યતે । યથા સમાધિપ્રજ્ઞાભ્યાં વિમુક્તિલબ્ધઃ સર્વશો વિમુક્તૈત્યુચ્યતે ।
(પૃ) કેચિદાહુઃ- એકાઙ્ગભાવન ઇતિ યદિ સમાધિમુપાદાય રશ્મિં પશ્યતિ ન રૂપાણિ । યદિ(વા)રૂપાણિ પશ્યતિ ન રશ્મિમ્ । ઉભયાઙ્ગભાવન ઇતિ યત્ રૂપઞ્ચ પશ્યતિ રશ્મિઞ્ચ પશ્યતિ । આર્યઃ સમ્યક્સમાધિરિતિ યત્ શૈક્ષાશૈક્ષાભ્યાં પ્રતિલબ્ધઃ સમાધિઃ ( સ્સ્સ્_386 ) ઇતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) રશ્મિમાત્રં પશ્યતિ ન રૂપમિતિ નાસ્તિ કિઞ્ચન સૂત્રમ્ સૂત્રે કેવલમુક્તમ્- અહં પ્રકૃતિતો રશ્મિમપશ્યં રૂપમપ્યપશ્યમ્ । ઇદાનીં રશ્મિર્વિનષ્ટઃ, રૂપમપિ ન પશ્યામીતિ । ભવતા ચ વક્તવ્યં કેન કારણેન રશ્મિં પશ્યતિ ન રૂપમ્ ઇત્યાદિ । ઇતિ નાવોચઃ ।
(પૃ) સૂત્ર ઉક્તં- ત્રયઃ સમાધયઃ શૂન્યતો ઽનિમિત્તો ઽપ્રણિહિત ઇતિ । એષાં ત્રયાણાં સમાધીનાં કો ભેદઃ । (ઉ) યદિ યોગાવચરો ન પશ્યતિ સત્ત્વં નાપિ ધર્મમ્ । અયમુચ્યતે શૂન્યતઃ [સમાધિ]રિતિ । ઈદૃશે શૂન્યે[યદિ]ગ્રાહ્યનિમિત્તં નાસ્તિ । અયં શૂન્ય એવાનિમિત્તઃ । શૂન્યે ચ નાસ્તિ પ્રણિહિતં કિઞ્ચન । અયં શૂન્યઃ[સમાધિ]રેવાપ્રણિહિત ઇત્યુચ્યતે । અતસ્ત્રયો ઽપ્યેકાર્થકાઃ । (પૃ) તથા ચેત્ કસ્માત્ ત્રય ઇત્યુચ્યન્તે । (ઉ) શૂન્યં ભાવયેદિતિ શૂન્યતાસમર્થ આહ । શૂન્યં ભાવયન્ હિતં લભતે યદુત નિમિત્તં ન પશ્યતીતિ । નિમિત્તાદર્શનાદનિમિત્તઃ । અનિમિત્તત્વાદપ્રણિહીતઃ । અપ્રણિહિતત્વાન્ન કાયં વેદયતે । કાયાવેદનાત્સર્વદુઃખાન્મુચ્યતે । ઇત્યાદિ હિતાનિ શૂન્યતાભાવનયા લભતે । અત ઉચ્યતે ત્રય ઇતિ ।
કેચિદાભિધર્મિકા આહુઃ યઃ સમાધિઃ શૂન્યાનાત્માકારેણ ભવતિ અયં શૂન્ય ઇત્યુચ્યતે । ય આકારો ઽનિત્યતો દુઃખતો હેતુતઃ સમુદયતો જનકતઃ પ્રત્યયતો માર્ગતો યથાવદાચરતો નિર્યાણતો ભવતિ । અયમપ્રણિહિતઃ । ય આકારો નિરોધત ઉપશમતઃ પ્રણીતતો વિયોગતો ભવતિ । અયમનિમિત્ત ઇતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) યદાહ ભવાન્- અનિત્યતો દુઃખત આકારઃ અપ્રણિહિત ઇતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । ભગવાન્ સદા વદતિ યદનિત્યં તદેવ દુઃખમ્ । યત્ દુખં તદેવાનાત્મકમ્ ઇતિ । નૈરાત્મ્યં પ્રજાનન્ ન પુનઃ પ્રણિદધાતિ । અતો જ્ઞાયતે શૂન્યત્વાચ્ચ ન પ્રણિદધાતીતિ । હેતુતઃ સમુદયતો જનકતઃ પ્રત્યયત આકાર ઇતિ મતમ્ । તત્ તથૈવ સ્યાત્ । કસ્માત્ । ઉક્તં હિ સૂત્રે- યત્કિઞ્ચિત્સમુદયલક્ષણં સર્વં તન્નિરોધલક્ષણમિતિ પશ્યન્ નિર્વિદ્યતે ઇતિ । માર્ગે ચ ન ભવેદપ્રણિહિત આકારઃ । કસ્માત્ । પ્રણિધાનં હિ તૃષ્ણાઙ્ગમ્ । યથાસૂત્રમુક્તમ્ હીનં મધ્યમં પ્રણિધાનં ન માર્ગ આસક્તિજનકમ્ । અતો ન ભવેદપ્રણિહિત આકારઃ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- પઞ્ચાનાં સ્કન્ધાનાં નિરોધાન્નિરોધ ઇત્યુચ્યતે ઇતિ જ્ઞાતવ્યમ્ । શૂન્ય એવ નિરોધ ઇત્યુચ્યતે । ન ( સ્સ્સ્_387 ) તત્રાસ્તિ પ્રણિધાનમ્ । કાયતૃષ્ણા હિ પ્રણિધાનં ભવતિ । અતો જ્ઞાયતે ઇમે ત્રય એકાર્થકા ઇતિ ન સ્યાદ્ભેદ ઇતિ ।

(પૃ) કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- ત્રયઃ સમાધયઃ શૂન્યશૂન્યઃ, અપ્રણિતાપ્રણિહિતઃ, અનિમિત્તાનિમિત્ત ઇતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) શૂન્યેન પઞ્ચસ્કન્ધાન્ શૂન્યાન્ દૃષ્ટ્વા એકેન શૂન્યેન પુનરિમં શૂન્યં શૂન્યીકરોતિ । અયં શૂન્યશૂન્ય ઇત્યુચ્યતે । અપ્રણિહિતેન પઞ્ચસ્કન્ધાન્ નિર્વિદ્ય અપ્રણિહિતેન પુનરિમમપ્રણિહિતં નિર્વેદયતિ । અયમપ્રણિહિતાપ્રણિહિતઃ । અનિમિત્તેન પઞ્ચસ્કન્ધાન્ પ્રશાન્તાન્ દૃષ્ટ્વા અનિમિત્તેન પુનરનિમિત્તં ન ગૃહ્ણાતિ । અયમનિમિત્તાનિમિત્તઃ ।
(પૃ) આભિધર્મિકા આહુઃ- ત્રય ઇમે સમાધયઃ સાસ્રવા ઇતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) ઇમે ન સાસ્રવાઃ । કસ્માત્ । સમયસ્યાસ્યા નાસ્રવાનુશયત્વાત્ । સમાધિરયં શૂન્યાદિપ્રધાનઃ । કથં સાસ્રવો ભવેત્ । (પૃ) યદિ શૂન્યાદયઃ સમાધયો વસ્તુતઃ પ્રજ્ઞાત્મકાઃ । કથં સમાધિરિત્યુચ્યતે । (ઉ) સમાધીનાં ભેદાત્ । સમાધિશ્ચ યથાભૂતજ્ઞાનદર્શનાધાયકત્વાત્ સમાધિરિત્યુચ્યતે । ફલે હેતૂપચારાત્ ।
(પૃ) કેચિદાભિધર્મિકા આહુઃ- શૂન્યશૂન્યાદયઃ સમાધયો ઽશૈક્ષજનમાત્રલભ્યા નાન્યૈરિતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) શૈક્ષજના અપિ લભેયુઃ । કસ્માત્ । યોગાવચરેણ હિ સાસ્રવાણામનાસ્રવાણાં સર્વેષાં ધર્માણાં નિરોધો ઽધિગન્તવ્યઃ । અતઃ શૈક્ષજનૈરપિ અનાસ્રવધર્માણાં નિરોધો ઽધિગન્તવ્યઃ સ્યાત્ ॥
ત્રિસમાધિવર્ગઃ સપ્તપઞ્ચાશદુત્તરશતતમઃ ।
158 ચતુસ્સમાધિભાવનાવર્ગઃ
અસ્તિ સમાધિભાવના દૃષ્ટધર્મસુખ [વિહાર]આયં સંવર્તતે । અસ્તિ સમાધિભાવના જ્ઞાનદર્શન[પ્રતિલાભ]આય સંવર્તતે । અસ્તિ સમાધિભાવના સ્મૃતિસમ્પ્રજન્યાય સંવર્તતે । અસ્તિ સમાધિભાવના આસ્રવાણાં ક્ષયાય સંવર્તતે । યઃ સમાધિઃ દૃષ્ટધર્મસુખપ્રાપકો યદુત દ્વિતીયધ્યાનાદયઃ । [સા પ્રથમા ભવના ।]કેનેદં જ્ઞાયતે । ભગવાનાહ- દ્વિતીયધ્યાનં સમાધિજં પ્રીતિસુખં નામ્ને સંવર્તતે અન્યધર્માય સંવર્તતે યથા પિણ્ડપાતાય શ્રાવસ્ત્યાં પ્રવેશ ઇતિ ।
(પૃ) પ્રથમં ધ્યાનમપિ સપ્રીતિસુખમ્ । કસ્માન્નોચ્યતે સ દૃષ્ટધર્મસુખવિહાર ઇતિ । (ઉ) પ્રથમધ્યાનસ્ય ચિત્તવિક્ષેપકવિતર્કવિચારવ્યામિશ્રિતત્વાત્ ન તદુચ્યતે દૃષ્ટધર્મસુખમિતિ (પૃ) દ્વિતીયધ્યાનસ્યાપિ સન્તિ પ્રીત્યાદયશ્ચિત્તવિક્ષેપકા ધર્માઃ । કસ્માદુચ્યતે સુખમિતિ । (ઉ) સર્વવિતર્કવિચારપૂર્વકં ચિત્તપરિગ્રહાત્ પ્રીત્યાદયઃ સુખમિત્યુચ્યન્તે, દુઃખાકારતઃ પરં સર્વં દુઃખમિત્યુચ્યતે । પ્રથમધ્યાને દુઃખમૌદારિકમ્ । દ્વિતીયધ્યાનાદિષુ દુઃખં સૂક્ષ્મમ્ । સૂક્ષ્મદુઃખત્વાત્ સુખમિત્યાખ્યાં લભતે ।
(પૃ) દ્વિતીયધ્યાનાદયઃ સાંપરાયિકસુખવિહારા અપિ ભવન્તિ । કસ્માત્ દૃષ્ટધર્મસુખવિહારમાત્રમુચ્યતે । (ઉ) યથાજાતશત્રોઃ સાન્દૃષ્ટિકં શ્રામણ્યફલમુક્તમ્ । પ્રત્યાસત્યોચ્યતે [તથા] । પઞ્ચકામસુખાનાં ભેદાયોચ્યતે દૃષ્ટધર્મસુખ[વિહાર ઇ]તિ । યદિ પઞ્ચકામસુખાસક્તઃ કશ્ચિત્, અતો ન ધ્યાનભાગ્ભવતિ । તદર્થમાહ- પઞ્ચકામસુખાનાં વિયોગે પરમં દૃષ્ટધર્મસુખં પ્રતિલભધ્વ ઇતિ । બુદ્ધા ન સાંપરાયિકકાયવેદનં પ્રશંસન્તિ । અતો નાભિદધતિ સામ્પરાયિકં સુખમ્ । લૌકિકા વદન્તિ સુખં ગૃહસ્થસ્ય ન પ્રવ્રજિતસ્યેતિ । અતો ભગવાનાહ- ઇદં પ્રવ્રજિતસ્ય દૃષ્ટધર્મે સુખમિતિ ।

ઇમાશ્ચતસ્રઃ સમાધિભાવનાઃ સર્વા દૃષ્ટધર્મસુખ[વિહારા]ય સંવર્તન્તે । પ્રથમાયા નામોપચારાત્ કેવલમુચ્યતે દૃષ્ટધર્મસુખ[વિહારાયે]તિ ।
(પૃ) યદીમાશ્ચસ્રઃ સમાધિભાવના નાનાહિતાનિ સાધયન્તિ । કસ્માત્કેવલમુચ્યન્તે ચત્વારીમાનિ હિતાનિ । (ઉ) હિતં દ્વિવિધં લૌકિકં લોકોત્તરમિતિ । દ્વિતીયા સમાધિભાવના લૌકિકહિતાય ભવતિ યદુત જ્ઞાનદર્શનમ્ । જ્ઞાનં નામાષ્ટવિમોક્ષાયતનદશકૃત્સ્નાયતનાદિહિતમ્ । દર્શનં પઞ્ચાભિજ્ઞાદિહિતમ્ । કસ્માત્ । ચક્ષુષા દૃશ્યમાનત્વાત્ હિતમિદં દર્શનમિત્યુચ્યતે । ઇદં રશ્મિગ્રહમુપાદાય સિદ્ધત્વાત્ જ્ઞાનદર્શનમિતિ ભવતિ । યત્ રશ્મિલક્ષણમિત્યુચ્યતે દ્વિતીયમિદં લોકોત્તરં હિતમ્ ।
પઞ્ચસ્કન્ધાન્ સમ્પ્રજાનાતીતિ સમ્પ્રજન્યમ્ । અતઃ સૂત્ર ઉક્તમ્- સસ્મૃતિસમ્પ્રજન્યો ( સ્સ્સ્_389 ) યોગાવચરો યા વેદના વિતર્કાઃ સંજ્ઞા ઉત્પદ્યન્તે સર્વા[સ્તાઃ] પ્રતિજાનાતિ ઇતિ । વેદનાનાં પ્રજ્ઞાનં નામ સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના, નાસ્તિ તુ વેદક ઇતિ । વિતર્કાનાં પ્રજ્ઞાનં નામ અહમિતિ વિતર્કઃ; કથં [સ] ન ભવેત્ । યઃ સ્ત્રીપુરુષાદિપ્રજ્ઞપ્તિસંજ્ઞાવિકલ્પઃ, તત્સંજ્ઞાપ્રતિભેદના વિતર્કા ન ભવતિ । યથોક્તં સૂત્રે- વિતર્કઃ કિં નિદાનઃ । [વિતર્કઃ] [પ્રપઞ્ચ] સંજ્ઞા [સંખ્યા] નિદાન ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે પ્રજ્ઞપ્તિસંજ્ઞાપ્રતિભેદનાત્ સ્મૃતિસમ્પ્રજન્યં નામ । સ્મૃતિસમ્પ્રજન્યેનાસ્રવક્ષયો લભ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે- યોગાવચરઃ પઞ્ચાનાં સ્કન્ધાનામુદયવ્યયાનુદર્શી સ્કન્ધાનાં નિરોધં સાક્ષાત્કરોતિ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે । સર્વાણિ લૌકિકાનિ લોકોત્તરાણિ હિતાનિ ચતુર્ષુ સઙ્ગૃહીતાનીતિ ।
(પૃ) કેચિદાભિધર્મિકા આહુઃ- ચતુર્થધ્યાને ઽર્હત્ફલં પ્રતિલભમાનસ્ય આનન્તર્યમાર્ગ આસ્રવક્ષય ઇત્યુચ્યતે ઇતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) ન હિ તત્રાસ્તિ વિશિષ્ટહેતુઃ ચતુર્થધ્યાનમાત્રસ્યાનન્તર્યમાર્ગ આસ્રવક્ષયો નાન્યસ્યેતિ । અત[સ્ત]ન્ન યુજ્યતે ।
સમાધિભાવના ચ ત્રિવિધહિતાય સંવર્તતે- (1) દૃષ્ટધર્મસુખ[વિહારા]ય, (2) જ્ઞાનદર્શન [પ્રતિલાભા]ય, (3) આસ્રવક્ષયાય ચ । દ્વિવિધાય વા સંવર્તતે । ઉક્તવદેકાન્તક્ષયાર્થત્વાત્ સુવિશુદ્ધ્યર્થત્વાત્, સંસારક્ષયાર્થત્વાત્, નાનાસ્વભાવવિવેકાર્થત્વાત્ માર્ગમુપદિશતિ ચક્ષુષ્માન્ । તત્ર પૂર્વે ત્રયઃ પ્રહાણસ્યાભિધાનમ્, અન્તિમો જ્ઞાનસ્ય । નાત્ર ભગવાન્ દૃષ્ટધર્મસુખ[વિહાર]માહ ।
ચતુસ્સમાધિભાવનાવર્ગો ઽષ્ટપઞ્ચાશદુત્તરશતતમઃ ।
159 ચતુરપ્રમાણસમાધિવર્ગઃ
મૈત્રી કરુણા મુદિતા ઉપેક્ષા । [તત્ર] મૈત્રી નામ વ્યાપાદવિરુદ્ધં કુશલચિત્તમ્ । યથા સુવિજ્ઞઃ સુવિજ્ઞાય સદા હિતં પ્રાર્થયતે । તથા યોગાવચરો ઽપિ સર્વસત્વાનાં કૃતે સદા સુખં પ્રાર્થયતે । અતો ઽયં સર્વસત્ત્વાનાં સુવિજ્ઞો ભવતિ । (પૃ) કિં નામ સુવિજ્ઞસ્ય ( સ્સ્સ્_390 ) લક્ષણમ્ । (ઉ) નિત્યં લક્ષ્યત ઐહિકામુષ્મિકહિતસુખપ્રકર્ષપ્રાર્થનાં કુર્વન્ નૈવ વિરુદ્ધાસુખપ્રાર્થનામ્ । તથા યોગાવચરો ઽપિ સત્ત્વાનાં સુખમેવ પ્રાર્થયતે નાસુખમ્ ।
કરુણા વિહિંસાવિરુદ્ધં મૈત્રચિત્તમ્ । કસ્માત્ । સત્ત્વાનાં સુખપ્રાર્થનત્વાત્ । (પૃ) દ્વેષવિહિંસયોઃ કો ભેદઃ । (ઉ) ચિત્તે દ્વેષસ્મૃતિમુત્પાદ્ય સત્વાન્ તાડયિતું વિહિસિતું વા ઇચ્છતિ । દ્વેષોદ્ધિતં કાયવાક્કર્મ વિહિંસેત્યુચ્યતે । દ્વેષો વિહિંસાયા હેતુઃ । દ્વેષાકાંક્ષી અવશ્યં પ્રદાશમાચરતિ ।
મુદિતા ઈર્ષ્યાવિરુદ્ધં મૈત્રચિત્તમ્ । ઈર્ષ્યા નામ પરસ્યોત્કર્ષં દૃષ્ટ્વા અક્ષમમાણસ્યોત્પન્નો ઽસૂયાવ્યાપાદઃ । યોગાવચરસ્ય સર્વસત્ત્વાનાં લાભપ્રકર્ષં દૃષ્ટ્વા મહતી પ્રીતિર્ભવતિ યથાત્મનો હિતલાભે ।
(પૃ) કિમિમાનિ ત્રીણિ મૈત્રી[રૂપાણિ]આ (ઉ) મૈત્રચિત્તસ્યૈવ ત્રયઃ પ્રકારાઃ । કસ્માત્ । અવ્યાપાદો મૈત્રી । ન કશ્ચિદદ્વિષન્ દુઃખિનં સત્ત્વં દૃષ્ટ્વા દયતે । યદા સર્વેષુ સત્ત્વેષુ પરમં મૈત્રચિત્તં કશ્ચિદ્દુઃખોપદ્રવસમ્ભ્રાન્તં પુત્રં દૃષ્ટ્વેવ સમાચરતિતસ્મિન્ સમયે પ્રવૃત્તં મૈત્રચિત્તં કરુણેત્યુચ્યતે । અથ વા કશ્ચિત્ પરસ્ય દુઃખે કરુણામુત્પાદયન્નપિ ન પરસ્યોત્કર્ષે પ્રમુદિતચિત્તો ભવતિ । કેનેદં જ્ઞાયતે । કશ્ચિત્સપત્નસ્ય દુઃખં દૃષ્ટવૈવ કરુણાયતે । કિં પુનર્લબ્ધવિજયં પુત્રં દૃષ્ટ્વા [ન] પ્રમોદ્યત ઇતિ । યોગાવચરઃ સર્વસત્ત્વાન્ સમૃદ્ધિલાભિનો દૃષ્ટ્વા સ્વાભેદતઃ પ્રમુદિતચિત્તો ભવતિ । ઇયં મુદિતેત્યુચ્યતે । અતો જ્ઞાયતે મૈત્રીચિત્તવિશેષઃ કરુણા મુદિતા ચેતિ ।
(પૃ) કસ્યોપેક્ષયા ઉપેક્ષા । (ઉ) શત્રું મિત્રઞ્ચ પશ્યતો મૈત્રચિત્તં ન સમમસ્તિ । મિત્રે ઽધિકમ્ । ઉદાસીને ન તુલ્યમ્ । શત્રૌ તુ અલ્પમ્ । તથા કરુણા મુદિતાપિ । અતો યોગાવચરો મિત્રે મૈત્રમુપેક્ષ્ય શત્રૌ શાત્રવમુપેક્ષ્ય ચિત્તસામ્યં ચિકીર્ષતિ । પશ્ચાત્ સર્વસત્ત્વેષુ સમચિત્તો ભવતિ । તથા કરુણા મુદિતાપિ । અતઃ સૂત્ર ઉક્તમ્- રાગપ્રતિઘપ્રહાણાયોપેક્ષાં ભાવય ઇતિ । (પૃ) તથા ચેત્ ન પૃથગસ્ત્યુપેક્ષાચિત્તમ્ । ચિત્તસામ્યમાત્રમુપેક્ષાં ભવતિ । (ઉ) પૂર્વમેવોક્તં મયા મૈત્રચિત્તવિશેષાઃ કરુણામુદિતાદય ઇતિ । મૈત્રચિત્તઞ્ચોત્તમાધમમધ્યધર્મૈસ્ત્રિવિધમ્ । ત્રયાણામેષાં સમભાવ ઉપેક્ષા । યથા વદન્તિ ઉત્તમમૈત્રચિત્તેન ત્રીણિ ધ્યાનાનિ ભાવયતીતિ ।

(પૃ) કેનોપાયેન તન્મૈત્રચિત્તં પ્રતિલભતે । (ઉ) ઉત્તરત્ન વક્ષ્યન્તે પ્રતિઘસ્યાદીનવાઃ । તાનાદીનવાન્ પ્રજ્ઞાય મૈત્રચિત્તં ભાવયતિ । મૈત્રચિત્તસ્ય હિતગુણઞ્ચ પશ્યતિ । યથોક્તં સૂત્રે મૈત્રચેતોવિહારી સુખં સ્વપિતિ । સુખંપ્રતિપદ્યતે । ન પાપકં સ્વપ્નં પશ્યતિ । દેવતા રક્ષન્તિ । મનુષ્યાણાં પ્રિયો ભવતિ । [અમનુષ્યાણાં પ્રિયો ભવતિ ।] નાસ્મૈ અગ્નિર્વા વિષં વા શસ્ત્રં વા ક્રમતે । [ઉત્તરમપ્રતિવિધ્યન્ બ્રહ્મલોકોપગો ભવતિ] ઇતિ । ઇમાન્યાનિશંસાનિ શ્રુત્વા ભાવયતિ । યોગાવચરો ઽનુસ્મરતિ- અહં વ્યાપાદમુત્પાદ્ય અહમેવ વિપાકમનુભવામિ નાન્ય ઇતિ । અતો વ્યાપાદમકૃત્વા મૈત્રચિત્તં ભાવયતિ । કિઞ્ચ યોગાવચરો મનસિ કરોતિ અહમલ્પકેન પાપકેન અન્યસ્ય કૃતેન બહૂનિ પાપકાનિ તચ્છતગુણાનિ તદભિન્નાન્યનુભવામિ । અતઃ પાપકાનિ પરિવર્જયેદિતિ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- પઞ્ચ દ્વેષપ્રહાણકારણાનિ સદાનુસ્મર્તવ્યાનીતિ । વ્યાપાદશ્ચ યોગાવચરસ્ય નાલં ભવતિ । અષ્ટ કુશલાનિંશસાનિ પૂર્વમનુસ્મરેત્ । પાપકાનિ વર્જયતો વ્યાપાદઃ શામ્યતિ । પુરુષસ્ય પૂર્વાધ્વનિ માતા વા સ્યાત્, ગર્ભિણી પ્રસવિત્રી ચ મદર્થઃ દુઃખં વ્યવસ્યમાના સ્યાત્ । અથ વા સ્યાત્ મમ પિતા ભ્રાતા ભાર્યા પુત્રો વા । કથં દ્વેષ્ટવ્યમ્ । ઇતિ । અનુસ્મરેચ્ચાગામિન્યધ્વનિ મમ પિતા માતા ભ્રાતા વા ભવેત્ ઇતિ । અર્હન્ પ્રત્યેકબુદ્ધો બુદ્ધો વા ભવેદિતિ [અનુસ્મરણં] કુર્યાત્ । કથં દ્વેષ્ટવ્યમ્ । દુર્જનાન્ દૃષ્ટ્વા પાપકમાચરન્ ઉભયોરધ્વનોર્દુઃખં વેદયતે । અતો ન દ્વેષ્ટવ્યમ્ । પૂર્વઞ્ચ નિભૃતં પશ્યેત્ જનસ્ય સ્વભાવઃ કુશલો ઽકુશલ ઇતિ । યદિ દુર્જનો મમ [અકુશલ]માદધાતિ, કસ્માદહં દ્વિષામિ । યથાગ્નિના દગ્ધો ના[ગ્નિં]દ્વિષેત્ । ક્લેશોપહતઃ પિશાચપીડિત ઇવ ન સ્વાતન્ત્ર્યભાગ્ભવતિ । ઇતિ પૂર્વં પશ્યન્ કિમર્થં દ્વિષતિ । યેન પ્રત્યયેન ક્ષાન્તિં ભાવયતિ । તં ધર્મમનુસ્મરેત્ । તદા વ્યાપાદઃ શામ્યતિ, મૈત્રચિત્તઞ્ચ વર્ધતે । ક્ષાન્તિગુણો યોગાવચરો ઽનુવિચિન્તયતિ- અહં યદિ પરં દ્વિષામિ । તદા પૃથગ્જનસ્ય ગ્રામીણસ્ય તસ્ય [મમ] ચ નાસ્તિ ભેદઃ । અતઃ ક્ષન્તવ્યમિતિ । યથાહ ભગવાન્ ગાથામ્-
સુવિનીતો યથા હસ્તી સહતે શરમસ્ત્રકમ્
તથા ચાહમપીહૈવ તિતિક્ષે સર્વપાપકમ્ ॥ ઇતિ ।
અપિ ચાહ ગાથામ્-
અશ્લીલમપવાદઞ્ચ વિગર્હાં પ્રતિઘં તથા ।
ન ક્ષમેતાધમઃ સત્ત્વઃ શિલવૃષ્ટિં યથા ખગઃ ॥
અશ્લીલમપવાદઞ્ચ વિગર્હીં પ્રતિઘં તથા ।
ક્ષમેત હિ માહસત્ત્વઃ પુષ્પવૃષ્ટિં યથા ગજઃ ॥ ઇતિ ।
અતઃ ક્ષન્તવ્યમ્ । તદકુશલં ગુણઃ પરિણમતે । અકુશલેભ્યો ગુણસંસિદ્ધેઃ । યોગાવચર ઇમે સત્ત્વા મૂઢા અવિજ્ઞા બાલસમાના ન વિદ્વેષ્યા ઇતિ પ્રજાનાતિ । ઇત્યનેનોપાયેન મૈત્રચિત્તં ભાવયતિ ।
(પૃ) કથં કરુણાં ભાવયતિ । (ઉ) યોગાવચરો ઽલ્પસુખિનો દુઃખબહુલાન્ દૃષ્ટ્વા કરુણાયતે । કથમહં દુઃખિનિ સત્ત્વે પુનર્દુઃખમાઅધ્યામ્ ઇતિ । અત્યન્તસુખાસક્તાન્ દૃષ્ટ્વા ચ ચિન્તયતિ- કથમહં પરપ્રણિહિતં હાપયેયમિતિ । અતઃ કરુણાયતે । દુઃખિનં સત્ત્વં દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટધર્મે દુઃખિત્વાત્ દુઃખી ભવતિ । સુખિનં સત્ત્વં દૃષ્ટ્વા અનિત્ય[સુખ]ત્વાત્ દુઃખી ભવતિ । અતઃ સર્વે સત્ત્વા દુઃખભાગિન આદાવન્તે વા ન વિમુક્તિલાભિન ઇત્યનેન પ્રત્યયેન કરુણાયતે ।
(પૃ) કથં મુદિતાં ભાવયતિ । (ઉ) યોગાવચરઃ પરહિતેર્ષ્યાલુતા પૃથગ્જનલક્ષણમિતિ દૃષ્ટ્વા મુદિતાં ભાવયતિ । ચિન્તયતિ ચૈવમ્- સત્ત્વાનાં સુખમુત્પાદયેયમિતિ । [યદિ] પરઃ સ્વયં લભતે । તદા સ માં સત્કરોતિ । અતો મુદિતામુત્પાદયેત્ । તદેર્ષ્યાદૃષ્ટિર્વૃથા નાસ્તિ કિમપિ હિતમ્ । ન પરમુપહન્તિ । પ્રત્યુતાત્માનમેવ હિંસતિ । યથોક્તઞ્ચ સૂત્રે- ઈર્ષ્યા સંયોજના ઇતિ । તત્સંયોજનપરિજિહીર્ષયા મુદિતામુત્પાદયતિ ।
(પૃ) કથમુપેક્ષાં ચરતિ । (ઉ) વિષમચિત્તે દોષં દૃષ્ટ્વા ચિત્તસામ્યચિકીર્ષયા ઉપેક્ષાં ચરતિ । યોગાવચરો રાગપ્રતિઘચિત્તે દોષદર્શનાદુપેક્ષાચર્યાં ભાવયતિ ।
(પૃ) ઇદમપ્રમાણચિત્તં કસ્યાં ભૂમૌ વર્તતે । (ઉ) ત્રિષુ ધાતુષુ વર્તતે । (પૃ) આભિધર્મિકાઃ કેચિદાહુઃ- તૃતીયધ્યાનાદૂર્ધ્વં નાસ્તિ સૌમનસ્યેન્દ્રિયમ્ ઇતિ । કથમિદમ્ । ( સ્સ્સ્_393 ) (ઉ) નાહં વદામિ મુદિતચિત્તં સૌમનસ્યેન્દ્રિયસ્વભાવમિતિ । કિન્તુ પરહિતે ઽકલુષમુદિતચિત્તતા મુદિતેત્યુચ્યતે । ચત્વારીમાન્યપ્રમાણાનિ પ્રજ્ઞાસ્વભાવાનિ ।
(પૃ) કથમારૂપ્યધાતૌ ચત્વાર્યપ્રમાણાનિ ભવન્તિ । રૂપલક્ષણેન હિ સત્ત્વો વિકલ્પ્યતે । તત્ર રૂપણે રૂપલક્ષણં કથં ભવેત્ । (ઉ) અરૂપસત્ત્વા અપિ વિકલ્પનીયાઃ । યથોક્તંસૂત્રે- સરૂપારૂપ્યાદિષુ કુર્યાદિતિ । કિઞ્ચોક્તંસૂત્રે- શુભવિપાકપ્રતિલાભપરમાં મૈત્રચેતોવિમુક્તિં ભાવયતિ । આકાશાનન્ત્યાયતનપ્રતિલાભપરમાં કરુણા[ચેતોવિમુક્તિં] ભાવયતિ । વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનપ્રતિલાભપરમાં મુદિતા[ચેતોવિમુક્તિં]ભાવયતિ । આકિઞ્ચન્યાયતનપ્રતિલાભપરમામુપેક્ષા[ચેતોવિમુક્તિં]ભાવયતિ । ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે આરૂપ્યે ઽપિ સન્ત્યપ્રમાણાનીતિ । (પૃ) એકૈકસ્યાં ભૂમાવેકમપ્રમાણમસ્તિ । કિં નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતને કિમપિ નાસ્તિ । (ઉ) સર્વેષ્વપ્યાયતનેષુ સર્વાણિ સન્તિ । અત્યધિમૈત્રીભાવનયા પરં શુભાયતનમુત્પદ્યતે । કર્મણાં સરૂપવિપાકજનકત્વાત્ । યઃ સત્ત્વાનાં સુખાકાંક્ષી સ સુખવિપાકં લભતે । તથા કરુણાપિ । કાયાધીનતયા ભૂયસા દુઃખાનાં સમુદયઃ । આકાશે ચ રૂપં નાસ્તીત્યતો વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનચિત્તસ્યાલમ્બને પરમસુખવિહારિત્વાત્ । આકિઞ્ચન્યાયતનપરમા ઉપેક્ષેતિ । યોગાવચરઃ સંજ્ઞાપરિક્લાન્તત્વાદાકિઞ્ચન્યાયતનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતને ઽપિ અપ્રમાણમસ્તિ । અતિસૂક્ષ્માત્વાન્નોપલભ્યત ઇતિ નોચ્યતે । સર્વેષ્વપ્યાયતનેષુ સર્વમસ્તિ ઇતિ બાહુલ્યવશાત્ ઉચ્યતે । શુભે મૈત્ર્યાંઃ પરમાધિક્યાત્ ઇત્યેવમાદિ । ધ્યાનસમાધિષુ ચત્વાર્યપ્રમાણચિત્તાનિ વિપાકવેદનાપ્રધાનાનિ સત્ત્વાલમ્બનત્વાત્ ।
(પૃ) આભિધર્મિકા આહુઃ- ચત્વાર્યપ્રમાણાનિ કામધાતુકસત્ત્વમાત્રાલમ્બના નીતિ । તત્કથમ્ । (ઉ) કસ્માન્નાન્યસત્ત્વાલમ્બનાનિ તાનિ । વક્તવ્યો ઽત્ર હેતુઃ । ભગવાનપ્રમાણસૂત્ર આહ- ઇહ ભિક્ષુર્મૈત્રસહગતેન ચેતસા એકાં દિશં[સ્ફુરિત્વા વિહરતિ । તથા] દ્વિતીયાં તથા તૃતીયાં ચતુર્થી ઇત્યૂર્ધ્વમધસ્તિર્યક્[સર્વદા સર્વત્રતાયૈ] સર્વાવન્તં લોકં [મૈત્રસહગતેન ચેતસા] સ્ફુરિત્વા વિહરતિ ઇતિ । રૂપારૂપ્યકધાતુકસત્ત્વા અનિત્યા ભઙ્ગુરા દુર્ગતિ ગામિન ઇત્યસ્તિ હેતુઃ ।

(પૃ) આભિધર્મિકા આહુઃ- કામધાતુગતો યોગાવચર એવાપ્રમાણાન્યુપસમ્પદ્ય વિહરતીતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) સર્વાયતનજાતાઃ સર્વ ઉપસમ્પદ્ય વિહરન્તિ । (પૃ) યદિ તન્ન જાતા અપિ ઉપસમ્પદ્ય વિહરન્તિ । તદા ન પુણ્યં ક્ષીયેત । તત્ર નિત્યમુત્પદ્યેરન્ । (ઉ) યથા તત્ર ધ્યાનાદીન્ કુશલધર્માનુસમ્પદ્ય વિહરન્તો ઽપિ[તતો]નિવર્તન્તે । તથા મૈત્રાદીનપિ (પૃ) યદ્યયં ન્યાયઃ । કસ્માન્ન ક્ષિપ્રં નિવર્તન્તે । (ઉ) અસ્તીદૃશં કર્મ સત્યપિ નિવૃત્તિહેતૌ ન નિવર્તન્તે । યથા કામ[ધાતુક]દેવાદયઃ સત્યપિ કુશલકર્મણિ દુર્ગતાવુપપદ્યન્તે । તથેદમપિ ॥
(પૃ) મૈત્રસમાધિવિહારિણં કસ્માન્ન વિષંશસ્ત્રમગ્નિર્વા ક્રમતે । (ઉ) કુશલપુણ્યઘનગભીરમકુશલાનિ નાધિતિષ્ઠન્તિ દેવૈઃ સુરક્ષિતત્વાત્ । (પૃ) સૂત્રમાહ- મૈત્રસહગતં સ્મૃતિસમ્બોધ્યઙ્ગં ભાવયતિ ઇતિ । સાસ્રવાનાસ્રવયોઃ કથં સહભાવના । (ઉ) મૈત્રી[સ્મૃતિ]સમ્બોધ્યઙ્ગેનાનુગતા ભવતિ । યથોક્તં સૂત્રે- યદિ કશ્ચિદેકાગ્રચિત્તેન ધર્મં શૃણોતિ । તદા પઞ્ચનીવરણાનિ પ્રહાય સપ્તસમ્બોધ્યઙ્ગાનિ ભાવયતિ । ધર્માશ્રવણે ઽપિ સમ્બોધ્યઙ્ગાનિ ભાવયતિ । ઇતિ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- ભાવયથ ભિક્ષવો મૈત્રચિત્તમ્, પ્રતિજાનામિ અનાગામિફલં પ્રાપ્સ્યથેતિ । મૈત્રચિત્તં યદ્યપિ ન સંયોજનં હાપયતિ । [તથાપિ]પૂર્વમેવ મૈત્રચિત્તેન પુણ્યગુણજ્ઞાનહિતસઞ્ચયાદાર્યમાર્ગપ્રજ્ઞાં લબ્ધ્વા સંયોજનાનિ પ્રજહાતિ । અત ઉચ્યતે મૈત્રી ભાવનયા અનાગામિફલં લભત ઇતિ । મૈત્રી ભાવનયા સમ્બોધ્યઙ્ગમપ્યેવમ્ ।
(પૃ) અર્હન્ પ્રહીણસત્ત્વસંજ્ઞઃ । કથમપ્રમાણાનિ ભાવયતિ । (ઉ) અર્હન્ મૈત્રચિત્તમુપસમ્પદ્ય વિહરન્નપિ નમૈત્રકર્મસિદ્ધિં સઞ્ચિનોતિ । ઉપપત્તિવેદનાભાવાત્ । (પૃ) બુદ્ધાનાં ભગવતાં મહાકરુણા કથમ્ । (ઉ) બુદ્ધાનાં ભગવતાં નૈવ મીમાંસાજ્ઞાનમસ્તિ । ધર્માણામત્યન્તશૂન્યતાં પ્રજાનન્તો ઽપિ પૃથગ્જનેષુ ગભીરં મહાકરુણામાચરન્તિ ।
(પૃ) કરુણાયા મહાકરુણાયાશ્ચ કો ભેદઃ । (ઉ) કૃપાચિત્તમાત્રં કરુણા । ક્રિયાં સાધયતીતિ મહાકરુણા । કસ્માત્ । બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાનાં દુઃખં દૃષ્ટ્વા તત્ક્ષયાય વીર્યમારભતે । અપ્રમાણકલ્પેષુ ભાવનાસાધ્યત્વાન્મહાકરુણેત્યુચ્યતે । આજ્ઞેન્દ્રિયેણ સત્ત્વાનાં ( સ્સ્સ્_395 ) દુઃખં દૃષ્ટ્વા [તત્] અપનેષ્યામીતિ નિયમેન ચિત્તોદ્ધાપનં મહાકરુણા । ઉપકારબહુલેતિ મહાકરુણા । અપ્રતિહતેતિ મહાકરુણા । કુતઃ । કરુણાચિત્તં હિ પરસ્ય પાપકં સ્મૃત્વા પ્રતિઘાતમુત્પાદયેત્ । મહાકરુણા તુ નાનાવિધપરમપાપકેષ્વપિ અપ્રતિહતગતિર્ભવતિ । કરુણાચિત્તં કદાચિત્ ઘનં, કદાચિત્ તનીયઃ, ન સમં ભવતિ । સર્વત્ર સમેતિ મહાકરુણા । આત્મનો હિતં ત્યક્ત્વા પરસ્ય હિતમાત્રમાકાંક્ષત ઇતિ મહાકરુણા । કરુણા તુ નૈવમિત્યયં ભેદઃ । બુદ્ધે મૈત્ર્યાદિ મહદિત્યુચ્યતે । કરુણા તુ [કદાચિત્] દુઃખાકાંક્ષિણીતિ કેવલેત્યુચ્યતે ॥
ચતુરપ્રમાણસમાધિવર્ગ એકોનષષ્ટુત્તરશતતમઃ ।
160 પઞ્ચાઙ્ગાર્યસમાધિવર્ગઃ
ઉક્તં હિ સૂત્રે- પઞ્ચાઙ્ગ[ભૂતા] આર્યસમાધયઃ યદુત પ્રીતિઃ સુખં ચિત્તવિશુદ્ધિઃ પ્રકાશલક્ષણં ભાવનાલક્ષણમિતિ । પ્રીતિઃ પ્રથમદ્વિતીયધ્યાનયોઃ । પ્રીતિલક્ષણં સમમિતિ એકાઙ્ગમુચ્યતે । તૃતીયધ્યાને પ્રીતિવિરહાત્ સુખં પૃથગેકમઙ્ગમુચ્યતે । ચતુર્થધ્યાને ચિત્તવિશુદ્ધિસ્તૃતીયમઙ્ગમુચ્યતે । ઇમાનિ ત્રીણ્યઙ્ગાન્યાશ્રિત્યોત્પદ્યતે પ્રકાશભાવનાલક્ષણમ્ । પ્રકાશલક્ષણં ભાવનાલક્ષણસ્ય હેતું કૃત્વા પઞ્ચસ્કન્ધાન્ પરિભેદયતિ । પઞ્ચસ્કન્ધાનાં શૂન્યતાભાવનં ભાવનાલક્ષણમિત્યુચ્યતે । નિર્વાણગામિત્વાદાર્યમ્ ।
(પૃ) સૂત્ર ઉક્તમ્- પઞ્ચ આર્યસમાધિજ્ઞાનાનિ । કતમાનિ ઇમાનિ । (ઉ) ભગવાન્ સ્વયમાહ- યોગી ચિન્તયતિ મમાયં સમાધિરાર્યો નિરામિષ ઇતિ પ્રથમજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । ( સ્સ્સ્_396 ) સમાધિરયમકાપુરુષસેવિત ઇતિ દ્વિતીયજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । સમાધિરયં શાન્તઃ પ્રણીતઃ પ્રીતિપ્રશ્રબ્ધિલબ્ધ ઇતિ તૃતીયજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । અયં સમાધિઃ પ્રત્યુત્પન્નસુખ આયત્યાઞ્ચ સુખવિપાક ઇતિ ચતુર્થજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । સ ખલુ પુનરહમિમં સમાધિં સ્મૃત એવ સમાપદ્યે સ્મૃત એવ વ્યુત્તિષ્ઠામીતિ પઞ્ચમં જ્ઞાનમુત્પદ્યતે । ઇતિ । અનેન સમાધાવપિ જ્ઞાનમસ્તીતિ ભગવાન્ પ્રકાશયતિ । ચિત્તધારણા પરં નાસ્તિ । સમાધિં ભાવયતો યદિ ક્લેશા ભવન્તિ । [તદા તાન્] તત્રોત્પન્નં જ્ઞાનમપનયતિ । સમાધિં કૃત્વા આર્યં નિરામિષં છન્દયામીતીદં પ્રથમજ્ઞાનમુચ્યતે । આર્યો નિરામિષો યદુતાકાપુરુષસેવિત ઇત્યયં પણ્ડિતપ્રગીતઃ । અકાપુરુષા યદાર્યજનાઃ । જ્ઞાનલાભિત્વાત્કાપુરુષા ન ભવન્તિ । [યત્] જ્ઞાનં પ્રજ્ઞપ્તિં ભિનત્તિ । ઇદં દ્વિતીયજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । રાગાદિક્લેશાનામલ્પીયસાં નિરોધાત્ શાન્તમ્ । શાન્તત્વાત્ પ્રણીતમ્ । ક્લેશાદીનાં વિસંયોગાલ્લબ્ધં વિસંયોગલબ્ધમિત્યુચ્યતે । અયં વીતરાગમાર્ગઃ- ઇદં તૃતીયજ્ઞાનં ભવતિ । ક્લેશપ્રહાણસાક્ષાત્કારાત્ ક્ષેમં શાન્તં લભતે । તાપવિનિર્મુક્તં સુખં પ્રત્યુત્પન્નસુખમાયતીસુખમ્, પ્રત્યુત્પન્નં સુખં ક્લેશવિનિર્મુક્તં સુખમ્ । આયત્યાં સુખં યન્નિર્વાણસુખમ્ । ઇદં ચતુર્થજ્ઞાનં ભવતિ । યોગી નિત્યમનિમિત્તચિત્તો વિહરતિ । અતો નિત્યં સ્મૃતો વ્યુત્તિષ્ઠતિ સ્મૃતઃ સમાધિમુસમ્પદ્યતે । ઇદં પઞ્ચમં જ્ઞાનં ભવતિ । તસ્માદ્યદિ પઞ્ચમજ્ઞાનમિદં નોત્પન્નં, ઉત્પાદયિતવ્યમ્ । યદ્યુત્પન્નં સમાધિફલં લબ્ધમેવ ॥
પઞ્ચાઙ્ગાર્યસમાધિવર્ગઃ ષષ્ટ્યુત્તરશતતમઃ ।
161 ષટ્સમાધિવર્ગઃ
(પૃ) ઉક્તં સૂત્રે- સમાધયઃ ષટ્ અષ્ટ્યેકલક્ષણભાવના એકલક્ષણત્વાય સંવર્તતે । અસ્ત્યેકલક્ષણભાવના નાનાલક્ષણત્વાય સંવર્તતે । અસ્ત્યેકલક્ષણભાવના એકલક્ષણનાનાલક્ષણત્વાય સંવર્તતે । એવં નાનાલક્ષણભાવનાપિ । કતમાનીમાનિ । (ઉ) એકલક્ષણમિતીદં ધ્યાનસમાધિઃ સ્યાત્ । ધ્યાનસમાધેરેકાલમ્બન એકાગ્રતાવિહરણાત્ । નાનાલક્ષણમિતીદં જ્ઞાનદર્શનં ભવેત્ । ધર્માણાં નાનાસ્વભાવસ્ય [પરિ]જ્ઞાનાત્ । પઞ્ચસ્કન્ધાદિધર્માણામુપાયત્વાત્ । (પૃ) કથમેકલક્ષણા ભાવના એકલક્ષણત્વાય સંવર્તત ઇતિ । (ઉ) યત્ કશ્ચિત્ સમાધિમુપાદાય પુનઃ સમાધિમુત્પાદયતિ । એકલક્ષણા નાનાલક્ષત્વાય સંવર્તત ઇતિ ( સ્સ્સ્_397 ) યદિ કશ્ચિત્ સમાધિમુપાદાય જ્ઞાનદર્શનમુત્પાદયતિ । એકલક્ષણા ભાવના એકલક્ષણનાનાલક્ષણત્વાય સંવર્તત ઇતિ યદિ કશ્ચિત્ સમાધિમુપાદાય ધ્યાનસમાધિં પઞ્ચસ્કન્ધોપાય ઞ્ચોત્પાદયતિ । એવં નાનાલક્ષણભાવનાપિ ।

(પૃ) કેચિદાર્મિધર્મિકા આહુઃ- એકલક્ષણા ભાવના એકલક્ષણત્વાય સંવર્તત ઇતિ યદિ કશ્ચિત્ ચતુર્થધ્યાનમુપાદાય અર્હત્ફલં સાક્ષાત્કરોતિ તત્ । એકલક્ષણા ભાવના નાનાલક્ષણાય સંવર્તત ઇતિ યત્ કશ્ચિત્ ચતુર્થધ્યાનમુપાદાય પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ સાક્ષાત્કરોતિ તત્ । એકલક્ષણા ભાવના એકલક્ષણનાનાલક્ષણાય સંવર્તત ઇતિ યત્ કશ્ચિત્ ચતુર્થં ધ્યાનમુપાદાયાર્હત્ફલં પઞ્ચાભિજ્ઞાશ્ચ સાક્ષાત્કરોતિ તત્ । નાનાલક્ષણા ભાવના નાનાલક્ષણાય સંવર્તત ઇતિ યત્ કશ્ચિત્ પઞ્ચાઙ્ગભૂતસમાધીનુપાદાયાર્હત્ફલં પઞ્ચાભિજ્ઞાશ્ચ સાક્ષાત્કરોતિ । તથા અન્યૌ દ્વાવપિ । કથમિદમ્ । (ઉ) [અત્ર] હેતુર્વક્તવ્યઃ । કસ્માત્ ચતુર્થધ્યાનમર્હત્ફલઞ્ચૈકલક્ષણમ્ । પઞ્ચાઙ્ગ[ભૂત]સમાધિઃ પઞ્ચાભિજ્ઞાશ્ચ નાનાલક્ષણા ઇતિ । પઞ્ચાઙ્ગાનિ નાશ્રીયન્તે । પઞ્ચાઙ્ગસમાધિશ્ચતુર્ણાં ધ્યાનાનાં પ્રકાશલક્ષણો ભાવનાલક્ષણઃ । કથં તાન્યાશ્રિત્ય અર્હત્ફલં લભતે । કસ્માત્ । અવશ્યં ધ્યાનમેકમાશ્રિત્ય અર્હત્ફલં લભતે । કિઞ્ચ પ્રકાશલક્ષણમાશ્રિત્યાપિ અર્હત્ફલં લભેત । તસ્માન્નાસ્તિ [હેતુઃ] ।
કેચિદાહુઃ- ષડ્વિધાઃ સમાધિસમાપત્તયઃ આનુલોમિકસમાપત્તિઃ, પ્રાતિલોમિકસમાપત્તિઃ આનુલોમિકપ્રાતિલોમિકસમાપત્તિઃ આનુલોમિકવ્યુત્ક્રાન્તિઃ પ્રાતિલોમિકવ્યુત્ક્રાન્તિઃ આનુલોમિકપ્રાતિલોમિકવ્યુત્ક્રાન્તિરિતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) કેચિદાભિધર્મિકા આહુઃ યોગી નિરોધસમાપત્તાવતારમિચ્છતીત્યતો ધ્યાનેષુ સમાપત્તિ (= પ્રવેશ) વ્યુત્થાને ક્રમિકે । તસ્માન્ન સ્યાત્ યદિ વાનુલોમ્યેન યદિ વા પ્રાતિલોમ્યેન યદિ વાનુલોમ્યપ્રાતિલોમ્યેન વ્યુત્ક્રમાદિઃ । પઞ્ચસમાપત્તિવ્યુત્થાનૈઃ કિં હિતં લભતે । યોગી નિરોધસમાપત્તિં પ્રાપયિતુરવશ્યં ક્રમશો ઽવતરેત્ ક્રમશશ્ચ વ્યુત્તિષ્ઠેત્ । યદ્યુત્તમભૂમિભાક્ કસ્માત્પુનરધો ભૂમિમવતરતિ । અધોભૂમિઃ કણ્ટકભૂતા । યથા ન કશ્ચિત્પુનર્બાલક્રીડાયામભિરમતે । યથા ચ વિદગ્ધો જનો ન પુનરભિરમતે મૂઢે । તથેદમપિ સ્યાત્ ।

યદુક્તં વ્યુત્ક્રામતીતિ । ઇદમયુક્તમ્ । સૂત્રે કેવલમુક્તં ક્રમિકા ધ્યાનસમાધીનાં ( સ્સ્સ્_398 ) સમાપત્તય ઇતિ । યદિ યોગી વ્યુત્ક્રામતિ આતૃતીયમ્ । કસ્માન્ન વ્યુત્ક્રામતિ આચતુર્થપઞ્ચમમ્ । બલાનુભાવસદૃશમિદમિતિ યદિ મતમ્ । યથા કશ્ચિત્ શ્રેણિમારુહ્ય એકં સોપાનં વ્યુત્ક્રમેત્ ન દ્વૌ । દૃષ્ટાન્તો ઽયમપિ નૈકાન્તિકઃ । મહાબલિષ્ઠઃ કશ્ચિત્ ચત્વારિ સોપાનાન્યપિ વ્યુત્ક્રમેત્ । શતં પક્રમાન્ પ્રક્રમમાણો ઽપિ કશ્ચિદસ્તિ । અતો ન યુજ્યતે । સૂત્રે યદ્યપ્યુક્તં ભગવતા નિર્વાણં સમાપદ્યમાનો ઽનુલોમપ્રતિલોમં વ્યુત્ક્રમ્ય ધ્યાનસમાધીન્ સમાપદ્યત ઇતિ । સૂત્રમિદં સમ્યગર્થવિરુદ્ધમ્ । ન શ્રેદ્ધેયમ્ । સત્યપિ વચને ઽસ્મિન્ નાયમર્થો યુક્તઃ । કસ્માત્ । યદિ યોગિનો નિરોધસમાપત્તાવતારં વદતિ તદાનુલોમ્યેન સમાપત્તિઃ સ્યાત્ નૈકક્ષણે પઞ્ચધા । યોગી યદિ સાક્ષાન્નિરોધસમાપત્ત્યવતારમિચ્છતિ તદા નૈકક્ષણે સ્યાત્ । યદિ ધ્યાનસમાધિષુ સ્વચિત્તં બુભુક્ષતિ, વશિત્વાપરિહાણિત્વાત્ અનુલોમપ્રતિલોમં વ્યુત્તિષ્ઠતિ સમાપદ્યતે વ્યુત્ક્રામતિ ચ । યથા કશ્ચિદશ્વમારૂઢો યદિ પ્રતિબલરુદ્ધઃ, તદા નાવશ્યં પ્રતિનિવર્તતે । યદિ દમનં નિષેવિતુમિચ્છતિ । તદા રહસિ [કરોતિ] ।
યદુક્તમ્- અધોભૂમિઃ કણ્ટક[ભૂતા] । ન [તત્ર] સમાપદ્યેતેતિ । અધોભૂમેર જયાત્ પુનઃ સમાપદ્યતે । યોગિગોચરમાર્ગત્વાત્ । યદુક્તં યથા ન કશ્ચિત્ બાલક્રીડાયામભિરમત ઇતિ । [તત્ર] નિદાનં કદાચિદ્બાલક્રીડાત્મકં ભવતિ । યથા કશ્ચિદ્વૃદ્ધો નટઃ સર્વદા નૃત્યતિ ન તૃપ્તો ભવતિ । શિક્ષણાર્થત્વાત્ । એવમાર્યઃ અનુલોમપ્રતિલોમં ધ્યાનેષુ વ્યુત્તિષ્ઠતિ સમાપદ્યતે વ્યુત્ક્રામતિ ચ દેવમનુષ્યાણાં પ્રદર્શનકામિત્વાત્ મહર્ષીણાં સમાધિષુ વશિતાબલાચ્ચ । ભગવાન્ પરિનિર્વાણગમનકાલે પરમપ્રણીતધ્યાનસમાધિભિર્વાસિતશરીરત્વાત્ સ્વતન્ત્રં સમાપદ્યત વ્યુદતિષ્ઠત્ અનુલોમં પ્રતિલોમં વ્યુદક્રામીત્ । અનુપધિશેષનિર્વાણગતં ભગવન્તં પશ્યન્ સર્વેભ્યો ઽકુશલસંસ્કારેભ્યો નિર્વિદ્યેત । અતો ભગવાનસ્મિન્ ધર્મે ઽદ્ભુતં પ્રેમાવિશ્ચકાર ।
ઇદં સૂત્રં સમ્યગર્થવિરુદ્ધમિતિ યત્ ભવાનવોચત્ । તદિદમયુક્તમ્ । યત્ ભવતોક્તં કસ્માન્ન વ્યુત્ક્રામતિ યાવચ્ચતુર્થમિતિ । [તત્] બોધિસત્ત્વપિટક ઉક્તં વ્યુક્ત્રાન્તિલક્ષણમ્- પ્રથમધ્યાનાત્ વ્યુત્ક્રમ્ય નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યતે । નિરોધસમાપત્તેર્વ્યુત્ક્રમ્ય યાવદ્વિક્ષિપ્તચિત્તમવતરતિ ઇતિ । ચિત્તબલ મહિમ્ના એવં શન્કોતિ ॥
ષટ્સમાધિવર્ગ એકષષ્ટયુત્તરશતતમઃ ।
162 સપ્તસમાધિવર્ગઃ
શાસ્ત્રમાહ- સપ્ત નિશ્રયાઃ પ્રથમં ધ્યાનં નિશ્રિત્યાસ્રવક્ષયં લભતે । યવદાકિઞ્ચન્યાયતનં નિશ્રિત્યાસ્રવક્ષયં લભત ઇતિ । નિશ્રયો નામ યત્ સપ્તધ્યાનાન્યુપાદાયાર્યજ્ઞાનં પ્રતિલભતે । યથોક્તમ્- સમાહિતસ્ય યથાભૂતજ્ઞાનમુત્પદ્યત ઇતિ । પ્રતિલબ્ધધ્યાનસમાધિમાત્રં કઞ્ચન સમ્પન્નં વદતિ । અતો ભગવાનાહ- નાયં સમ્પન્ન ઇતિ । સમાધિમિમં નિશ્રિત્ય આસ્રવાણાં ક્ષયાખ્યં વિશિષ્ટં ધર્મં પ્રાર્થયીત । અત ઉચ્યતે નિશ્રય ઇતિ ।
(પૃ) કથમિમાન્ ધ્યાનસમાધીન્ નિશ્રિત્યાસ્રવાણાં ક્ષયં લભતે । (ઉ) ભગવાનાહ- યોગી યેનાકારેણ યેનાલમ્બનેન પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યતે સ યોગી તદાકારં તદાલમ્બનં ન પુનઃ સ્મરતિ । કિન્તુ પશ્યતિ પ્રથમધ્યાને યદ્રૂપાણિ યદિ વા વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ રોગતો ગણ્ડતઃ શલ્યતો ઽઘતો ઽનિત્યતો દુઃખતઃ શૂન્યતો ઽનાત્મતઃ । એવં પશ્યતશ્ચિત્તમાસ્રવેભ્યો વિમોક્ષાય નિર્વિદ્યતે । યાવદાકિઞ્ચન્યાયતનમપ્યેવમ્ । પરન્તુ ત્રીણ્યાકાશાનન્ત્યાયતના[દી]નિ આરૂપ્યદર્શનીયાનિ । યોગી કામધાતુમોહિતઃ પ્રથમં ધ્યાનં નિર્વાણમિતિ પશ્યતિ । તત્તુ પશ્ચાલ્લભતે । અતો ભગવાનાહ- મા મન્યધ્વં નિર્વાણસુખલક્ષણમિતિ । કિન્તુ પશ્યત પ્રથમધ્યાને પઞ્ચસ્કન્ધાનામષ્ટાદીનવાન્ ઇતિ । તથા નિશ્રયાન્તરેષ્વપિ ।
(પૃ) કામધાતુઃ કસ્માન્ન નિશ્રય ઇત્યુચ્યતે । (ઉ) ઉક્તં હિ સુસીમસૂત્રે- અતિક્રમ્ય સપ્ત નિશ્રયાન્ અસ્તિ આર્યમાર્ગપ્રતિલમ્ભનમ્ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે કામધાતુરપ્યસ્તીતિ ।
(પૃ) કેચિદાહુઃ- પ્રથમધ્યાનસામન્તકમપ્રાપ્તભૂમિં નિશ્રિત્ય [અપિ] અર્હત્ફલં લભત ઇતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) મૈવમ્ । યદ્યપ્રાપ્તા ભૂમિર્નિશ્રયો ભવતિ । તદાસ્તિ ( સ્સ્સ્_400 ) દોષઃ । યદ્યપ્રાપ્તાં ભૂમિં લબ્ધું શક્નોતિ । કસ્માન્ન પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યતે । અતો ન યુક્તમિદમ્ । (પૃ) નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં કસ્માન્ન નિશ્રય ઇત્યુચ્યતે । (ઉ) ન તત્રાસ્તિ સંજ્ઞાનમ્ । સમાધૌ ભૂયસા પ્રજ્ઞાલ્પીયસી । અતો નોચ્યતે [સ] નિશ્રયો ભવતીતિ । સપ્તસંજ્ઞાસમાધયસ્તુ સપ્ત નિશ્રયા ભવન્તિ । કસ્માદાહ ભગવાન્ સપ્તનિશ્રયાઃ સપ્ત સંજ્ઞાસમાધય ઇતિ । (ઉ) તીર્થિકા અતત્ત્વજ્ઞત્વાત્ સંજ્ઞામાત્રમાશ્રયન્તે । સર્વે નિશ્ર્યાઃ સંજ્ઞાકલુષિતા ન વિમોક્ષાય ભવન્તિ ઇત્યતઃ સંજ્ઞાસમાધિરિત્યાખ્યા । આર્યાસ્તુ સંજ્ઞાં ભઙ્ક્ત્વા સમાધિમિમં નિશ્રિત્ય આસ્રવાણાં ક્ષયમુપાદદતે । અતો નિશ્રય ઇત્યાખ્યા । યથોક્તં યોગી ધર્માનિમાન્ પશ્યતિ રોગતો ગણ્ડત ઇતિ । નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમપિ સંજ્ઞયા અસંજ્ઞાનાન્ન સંજ્ઞાસમાધિરિત્યુચ્યતે ।
સપ્તસમાધિવર્ગો દ્વિષષ્ટયુત્તરશતતમઃ ।
163 અષ્ટવિમોક્ષવર્ગઃ
શાસ્ત્રમાહ- સૂત્ર ઉક્તં- અષ્ટૌ વિમોક્ષાઃ- અધ્યાત્મં રૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ ઇતિ પ્રથમો વિમોક્ષઃ । યોગાવચરો ઽનેન વિમોક્ષેણ રૂપાણ્યભિભાવયતિ । કેનેદં જ્ઞાયતે । દ્વિતીયવિમોક્ષે હ્યુક્તમ્- અધ્યાત્મમરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ ઇતિ । અધ્યાત્મરૂપપરિભેદનાદાહ- આધ્યાત્મમરૂપસંજ્ઞીતિ । અતો જ્ઞાયતે યોગાવચરઃ પ્રથમવિમોક્ષે ક્રમેણ કાયરૂપમભિભવતીતિ । દ્વિતીયવિમોક્ષં પ્રાપ્ય તત્ર રૂપમભિભૂતમેવ । બાહ્યરૂપમાત્રમસ્તિ । તૃતીયવિમોક્ષે બાહ્યરૂપમપ્યભિભૂતમ્ । અતો ન પશ્યતિ અધ્યાત્મં બહિર્ધા રૂપઞ્ચ । ઇદં રૂપશૂન્યમિત્યાખ્યાયતે । યથોક્તં પારાયણસૂત્રે-
રૂપલક્ષણવિધ્વંસી સર્વાન્ કામાન્ જહાતિ ચ ।
અન્તર્બહિશ્ચ નો પશ્યન્ અહં પૃચ્છામિ વસ્ત્વિદમ્ ॥ ઇતિ ।
[અત ઊર્ધ્વં] ચતુર્ષુ વિમોક્ષેષુ ચિત્તં વિજ્ઞાનશૂન્યમિત્યાહ । યથોક્તં ષડ્ધાતુસૂત્રે- યો ભિક્ષવઃ પઞ્ચસુ ધાતુષુ અત્યન્તનિર્વિણ્ણઃ, [તસ્ય] અન્યત્ જ્ઞાનમાત્રમસ્તિ ઇતિ । ( સ્સ્સ્_401 ) જ્ઞાતવ્યં ચતુર્ષુ વિમોક્ષેષુ વિજ્ઞાનાન્યનુભવતીતિ । અષ્ટમવિમોક્ષે સર્વેષાં ક્ષયઃ । કસ્માત્ રૂપનિરોધે ચિત્તનિરોધે સંસ્કૃતાનામાત્યન્તિકનિરોધઃ । ઇદમેવાર્હત્ફલમિત્યુચ્યતે । એવં ક્રમેણ ક્ષયભાક્ ભવતિ । ઇમે ઽષ્ટવિમોક્ષાઃ ।
કશ્ચિદાહ- પ્રથમૌ દ્વૌ વિમોક્ષાવવિશુદ્ધૌ । તૃતીયસ્તુ વિશુદ્ધ ઇતિ । નેદં યુજ્યતે । કસ્માત્ અયં વિમોક્ષ ઇતિ નાસ્તિ [યત્કિઞ્ચિત્ । યસ્ય] અવિશુદ્ધભાવનયા વિમોક્ષં લભતે । વિશુદ્ધભાવનયાપિ નાસ્તિ વિમોક્ષઃ । કેવલં શૂન્યભાવનયા વિમોક્ષં લભતે । તીર્થિકા વિશુદ્ધાવિશુદ્ધભાવનાં ભજન્તેન વિમોક્ષભાગિન ઇત્યાખ્યાયન્તે ।

(પૃ) તીર્થિકા અપિ રૂપલક્ષણં વિનાશ(ય)ન્તિ । કથમિદમ્ । (ઉ) તીર્થિકા વિમોક્ષાધિમુક્ત્યા રૂપલક્ષણં વિનાશયન્તિ ન તુ શૂન્યભાવનયા । કસ્માત્ । યથાભાવનાધિમુક્તિપ્રયોગં મૃતપરિત્યક્તં કાયં શ્માશાનિકકૃમયો ભક્ષયન્તિ ઇત્યાદિ પશ્યન્તિ । (પૃ) તીર્તિ(ર્થિ)કા રૂપવિનિર્મુક્તમારૂપ્યસમાધિં વિન્દન્તે । [તેષાં] આરૂપ્યવિમોક્ષો ભવેત્ । (ઉ) તીર્થિકાનાં સત્યપિ આરૂપ્યસમાધૌ [તત્ર] આસઙ્ગાન્ન[સ]વિમોક્ષ ઇત્યુચ્યતે । આર્યાઃ પુનરારૂપ્યસમાધિમુપાદાય ચતુરઃ સ્કન્ધાન્ રોગત ઇત્યાદ્યષ્ટભિરાકારૈઃ પશ્યન્તિ । અતો વિમોક્ષ ઇત્યુચ્યતે ।
(પૃ) ભવાનવોચત્- નિરોધસમાપત્તિરર્હત્ફલમિતિ । ઇદમયુક્તમ્ । કસ્માત્ । શૈક્ષા અપિ અષ્ટવિમોક્ષભાજ ઉચ્યન્તે । નિરોધસમાપત્તિરાસ્રવક્ષયાત્મિકેતિ ભવતોક્તમ્ । તથા ચ શૈક્ષા આસ્રવક્ષયભાજઃ સ્યુઃ । (ઉ) સૂત્રે સામાન્યલક્ષણેન નિરોધ ઉક્તઃ । ન તુ વિવિચ્ય અયં ચિત્તનિરોધઃ અયં ક્લેશક્ષય ઇતિ । યથોક્તં સૂત્રે- નિરોધો દ્વિવિધઃ [ક્ષય]નિરોધઃ અનુપૂર્વનિરોધ ઇતિ । દ્વિવિધં નિર્વાણં દૃષ્ટધર્મનિર્વાણમ્ આત્યન્તિકનિર્વાણમિતિ । કિઞ્ચાહ ક્ષેમો દ્વિવિધઃ- [અવર]ક્ષેમઃ પરમક્ષેમ ઇતિ । ક્ષેમલાભો ઽપિ દ્વિવિધઃ [અવર]ક્ષેમલાભઃ પરમક્ષેમલાભ ઇતિ । અતઃ શૈક્ષજનાનાં પ્રતિલબ્ધો ન પારમાથિકનિરોધઃ । કિઞ્ચોક્તં ( સ્સ્સ્_402 ) સૂત્રે નિરોધસમાપત્તિમુપસમ્પન્નો ભિક્ષુઃ કૃતકરણીય ઇતિ । યદિ નિરોધસમાપત્તિર્નાર્હત્ફલમ્, તદા કૃતકરણીય ઇતિ નાભિદધ્યાત્ ।
(પૃ) કિં શૈક્ષા વસ્તુતો નાષ્ટવિમોક્ષાન્ લભન્તે । (ઉ) સૂત્ર ઉક્તં શૈક્ષો નવાનુપૂર્વસમાધીન્ લભત ઇતિ । ન તૂક્તં ક્ષયનિરોધં પ્રતિલભત ઇતિ । યોગાવચરો યદિ ક્ષયનિરોધં પ્રતિલબ્ધ્વા ન ધ્યાનસમાધીન્ સમાપદ્યતે । અયં પ્રજ્ઞાવિમુક્ત ઇત્યુચ્યતે । યદિ ધ્યાનસમાધીન્ સમાપદ્યતે ન ક્ષયનિરોધં લભતે । [તદા] કાયસાક્ષીત્યુચ્યતે । યદ્યુભયં લભતે । તદા ઉભયતો વિમુક્ત ઇત્યુચ્યતે । કસ્માત્ । ક્લેશા એકો ભાગઃ । ધ્યાનસમાધ્યાવરણધર્મા અપરો ભાગઃ । ઉભાભ્યાં ભાગાભ્યાં વિમુક્ત ઉભયતો[ભાગ]વિમુક્ત ઇત્યુચ્યતે । (પૃ) અનુપૂર્વ[વિહારે]ષુ નિરોધો વિમોક્ષેષુ નિરોધશ્ચ કિં નાના । (ઉ) વ્યઞ્જનમેકમ્ । અર્થસ્તુ નાના । અનુપૂર્વેષુ નિરોધશ્ચિત્તચૈત્તાનાં નિરોધઃ । વિમોક્ષેષુ નિરોધઃ ક્લેશાનાં નિરોધઃ । યથોક્તં સૂત્રે- સંસ્કારાણામનુપૂર્વનિરોધઃ । તથાહિ- પ્રથમધ્યાનં સમાપન્નસ્ય વાક્ નિરુધ્યતે । દ્વિતીયધ્યાનં સમાપન્નસ્ય વિતર્કવિચારા નિરુદ્ધા ભવન્તિ । તૃતીયધ્યાનં સમાપન્નસ્ય પ્રીતિર્નિરુધ્યતે । ચતુર્થધ્યાનં સમાપન્નસ્ય સુખં નિરુધ્યતે । આકાશાનન્ત્યાયતનં સમાપન્નસ્ય રુપસંજ્ઞા નિરુદ્ધા ભવતિ । વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનં સમાપન્નસ્ય આકાશાનન્ત્યાયતનસંજ્ઞા નિરુદ્ધા ભવતિ । આકિઞ્ચન્યાયતનં સમાપન્નસ્ય વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસંજ્ઞા નિરુદ્ધા ભવતિ । નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્ય આકિઞ્ચ ન્યાયતનસંજ્ઞા નિરુદ્ધા ભવતિ । નિરોધસમાપત્તિં સમાપન્નસ્ય સંજ્ઞા ચ વેદના ચ નિરુદ્ધા ભવતિ । ઇતિ । એષુ નિરોધેષુ નિરોધો વિશિષ્ટો યદુત યોગાવચરો રાગદ્વેષમોહેભ્યો નિર્વિણ્ણો વિમુચ્યતે ।
(પૃ) કથં જ્ઞાયતે અનુપૂર્વેષુ ચિત્તચૈત્તાનાં નિરોધઃ વિમોક્ષેષુ ક્લેશાનાં નિરોધ ઇતિ । (ઉ) નિરોધસ્તુલ્યાર્થો ઽપિ મેદવાન્ સ્યાત્ । અનુપૂર્વેષૂચ્યતે સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધ ઇતિ । વિમોક્ષેષુ અવિદ્યાવેદનાસ્પર્શનિરોધ ઇતિ । કસ્માત્ । પ્રજ્ઞપ્તિતો હિ વેદનોત્પદ્યતે । પ્રજ્ઞપ્તિભેદે વેદના નિરુધ્યતે । સૂત્રેષ્વસ્તીદૃશો વિભાગઃ । યદ્યાહ- કણ્ઠતો યોગાવચરઃ ( સ્સ્સ્_403 ) ક્ષયનિરોધલાભીતિ । તદા [સ] કૃતકરણીય ઇતિ । જ્ઞાતવ્યં નિર્વાણં સક્ષાત્કુર્વતઃ સર્વે ક્લેશા નિરુધ્યન્ત ઇતિ । ન ત્વાહ ચિત્તચૈત્તા નિરુધ્યન્ત ઇતિ । (પૃ) યદ્યષ્ટવિમોક્ષાઃ ક્લેશનિરોધધર્મકાઃ । તદા સર્વે ઽર્હન્તઃ સર્વદા લભેરન્ । (ઉ) સર્વે લભન્તે । ન તુ સમાપદ્યન્તે । યે ધ્યાનસમાધીન્ સાક્ષાત્કુર્વન્તિ તે સમાપદ્યન્તે । (પૃ) યોગાવચરસ્ય યદિ ન સન્તિ ધ્યાનસમાધયઃ । કથં સ કાયચિત્તશૂન્યતાં લભતે ક્લેશાંશ્ચ ક્ષપયતિ । (ઉ) અયં સમાધિયુક્તો ઽપિ ન સાક્ષાત્કરોતિ । અસ્તિ પુનસ્તટિદુપમસમાધિઃ । [ઇમં] સમાધિમુપાદાય ક્લેશાન્ ક્ષપયતિ । યથોક્તં સૂત્રે- મમ ભિક્ષવશ્ચીવરમુપાદિત્સોઃ ક્લેશો ભવતિ । ચીવરમુપાદાય પુનઃ ક્લેશો ન ભવતિ । ઇત્યાદિ । કસ્માત્ । તટિદુપમસમાધિચિત્તં વજ્રોપમં તત્ત્વજ્ઞાનં ક્લેશાન્ ભિનત્તિ । અર્થો ઽયં ભગવતા તૃતીયબલ ઉક્તઃ યદુત ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિસંક્લેશવ્યવદાનવિભાગયથાભૂતજ્ઞાનમ્ । તત્ર ધ્યાનં નામ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ । કેચિદાહુઃ- ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વારો ઽરૂપસમાધયઃ સર્વે ધ્યાનમિત્યુચ્યન્તે । વિમોક્ષઃ અષ્ટવિમોક્ષાઃ । સમાધિરેકક્ષણતટિદુપમસમાધિઃ । સમાપત્તિઃ ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિષુ વશિતાબલલાભઃ યથાહ- શારિપુત્રઃ- સપ્તબોધ્યઙ્ગેષુ સમાપત્તિં વ્યુત્થાનઞ્ચ વશીકરોમિ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે પ્રજ્ઞાવિમુક્તસ્યાર્હતઃ સન્તિ ધ્યાનસમાધયઃ । કિન્તુ ન [તત્ર] સમાપદ્યતે । અભ્યાસપ્રકર્ષાત્ સમાપત્તિં વશીકરોતિ ।

(પૃ) કસ્માદર્હન્ ન ધ્યાનસમાધીનાં પ્રકૃષ્ટમભ્યસ્તા ભવતિ । (ઉ) પુરુષો ઽયં પ્રતિલબ્ધમાર્ગઃ કૃતકૃત્યો ભવતિ । ઉપેક્ષાભિનવાત્ ન સમ્યગભ્યસ્યતિ । યદ્યુપેક્ષાચિત્તં નાસ્તિ તદાસમાપત્તિં સમાપદ્યતે ઇતિ નાસ્તિ દૂષણમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- યોગાવચરશ્ચતુર ઋદ્ધિપાદાન્ સમ્યગભ્યસન્ હિમવન્તં પર્વતરાજં તથા ધમતિ યથા રેણુપર્યવસન્નં ભવતિ । કિં પુનર્મરણમવિદ્યામ્ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે અષ્ટવિમોક્ષેષૂચ્યતે આસ્રવક્ષયનિરોધઃ ન નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યત ઇતિ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- અસ્તિ વિદ્યાસ્વભાવઃ અસ્તિ શૂન્યસ્વભાવઃ, અસ્ત્યાકાશાનન્ત્યાયનસ્વભાવઃ, અસ્તિ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયત(ન)સ્વભાવઃ અસ્ત્યાકિઞ્ચન્યાયતનસ્વભાવઃ અસ્તિ નૈવસંજ્ઞાસંજ્ઞાયતનસ્વભાવઃ અસ્તિ નિરોધસ્વભાવઃ । અવિદ્યામુપાદાયાસ્તિ વિદ્યાસ્વભાવઃ । ( સ્સ્સ્_404 ) અશૂન્યમુપાદયાસ્તિ શૂન્યસ્વભાવઃ । રૂપમુપાદાયાસ્ત્યાકાશાનન્ત્યાયતનસ્વભાવઃ । અકાશાનન્ત્યાયતનસ્વભાવમુપાદાયાસ્તિ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસ્વભાવઃ । વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસ્વભાવમુપાદાયાસ્ત્યાકિઞ્ચન્યાયતનસ્વભાવઃ । આકિઞ્ચન્યાયતનસ્વભાવમુપાદાયાસ્તિ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસ્વભાવઃ । પઞ્ચસ્કન્ધાનુપાદાયાસ્તિ નિરોધસ્વભાવ ઇતિ । પઞ્ચસ્કન્ધાન્ પ્રજ્ઞપ્તિલક્ષણાન્ યો ન પરિભેદયતિ તસ્યાવિદ્યા ભવતિ । યસ્તાન્ પરિભેદયતિ । તસ્ય ભવતિ વિદ્યાસ્વભાવઃ । યથા ભગવાન્ એકં ભિક્ષુમનુશાસ્તિ- શૂન્યેષુ સર્વસંસ્કારેષુ સંસ્કારાન્ શૂન્યાન્ ભાવયિત્વા દમય સ્વચિત્તમ્ ઇતિ । યથા કશ્ચિત્પ્રદીપમાદાય શૂન્યાગારં પ્રવિશ્ય પશ્યતિ સર્વં શૂન્યમિતિ । [તથા] યોગાવચરો રૂપમુપાદાયાધિગચ્છતિ રૂપમિદં નિરુદ્ધમિતિ । અયં શૂન્યસ્વભાવ ઇત્યુચ્યતે । તીર્થિકા આકાશાનન્ત્યાયનમુપાદાય પ્રતિલભન્તે રૂપાદ્વિયુજ્યન્તે । યાવન્નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમુપાદાય આકિઞ્ચન્યાયતનાત્ વિયુજ્યન્તે ।
સ્કન્ધાનુપાદાયાસ્તિ નિરોધસ્વભાવ ઇતિ । યોગાવચર[શ્ચિન્તયતિ]- યત્કિઞ્ચનમનસ્કારઃ યત્કિઞ્ચનકૃતકરણમ્ સર્વેષાં નિરોધઃ શ્રેયાનિતિ । અયં સ્કન્ધાનુપાદાયાસ્તિ નિરોધસ્વભાવ ઇતિ ।
(પૃ) ઇમે સ્વભાવાઃ કં સમાધિં નિશ્રિત્ય પ્રતિલભ્યન્તે । (ઉ) સૂત્ર ઉક્તમ્- વિદ્યાસ્વભાવો યાવત્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસ્વભાવઃ સર્વં ખયં સમાધિસમાપત્તિવિહરણાત્પ્રતિલભતે યદુત સંસ્કૃતમાર્ગવિહરણાત્પ્રતિલભત ઇતિ । કસ્માત્ । આદ્યો રૂપજ્ઞાનાલમ્બનો વિદ્યાસ્વભાવઃ । દ્વિતીયસ્વભાવો ઽપિ રૂપોપાદાનો રુપમુપાદાય તથા વિવેચયતિ યથા શૂન્યં ભવતિ । એવં યાવન્નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસ્વભાવઃ, સર્વે સંસ્કૃતધર્માઃ શૂન્યા ઇતિ નિરોધસમાપત્ત્યા નિરોધં પ્રતિલભતે । અત્ર સર્વેષાં સંસ્કૃતધર્માણાં ક્ષયનિરોધાત્ । અતો જ્ઞાયતે અત્રોક્તો નિરોધઃ ક્ષયનિરોધો નિર્વાણમિતિ ।
(પૃ) ઇમે વિમોક્ષાઃ કસ્યાં ભૂમૌ ભવન્તિ । (ઉ) યોગાવચરો રૂપપરિભેદેચ્છયા કામધાતુપ્રતિલબ્ધં સમાધિં વા રૂપધાતુપ્રતિલબ્ધં વા સમાધિં નિશ્રયમાણો રૂપં શૂન્યં પ્રતિલભતે । સર્વભૂમિગતં ચિત્તઞ્ચ શૂન્યં પ્રતિલભતે । (પૃ) એષુ વિમોક્ષેષુ કતિ સાસ્રવાઃ કતિ અનાસ્રવાઃ । (ઉ) શૂન્યસ્વભાવત્વાત્ સર્વે ઽનાસ્રવાઃ ॥
અષ્ટવિમોક્ષવર્ગસ્ત્રિષષ્ટ્યુત્તરશતતમઃ ।
164 અષ્ટાભિભ્વાયતનવર્ગઃ
અધ્યાત્મં રૂપસંજ્ઞી [એકો] બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ પરીત્તાનિ સુવર્ણદુર્વર્ણાનિ । તાન્યભિભૂય જાનાતિ પશ્યતિ । એવં સંજ્ઞી ચ ભવતિ । ઇદં પ્રથમમભિભ્વાયતનમ્ । અધ્યાત્મં રૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ અધિમાત્રાણિ[સુવર્ણદુર્વર્ણાનીતિ વિસ્તરો યાવત્] ઇદં દ્વિતીય[મભિભ્વાયતન]મ્ । અધ્યાત્મમરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ પરીત્તાનિ [સુવર્ણદુર્વર્ણાનીતિ યાવત્] ઇદં તૃતીય[મભિભ્વાયતન]મ્ । અધ્યાત્મમરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધી રૂપાણિ પશ્યતિ અધિમાત્રાણિ [સુવર્ણદુર્વર્ણાનીતિ યાવત્] ઇદં [ચતુર્થમભિભ્વાયતન]મ્ । અધ્યાત્મમરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ નીલાનિ નીલવર્ણાનિ નીલનિર્ભાસાનિ તદ્યથા ઉમકાપુષ્પં[સમ્પન્નં] વારાણસેયં વા વસ્ત્રં[નીલં નીલવર્ણં નીલનિદર્શનં નીલનિર્ભાસમ્ । તાનિ ખલુ રૂપાણ્યભિભૂય જાનાતિ પશ્યતિ । એવંસંજ્ઞી ચ ભવતીદં] પઞ્ચમ[મભિભ્વાયતન]મ્ । ષષ્ઠં પીતાનિ પશ્યતિ । સપ્તમં- રક્તાનિ પશ્યતિ । અષ્ટમં- અવદાતાનિ પશ્યતિ । યોગાવચર એવમપ્રમાણાનિ રૂપાણિ પશ્યતિ । કસ્માત્ । ન કેવલં સન્તીમાનિ નીલાદીનિ ચત્વારિ રૂપાણિ । સંક્ષિપ્યકથનાદષ્ટાભિભ્વાયતનાનિ ભવન્તિ । યોગાવચરો યદા શૂન્યતયા રૂપાણિ પરિભેદયતિ । તદા અભિભ્વાયતનમિત્યુચ્યતે ।
(પૃ) ક ઇદં પ્રતિલભતે । (ઉ) ઇમે ભગવતઃ શ્રાવકા નાન્યે । (પૃ) ઇમાન્યષ્ટાભિભ્વાયતનાનિ કસ્યા ભૂમૌ ભવન્તિ । (ઉ) કામધાતૌ ભવન્તિ । (પૃ) કિં સાસ્રવાણિ ઉતાનાસ્રવાણિ । (ઉ) પૂર્વં સાસ્રવાણિ સન્તિ શૂન્યતયા રૂપાણાં પરિભેદે ઽનાસ્રવાણિ ભવન્તિ । (પૃ) કસ્માદયં ધર્મઃ કેવલમભિભ્વાયતનમિત્યુચ્યતે । (ઉ) ઇદં યોગાવચરાણામભ્યાસક્તમાયતમ્ । અતો ભગવાન્ શ્રાવકાણાં કૃત આહ- અભિભ્વાયતનમિતિ । તદાલમ્બનાભિભવપ્રદર્શનાર્થમ્ ॥
અષ્ટાભિભ્વાયતનવર્ગ શ્ચતુષ્પષ્ટયુત્તરશતતમઃ ।
165 નવાનુપૂર્વ[વિહારેષુ]પ્રથમધ્યાનવર્ગઃ
નવાનુપૂર્વવિહારાઃ- ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયઃ નિરોધસમાપત્તિશ્ચ । પ્રથમં ધ્યાનમ્- યથોક્તં સૂત્રે યોગાવચરો વિવિચ્યૈવ કામૈર્વિવિચ્યાકુશલૈ ( સ્સ્સ્_406 ) ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમુપસમ્પદ્ય વિહરતીતિ । (પૃ) પ્રથમધ્યાનલક્ષણમાત્રં વક્તવ્યમ્ । કસ્માત્પુનરુચ્યતે વિવિચ્યૈવ કામૈરિતિ । (ઉ) કેચિદપવદન્તિ નાસ્તિ કામવિવિક્તો લોક ઇતિ । લૌકિકાનાં [સદા] પઞ્ચકામેષુ સ્થિતત્વાત્ । ન હિ કશ્ચિચ્ચક્ષુષા રૂપં ન પશ્યતિ । શ્રોત્રેણ શબ્દં ન શૃણોતિ, ઘ્રાણેન ગન્ધં ન જિઘ્રતિ, રસનયા રસં ન રસયતિ, કાયેન ન સ્પર્શાનનુભવતીતિ । અત ઉચ્યતે વિવિચ્યૈવ કામૈરિતિ । કામો નામ કામચિત્તં ન રૂપાદિઃ । યથોક્તમ્- રૂપાદયઃ પદાર્થા ન કામા ઇતિ । કથં તજ્જાનીમઃ । વ્યવસાયી ખલુ રૂપાદિષુ સ્થિત્વૈવ કામં પ્રજહાતિ । યથોક્તં સૂત્રે- રૂપાદયસ્તદ્ભાગા ન કામા ભવન્તિ ઇતિ । અતો રાગચિત્તં કામ ઇત્યુચ્યતે । યસ્ય રાગચિત્તં ભવતિ સ કામાન્ પર્યેષતે । કામપર્યેષણાપ્રત્યયં રાગપ્રતિધવધવિહિંસા અકુશલા ધર્મા અનુવર્તન્તે । યથોક્તં મહાનિદાનસૂત્રે- તૃષ્ણાં પ્રતીત્ય પર્યેષણા ઇત્યાદિ । અતો જ્ઞાયતે કામરાગૈર્વિવિક્તત્વાત્ વિવિચ્યૈવ કામૈરિતિ । કેચિદાહુઃ- રૂપાદિભિઃ પઞ્ચકામ[ગુણૈ]ર્વિવિક્તં કામૈર્વિવિક્તમિતિ । વિવિચ્યાકુશલૈ ર્ધર્મૈરિતિ પઞ્ચનીવરણૈર્વિવિક્તમ્ ।

પ્રથમં ધ્યાનં વિક્ષિપ્તચિત્તાસન્નત્વાત્સવિતર્કમ્ । યોગાવચરસ્યાપરિનિષ્પન્નસમાધિબલસ્ય ચિત્તવિક્ષેપસ્યોદયાત્સવિતર્કમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- સવિતર્ક સવિચારં વિહારં વિહરામીતિ । [અતો] જ્ઞાતવ્યં ભગવાનવોચત્- વિક્ષિપ્તચિત્તં વિતર્ક ઇતિ । વિતર્કો ઽયં ક્રમશશ્ચિત્તસમાધાનપ્રવૃત્તૌ વિચારો ભવતિ । યદા સમાધિપરિનિષ્પત્ત્યા ચિત્તં ન ભૂયસા વિક્ષિપતિ તદા વિચારઃ । વિચારો ઽયં યોગાવચમનુતર્તયન્ ધ્યાનાન્તરાલં પ્રાપ્નોતિ । વિતર્કવિચારવિવિક્તસ્ય પ્રીતિલાભે વિવેકજા પ્રીતિરિચ્યતે । પ્રીતિરિયં પ્રથમલબ્ધા કાયં સુખયતીતિ સુખં ભવતિ । વિતર્કવિચારવિવેક[જા] પ્રીતિરેકાલમ્બનસ્થિતા ધ્યાનમિત્યુચ્યતે । ધ્યાનસ્યાસ્ય વિતર્કવિચારવ્યાકુલત્વાત્ કાયાન્તરવિપાકં પ્રતિલભતે । અસ્યોત્તમમધ્યમાધમવિભાગાત્સન્તિ બ્રહ્મકાયિકા બ્રહ્મપુરોહિતા મહાબ્રહ્માણઃ ।
(પૃ) યદિ વિતર્કવિચારવિવેક[જા] પ્રીતિઃ પ્રથમં ધ્યાનમ્ । તદા ન સ્યાત્ પઞ્ચાઙ્ગં પ્રથમં ધ્યાનમ્ । યદિ વિતર્કવિચારવિવેકઃ, દ્વિતીયધ્યાનસ્ય કો ભેદઃ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- પ્રથમં ધ્યાનં સવિતર્કં સવિચારમ્ । અન્યત્ પ્રશ્રબ્ધિસુખમ્ અન્યા ચ પ્રીતિરિતિ । યદિ પ્રીતિરેવ સુખમ્, તદા સપ્તસમ્બોધ્યઙ્ગેષુ પ્રસ્રબ્ધિબોધ્યઙ્ગં ન પૃથગુક્તં સ્યાત્ । ( સ્સ્સ્_407 ) (ઉ) પ્રથમં ધ્યાનં ન સ્યાત્પઞ્ચાઙ્ગમિતિ ભવદ્વચનમયુક્તમ્ । ન હ્યુચ્યતે પઞ્ચાઙ્ગાનિ પ્રથમધ્યાનસ્વભાવા ઇતિ । પ્રથમધ્યાનસ્યાસન્નભૂમાવિમૌ વિતર્કવિચારૌ સ્ત ઇત્યઙ્ગમિત્યુચ્યેતે ।
(પૃ) યદ્યાસન્નભૂમિકો ધર્મગણો ઽઙ્ગમિતિ । પ્રથમં ધ્યાનમપિ પઞ્ચકામ[ગુણા]નાં પ્રત્યાસન્નમિતિ [તે] અઙ્ગાનિ વક્તવ્યાનિ સ્યુઃ । (ઉ) પઞ્ચકામ[ગુણા]ન પ્રત્યાસન્ના ભવન્તિ । યોગાવચરચિત્તં હિ [ત]દ્વિવિક્તમેવ । પ્રથમધ્યાનાનન્તરઞ્ચ ન કામચિત્તમુદેતિ । પઞ્ચકામગુણાશ્ચ ન પ્રથમધ્યાનસ્યાઙ્ગાનિ વર્તન્તે । અઙ્ગં નામ કારણમ્ । ભાગ એવ કારણમ્ । યથાર્યમાર્ગાઙ્ગાનિ સઞ્ચિતાનિ કારણાનિત્યાદિ । તથા વિતર્કવિચારાવપિ પ્રથમધ્યાનસ્ય કારણમ્ । યત્ યોગાવચર આલમ્બને સમાહિતઃ, [તતો] વ્યાવર્તને પુનસ્સમાધિનિમિત્તમુપાદાય તત્રાલમ્બને ચિત્તં સમાધાય મૌલિકં નિમિત્તં મનસિ કરોતિ । ઇમૌ વિતર્કવિચારૌ । અતો જ્ઞાયતે વિતર્કવિચારૌ પ્રથમધ્યાનસ્ય કારણમિતિ । દ્વિતીયધ્યાને ચિત્તસમાધાનં સ્થિતમેવ । અતો ન તૌ કારણમ્ । ધ્યાનદ્વયસમનન્તરઞ્ચ ન વિતર્કવિચારૌ ભવતઃ ।
યદાહ ભવાન્ પ્રથમં ધ્યાનં વિતર્કવિચારસહગતમિતિ । તદયુક્તમ્ । પ્રથમધ્યાન ઉત્પન્ને ઽથ વિતર્કવિચારૌ ભવતઃ । તયોઃ પ્રત્યાસન્નત્વાત્ તત્સહગતમિત્યુચ્યતે । યથા શિષ્યેણ સહ ગચ્છતીતિ કિઞ્ચિદ્વિપ્રર્ષે ઽપિ સહેત્યુચ્યતે । અમ્યા ભૂમેર્જનનહેતુકતયા વિતર્કવિચારૌ સ્તઃ । યથા ભૂતપીડિતઃ પુરુષો [ભૂત] અનુદ્ગ્રમે ઽપિ પીડિત ઇત્યુચ્યતે । પુરુષસ્યાસ્ય ભૂતદૂષિતસ્ય પુનરુદ્ભવપ્રત્યયો ઽસ્તીતિ [કૃત્વા] પીડિત ઇત્યુચ્યતે । સુખવેદનૈવ પ્રીતિઃ । કિન્તુ વિભજ્યોચ્યતે । પ્રશ્રબ્ધિતો ઽપિ સુખં પૃથગુચ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે- પ્રશ્રબ્ધકાયઃ સુખં વેદયત ઇતિ ।
(પૃ) તથા ચેત્ કથં પ્રથમં ધ્યાનં પઞ્ચાઙ્ગમિત્યુચ્યતે । (ઉ) કાલતઃ પઞ્ચોચ્યન્તે । યથા સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ કાલાભિસન્ધિં લબ્ધ્વા ચતુર્દશ ભવન્તિ । તત્રોચ્યતે અસ્તિ કાયપ્રશ્રબ્ધિઃ અસ્તિ ચિત્તપ્રશ્રબ્ધિરિતિ । ન તુ વસ્તુતો ઽસ્તિ કાયપ્રશ્રબ્ધિઃ । ચિત્તમેવ સુખિતમિતિ [તત્] કાયો ઽપિ વેદયતે । એવં પ્રીતિરપિ પ્રથમતઃ કાયગતા પ્રીતિસુખમિત્યુચ્યતે । પ્રીતિઃ પ્રથમલબ્ધલક્ષણા સુખં ભવતિ । પશ્ચાત્પરં પ્રીતિરિત્યાયતે । ( સ્સ્સ્_408 ) કાલભેદાત્ । ન હ્યસ્તિ પૃથક્ પ્રશ્રબ્ધિધર્મઃ । પ્રીતૌ જાતમાત્રાયાં કાયચિત્તે અદુષ્ઠુલે સુકુમારે દાન્તે ચ ભવત ઇત્યતઃ પ્રશ્રબ્ધિરિત્યુચ્યતે । યથા રોગિણશ્ચતુર્મહાભૂતાનાં નિરોધઃ, અરોગિણશ્ચતુર્મહાભૂતાનામુદયઃ તદા અયં પુરુષઃ સુખીતિ નામ । એવં પ્રશ્રબ્ધિરપિ । પ્રશમને ઽપિ પ્રશ્રબ્ધિરિત્યુક્તમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- સંસ્કારાણામનુપૂર્વનિરોધઃ- તથાહિ- પ્રથમં ધ્યાનં સમાપન્નસ્ય વાક્ નિરુદ્ધા ભવતિ । યાવન્નિરોધસમાપત્તિં સમાપન્નસ્ય સંજ્ઞા વેદના ચ નિરુદ્ધા ભવતિ । ઇતિ । અતો નાસ્તિ પૃથક્ પ્રશ્રબ્ધિધર્મઃ ।
યદિ મતં પ્રથમં ધ્યાનં વિતર્કવિચારસમ્પ્રયુક્તમિતિ તદપિ ન યુક્તમ્ । કસ્માત્ । ઉક્તં હિ સૂત્રે- યદિ યોગાવચરઃ પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યતે । તદા વાક્ નિરુદ્ધા ભવતિ ઇતિ વિતર્કવિચારૌ ચ વાચો હેતુઃ । કથં વાચો હેતુરસ્તિ, વાક્ ચ નિરુદ્ધા ભવતિ । યદિ મતં વિતર્કવિચારૌ યદ્યપિ વર્તેતે । વ્યવહારમાત્રં નિરુદ્ધં ભવતીતિ । તદા કસ્યચિત્ કામધાતુકચિત્તગતસ્ય અવ્યવહારકાલે ઽપિ [વિઅતર્કવિચાર]રોધો ભવેત્ ।
(પૃ) પ્રથમધ્યાને વિતર્કવિચારૌ ન સ્તઃ । આર્યસ્તૃષ્ણીંભાવઃ સ્યાત્ । ભવાંસ્તુ દ્વિતીયધ્યાનમાર્યતૂષ્ણીંભાવમાહ । ન પ્રથમધ્યાનમ્ । અતો જ્ઞાયતે પ્રથમધ્યાને વિતર્કવિચારૌ સ્યાતામ્ ઇતિ । (ઉ) વિતર્કવિચારપ્રત્યાસન્નત્વાન્નાહ આર્યતૂષ્ણીંભાવ ઇતિ । ન તુ વિતર્કવિચારસમ્પ્રયુક્તત્વાત્ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- પ્રથમધ્યાનસ્ય શબ્દઃ કણ્ટક ઇતિ । અતો નાહ તૂષ્ણીભાવ ઇતિ । (પૃ) પ્રથમધ્યાનસ્ય કસ્માત્ શબ્દઃ કણ્ટકો ભવતિ । (ઉ) પ્રથમધ્યાને સમાધિગતં ચિત્તં કુસુમે સલિલવત્ પેશલમ્ । દ્વિતીયધ્યાનાદૌ સમાધિગતં ચિત્તં સર્જરસ્રસતરુવત્ સુદૃઢન્ । સ્પર્શાદયો ઽપિ પ્રથમધ્યાનસ્ય કણ્ટકાઃ । સ્પર્શસ્ય પ્રથમધ્યાનસ્યોત્થાપકત્વાત્ । ન તથા દ્વિતીયધ્યાનાદેઃ । કસ્માત્ । પ્રથમધ્યાને પઞ્ચવિજ્ઞાનાનામવ્યુપશભાત્ । દ્વિતીયધ્યાનાદૌ ચ તેષાં વ્યુપશમાત્ ॥
નવાનુપૂર્વ [વિહારે]ષુ પ્રથમધ્યાનવર્ગઃ પઞ્ચષષ્ટ્યુત્તરશતતમઃ ।
166 દ્વિતીયધ્યાનવર્ગઃ

[પુનશ્ચ યોગાવચરઃ] વિતર્કવિચારાણાં વ્યુપશમાત્ અધ્યાત્મં સમ્પ્રસાદનં ચેતસ એકોતિભાવમવિતર્કમવિચારં સમાધિજં પ્રીતિસુખં દ્વિતીયધ્યાનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । (પૃ) યદિ વિતર્કવિચારાણાં વ્યુપશમાત્ દ્વિતીયધ્યાનમ્, તર્હિ પ્રથમધ્યાનં સવિતર્કં સવિચારમેષ્ટવ્યમ્ । યથા દ્વિતીયધ્યાને પ્રીતિરસ્તીતિ વ્યુપશાન્તપ્રીતિ તૃતીયધ્યાનમિત્યુચ્યતે । (ઉ) યથા પ્રથમધ્યાને દુઃખેન્દ્રિયે ઽસત્યપિ દ્વિતીયધ્યાને દુઃખેન્દ્રિયવ્યુપશમ ઉચ્યતે । તથેદમપિ । (પૃ) પ્રથમધ્યાને દુઃખેન્દ્રિયે ઽસત્યપિ [પઞ્ચ] વિજ્ઞાનાનિ સન્તિ । વિજ્ઞાનાનિ ચ દુઃખેન્દ્રિયસ્યાશ્રયાઃ । અત ઉચ્યતે પ્રથમધ્યાને દુઃખેન્દ્રિયસ્યાવ્યુપશમઃ । (ઉ) પ્રથમધ્યાને સન્ત્યપિ વિજ્ઞાનાનિ ન દુઃખેન્દ્રિયસ્યાશ્રયા ભવન્તિ । (પૃ)પઞ્ચવિજ્ઞાનસ્વભાવો દુઃખેન્દ્રિયસ્યાશ્રય[તા] । સ્વાભાવ્યાત્પ્રથમં ધ્યાનં સદુઃખમુચ્યતે । (ઉ) તથા ચે દ્દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયં મનોવિજ્ઞાનસ્વભાવજમિતિ સર્વત્ર ભવેત્ । (પૃ) અધુના કસ્માદુચ્યતે પ્રથમધ્યાને દુઃખેન્દ્રિયવ્યુપશમઃ । (ઉ) પ્રથમધ્યાનસમાધિચિત્તપ્રત્યાસન્નમ્ । અસમાહિતચિત્તઃ કામધાતુકપ્રતીસંયુક્તાનિ વિજ્ઞાનાન્યુત્પાદયતિ । તત્ર દુઃખેન્દ્રિયં ભવતિ । અતો નોચ્યતે પ્રથમધ્યાને દુઃખે[ન્દ્રિય]વ્યુપશમઃ । (પૃ) તથા ચેત્ પ્રથમધ્યાનમપિ દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયપ્રત્યાસન્નમ્ । તત્ દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયમપિ વક્તવ્યં યદિ દ્વિતીયતૃતીયધ્યાનયોર્નિરુદ્ધમ્ । (ઉ) કામાશ્રયં દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયં કામશ્રયપ્રીતિજનનમ્ । સુવિશુદ્ધપ્રીતિલાભિનો ઽવિશુદ્ધપ્રીતિર્નિરુધ્યતે । અતઃ પ્રથમધ્યાને નાસ્તિ દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયમ્ । અસમાધિં નિશ્રિત્ય દુઃખેન્દ્રિયમુત્પદ્યતે । પ્રથમધ્યાનસ્ય વિક્ષિપ્તચિત્તપ્રત્યાસન્નત્વાત્ ન [તસ્ય] વ્યુપશમ ઉચ્યતે । યથા તૃતીયધ્યાને દુઃખં નાસ્તિ । ઉચ્યતે ચ દુઃખસ્ય સુખસ્ય ચ પ્રહાણાત્ ચતુર્થધ્યાનમુપસમ્પદ્ય વિહરતીતિ । તથેદમપિ ।
યોગાવચરઃ પ્રથમધ્યાને ઽપરિપૂર્ણસમાધિઃ સદા વિતર્કવિચારાભ્યાં વિક્ષિપ્યત ઇત્યત ઉચ્યતે દ્વિતીધ્યાને વિતર્કવિચારાણાં વ્યુપશમ ઇતિ । અધ્યાત્મં સમ્પ્રસાદનમિતિ । દ્વિતીયધ્યાને નિભૃતશ્ચિત્તસમાધાનાદ્વિક્ષેપઃ સદા નાવકાશં લભતે । અધ્યાત્મમવિક્ષિપ્તચિત્તત્વાદધ્યાત્મં સમ્પ્રસાદનમિત્યાખ્યા । ઇદં દ્વિતીયધ્યાનસ્ય રૂપમ્ । ચેતસ એકોતિભાવમવિતર્કમવિચારમિતિ । ચેતસ એકોતિભાવશ્ચેતસ ( સ્સ્સ્_410 ) એકસ્મિન્ માર્ગે વિહરણં ધ્યાનમિત્યુચ્યતે । ઇદમેવાધ્યાત્મં સમ્પ્રસાદનમ્ । એતત્સમાધિલાભાત્ વિતર્કવિચારૌ ન ભવતઃ । ન યથા પ્રથમધ્યાને ચૈત્તા વિતર્કવિચારસ્થાઃ । ઉત ઉચ્યતે અવિતર્કમવિચારમિતિ ।
સમાધિજં પ્રીતિસુખમિતિ । પ્રથમધ્યાને વિવેકાત્પ્રીતિં લભતે । અત્ર તુ સમાધિપરિનિષ્પત્ત્યા પ્રીતિં લભતે । અત આહ સમાધિજમિતિ । (પૃ) પ્રથમધ્યાનગતપ્રીતેઃ દ્વિતીયધ્યાનગતપ્રીતેશ્ચ કો ભેદઃ । (ઉ) પ્રથમધ્યાને દૌર્મનસ્યવ્યુપશમાત્ પ્રીતિઃ । દ્વીતીયધ્યાને દુઃખવ્યુપશમાત્ પ્રીતિઃ । પ્રથમધ્યાને પ્રીતિરવિશુદ્ધપ્રીતિવિરોધિતયા લભ્યતે । યદ્યુભે અપિ પ્રીતિ તૃષ્ણાપ્રત્યયે । તથાપિ પ્રથમધ્યાને સાતિપેશલા ।
(પૃ) એતાદૃશો ઽર્થઃ કિં સાસ્રવઃ કિમનાસ્રવઃ । (ઉ) સર્વં સાસ્રવમ્ । આત્મસંજ્ઞાયાં સત્યામસ્તિ પ્રીતિઃ । યસ્યાનાસ્રવં ચિત્તમ્ । તસ્ય નાસ્ત્યાત્મ[સંજ્ઞા] । આત્મનો ઽસત્ત્વાન્નાસ્તિ પ્રીતિઃ ।
(પૃ) અસત્યાસ્રવે નાસ્તિ પ્રીતિરિતીદમપ્યયુક્તમ્ । ભગવાન્ સપ્તસમ્બોધ્યઙ્ગેષુ પ્રીતિસમ્બોધ્યઙ્ગમાહ । પ્રીતિસમ્બોધ્યઙ્ગન્તુ અનાસ્રવમ્ । અતો જ્ઞાઉયતે ઽસ્ત્યનાસ્રવા પ્રીતિરિતિ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- પ્રીતિમનસ્કસ્ય કાયઃ પ્રશ્રભ્યતિ । પ્રશ્રબ્ધકાયઃ સુખં વેદયતે ઇતિ । યદિ નાસ્ત્યનાસ્રવા પ્રીતિઃ । નાસ્ત્યનાસ્રવા પ્રશ્રબ્ધિઃ નાસ્તનાસ્રવં સુખમિત્યપિ ભવેત્ । પરમકુશલધર્મચારિણઃ પરિષદ્ગણાન્ પશ્યતો ભગવતઃ પ્રીતિર્ભવતિ । અતો જ્ઞાયતે ઽસ્ત્યનાસ્રવા પ્રીતિરિતિ । (ઉ) સપ્તભિઃ સમ્બોધ્યઙ્ગૈરનાસ્રવાં પ્રીતિમધિગચ્છતીતિ તવ[મત]મિદમયુક્તમ્ । સમ્બોધ્યઙ્ગં દ્વિવિધં સાસ્રવમનાસ્રવઞ્ચેતિ । યથોક્તં સૂત્રે- યસ્મિન્ સમયે યોગાવચરો ધર્મં શૃણોતિ । અસ્ય પઞ્ચ નીવરણાનિ તસ્મિન્ સમયે ન ભવન્તિ, સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ ચ તસ્મિન્ સમયે ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છન્તિ । સમ્બોધિશ્ચ અસંમ્બોધિજ્ઞાનસ્યાખ્યા । યદિ સમ્બોધાય ભવન્તિ । અવિશુદ્ધાદિધર્માણામાચરણં સમ્બોધ્યઙ્ગમુચ્યેત । ભવાનાહ- નાસ્ત્યનાસ્રવા પ્રીતિરિત્યપિ સ્યાદિતિ । પૂર્વં પ્રીતૌ સમુત્પન્નાયાં પશ્ચાદનાસ્રવં યદ્યથાભૂતદર્શનં પ્રતિલભતે । ન ચ સર્વાઃ પ્રશ્રબ્ધયઃ પ્રીતિં પ્રતીત્ય ભવન્તિ । યથા દ્વિતીયધ્યાને ( સ્સ્સ્_411 ) પ્રીતિર્નાસ્તિ, અસ્તિ ચ પ્રશ્રબ્ધિઃ । ન વયં બ્રૂમો જ્ઞાનવિનિર્મુક્તો ઽસ્તિ પૃથગ્વેદનાધર્મ ઇતિ । ઇદમનાસ્રવં પ્રથમતશ્ચિત્તગતં સુખમિત્યુચ્યતે । અતો ઽસ્ત્યનાસ્રવં સુખમ્ । ન તુ પ્રીતિં પ્રતીત્ય ભવતિ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- કાયચિત્તયોર્દૌષ્ઠલ્યાપનયનં પ્રશ્રબ્ધિઃ । અનાસ્રવ[જ્ઞાન]પ્રતિલમ્ભકાલે કાયચિત્તયોર્દાન્તત્વાત્ અસ્ત્યનાસ્રવા પ્રશ્રબ્ધિઃ । ભગવાન્ સદોપેક્ષાચિત્તે વિહરતીત્યત આહ- અસ્તિ ભગવતઃ પ્રીતિરિતિ । ઇદં વસ્તુ પ્રકાશયિતવ્યમ્ ।
યસ્ય નાસ્ત્યાત્મા । ન તસ્યાસ્તિ પ્રીતિઃ । યદ્યર્હતો ઽસ્તિ પ્રીતિઃ । દૌર્મનસ્યમપિ ભવેત્ । વસ્તુતસ્તુ નાસ્તિ દૌર્મનસ્યમ્ । અતો જ્ઞાયતે નાસ્તિ પ્રીતિરિતિ । (પૃ) યથા દ્વિતીયધ્યાયે ઽસ્તિ પ્રીતિઃ નાસ્તિ તુ દૌર્મનસ્યમ્ । તથા અર્હતો ઽપિ પ્રીતિરસ્તિ ન દૌર્મનસ્યમ્ । કો દોષઃ । (ઉ) સર્વેષુ ધ્યાનસમાધિષુ અસ્તિ દૌર્મનસ્યં યથા ઇન્દ્રિયાર્થેષૂચ્યતે । દૌર્મનસ્યં પ્રીતિશ્ચ યાવદ્ભવાગ્રં[ભવતિ] । સુખદુઃખે ચ યાવચ્ચત્વારિ ધ્યાનાનિ કાયમનુગચ્છતઃ । કિઞ્ચ તૃતીયધ્યાનગતઃ પ્રીતેર્વિરાગાદુપેક્ષકો વિહરતીત્યુચ્યતે । અતો નાસ્ત્યનાસ્રવા પ્રીતિરિતિ । યદ્યસ્તિ, કથં વિરાગાદિતિ વચનં ભવેત્ । અનાસ્રવે ચિત્તે ચ પ્રીતિ ર્ન ભવેત્ । પ્રીતયઃ સર્વાઃ પ્રજ્ઞપ્તિસંજ્ઞાવિકલ્પં નિશ્રિત્ય ભવન્તિ ।
(પૃ) તથા ચેત્ પ્રથમદ્વિતીયધ્યાનયોર્નાસ્ત્યનાસ્રવા વેદના । ઉક્તં હિ સૂત્રે- પ્રથમદ્વિતીયધ્યાનયોઃ કેવલં પ્રીતિરસ્તિ ન ચૈતસિકં સુખમિતિ । ઇદાનીં પ્રીતિરપિ નાસ્તિ । કિમસ્તિ પુનઃ । (ઉ) ઇયં પ્રીતિઃ પ્રીતેર્વિરાગાદિત્યાદિ નાનાસ્રવં ધ્યાનમાહ । કિઞ્ચિત્પુનઃ સૂત્રમાહ- અનાસ્રવં ધ્યાનમ્, યદ્યોગાવચરો યદાકારં યદાલમ્બનં પ્રથમધ્યાનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । ન તદાકારં તદાલમ્બનં સ્મરતિ । કિન્તુ પશ્યતિ પ્રથમધ્યાનગતાનિ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ રોગતો ગણ્ડતો યાવદનાત્મતઃ ।

(પૃ) રોગતો ગણ્ડતઃ શલ્યતો ઽઘત ઇત્યેતાનિ ચત્વારિ લોકચરિતાનિ નાનાસ્રવાણિ । અત ઇદં સૂત્રં પ્રમાણીકૃત્ય નાનાસ્રવં સાધયિતું શક્નોષિ । (ઉ) ઇમે ચત્વાર આકારા દુઃખસ્ય નામાન્તરાણિ । અતો ઽનાસ્રવાણિ । (પૃ)શૈક્ષસ્યાપિ કિં નાસ્ત્યનાસ્રવા પ્રીતિઃ । (ઉ) માર્ગચિત્તગતસ્ય નાસ્તિ પ્રીતિઃ । વ્યવહારગતસ્ય ત્વસ્તિ । અશૈક્ષસ્ય સર્વદા નાસ્તિ । (પૃ) ઉક્તં હિ સૂત્રે- પ્રીતિસુખચિત્તેન ચત્વારિ સત્યાનિ પ્રતિલભત ઇતિ । કથમાહ- નાસ્ત્યનાસ્રવા પ્રીતિરિતિ । (ઉ) અનાત્મચિત્તમેવ સુખમ્ । ( સ્સ્સ્_412 ) યોગાવચરઃ પ્રતિલબ્ધાનાત્મચિત્તો વિપર્યયં વિનાશયતિ । પરમાર્થજ્ઞાનાત્તુ ચિત્તં પ્રમોદ્યતે । ન પૃથગસ્તિ પ્રીતિઃ । કિઞ્ચ તત્સૂત્રં પ્રકાશયતિ ન પ્રીત્યા પરમાર્થજ્ઞાનં પ્રતિલભત ઇતિ । અત એવમુચ્યતે ॥
દ્વિતીયધ્યાનવર્ગઃ ષટ્ષષ્ટ્યુત્તરશતતમઃ ।
167 તૃતીયધ્યાનવર્ગઃ
પ્રીત્યાશ્ચ વિરાગાદુપેક્ષકો વિહરતિ સ્મૃતઃ સમ્પ્રજાનન્ સુખઞ્ચ કાયેન પ્રતિસંવેદયતે યદાર્યા આચક્ષન્તે ઉપેક્ષકઃ સ્મૃતિમાન્ સુખવિહારીતિ તૃતીયં ધ્યાનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ ।
(પૃ) કસ્માત્ પ્રીત્યાશ્ચ વિરાગાદિતિ । (ઉ) યોગાવચરઃ પ્રીતૌ પરિભ્રમેદિતિ વિરાગઃ । પ્રીતિશ્ચેયં સંજ્ઞાવિકલ્પજા, ચઞ્ચલા પ્રવૃત્તિલક્ષણા । પ્રથમત આરભ્ય દુઃખાનુયાયિની । હેતુનાનેન વિરાગઃ । યોગાવચરઃ શાન્તં તૃતીયધ્યાનં લભમાનો દ્વિતીયધ્યાનં પ્રજહાતિ । પ્રીતિજં સુખઞ્ચ મન્દમ્ । પ્રીતિવિરાગજં સુખં ગભીરમ્ । યથા કશ્ચિત્ પુત્રભાર્યાદિભિઃ સદા ન પ્રીતો ભવતિ । પ્રીતેઃ સંજ્ઞાવિકલ્પજત્વાત્ । સુખં ન સંજ્ઞાવિકલ્પજમિતિ સદા ભવતિ । તથા યોગાવચરો ઽપિ પ્રીતિં પ્રથમત આગતાં તુ સુખં મન્યતે । પશ્ચાત્તુ [તતો] નિર્વિદ્યતે ।
(પૃ) યદિ કશ્ચિદ્ધર્મપીડિતઃ, સ તુ શીતં સુખં મન્યતે । યોગાવચરઃ કેન દુઃખેન પીડિતઃ તૃતીયં ધ્યાનં સુખં મન્યતે । (ઉ) દ્વિતીયધ્યાને પ્રીતિશ્ચઞ્ચલસંજ્ઞોદિતા કણ્ટકાહતિવત્, યોગાવચરો ઽનયા પ્રીત્યા પીડિત ઇતિ અપ્રીતિસમાધૌ સુખસંજ્ઞાં કરોતિ । (પૃ) ધર્મદુઃખાસ્તિત્વવશાત્ શીતં સુખં ભવતિ । યદિ ધર્મવિવિક્તો ભવતિ । ન તદા શીતં સુખં ભવતિ । યોગાવચરઃ પ્રીતિવિવિક્તઃ કસ્માત્પુનસ્તૃતીયધ્યાને સુખસંજ્ઞાં કરોતિ । (ઉ) સુખજનનં દ્વિતીયધ્યાનં કદાચિત્ દુઃખવર્તનાત્સમ્ભવતિ । યથા ધર્મદુઃખિનઃ શીતં સુખં ભવતિ । કદાચિત્ દુઃખવિવેકાત્ સમ્ભવતિ । યથા વિપ્રિયવિવેકઃ । યથા ભગવાન્ કૌશામ્બિભિક્ષુવિવિક્ત આહ- અહં સુખીતિ । તથેદમપિ ચલસંજ્ઞાવિવિક્તઃ તૃતીયધ્યાને સુખસંજ્ઞા કરોતિ । યથા પઞ્ચકામગુણવિવેકાત્પ્રથમં ધ્યાનં સુખં ભવતિ ।
ઉપેક્ષક ઇતિ । પ્રીતેર્વિરાગાદિતિ શાન્તં ભવતિ । યોગાવચરઃ પૂર્વં પ્રીતિસંસક્તમના બહુધા વિક્ષિપ્તઃ । ઇદાનીં તતો વિરાગાચ્ચિત્તં શામ્યતિ । અત ઉપેક્ષક ઇત્યુચ્યતે । સ્મૃતઃ સમ્પ્રજાનન્ ઇતિ । પ્રીત્યાદીનવાદેતદુભયં સદોપનીયતે । ન તેન પ્રીતિરાગતા પ્રભિન્ના ભવતિ । કિઞ્ચ સ્મૃત ઇતિ પ્રીતેરાદીનવં સ્મરતિ । સમ્પ્રજાનાન્ પ્રીતાવાદીનવં પશ્યતિ । સુખઞ્ચ કાયેન પ્રતિસંવેદયત ઇતિ । પ્રીતિવિરક્તસ્યોપેક્ષકસ્યોપેક્ષૈવ સુખમ્ । અનિઞ્જનાનીષત્વાત્ । નેદં સુખં સંજ્ઞાવિકલ્પજમ્ । અતઃ સુખઞ્ચ કાયેન પ્રતિસંવેદયત ઇતિ નામ । યત્તદાર્યા આચક્ષન્ત ઉપેક્ષક ઇતિ । આચક્ષણં નામ લૌકિકાનનુસૃત્ય સુખમિતિ કથનમ્ । યથાચક્ષન્તે નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમિતિ । અનાસક્તચિત્તત્વાત્ ઉપેક્ષક ઇતિ । સ્મૃતિમાન્ સુખવિહારીતિ । પુરુષો ઽયં પ્રજ્ઞાયોપેક્ષતે યત્ પ્રીતાવાદીનવં દૃષ્ટ્વા નિર્વિદ્યત ઇત્યતઃ સૂપેક્ષાં લભતે । કલ્યાણસ્મરણં યત્ પ્રીતાવાદીનવસ્મરણમ્ । તત્રાપિ વક્તવ્યં સમ્પ્રજાનન્ ઇતિ । સ્મૃત્યા સાહચર્યાત્ નોચ્યતે । સુખમિતિ પરમસુખમ્ । અત આર્યા આચક્ષન્ત ઉપેક્ષક ઇતિ ।
(પૃ) તૃતીયધ્યાને ઽસ્તિ સુખપ્રતિસંવેદનમ્ । કસ્માદાહ- ઉપેક્ષાસુખમિતિ । (ઉ) નાહમસ્મિન્ શાસ્ત્રે વદામિ વેદનાવ્યતિરિક્તં પૃથગસ્તિ ઉપેક્ષાસુખમિતિ । સુખપ્રીતિસંવેદનમેવોપેક્ષાસુખમ્ । (પૃ) તથા ચેત્ ચતુર્થધ્યાને સુખપ્રતિસંવેદનં વક્તવ્યમ્ । ઉપેક્ષાયાઃ સત્ત્વાત્ । (ઉ) ચતુર્થધ્યાને ઽપિ સુખપ્રતિસંવેદનમસ્તીતિ વદામિ । કિન્તુ તૃતીયધ્યાનસુખસ્ય પ્રહાણાદેવમુચ્યતે । (પૃ) યદિ સુખપ્રતિસંવેદનસમન્વિતમ્ । કસ્માત્ । પ્રથમદ્વિતીયધ્યાનયોઃ પ્રીતિરિત્યાખ્યા । તૃતીયધ્યાને સુખમિતિ । (ઉ) સંજ્ઞાવિકલ્પસ્ય સત્ત્વાત્ પ્રીતિઃ । તસ્યાભાવાત્ સુખમ્ । યોગાવચરસ્ય તૃતીયધ્યાને સમાહિતચિત્તવૃત્તિત્વેન સંજ્ઞાવિકલ્પસ્યાભાવાત્ સુખમિત્યુચ્યતે । તૃતીયધ્યાનપ્રવૃત્ત્યુપશમસ્ય લાભાચ્ચ સુખમિત્યુચ્યતે । યતા ઇઞ્જનમીષણચિત્તમાર્યા દુઃખમિતિ વદન્તિ । ઇઞ્જનં નામ વિકલ્પસ્યાભિધાનમ્ । તદેવ સુખમ્ ॥
તૃતીયધ્યાનવર્ગઃ સપ્તષષ્ટ્યુત્તરશતતમઃ ।
168 ચતુર્થધ્યાનવર્ગઃ
સુખસ્ય ચ દુઃખસ્ય ચ પ્રહાણાત્પૂર્વમેવ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યાનામસ્તઙ્ગમાદદુઃખમસુખમુપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધં ચતુર્થં ધ્યાનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । (પૃ) યદિ પૂર્વમેવ ( સ્સ્સ્_414 ) દુઃખસ્ય પ્રહાણમ્ । કસ્માદત્રોચ્યતે । યદ્યવશ્યં વક્તુમિષ્ટમ્, વક્તવ્યં પૂર્વમેવ પ્રહાણાદિતિ । યથા પૂર્વમેવ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યાનામસ્તઙ્ગમાદિતિ । (ઉ) ચતુર્થધ્યાનમનિઞ્જનમ્ । તદાનિઞ્જનલક્ષણસાધનાયોચ્યતે નાસ્તિ ચતુર્થી વેદનેતિ । કસ્માત્ । ઇઞ્જનં નામ કમ્પનારમ્ભઃ । યોગાવચરસ્ય સુખસુખાભિદ્રુતસ્ય ચિત્તમિઞ્જતે । ચિત્ત ઇઞ્જિતે રાગદ્વેષૌ ભવતઃ । સુખસ્ય દુઃખસ્ય ચ પ્રહાણાત્ ચિત્તં નેઞ્જતે ।
(પૃ) યદિ ચતુર્થધ્યાનં હિતતમં વેદ્યતે । કસ્માત્સુખમિતિ નોચ્યતે । (ઉ) વેદનાયા અસ્તઙ્ગમાદદુઃખમસુખમિત્યુચ્યતે । યત્રેદં સુખમિતિ ચિત્તં સ્મરતિ પ્રજાનાતિ । તત્ સુખમિત્યુચ્યતે । તૃતીયધ્યાનકસુખવિવિક્તસ્ય ચતુર્થધ્યાનસ્ય લાભાન્ન સુખમિતિ ગણ્યતે ।
ઉપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધમિતિ । અત્રોપેક્ષા પરિશુદ્ધા । અનીષણત્વાત્ । ત્રિષુ ધ્યાનેષ્વસ્તિ ઈષણં યદિદં સુખમિતિ । અસ્મિંશ્ચ ધ્યાને સ્મૃતિરપિ પરિશુદ્ધા । કસ્માત્ । તૃતીયધ્યાને સુખાસઙ્ગિત્વાત્ સ્મૃતિર્વ્યાકુલા । ચતુર્થધ્યાનં પ્રાપ્ય સુખરાગસ્ય પ્રહાણાત્ સ્મૃતિઃ પરિશુદ્ધા ।
(પૃ) કસ્માચ્ચતુર્થધ્યાને ન સમ્પ્રજન્યમુક્તમ્ । (ઉ) યદ્યુક્તં સ્મૃતિપરિશુદ્ધમિતિ । સમ્પ્રજન્યમુક્તમેવેતિ વેદિતવ્યમ્ । અનયોર્દ્વયોર્ધર્મયોર્મિથો ઽવ્યભિચારાત્ । કિઞ્ચાયં ધ્યાનસમાધિમાર્ગઃ ન સમ્પ્રજન્યમાર્ગઃ । સમ્પ્રજન્યસ્ય પ્રજ્ઞા[રૂપ]ત્વાન્નોચ્યતે । તૃતીયધ્યાનસ્ય ચરમભાગે ઽપિ નોચ્યતે સમ્પ્રજન્યમ્ । ઉપેક્ષકઃ સ્મૃતિમાન્ સુખવિહારીતિ કેવલમુચ્યતે । નોચ્યતે ઉપેક્ષકઃ સ્મૃતિસમ્પ્રજન્યવાન્ સુખવિહારીતિ । સ્મૃતિરિયં ધ્યાનસમાધિં સાધયતિ । યદિ કસ્યચિત્ સમાધિરસિદ્ધા, [તસ્ય] સંજ્ઞામાદાય સ્મૃતિઃ સાધયતિ । તેન કેવલમુચ્યતે । ઉત્તમગુણમુપેક્ષાં પ્રાપ્તસ્ય નાધમગુણો મનસ્કારો ઽપેક્ષ્યતે । અતઃ સમ્પ્રજન્યં નોચ્યતે ।

(પૃ) અદુઃખાસુખા વેદના અવિદ્યાઙ્ગમ્ । ચતુર્થધ્યાને ભૂયસા સમ્પ્રજન્યવિરુદ્ધમ્ । અતો નોચ્યતે સમ્પ્રજન્યમ્ । (ઉ) તથા ચેત્ અદુઃખાસુખા વેદના નાનાસ્રવા સ્યાત્ । સુખવેદનાયાઃ કામાઙ્ગત્વાત્ । ન ચ [સા]નાસ્રવા । (પૃ) તૃતીયધ્યાને સ્વભૂમિદોષવિરોધાયોચ્યતે સમ્પ્રજન્યમ્ । પરભૂમિદોષવિરોધાય ચોચ્યતે સ્મૃતિઃ । ચતુર્થધ્યાને સ્વભૂમિર્નૈવં દુષ્ટેત્યત્યતો નોચ્યતે સમ્પ્રજન્યમ્ । (ઉ) ચતુર્થધ્યાને ઽપિ અસ્તિ કામાદિદોષઃ । અતો વક્તવ્યં સમ્પ્રજન્યમ્ । અત્ર કામદોષો ઽતિસૂક્ષ્મઃ દુરવબોધઃ અતો ઽવશ્યં વક્તવ્યં સ્યાત્ । અન્યભૂમૌ વક્તવ્યમપિ નોચ્યતે । અતો જ્ઞાયતે યથાસ્મત્પ્રતિવચનં સ્યાદિતિ ।
(પૃ) કસ્માચ્ચતુર્થધ્યાન આશ્વાસપ્રશ્વાસનિરોધઃ । (ઉ) પ્રશ્વાસઃ કાયં ચિત્તઞ્ચાશ્રયતે । કેનેદં જ્ઞાયતે । યદા ચિત્તં સૂક્ષ્મં, તદા શ્વાસો ઽપિ સૂક્ષ્મઃ । ચતુર્થધ્યાને ચિત્તમચલમિત્યત આશ્વાસપ્રશ્વાસૌ નિરુદ્ધૌ । યથા કશ્ચિત્ પરમક્લાન્તો ભારં વહતિ । પર્વતં વા આરોહતિ તદાશ્વાસઃ સ્થૂલો ભવતિ । શ્વસનકાલે [પુનઃ] સૂક્ષ્મઃ । તથા ચતુર્થધ્યાને ઽપ્યેવમચલસંજ્ઞયા ચિત્તમુપશાન્તમિત્યત આશ્વાસપ્રશ્વાસૌ નિરુદ્ધૌ । કેચિદ્વદન્તિ યોગિનશ્ચતુર્થધ્યાનકચતુર્મહાભૂતલાભિતયા કાયગતરોમકૂપાઃ સંવૃતાઃ । અતઃ શ્વાસો નિરુદ્ધ ઇતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । અન્નપાનરસપ્રવાહઃ કાયમભિવ્યાપ્નોતિ । યદિ રોમકૂપાઃ સંવૃતાઃ, ન સમુદાચરેત્ । વસ્તુતસ્તુ ન સમ્ભવતિ । અતો જ્ઞાયતે ચતુર્થધ્યાનચિત્તબલમેવ શ્વાસનિરોધકમિતિ ।
(પૃ) ચતુર્થધ્યાને નાસ્તિ સુખા વેદના । તત્ર કથમસ્તિ તૃષ્ણાનુશયઃ । ઉક્તં હિ સૂત્રે- સુખવેદનાયાં તૃષ્ણાનુશય ઇતિ । (ઉ) તત્રાસ્તિ સૂક્ષ્મા સુખા વેદના । ઔદારિકસુખપ્રહાણાત્પરમુચ્યતે અદુઃખમસુખમિતિ । યથા સમીરણપ્રકમ્પિતપ્રદીપઃ । યદિ નિગૂઢગૃહે નિક્ષિપ્યતે । તદા ન કમ્પતે । તત્રાવશ્યમસ્તિ ખલુ સૂક્ષ્મો વાતઃ । ઔદારિકવાતાભાવાત્તુ ન કમ્પતે । તથા ચતુર્થધ્યાને ઽપ્યસ્તિ સૂક્ષ્મં સુખમ્ । ઔદારિકસુખદુઃખપ્રહાણાદદુઃખમસુખમિત્યાખ્યાયતે ॥
ચતુર્થધ્યાનવર્ગો ઽષ્ટષષ્ઠ્યુત્તરશતતમઃ ।
169 આકાશાનન્ત્યાયતનવર્ગઃ
સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાં સમતિક્રમાત્ પ્રતિઘસંજ્ઞાનામસ્તઙ્ગમાત્ નાનાત્વસંજ્ઞાનામમનસ્કારા દનન્તમ્ આકાશમ્ ઇત્યાકાશાનન્ત્યાયતનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । રૂપસંજ્ઞા નામ રૂપરસગન્ધસ્પર્શસંજ્ઞાઃ । યોગાવચરઃ કસ્માત્[તાઃ] સમતિક્રામતિ । યદેષુ રૂપેષુ પ્રતિઘઃ અન્તરાયઃ । નાનાત્વસંજ્ઞા યત્ ઘણ્ટાભેર્યાદયઃ । એતાઃ સંજ્ઞા વિવિધક્લેશાનાં વિવિધકર્મણાં વિવિધદુઃખાનાં હેતવઃ । અતો હેતોઃ સમતિક્રામતિ । સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાં સમતિક્રાન્તસ્ય ( સ્સ્સ્_416 ) પ્રતિઘસંજ્ઞા નિરુધ્યતે । પ્રતિઘસંજ્ઞાનિરોધે નાનાત્વસંજ્ઞા ન ભવતિ । તત્ર સંક્ષેપાન્નોક્તમ્ અસ્ય સમતિક્રમાદસ્ય નિરોધ ઇતિ ।
કેચિદાહુઃ- સર્વશો રૂપસંજ્ઞેતિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાશ્રિતા સંજ્ઞા ઇતિ । પ્રતિઘસંજ્ઞેતિ શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયવિજ્ઞાનાશ્રિતા સંજ્ઞા । નાનાત્વસંજ્ઞેતિ મનોવિજ્ઞાનાશ્રિતા સંજ્ઞા । ઇતિ । ઇદમયુક્તમ્ । કસ્માત્ । પ્રતિઘસંજ્ઞા નિરુધ્યત ઇતિ વદતો રૂપં સઙ્ગ્રહીતમેવ । કસ્માત્ પૃથગુચ્યતે । રૂપસંજ્ઞાં પ્રતિઘસંજ્ઞાઞ્ચ વિના નાસ્તિ પૃથઙ્મનોવિજ્ઞાનાશ્રિતં રૂપમ્ । અતો ન વક્તવ્યં પૃથઙ્ નાનાત્વસંજ્ઞેતિ । ઇતિ યથાપૂર્વં વક્તવ્યમ્ ।
આકાશાનન્ત્યાયતનમુપસમ્પદ્ય વિહરતીતિ । યોગાવચરઃ રૂપસંજ્ઞાભિભવપરિશ્રાન્તત્વાદાકાશાનન્ત્યાયતનં ભાવયતિ । અન્તશ્ચક્ષુર્ઘ્રાણગ્રીવાદ્યાકાશસંજ્ઞાં ગૃહ્ણાતિ । બહિઃ કૂપગુહાદ્વારાન્તર્વૃક્ષવાટિકાદ્યાકાશસંજ્ઞાં ગૃહ્ણાતિ । કિઞ્ચાયં કાયો મરણવિપન્નઃ સ્મશાનાગ્નિના દગ્ધઃ પ્રણશ્યતિ । અતો જ્ઞાયતે કાયો ઽયં પૂર્વં સાકાશ ઇતિ ।
(પૃ) અયમાકાશસમાધિઃ કિમાલમ્બનેન ભવતિ । (ઉ) આદિત આકાશાલમ્બનઃ સ્વીયસ્કન્ધાલમ્બનઃ પરકીયસ્કન્ધાલમ્બનશ્ચ સિદ્ધો ભવતિ । કસ્માત્ । કરુણાશીર્ષક એવં ચિન્તયતિ- સત્ત્વા દયનીયા રૂપસંજ્ઞાપીડિતા ઇતિ । (પૃ) સમાધિરયં કં સત્ત્વમવલમ્બતે । (ઉ) સર્વસત્ત્વાનવલમ્બતે । (પૃ) યોગાવચરો ઽયં રૂપસંજ્ઞાવિવિક્તઃ । કથં રૂપસત્ત્વાનવલમ્બતે । (ઉ) અયં રૂપમવલમ્બતે । રૂપે તુ ચિત્તં ન સુપ્રબુદ્ધં નાભિરક્તં નાભ્યાસક્તમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- આર્યઃ પઞ્ચકામગુણાન્ દૃષ્ટ્વા સંસ્મરન્ ન તત્રાભિનન્દતિ ન પ્રબોધયતિ નાધ્યવસાય તિષ્ઠતિ । તતો ભીતો નિવર્તતે । યથા તાપાત્ ચર્મચ્છેદઃ । નિર્વાણમનુસ્મરતશ્ચિત્તં તત્ર સુપ્રબુદ્ધં ભવતિ ઇતિ । એવમયમપિ રૂપમવલમ્બમાનો ન [તત્રા]ભિનન્દ્યાધ્યવસાય તિષ્ઠતિ । યથા ચ યોગાવચરો રૂપસંજ્ઞાવિવિક્તો ઽપિ આકાશાન્તેન ચતુર્થધ્યાનમવલમ્બતે । યથા અરૂપસમાધિરનાસ્રવં રૂપમબલમ્બતે । ન તત્ર દોષો ઽસ્તિ । અક્લેશાયતનત્વાત્ । તથાન્યદપિ સ્યાત્ ।
(પૃ) આકાશં રૂપાયતનસ્વભાવમ્ । કથમિદમાલમ્બ્ય રૂપસંજ્ઞાઃ સમતિક્રામતિ । (ઉ) સમાધિરયમસંસ્કૃતાકાશાવલમ્બિત્વાત્ રૂપાણિ સમતિક્રામતિ । (પૃ) સમાધિરયં નાસંસ્કૃતમાકાશમવલમ્બતે । કસ્માત્ । અસ્મિન્ સમાધ્યુપાયે ચક્ષુરાદિમધ્ય[ગત]માકાશમુક્તમ્ । અતો જ્ઞાયતે સંસ્કૃતમાકાશમવલમ્બત ઇતિ । ન ચોક્તં સૂત્રે અસંસ્કૃતાકાશસ્ય લક્ષણમ્ । સંસ્કૃતાકાશલક્ષણમત્રમુક્તં યત્ર રૂપં નાસ્તિ તદાકાશમિતિ । અતો નાસંસ્કૃતમાકાશમ્ । (ઉ) ન રૂપસ્વભાવામાકાશમુચ્યતે । કસ્માત્ । ઉક્તં હિ સૂત્રે આકાશમરૂપમદૃશ્યમપ્રતિઘમિતિ । (પૃ) અસ્તિ પુનઃ સૂત્રવચનમ્- આલોકં પ્રતીત્યાકાશં જાનીમ ઇતિ । ન રૂપં વિહાયાસ્ત્યન્યો ધર્મ આલોકં પ્રતીત્ય જ્ઞાપ્યઃ । (ઉ) રૂપાભાવ આકાશ ઇત્યુચ્યતે । રૂપાણ્યાલોકેન જ્ઞાપ્યાનિ । અત આલોકં પ્રતીત્ય રૂપાભાવો જ્ઞાયતે । નત્વાકાશમસ્તિ ।
તમસ્યપિ આકાશં જ્ઞાયતે । અન્ધો હસ્તેનાપિ આકાશં જાનાતિ । દણ્ડેનાપિ આકાશમિદમિતિ જાનાતિ । અતો જ્ઞાયતે આકાશં ન રૂપસ્વભાવમિતિ । ન રૂપમેભિઃ પ્રત્યયૈર્જ્ઞાપ્યતે । રૂપમિદઞ્ચ સપ્રતિઘમ્ । આકાશમપ્રતિઘમ્ । આન્યાદિઃ રૂપાણ્યત્યન્તં ક્ષપયતિ । નત્વાકાશમ્ । યદ્યાકાશં ક્ષીયતે, કિમાત્મકં ભવેત્ । (પૃ) રૂપસ્યોત્પાદેસત્યાકાશમસ્તમેતિ । યથા ભિત્તાવુદ્ભૂતાયાં ન પુનરાકાશમસ્તિ । (ઉ) તત્ર રૂપમુત્પન્નમ્ । નાનેન રૂપેણ યત્કિઞ્ચિત્ ક્ષીયતે । કસ્માત્ । રૂપાભાવો હ્યાકાશમ્ । નહ્યભાવઃ પુનરભાવઃ કર્તું શક્યઃ । અતો ન રૂપાકાશં ક્ષપયતિ । ભવાનાહ- આકાશં રૂપમિતિ । ન તત્રાસ્તિકારણં યેનેદં રૂપં ભવેત્ । (પૃ) પશ્યામઃ ખલુ દ્વારાદાવાકાશમ્ । પ્રત્યક્ષદૃષ્ટે ન કારણાપેક્ષા । (ઉ) આકાશં ન પ્રત્યક્ષદૃશ્યમિતિ પૂર્વમેવ દૂષિતત્વાત્- યત્ તમસ્યપિ જ્ઞાપ્યમિત્યાદિ ।

(પૃ) યદ્યાકાશં ન રૂપમ્ । કો ધર્મ ઇદં ભવતિ । (ઉ) અભાવધર્મ આકાશમ્ । યત્ર[રૂપં] નાસ્તીતિ વચનમ્ તત્રાકાશં ભવતિ । (પૃ) ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- ષડ્ ધાતુરયં પુરુષકાય ઇતિ । કિઞ્ચાહ- આકાશમદૃશ્યમરૂપમપ્રતિઘમિતિ । યદ્યભાવધર્મઃ, ( સ્સ્સ્_418 ) નૈવ વક્તું શક્યતે । ન હિ શશશૃઙ્ગદૃશ્યમરૂપમપ્રતિઘમિત્યુચ્યતે । (ઉ) યો વસ્તુસન્ ધર્મઃ સ સર્વઃ પ્રતિષ્ઠિતો ભવતિ । યથા નામ રૂપાશ્રિતમ્, રૂપઞ્ચ નામાશ્રિતમ્ । આકાશન્ત્વનાશ્રિતમતો ઽભાવધર્મ ઇતિ જ્ઞાયતે । યદ્ભભવાનાહ- આકાશં ધાતુરિતિ । તદપિ ન યુક્તમ્ । કસ્માત્ । રૂપે રૂપં પ્રતિહન્યતે રૂપમસતિ વિરુદ્ધરૂપે વિવર્ધતે । અનેનાર્થેનાહ ભગવાન્- ષડ્ધાતુકો ઽયં પુરુષકાય ઇતિ । [યત્] ભવાનાહ- ન હિ શશશૃઙ્ગ મદૃશ્યમરૂપમપ્રતિઘમિત્યુચ્યત ઇતિ । તદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ । સર્વથા આકાશવશાલ્લભ્યતે । અસ્તિ કૃતકમતીતાનાગતવસ્ત્વાદિ । નેદૃશમસ્તિ શશશૃઙ્ગાદૌ । (પૃ) ચિત્તમપ્યેવમરૂપમમૂર્તમપ્રતિઘમ્ । નાસ્તીતિ વક્તવ્યમ્ । (ઉ) ચિત્તન્તુ કર્મ કરોતિ યદાલમ્બનમુપાદત્તે । આકાશમકર્મકમ્ । અભાવમાત્રેણ કૃતકાસ્તિતાલાભાદભાવધર્મ ઇતિ જ્ઞાયતે અતો ઽયં સમાધિરદિત આકાશમવલમ્બતે ।
(પૃ) સમાધિરયં કતમાં ભૂમિમવલમ્બતે । (ઉ) સર્વા ભૂમિઃ નિરોધમાર્ગઞ્ચાવલમ્બતે । (પૃ) કેચિદાહુઃ- અરૂપસમાપત્તયો નિરોધાલમ્બના અપિ અયં અનુમાનજ્ઞાનભાગીયં નિરોધમાત્રમાલમ્બતે । ન દૃષ્ટજ્ઞાનભાગીયં નિરોધમ્ । ઇતિ । તત્કથમ્ । (ઉ) સર્વં નિરોધમવલમ્બતે । દૃષ્ટધર્મજ્ઞાનેન પ્રત્યુત્પન્નસ્વભૂમિ[ગત]નિરોધમવલમ્યતે । અનુમાનજ્ઞાનેનાન્યનિરોધમવલમ્બતે । એવં માર્ગો ઽપિ । સર્વપ્રતિપક્ષાવલમ્બિત્વાત્ ।
(પૃ) આરૂપ્યધાતુગતાઃ સત્ત્વા અન્યભૂમિકચિત્તમુત્પાદયન્તિ ન વા । (ઉ) અન્યભૂમિકચિત્તમનાસ્રવચિત્તઞ્ચોત્પાદયન્તિ । (પૃ) તથા ચેત્ કથં ન ચ્યુતિર્ભવતિ । (ઉ) કર્મવિપાકે વર્તમાનત્ત્વાન્ન ચ્યવતે । યથા કામધાતૌ રૂપધાતૌ ચાભિજ્ઞાબલાદન્યસ્મિન્ રૂપે અન્યસ્મિન્ ચિત્તે સ્થિતો ઽપિ ન ચ્યવતે । તથા તત્રાપિ । (પૃ) આકાશાનન્ત્યાયતનસમાધેરાકાશાયતનસ્ય કૃત્સ્નાયતનસ્ય ચ કો ભેદઃ । (ઉ) આકાશાનન્ત્યાયતનં સમાપિત્સોરુપાયમાર્ગઃ કૃત્સ્નમિત્યાખ્યાયતે । સમાધિસમાપત્તિઃ સમ્પન્ના આકાશસમાધિસમાપત્તિઃ ? । તત્ર સમાધેર્હેતુફલ[ભાવો] ભૂમિઃ સર્વા સાસ્રવા [વા]અનાસ્રવા । યદિ સમાધિઃ, સમાધિં વિના યદિ સંક્લેશઃ યદિ વા વ્વવદાનમ્ સર્વમાકાશાનન્ત્યાયતનમિત્યાખ્યાયતે ? ॥
આકાશાનન્ત્યાયતનવર્ગ એકોનસપ્તત્યુત્તરશતતમઃ ।
170 આરૂપ્યસમાધિત્રિતયવર્ગઃ
સર્વશ આકાશાનન્ત્યાયતનં સમતિક્રમ્ય [અનન્તં વિજ્ઞાનમિતિ] વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । યોગાવચરો રૂપાત્પરમનિર્વિણ્ણો રૂપપ્રતિપક્ષધર્મમપ્યુપેક્ષતે । યથા નદીં તીર્ત્વા ઉડુપં ત્યજતિ । યથા વા ચોરં નિષ્કાસ્ય નિવર્તયિતુમિચ્છતિ । તથા યોગાવચરો ઽપિ આકાશં પ્રતીત્ય રૂપં પરિભેદયન્ [આકાશ]મપિ પરિજિહીર્ષતિ ।
વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમિતિ યોગાવચરો વિજ્ઞાનેનાનન્તમાકાશમિત્યવલમ્બમાનઃ તદા અનન્તં વિજ્ઞાન[મપિ આલમ્બતે] । અત આકાશમુપેક્ષ્ય વિજ્ઞાનમવલમ્બતે । યથા રૂપપરિશ્રાન્ત આકાશમાલમ્બતે । તથા આકાશપરિશ્રાન્ત ઉપશમેચ્છયા વિજ્ઞાનમાત્રમાલમ્બતે । પુદ્ગલો ઽયં વિજ્ઞાનેનાકાશમાલમ્બત ઇત્યતો વિજ્ઞાનપ્રધાન ઇત્યુચ્યતે । અતો વિજ્ઞાનમાત્રમાલમ્બતે ।
યોગાવચરો વિજ્ઞાનેનાલમ્બનમનુવર્તયન્ કાલમનુવર્તત ઇત્યતો ઽનન્તમસ્તિ । તત્પરિશ્રમનિર્વિણ્ણો વિજ્ઞાનં પરિભિદ્ય તત્પરિજિહીર્ષયા આકિઞ્ચન્યાયતનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । [તદા] એવં ચિન્તયતિ વિજ્ઞાનમસ્તિ તત્ર દુઃખમ્ । મમ યદ્યસ્તિ અનન્તં વિજ્ઞાનમ્, તદા અવશ્યમન્તે દુઃખેન ભાવ્યમ્ ઇતિ । અતો વિજ્ઞાનાલમ્બનચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ । ચિત્તસ્ય [પરમ]સૂક્ષ્મત્વાત્ આકિઞ્ચન્યમિત્યુચ્યતે ।

પુનરેવં ચિન્તયતિ- અકિઞ્ચન્યમિતીયં સંજ્ઞા । સંજ્ઞા ચ દુઃખોપાયાયાસાય ભવતિ રોગતો ગણ્ડતઃ । યસ્ય સંજ્ઞા નાસ્તિ સ પુનર્મૂઢો ભવતિ । યદાકિઞ્ચન્યં પશ્યામિ તદેવ કિઞ્ચિદ્ભવતિ । અતઃ સંજ્ઞાભ્યો ન વિમોક્ષલબ્ધઃ । યોગાવચરઃ સંજ્ઞાં વિપદં આસજ્ઞિકં સમ્મોહં પશ્યતિ । ઇતિ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । શાન્તં પ્રણીતઞ્ચ યત્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમિત્યુચ્યતે । પૃથગ્જનાઃ સદોત્રસ્તા અસંજ્ઞાં સમ્મોહં મન્યન્તે । અતો નાત્યન્તં ચિત્તં નિરોદ્ધુમલં ભવન્તિ ।
કેચિદાહુઃ- અસંજ્ઞિસત્ત્વા અપિ ચિત્તં નિરોદ્ધુમલમિતિ । તદયુક્તમ્ । ( સ્સ્સ્_420 ) કસ્માત્ । યદિ રૂપધાતૌ ચિત્તં નિરોદ્ધુમલં ભવન્તિ કસ્માદારૂપ્યધાતૌ નાલમ્ । (પૃ) રૂપધાતુઃ રૂપવાનિત્યતશ્ચિત્તં નિરોધયન્તિ । આરૂપ્યધાતૌ પ્રાગેવ રૂપં નિરુદ્ધમ્, ઇદાનીં પુનશ્ચિત્તં નિરુધ્યતે રૂપચિત્તયોર્યુગપન્નિરોધં પશ્યત ઉત્રાસસમ્મોહઃ સ્યાત્ । (ઉ) યત્ તત્ર વર્તમાનં ન [તત્] નિરોધકમ્ । તદન્તરાજાયમાનન્તુ નિરોધકં સ્યાત્ । યથા નિરોધસમાપત્તૌ । (પૃ) ચિત્તનિરોધસ્ય ફલમાસંજ્ઞિકમ્ । અતો રૂપચિત્તનિરોધે ઽત્યન્તદોષાય ભવતિ । (ઉ) નિરોધસમાપત્તેરપિ સચિત્તકતા ફલમ્ । તથેદમપિ । યદિ ફલમસમુચ્છિન્નમ્, [તદા] ફલસ્થ ઇતિ નામ । યથા નિર્મિતગતં રૂપમ્ નિર્મિતચિત્તે પુનઃ ફલમુત્પાદયતિ । અતો નાત્યન્તં નિરુધ્યતે । અતો રૂપધાતૌ ન ચિત્તનિરોધો વક્તવ્યઃ । યદ્યુચ્યતે । અરૂપધાતાવપિ વક્તવ્યઃ સ્યાત્ ।
અસંજ્ઞિ સમાપત્તૌ ચ ન ચિત્તં નિરુધ્યેત । કસ્માત્ । યોગાવચરો ઽવશ્યં ચિત્તનિર્વેદાત્ ચિત્તવિરાગાત્ ચિત્તં નિરોધયતિ । યદિ ચિત્તનિર્વિણ્ણ એવારૂપધાતૌ નોત્પદ્યેત । કિં પુનઃ રૂપધાતાવુત્પદ્યેત ઇતિ । પૃથગ્જનાશ્ચિત્તે ગભીરમાત્મસંજ્ઞામુત્પાદયન્તિ । યથોક્તં સૂત્રે- દીર્ઘરાત્રં [હ્યેતત્ ભિક્ષવઃ] અશ્રુતવતઃ] પૃથગ્જનસ્ય અધ્યવસિતં મમાયિતં પરામૃષ્ટમ્ એતન્મમ એષો ઽહમસ્મિ એષ મ આત્મેતિ । અતો ન નિશ્શેષં નિર્વિદ્યતે વિરજ્યતે । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- તીર્થિકાઃ ત્રયાણામુપાદાનાનાં સમુચ્છેદં નિરોધમુપદિશન્તિ નાત્મવાદોપાદાનસ્ય ઇતિ । અતો ન ચિત્તં નિરોદ્ધુમલમ્ । યથા મર્કટોપમસૂત્રમ્ [અશ્રુતવાન્] પૃથગ્જનઃ કાયં વિરજ્યેત ન ચિત્તમ્ । વરં [ભિક્ષવઃ અશ્રુતવાન્] પૃથગ્જન ઇમં ચાતુર્મહાભૌતિકં કાય[માત્મત] ઉપગચ્છેત્ ન ત્વેવ ચિત્તમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ । દૃશ્યતે ઽયં [ભિક્ષવ શ્ચાતુર્મહાભૌતિકઃ] કાય [એકમપિ વર્ષં] તિષ્ઠન્.....દશ વર્ષાણિ [તિષ્ઠન્] યાવચ્છતવર્ષાણ્યપિ તિષ્ઠન્ । યચ્ચ ખલુ [એતદ્ભિક્ષવ] ઉચ્યતે ચિત્તમિત્યપિ મન ઇત્યપિ વિજ્ઞાનમિત્યપિ તત્ રાત્યાશ્ચ દિવસસ્ય ચાત્યયેન અન્યદેવોત્પદ્યતે અન્યન્નિરુધ્યતે । તદ્યથા [ભિક્ષવઃ] ( સ્સ્સ્_421 ) મર્કટ [અરણ્ય ઉપવને ચરન્] શાખાં ગૃહ્ણાતિ । તાં મુક્ત્વા અન્યાં ગૃહ્ણાતિ । એકમેવ ભિક્ષવો યદિદમુચ્યતે ચિત્તમિત્યપિ મન ઇત્યપિ વિજ્ઞાનમિત્યપિ । તત્ રાત્યાશ્ચ દિવસસ્ય ચાત્યાયેન અન્યદેવોત્પદ્યતે અન્યન્નિરુધ્યતે ।] તત્ર શ્રુતવાન્ [ભિક્ષવઃ] આર્યશ્રાવકઃ પ્રતીત્ય સમુત્પાદમેવ સાધુકં યોનિશો મનસિકરોતિ । અતો ઽનિત્યમિત્યેવ પ્રજાનાતિ ઇતિ । પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્યાજ્ઞાતા વેદનાવિશેષાદિજ્ઞાનં વિકલ્પયતિ । સર્વે તીર્થિકા અવિકલ્પપ્રત્યયજ્ઞાનત્વાત્ ન ચિત્તં નિરોધયિતુમલમ્ । પૃથગ્જનાશ્ચ રૂપવિરાગિણો [ઽપિ] ચિત્તાવિરાગિત્વાન્નાલં વિમોક્તુમ્ । યે યુગપચ્ચિત્તં નિરોદ્ધુમલમ્ । તે કસ્માન્નાલં વિમોક્તુમ્ ।
કિઞ્ચ પૃથગ્જનાઃ [ચિત્ત]નિરોધભીરુતયા નિર્વાણે નાલં શાન્તશિવસંજ્ઞામુત્પાદયિતુમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- નૈષો ઽહમસ્મિ, નૈતન્મમેતિ પૃથગ્જનાનામુત્રાસપદમ્ શાન્તશિવસંજ્ઞાં નોત્પાદયતિ । કથં ચિત્તં નિરોદ્ધુમલં ભવેત્ । પૃથગ્જનાનાઞ્ચ ધર્મો [યત્] ઉત્તમાં ભૂમિં પ્રતીત્યાવરાં ભૂમિં વિજહાતિ । અતો નાસ્તિ ચિત્તનિરોધપ્રત્યયઃ । કિન્તુ સમાધિબલેન સૂક્ષ્મસંજ્ઞામભિમુખીકૃત્ય ચિત્તસ્ય પ્રબોધાત્ વદતિ નાસ્તિ સંજ્ઞેતિ । ઔદારિકસંજ્ઞામુત્પાદયન્ તદૈવ [તતઃ] ચ્યુતઃ પતતિ । [સ ચાસંજ્ઞીત્યુચ્યતે ।] યથા અલ્પજ્ઞો ઽજ્ઞ ઇતિ । યથા વા અલ્પદશનો ઽદશન ઇતિ । યથા વા સમ્મૂર્છાભ્રષ્ટચેતનાઃ સુષુપ્તાઃ ક્રિમયઃ શીતિભૂતમકરાઃ । યથા વા નૈવસંજ્ઞાનસંજ્ઞાયતનમિત્યુચ્યતે । તથા તત્રાપિ વસ્તુતઃ સંજ્ઞાયાં સત્યામપિ સંવૃતિતો ઽસંજ્ઞીત્યુચ્યતે ।
આરૂપ્યસમાધિત્રયવર્ગઃ સપ્તત્યુત્તરશતતમઃ ।
171 નિરોધસમાપત્તિવર્ગઃ
સર્વશોનૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં સમતિક્રમ્ય સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધં કાયેન સ્પૃષ્ટ્વા વિહરતિ । (પૃ) ધ્યાનેષુ કસ્માન્નોચ્યતે સર્વશઃ સમતિક્રમ્યેતિ । અરૂપસમાપત્તિષુ ચ ( સ્સ્સ્_422 ) નોક્તો ઽસ્તઙ્ગમઃ । (ઉ) ઉક્તં ખલ્વસ્માભિઃ ધ્યાનસમાધિષુ સન્તિ વિતર્કવિચારપ્રીતિસુખાદયો ધર્મા ઇતિ અતો નોચ્યતે સર્વશઃ સમતિક્રમ્યેતિ । (પૃ) આકાશાનન્ત્યાયતને રૂપચિત્તમસ્તીતિ પ્રતિપાદિતમેવ । અતો ઽરૂપેષ્વપિ ન વક્તવ્યં સર્વશઃ સમતિક્રમ્યેતિ (ઉ) આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તિં સમાપન્નો રૂપચિત્તાદ્વિમુચ્યતે, ન વિતર્કવિચારાદિભ્યો ધર્મેભ્યઃ । કેચિદાહુઃ- સમતિક્રમો વ્યુપશમો ઽસ્તઙ્ગમઃ સર્વમેકાર્થકમ્, વ્યઞ્જનમેવ નાના ઇતિ । આરૂપ્યસમાપત્તિષુ ચ ચિત્તં સુસ્થિરમ્ । અવરભૂમૌ ચિત્તં વિક્ષેપકમ્પ્યમ્ । અતો નોચ્યતે સર્વશઃ સમતિક્રમ્યેતિ । (પૃ) યત્ સહૈવોક્તં અસ્તિ કણ્ટકો યદુત રૂપસંજ્ઞા ઇત્યાદિ । તત્ કસ્માદુચ્યતે ચિત્તં સુસ્થિરમિતિ । (ઉ) યદ્યપિ સહૈવોક્ત મસ્તિ કણ્ટક ઇતિ । તથાપિ ચતુર્થધ્યાનમચલમિત્યાખ્યાયતે । એવમરૂપસમાપત્તિષુ સમાપત્તિબલમહિમ્ના સુસ્થિરમિત્યાખ્યા લભ્યતે ।
(પૃ) શૈક્ષો ન નિરોધસમાપત્તિં લભેત । નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસ્ય સર્વશો ઽનતિક્રમાત્ । (ઉ) શૈક્ષો નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતને સર્વસંસ્કારાણાં વ્યુપશમં પશ્યતિ । કિન્તુ ન પશ્યતિ તેષામનુત્પાદમ્ । અત ઉક્તદોષો લભ્યતે । યત્ ભવતા પૂર્વમુક્તં નવાનુપૂર્વિકેષુ ચિત્તચૈત્તાનાં નિરોધ ઇતિ તત્ વિરુધ્યતે । (ઉ) નિરોધસમાપત્તિર્દ્વિવિધા- ક્લેશાનાં ક્ષયરૂપા ક્લેશાનામક્ષયરૂપા ઇતિ । ક્લેશાનાં ક્ષયરૂપા વિમોક્ષેષુ વર્તતે ક્લેશાનામક્ષયરૂપા અનુપૂર્વં [વિહારે]ષુ વર્તતે । (1) ક્લેશાનાં નિરોધાન્નિરોધસમાપત્તિઃ, (2) ચિત્તચૈત્તાનાં નિરોધાન્નિરોધસમાપત્તિઃ । ક્લેશાનાં નિરોધો ઽષ્ટમવિમોક્ષઃ । તેદેવાર્હત્ફલમ્ । અર્હત્ફલઞ્ચ સર્વસંજ્ઞાનાં પુનરનુત્પાદકો વ્યુપશમ એવ । અત્ર સંજ્ઞાનાં વ્યુપશમે ઽપિ અન્યસંયોજનાનાં સત્ત્વાત્ પુનરનુત્પાદિકા ન ભવતિ ।

(પૃ) યદિ યોગવચરો નવાનુપૂર્વવિહારૈશ્ચિત્તં નિરોધયતિ । સ્રોતઆપન્નાદયઃ કથં ચિત્તનિરોધધર્મં સાક્ષાત્કુર્વન્તિ । (ઉ) અનુપૂર્વવિહારેષુ નિરોધો મહાનિરોધઃ । ( સ્સ્સ્_423 ) યદિ કશ્ચિત્ ધ્યાનસમાપત્તીઃ સાધુ ભાવયતિ, માર્ગચિત્તબલદાર્ઢ્યાદિમં નિરોધં લભતે । યદિ નાસ્તિ તદ્બલમ્, તદા નિરોધસમાપત્તિર્નેદૃશં મહાબલં વિન્દતે । અતો ઽનુપૂર્વવિહારા ઉક્તાઃ । અન્યત્રાપ્યસ્તિ નિરોધચિત્તમ્ । યથા ચતુર્થધ્યાને ચિત્તચૈત્તાન્ નિરુન્ધ્ય આસંજ્ઞિકે પ્રવિશતિ । પ્રથમધ્યાનાદૌ કસ્માન્ન નિરોધઃ । અન્યત્રાપિ ચ નિરોધચિત્તાર્થો ભવેત્ । યથોક્તં સૂત્રે સ્રોતઆપન્નાદયો નિરોધં સાક્ષાત્કુર્વન્તિ । નિરુદ્ધચિત્તમેવ નિરોધ ઇત્યુચ્યતે ન પુનરન્યો ઽસ્તિ ધર્મો નિરોધ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે ઇમા નવભૂમીર્વિહાયાપ્યસ્તિ ચિત્તનિરોધ ઇતિ ।
(પૃ) યદિ નિરોધસમાપત્તૌ સર્વચિત્તચૈત્તાન્ નિરોધયતિ । કસ્માત્સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધમાત્રમુચ્યતે । (ઉ) સર્વાણિ ચિત્તાનિ વેદિતાનીત્યુચ્યન્તે । વેદિતઞ્ચેદં દ્વિવિધં- સંજ્ઞાવેદિતં પ્રજ્ઞાવેદિતમિતિ । સંજ્ઞાવેદિતં સંસ્કૃતાલમ્બનં ચિત્તમ્ । સંજ્ઞાકારાણાં પ્રજ્ઞપ્તિગતત્વાત્ પ્રજ્ઞપ્તિશ્ચ દ્વિવિધા- હેતુસંઘાતપ્રજ્ઞપ્તિઃ ધર્મપ્રજ્ઞપ્તિશ્ચેતિ । અતઃ સર્વસંસ્કૃતાલમ્બનં ચિત્તં સંજ્ઞા ભવતિ । પ્રજ્ઞાવેદિતં અસંસ્કૃતાલમ્બનં ચિત્તમ્ । અતઃ સંજ્ઞાવેદિતનિરોધ ઇત્યુક્તૌ સર્વનિરોધ ઉક્તો ભવતિ ।
(પૃ) સર્વેષુ ચિત્તચૈત્તેષુ પ્રાધાન્યાત્ સંજ્ઞાવેદિતં કેવલમુચ્યતે । કસ્માત્ । ક્લેશાનામસ્તિ ભાગદ્વયમ્- તૃષ્ણાભાગો દૃષ્ટિભાગ ઇતિ । વેદિતાદુત્પદ્યતે તૃષ્ણાભાગઃ । સંજ્ઞાતો દૃષ્ટિભાગઃ । કામધાતૌ રૂપધાતૌ ચ વેદિતં પ્રધાનમ્ । અરૂપ્યધાતૌ તુ સંજ્ઞા પ્રધાના । અતો દ્વિવિધમેવોક્તમ્ । વિજ્ઞાનસ્થિતિષુ ચ સંજ્ઞાવેદિતમાત્રમુક્તમ્ । વિજ્ઞાનસ્થિતીનાં ચિત્તાદુત્થિતત્વાદેવ સંસ્કાર ઇત્યાખ્યા । સંજ્ઞાવેદિતનિરોધ ઇત્યુક્તૌ ચ સર્વચિત્તચૈત્તાનાં નિરોધ ઉક્તો ભવતિ । ચિત્તચૈત્તાનાં તતો ઽવ્યભિચારાત્ । (ઉ) મૈવમ્ । ભવાનાહ- પ્રાધાન્યાત્ [સંજ્ઞાવેદિતં] કેવલમુચ્યત ઇતિ । [તદા] ચિત્તમાત્રં વક્તવ્યમ્ । કસ્માત્ । ઉક્તં હિ તત્ર તત્ર (?) સૂત્રે- ચિત્તં ખલ્વધિપત્તિઃ દ્વિવિધાનાં ક્લેશાનામાશ્રયઃ । ચિત્તસ્યૈવ વિકલ્પાત્ સંજ્ઞાવેદિતમિત્યુચ્યતે । ઇતિ । અતો વક્તવ્યં ચિત્તમેવ । ચિત્તે ચોક્તે સુગમમ્ । અતો ભવદુક્તિર્ન [સંભવતિ] ।
(પૃ) સમાપત્તિરિયં કસ્માદુચ્યતે કાયેન સ્પૃષ્ટ્વા વિહરતીતિ । (ઉ) અષ્ટવિમોક્ષાઃ સર્વે કાયેન સ્પૃષ્ટ્વા વિહરન્તીતિ વક્તવ્યાઃ । અયં નિરોધધર્મઃ અનભિલાપવેદ્યત્વાત્ કાયેન સાક્ષાત્કરોતીત્યાહ । તદ્યથા અપાં સ્પ્રષ્ટા તચ્છૈત્યં પ્રજાનાતિ । ન તુ શ્રોતા પ્રજાનાતિ । તથેદમપિ । અચિત્તધર્મત્વાત્ ઇયં કાયેન સાક્ષાત્કરોતીતિ સ્યાત્ ।
(પૃ) યદ્ભવાનાહ- નિરોધસમાપત્તિરચિત્તધર્મ ઇતિ । ન તત્ યુજ્યતે । કસ્માત્ । સમાપત્તિમિમાં સમાપન્નઃ સત્ત્વ [એવ] ભવતિ । લોકે ચ નાસ્તિ કો ઽપિ સત્ત્વો ઽચિત્તક ઇત્યતો ઽયુક્તમ્ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- આયુરૂસ્મ વિજ્ઞાનમિમે ત્રયો ધર્માઃ સદાવ્યભિચારિણ ઇતિ । અતો નાસ્તિ નિરુદ્ધચિત્તઃ [સત્ત્વઃ] । સર્વે ચ સત્ત્વાશ્ચતુર્ભિરાહારૈર્જીવન્તિ । નિરોધસમાપત્તિમુપસમ્પન્નસ્ય ન સન્ત્યાહારાઃ । કસ્માત્ । નહ્યયં કબલીકારમાહારં ભુનક્તિ । સ્પર્શાદયો ઽપિ નિરુદ્ધાઃ । અતો નાસ્ત્યાહારઃ । ચિત્તઞ્ચ ચિત્તાદુત્પદ્યતે । ચિત્તે ઽસ્મિન્ નિરુદ્ધે નાન્યચ્ચિત્તમુત્પદ્યતે । સમનન્તરપ્રત્યયાભાવાત્ કથમૂર્ધ્વભાવિ ચિત્તમુત્પદ્યેત । કિઞ્ચાનુપધિશેષનિર્વાણપ્રવિષ્ટમાત્રં ચિત્તં સમુચ્છિન્નસન્તતિ સત્ નિરુધ્યતે । નાન્યત્ર[ગતં] નિરુધ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે- રૂપેણ કામાન્ સમતિક્રામતિ । અરૂપેણ રૂપં સમતિક્રામતિ । નિરોધેન સર્વચેતનામનસ્કારાન્ સમતિક્રામતિ ઇતિ । ચિત્તમેવ ચેતના મનસ્કારો ભવતીત્યવશ્યં નિરોધેન તં સમતિક્રામતિ । સોપધિશેષનિર્વાણલાભિનઃ ક્લિષ્ટં ચિત્તં નિરુધ્યતે । નિરૂપધિશેષનિર્વાણલાભિનો ઽક્લિષ્ટં ચિત્તં નિરુધ્યતે । ઇત્યયમેવ તથાગતશાસને સમ્યગર્થઃ । નિરોધસમાપત્તિં સમાપન્નશ્ચ ન મૃત ઇત્યુચ્યતે । ચિત્તનિરોધો હિ મરણમ્ । યદિ નિરુદ્ધં ચિત્તં પુનર્જાયતે । મૃતશ્ચ પુનર્જાયેત । નિર્વાણં પ્રવિષ્ટો ઽપિ પુનર્જાયેત । તદા તુ નૈવ વિમોક્ષઃ । વસ્તુતસ્તુ ન તથા । અતશ્ચિત્તં ન નિરુધ્યતે ।
અત્રોચ્યતે । યદ્ભવાનાહ- નાસ્ત્યચિત્તકઃ સત્ત્વ ઇતિ અચિત્ત[તા] સામ્યે ઽપિ મરણે ઽસ્તિ ભેદઃ । યથા સૂત્રે પરિપૃચ્છતિ- યો ઽયં [ભન્તે] મૃતઃ [કાલકૃતઃ] યશ્ચાયં ( સ્સ્સ્_425 ) સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નઃ । અનયોઃ કિં નાનાકરણમ્ । પ્રત્યાહ- યો ઽયં [ગૃહપતે] મૃતઃ [કાલકૃતઃ] । તસ્ય આયુરૂષ્મ વિજ્ઞાનમિતીમાનિ ત્રીણ્યેકાન્તનિરુદ્ધાનિ । યશ્ચાયં [ગૃહપતે] સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નઃ । તસ્ય ચિત્તમાત્રં નિરુદ્ધમ્, આયુરૂષ્મ તુ કાયાદ્ વિભક્તં વર્તતે ઇતિ । અતો ઽચિત્તકઃ સત્ત્વો ભવેદિતિ । પુરુષસ્યાસ્ય ચિત્તં સ તતસ્થિતિલાભિ ભવતિ । [સ્થિતિ]લાભબલાત્ સચિત્ત ઇત્યાખ્યા । ન તુ સ તરુપાષાણસમઃ । યદ્ભવાનવોચત્- ત્રીણિ વસ્તૂન્યવ્યભિચારીણીતિ । તત્ કામરૂપધાતુકસત્ત્વાર્થતયોક્તમ્ । અરૂપધાતાવસ્ત્યાયુઃ, અસ્તિ વિજ્ઞાનમ્, નત્વસ્તિ ઊષ્મ । નિરોધસમાપત્તિં સમાપન્નસ્ય ચાસ્ત્યાયુઃ અસ્ત્યૂષ્મ, નત્વસ્તિ વિજ્ઞાનમ્ । અસ્મિન્ સૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્ વિજ્ઞાનં કાયાદ્વિભક્તમિતિ । અતસ્ત્રીણ્યવિભક્તાનીતિ યત્ વચનં, તત્ યત્ર સન્તિ તત્રોક્તમ્ ।
યદવોચદ્ભવાન્- આહારં વિના કથં જીવેદિતિ । કાયો ઽયં પૂર્વતનીનમનઃ સઞ્ચેતનાહારાત્ પ્રત્યુત્પન્ને વર્તતે । શીતાદિસ્પર્શાત્ કાયં સન્ધત્તે । યદુક્તં ભવતા ચિત્તં પ્રતીત્ય ચિત્તમુત્પદ્યત । [તત્ર] ચિત્તં ચિત્તાન્તરસ્ય કારકહેતુઃ । કારકહેતૌ નિરુદ્ધે ચિત્તાન્તરમુત્પાદયતિ । (પૃ) કથં નિરુદ્ધં ચિત્તં ચિત્તાન્તરમુત્પાદયતિ । યથા ચક્ષૂ નિરુદ્ધં સત્ ન તદ્વિજ્ઞાનં જનયતિ । (ઉ) યથા નિરુદ્ધં કર્મ વિપાકમુત્પાદયતિ । તથેદમપિ । યન્મનઃ યચ્ચ મનોવિજ્ઞાનમ્ ઇમે દ્વે મિથઃ પ્રતિસમ્બન્ધિની । ન તથા ચક્ષુશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ । અતો ઽહેતુઃ । યદવોચઃ સન્તાનસમુચ્છેદ એવ ચિત્તં નિરુધ્યત ઇતિ । તદયુક્તમ્ । ત્રિવિધો હિ નિરોધઃ- રૂપનિરોધઃ ચિત્તનિરોધઃ કદાચિદ્રૂપચિત્તોભયનિરોધઃ, કદાચિદ્રૂપસ્ય નિરોધો ન તુ ચિત્તસ્ય યથા નિરોધસમાપત્તિસમાપન્ને । કદાચિદ્રૂપચિત્તોભયનિરોધઃ યથા સન્તાનસમુચ્છેદે ।

યદવોચઃ નિરોધસમાપત્તિં સમાપન્નો ન મૃત ઇત્યુચ્યત ઇતિ । પુરુષસ્યાસ્ય નાયુરૂષ્મ નિરુદ્ધમ્ । મૃતસ્ય ત્રીણ્યપિ નિરુદ્ધાનીતિ । અયં ભેદઃ । પુરુષસ્યાસ્ય ચ આયુરૂષ્મ પ્રતીત્ય ચિત્તં પુનરુત્પદ્યતે । ન તથા મૃતસ્ય । યદુક્તં ભવતા- યદિ નિરુદ્ધં ચિત્તં પુનર્જાયતે, ( સ્સ્સ્_426 ) તદા ન વિમોક્ષ ઇતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । નિર્વાણં પ્રવિષ્ટસ્ય પૂર્વકર્મવેદ્યાનિ આયુરૂષ્મવિજ્ઞાનાનિ નિરુદ્ધાનિ । ન પુનરુત્પદ્યન્તે । અસ્ય તુ આયુરૂષ્મણોરનિરોધે પૂર્વકાલીનં ચિત્તમુત્પદ્યતે । યથા નિરોધસમાપત્તિવર્ગ ઉક્તમ્- નિરોધસમાપત્તિં સમાપન્નઃ ષડાયતનાનિ કાયજીવિતઞ્ચ પ્રતીત્ય પુનર્વ્યુત્તિષ્ઠત ઇતિ । અતશ્ચિત્તં પુનરુત્પદ્યતે । નિર્વાણં પ્રવિષ્ટસ્ય ચિત્તં પરં ન પુનરુત્પદ્યતે । અતો જ્ઞાયતે સમાપત્તિરિયમચિત્તકેતિ ।
(પૃ) કસ્માદેતત્સમાપત્તેર્વ્યુત્થિતસ્ય દત્તં દૃષ્ટધર્મે વિપાકં પ્રાપયતિ । (ઉ) એતત્સમાપત્તેર્વ્યુત્થિતસ્ય ચિત્તં પરમશાન્તમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- નિરોધસમાપત્તેર્વ્યુત્થિતસ્ય ચિત્તં નિર્વાણભાગીયમ્ ઇતિ । અસ્ય ચ ધ્યાનસમાપત્તિબલં સુદૃઢમ્ । તદાશ્રિત્ય પ્રજ્ઞાપિ મહતી । પ્રજ્ઞામહિમ્ના દાયકો વિશિષ્ટં વિપાકં વિન્દતે । યથા શતસહસ્રશ્રાવકાણાં સત્કારકો નૈકબુદ્ધસ્ય [સત્કાર]સમાનો ભવતિ । અત્ર પ્રજ્ઞયૈવ વિશેષો ન સંયોજનસમુચ્છેદે । તથેદમપિ । ઇમાં સમાપત્તિં સમાપન્નસ્ય બહુલસદ્ધર્મવાસિતચિત્તત્વાત્ મહાફલમુત્પદ્યતે । યથા સુકૃષ્ટે ક્ષેત્રે સસ્યમવશ્યં બહુલં ભવતિ । લોકાન્નિર્વિણ્ણસ્ય દાનં મહાવિપાકં પ્રાપયતિ । નિરોધસમાપત્તેર્વ્યુત્થિતો લોકાત્પરમનિર્વિણ્ણ ઇત્યતસ્તત્સત્કારો વિશિષ્ટઃ । વિશુદ્ધચિત્તસ્ય દાનં મહાવિપાકપ્રાપકમ્ । નાવિશુદ્ધચિત્તસ્ય પુરુષો ઽયં પ્રજ્ઞપ્ત્યાપિ ન ક્લિષ્ટચિત્તઃ । અત[સ્ત]ત્સત્કારો મહાવિપાકપ્રાપકઃ । કિઞ્ચાયં સદા પરમાર્થસત્યે તિષ્ઠતિ । અન્યે સંવૃતિસત્યે વર્તન્તે । પુરુષો ઽયં સદા સરણધર્મે વર્તતે । કસ્માત્ । સંસ્કૃતાલમ્બનં ચિત્તં સરણં ભવતિ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે-
તૃણદોષાણિ ક્ષેત્રાણિ રાગદોષા ઇયં પ્રજા ।
તસ્માદ્ધિ વીતરાગેષુ દત્તમસ્તિ મહાફલમ્ ॥ ઇતિ ।
રાગપ્રત્યયા પ્રજ્ઞપ્તિસંજ્ઞા । અસ્યાઃ સમાપત્તેર્વ્યુત્થિતો નિર્વાણાલમ્બન ઇત્યતઃ પ્રજ્ઞપ્તિસંજ્ઞયા વિવિક્તઃ । અપિ ચોક્તં સૂત્રે- યસ્ય દાનપતેઃ સત્કારં ભુઙ્ક્ત્વા અપ્રમાણસમાધિમુપસમ્પદ્ય ( સ્સ્સ્_427 ) વિહરતિ । અયં દાનપત્તિઃ તત્પ્રત્યયમપ્રમાણપુણ્યં લભતે ઇતિ । નિરોધસમાપત્તેર્વ્યુત્થિતસ્ય [યત્] નિર્વાણાલમ્બનં ચિત્તમ્ । ઇદમુચ્યતે ઽપ્રમાણમ્ । અતો દૃષ્ટ એવ વિપાકં લભતે । કિઞ્ચ અષ્ટભિર્ગુણૈ રલઙ્કૃતમિદં પુણ્યક્ષેત્રમ્- સમ્યક્ દૃષ્ટિઃ, નિર્વાણાલમ્બનં ચિત્તં અન્યાનિ ચાઙ્ગાનિ તૈઃ સમન્વાગતં ભવતિ । અત[સ્તત્ર દત્તં] દૃષ્ટવિપાકં જનયતિ ।
(પૃ) કેચિદાહુઃ- નિરોધસમાપત્તિશ્ચિત્તવિપ્રયુક્તસંસ્કારો લૌકિકધર્મશ્ચેતિ । તત્કથમ્ । (ઉ) યથોક્તવત્ એતત્સમાપત્તેર્વ્યુત્થિતસ્ય પરમશાન્ત્યાદયો ગુણા ભવન્તિ । નેમે ગુણા લૌકિકાઃ સ્યુઃ । (પૃ) નિરોધસમાપત્તિર્ધર્માણાં પ્રતિરોધાર્થા । તેન ધર્મેણ હિ ચિત્તં નોત્પાદયતિ । અતશ્ચિત્તવિપ્રયુક્તસંસ્કારઃ સ્યાત્ । યથા તપ્તે ઽયસ્મિ કાર્ષ્ણ્યં ન ભવતિ । તાપાપગમે પુનર્ભવતિ । તથેદમપિ સ્યાત્ । (ઉ) તથા ચેત્ નિર્વાણમપિ ચિત્તવિપ્રયુક્તસંસ્કારઃ સ્યાત્ । કસ્માત્ । નિર્વાણં પ્રતીત્ય હિ નાન્યે સ્કન્ધાઃ સમુત્પદ્યન્તે । યદિ નિર્વાણં ન ચિત્તવિપ્રયુક્તસંસ્કાર ઇતિ । ઇયં સમાપત્તિરપિ ન ચિત્તવિપ્રયુક્તસંસ્કારઃ સ્યાત્ । યોગાવચરાણામીદૃશો ધર્મઃ સ્યાત્ નિરોધસમાપત્તિં સમાપન્ને પ્રણિહિતાનુગમનાચ્ચિત્તં ન પ્રવર્તતે । અતો ન વક્તવ્યો વિપ્રયુક્તસંસ્કાર ઇતિ ।
(પૃ) ઇમાં સમાપત્તિમેવાનુપૂર્વં સમાપદ્યત ઇતિ કિમનુપૂર્વમેવ વ્યુત્તિષ્ઠેત । (ઉ) અનુપૂર્વમેવ વ્યુત્તિષ્ઠતે । ક્રમેણ ચૌદારિકં ચિત્તં સમાપદ્યતે । (પૃ) સૂત્ર ઉક્તમ્નિરોધસમાપત્તેર્વ્યુત્થિતં ચિત્તં પ્રથમં ત્રયઃ સ્પર્શાઃ સ્પૃશન્તિ- અનિઞ્જ્યઃ [સ્પર્શઃ] અનિમિત્તઃ [સ્પર્શઃ] અપ્રણિહિતઃ [સ્પર્શ] ઇતિ । કસ્માદેવમ્ । (ઉ) અસંસ્કૃતાલમ્બને ચિત્તે વિદ્યમાનઃ સ્પર્શઃ અનિઞ્જ્યઃ અનિમિત્તઃ અપ્રણિહિત ઇતિ નામ । શૂન્યત એવાનિઞ્જ્યઃ । સંસ્કૃતાલમ્બનસ્ય ચિત્તસ્ય લઘુત્વાદસ્તીઞ્જનં યદ્રૂપવેદનાદીનાં ગ્રહણમ્ । શૂન્યે[સતિ] અનિમિત્તમ્ । અનિમિત્તે [સતિ] રાગાદિ કિમપિ નાસ્તિ । અચિત્તકો ઽયં પ્રથમં નિર્વાણમાલમ્બ્ય તતઃ સંસ્કૃતમાલમ્બતે । અત ઉચ્યતે વ્યુત્થાને ત્રયઃ સ્પર્શાઃ સ્પૃશન્તીતિ ।
(પૃ) કેચિદાહુઃ- નિરોધસમાપત્તિં સમાપન્નસ્ય ચિત્તં સાસ્રવમ્ । સમાપત્તિવ્યુત્થિતસ્ય ચિત્તં સાસ્રવં કદાચિદનાસ્રવં કદાચિદિતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) ન સાસ્રવમ્ । યોગાવચર એતત્સમાપત્તિસમીપ્સયા પ્રથમત એવ સર્વાન્ સંસ્કારાન્ પરિભેદયતિ । પરિભેદાત્સમાપદ્યતે । ( સ્સ્સ્_428 ) વ્યુત્થિતસ્ય નિર્વાણાલમ્બનં ચિત્તમેવાભિમુખી ભવતિ । અતો જ્ઞાયતે સર્વથા અનાસ્રવમિતિ ।
સૂત્ર ઉક્તમ્- [સંજ્ઞાવેદયિત]નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યમાનસ્ય ભિક્ષોર્નૈવં ભવતિ] અહં [સંજ્ઞાવેદયિત]નિરોધં સમાપદ્યે ઇતિ । વ્યુત્થિતસ્ય અપિ નૈવં ભવતિ [અહં વ્યુત્તિષ્ઠામીતિ । તથા ચેન્ કથં સમાપદ્યતે । (ઉ) નિત્યં ભાવિતત્વાત્ સમાપત્તિબલં સુદૃઢં ભવતિ । તથા ચિન્તનાસત્ત્વે ઽપિ સમાપદ્યતે । યોગાવચરો ઽયં સંસ્કૃતા[લમ્બન]સમુચ્છેદાત્ તથાભૂતં નિરોધં સમાપદ્યતે । યદિ ચિત્તમગૃહ્ય સંસ્કૃતમાલમ્બતે । તદા ન સમાપન્નો નામ । અતઃ સૂત્રમાહ [અથ ખલ્વસ્ય] પૂર્વમેવ તથાચિત્તં ભાવિતં ભાવતિ [યત્ તત્ તથાત્વાય] ઉપનયતિ ઇતિ ।
(પૃ) યદિ નાસ્તિ શૂન્યાદન્યદુપલભ્યમ્ । તદા અસંસ્કૃતાલમ્બનં ચિત્તં ભાવયિત્વા કમુપકારં લભતે । (ઉ) દીર્ઘકાલં ભાવિતત્વાત્ સમાપત્તિદાર્ઢ્યે જ્ઞાનદર્શનં સુનિશ્ચિતં ભવતિ । યથા સંસ્કૃતાલમ્બનં ચિત્તં પશ્યતો ઽપિ નાસ્તિ ક્ષણિકાદન્યત્ । દીર્ઘકાલ ભાવિતં ચિત્તમાત્રન્તુ સુદૃઢં ભવતિ । તથેદમપિ સ્યાત્ ॥
નિરોધસમાપત્તિવર્ગ એકસપ્તત્યુત્તરશતતમઃ ।
172 દશકૃત્સ્નાયતનવર્ગઃ
પૂર્વાલમ્બનમકમ્પયિત્વા ચિત્તબલવશિતા કૃત્સ્નાયતનમિત્યુચ્યતે । યોગાવચરઃ પરીત્તનિમિત્તં ગૃહીતવાન્ અધિમુક્તિબલેન તત્ વિપુલયતિ । કસ્માત્ । સમાહિતચિત્તબલાત્ તત્ત્વે ઽવતરતઃ સર્વં શૂન્યં ભવતિ । અધિમુક્તાવવતરતઃ પૂર્વગૃહીતં નિમિત્તમનુવર્તતે । (પૃ) કો ઽયમધિમુક્તિસ્વભાવઃ । (ઉ) નીલાદીનિ રૂપાણ્યપ્રમાણાનિ । તન્મૂલાનિ ( સ્સ્સ્_429 ) સંક્ષિપ્ય ચત્વારિ, પૃથિવ્યાદીનિ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ, ચત્વારિ ચ રૂપાણાં મૂલાનિ એતદષ્ટકપરિચ્છિન્નમિદમાકાશમ્ । વિજ્ઞાનમનન્તમાકાશં પ્રજાનાતીતિ અનન્તમપિ । યસ્માત્ સાન્તધર્મો નાનન્તં ગૃહ્ણાતિ । ઇમાનિ દશ ભવન્તિ ।

(પૃ) પૃથિવ્યામસ્તિ તુ દ્રવ્યતો ઽબાદિ । યોગી કથં પૃથિવીમાત્રં ભાવયતિ । (ઉ) દીર્ઘકાલં તત્ ભાવયન્ સદા પૃથિવીનિમિત્તં ગૃહ્ણાતિ । તતઃ પૃથિવીમાત્રં પશ્યતિ નાન્યદ્વસ્તુ । (પૃ) યોગિના દૃષ્ટં પૃથિવીનિમિત્તં દ્રવ્યતઃ પૃથિવી ન વા । (ઉ) અધિમુક્તિબલાત્ દર્શને પૃથિવી ભવતિ ન દ્રવ્યતો ભવતિ પૃથિવી । (પૃ) નિર્માણબલાત્ ભૂયમાનં નિર્મિતમપિ કિં ન દ્રવ્યમ્ । (ઉ) નિર્મિતં સમાધિબલાત્સિદ્ધમિત્યતઃ કૃતકં વસ્તુ યદુત પ્રભા અપ્તેજાદિ ચ ।
(પૃ) કેચિદાભિધર્મિકા આહુઃ- અષ્ટકૃત્સ્નાયતનાનિ ચતુર્થધ્યાનમાત્રે વર્તન્ત ઇતિ । તત્ કથમ્ । (ઉ) યદિ વર્તન્ત કામધાતૌ ત્રિષુ ધ્યાનેષુ ચ કો દોષઃ । અન્તિમે દ્વે કૃત્સ્નાયતને પ્રત્યેકં સ્વભૂમૌ ભવેતામ્ । તાનિ ચ દશ સાસ્રવાણિ । આલમ્બનાકમ્પિત્વાત્ । (પૃ) આકાશં કિં રૂપપ્રતિઘલક્ષણમ્ । (ઉ) યોગી અધિમુક્ત્યા ચ ચક્ષુઃશ્રોત્રાદ્યાકાશલક્ષણં શૂન્યં ગૃહ્ણાતિ । ન સાક્ષાદ્રવ્યસદ્રૂપં પરિભેદયતિ । અતો ઽપિ આધિમુક્તિકમિત્યાખ્યા [તસ્ય] ।
(પૃ) ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- સર્વપૃથિવીસમાધિં સમાપન્નસ્યૈવં ભવતિ- અહમેવ પૃથિવી, પૃથિવ્યેવાહમિતિ । કસ્માદેવં ભવતિ । (ઉ) [સ્વ]ચિત્તં સર્વવ્યાપિ પશ્યતિ । અતશ્ચિન્તયતિ સર્વમહમિતિ । (પૃ) કેચિદાહુઃ- અયં સમાધિઃ કામધાત્વાપ્તપૃથિવ્યાદિમાત્રમાલમ્બત ઇતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) યદિ કામધાત્વાપ્તપૃથિવ્યાદિ સર્વમાલમ્બતે કો દોષઃ । પ્રજ્ઞપ્ત્યાચાયં સમાધિરન્યાન્ ધર્માનવલમ્બતે । તત્ર કઃ પુનર્દોષો ઽસ્તિ । કિઞ્ચાયં સમાધિરધિમુક્તિતો ઽભૂતમાલમ્બનં ભાવયતિ । નાસ્તિ તુ કિઞ્ચિદભૂતં પૃથિવ્યાદિ । (પૃ) ભગવતઃ શ્રાવકા અપિ ભૂમ્યાદિ ભાવયન્તિ । કથમિદમ્ । (ઉ) યદિ શૈક્ષજના ભાવયન્તિ । સર્વં તત્ પરિભેદાર્થમ્ । (પૃ) વસ્તુતો નાસ્તિ ખલુ સર્વં પૃથિવી ઇત્યાદીનિ । કથમયં સમાધિર્વિપર્યસ્તો ન ભવતિ । (ઉ) ભાવનાયામસ્યામસ્તિ મોહભાગઃ । તત્રાત્મદૃષ્ટેઃ સમુદ્ભવાત્ । અશુભાદિભાવના યદ્યપિ ન પરમાર્થસત્યમ્ । તથાપિ વૈરાગ્યાનુકૂલા ભવતિ । ન તથા ભાવનેયમ્ । અતો ઽસ્તિ મોહભાગઃ ।
(પૃ) કસ્માન્ન ભાવયતિ અનન્તં વેદનાદિ । વિજ્ઞાનમાત્રન્તુ ભાવયતિ । (ઉ) ( સ્સ્સ્_430 ) ગ્રાહ્યં પૃથિવ્યાદિ । વિજ્ઞાનં ગ્રાહકમ્ । અતો વિજ્ઞાનં ભાવયતિ ન વેદનાદિ । વેદનાદિ ચ ચિત્તસ્ય પ્રભેદ ઇતિ પ્રતિપાદિતમેવ પૂર્વમ્ । કિઞ્ચ યોગી ન પશ્યતિ વેદનાદિ સર્વત્ર વ્યાપિ । સર્વત્ર સુઃખદુઃખવેદનયોરભાવાત્ । ભગવતઃ શ્રાવકા યે ઽસ્મિન્ સમાધૌ વિહરન્તિ । તેષામવિનાશાર્થાલમ્બનત્વાત્ । યતસ્તદાલમ્બનં યોગિનો ઽભિનિવેશાયતનં ભવતિ । યદિ તદ્વિનશ્યતિ તદા પૃથગ્જનસમઃ સ્યાત્ ॥
દશકૃત્સ્નાયતનવર્ગો દ્વિસપ્તત્યુત્તરશતતમઃ ।
173 દશસંજ્ઞાસુ અનિત્યસંજ્ઞાવર્ગઃ
અનિત્યસંજ્ઞા, દુઃખસંજ્ઞા, અનાત્મસંજ્ઞા, આહારે પ્રતિકૂલસંજ્ઞા, સર્વલોકે ઽનભિરતિસંજ્ઞા, અશુભસંજ્ઞા, મરણસંજ્ઞા, પ્રહાણસંજ્ઞા, વિરાગસંજ્ઞા, નિરોધસંજ્ઞા [ચેતિદશ સંજ્ઞાઃ] । અનિત્યસંજ્ઞા યદનિત્યે અનિત્યમિતિ સમાહિતઃ પ્રજાનાતિ । (પૃ) કસ્માત્સર્વમનિત્યમ્ । (ઉ) સર્વે હિ ધર્માઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નાઃ । હેતુપ્રત્યયવિનાશાત્સર્વે ઽનિત્યતાં યાન્તિ ।
(પૃ) ન યુક્તમિદમ્ । કેચિદ્ધર્માઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્ના અપિ નાનિત્યાઃ । યથા તીર્થિકાનાં સૂત્રમાહ- ત્રિણાચિકેતસ્ય કર્તા શાશ્વતે પદે જાયતે ઇતિ । બ્રહ્મકાઉયિકાશ્ચ શાશ્વતાઃ । (ઉ) ભવતાં શાસને ઽપ્યુક્તમ્ શક્રો દેવાનામિન્દ્રઃ ક્રતુશતં કૃત્વા પુનઃ પતતીતિ । ઉક્તઞ્ચ ગાથાયામ્- શક્રાદયઃ શતસહસ્રાધિકાનાં ક્રતૂનામનુષ્ઠાતારો ઽનિત્યાઃ ક્ષીયન્ત ઇત્રિ । ક્રતૂનાં શતસહસ્રમપિ ન વર્તતે । અતો જ્ઞાયતે ત્રિણાચિકેતો ઽનિત્ય ઇતિ । શક્રો દેવાનામિન્દ્રો દેવેન્દ્રાદિકાયભાગશ્ચ ક્ષીયતે । અતઃપ્રતીત્યસમુત્પન્ના ધર્મા અનિત્યાઃ । કિઞ્ચ ભવતાં વેદઃ પૂજ્યો ઽભિમતઃ । વેદે પુનરુક્તમ્- વિદ્યયા અમૃતમશ્નુત ઇતિ । યથાહ- આદિત્યવર્ણો મહાપુરુષો લોકસ્વભાવમતીતઃ । તત્પુરુષાનુગતમનસ્કો ઽમૃતમશ્નુતે । ન પુનરન્યો માર્ગો ઽસ્તીતિ । "અણોઃ પુરુષસ્યાણુરાત્મા, મહતો મહાનાત્મા સદા કાયે શેતે । ય ઇમમાત્માનં ન વેદ । તસ્ય વેદાદાવધીયાનસ્યાપિ ન કશ્ચનોપકાર ઇતિ ।
બ્રહ્મકાયિકાશ્ચ સર્વે ઽનિત્યાઃ । કસ્માત્ । ભવતાં શાસને હ્યુક્તમ્- બ્રહ્મા સહાંપતિરપિ ગુણાનાં [પ્રકર્ષાય] સદા ક્રતું યજમાનો વ્રતં ધત્તે ઇતિ । યદિ કાયો નિત્ય ઇતિ પ્રજાનાતિ । કસ્માત્ પુણ્યં કરોતિ । શ્રૂયતે ચ ભવતાં ગ્રન્થે વચનમ્- અસ્તિ બ્રહ્મણઃ [સહાં] પતેર્મૈથુનરાગઃ । સતિ ચ તસ્મિન્ દ્વેષાદયઃ સર્વે ક્લેશા અવશ્યં ભવન્તિ । સત્સુ ક્લેશેષુ અવશ્યમસ્તિ પાપકર્મ । એવં પાપી કથં નિત્યં વિમોક્ષં પ્રતિલભેત । ન ચ સર્વ ઋષયો દેવાન્ યજન્તે । નાપિ સર્વે બ્રહ્મયાનં ચરન્તિ । યદીદં નિત્યં, તદા સર્વથા તદાચરેયુઃ । સર્વે ચ પદાર્થા અનિત્યાઃ । કસ્માત્ । યાનિ પૃથિવ્યપ્તેજોવાયવો ભૂતાનિ । તાનિ કલ્પાવસાને ક્ષીયમાણાનિ ન કિઞ્ચિદવશિષ્યન્તે । કાલશ્ચ ચક્રવત્પ્રવર્તતે । અતો જ્ઞાયતે ઽનિત્યાનીતિ । શીલસમાધિપ્રજ્ઞાદ્યપ્રમાણગુણસમ્પન્ના મહાન્તો દીપઙ્કરબુદ્ધાદયઃ પ્રત્યેકબુદ્ધા મહાસમ્મતાદયઃ કલ્પાદ્યા રાજાનઃ સર્વે ઽપ્યનિત્યાઃ । કઃ પદાર્થો નિત્યો ભવેત્ । અપિ ચ ભગવાનાહ- યત્કિઞ્ચિત્સમુદયધર્મ, સર્વં તત્ વ્યયધર્મ ઇતિ । યથોક્તં ગોમયપિણ્ડિસૂત્રે- અથ ખલુ ભગવાન્ પરીત્તં ગોમયપિણ્ડં પાણિના ગૃહીત્વા તં ભિક્ષુમેતદવોચત્- નાસ્તિ કિઞ્ચિદીદૃશં રૂપં [યત્ રૂપં] નિત્યં ધ્રુવં [શાશ્વતં] અવિપરિણામધર્મ [શાશ્વતસંજ્ઞમ્] ઇતિ । અસ્મિન્નેવ સૂત્રે પુનર્વિસ્તરશ ઉક્તમ્- શક્રબ્રહ્મચક્રવર્તિરાજાનાં [યે] ફલવિપાકાઃ [તે સર્વે] ઽપિ અતીતા નિરુદ્ધા વિપરિણતા ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે સર્વમનિત્યમિતિ ।
ત્રૈધાતુકસ્ય સર્વસ્યાયુઃ પરિમિતમ્ । અવીચિનરકસ્ય પરમાયુરેકઃ કલ્પઃ । સઙ્ઘાતનરકસ્ય કલ્પાર્ધમ્ । અન્યેષાં કિઞ્ચિદૂનં વા અધિકં વા । નાગાદીનામાયુરધિકતરમેકઃ કલ્પઃ । પ્રેતાનામધિકતરમાયુઃ સપ્તવર્ષસહસ્રાણિ । [પૂર્વ]વિદેહાનામાયુઃ પઞ્ચાશદુત્તરવર્ષશતદ્વયમ્ । [અવર]ગોદાનીયાનામાયુઃ પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ । ઉત્તરકુરૂણાં નિયતામાયુર્વર્ષસહસ્રમ્ । જમ્બૂદ્વીપિનામાયુરપ્રમાણકલ્પા વા દશવર્ષાણિ વાયુઃ । ચાતુર્મહારાજિકાનાં દેવાનામાયુઃ પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ । યાવદ્ભવાગ્રાણામાયુરષ્ટવર્ષસહસ્રાણિ । અતો જ્ઞાયતે ત્રૈધાતુકં સર્વમનિત્યમિતિ ।

ત્રિભિઃ શ્રદ્ધાભિશ્ચ શ્રદ્ધીયતે ઽનિત્યમિતિ । દૃષ્ટે નાસ્તિ કશ્ચિદ્ધર્મો નિત્યઃ । આપ્તવચને ઽપિ ન કશ્ચિદ્ધર્મો નિત્યઃ । અનુમિતિજ્ઞાને ઽપિ નાસ્તિ કશ્ચિન્નિત્યઃ । દૃષ્ટપૂર્વકત્વાદનુમાનસ્ય । યદ્યસ્તિ કિઞ્ચિન્નિત્યં સ્થાનમ્ । કો વિદ્વાન્ સર્વધર્મનિરોધ[પૂર્વં] વિમુક્તિમભિલષેત્ । કો ( સ્સ્સ્_432 ) વા નેષ્યાત્ । સુખવેદિનાં સદા સંવાસં પ્રિયં વા વસ્તુતસ્તુ વિદ્વાન્ સર્વથા વિમુક્તિમેવ પ્રાર્થયતે । અતો જ્ઞાયતે સમુદયધર્મ ન નિત્યં ભવતીતિ । અથ પુનર્વક્તવ્યં સમુદયધર્મ સર્વં ક્ષણિકં મુહૂર્તમપિ ન તિષ્ઠતિ । કઃ પુનર્વાદો નિત્યં ભવતીતિ ।
(પૃ) અનિત્યસંજ્ઞાશ્રદ્ધા કિં કરોતિ । (ઉ) ક્લેશાન્ વિનાશયતિ । યથોક્તં સૂત્રે- અનિત્યસંજ્ઞા ભાવિતા [બહુલીકૃતા] સર્વં કામરાગં પર્યાદાતિ । સર્વં રૂપરાગં [પર્યાદાતિ । સર્વં] ભવરાગં [પર્યાદાતિ] । સર્વમસ્મિમાનં [પર્યાદાતિ સર્વા]મવિદ્યાં પર્યાદાતિ ઇતિ । (પૃ)

(પૃ) મૈવમ્ । અનિત્યસંજ્ઞેયં કામરાગમપિ વર્ધયતિ । યથા કશ્ચિત્ સુભિક્ષકાલો ન દીર્ઘ ઇતિ બુધ્યન્ મૈથુનરાગ આસજ્યતે । કુસુમં નાતિચિરં નવં ભવતીતિ જાનન્ સુખાયાશુ તદુપભુઙ્ક્તે । પરસ્ય [દયિતાજનસ્ય] સુરૂપં ન નિત્યં ભવતીતિ જાનન્ મૈથુનરાગં દ્રુતતરં વર્ધયતિ । એવમનિત્યજ્ઞાનવશાત્કામરાગ ઉત્પદ્યતે । અતો નાનિત્યસંજ્ઞા કામરાગં વિનાશયતિ । કેચિદનિત્યમિતિ જાનન્તો વધાદિકમપિ કુર્વન્તિ । યાવત્તિર્યઞ્ચઃ અનિત્યમિતિ જાનન્તો ઽપિ ન ક્લેશાન્ ભિન્દન્તિ । અતો ઽનિત્યસંજ્ઞાં ભાવયતો ન કશ્ચિદુપકારો ભવતિ । (ઉ) અનિત્યત્વાદ્વિયોગદુઃખમુત્પ્રેક્ષમાણઃ સુભિક્ષકાલસુખજીવિતધનમાનાનિ ત્યજન્તિ । વિદુષો નાનેન પ્રીતિચિત્તમુત્પદ્યતે । પ્રીતિચિત્તાભાવે ન કામચિત્તમુત્પદ્યતે । વેદનાં પ્રતીત્ય હિ તૃષ્ણા ભવતિ । વેદનાનિરોધે તૃષ્ણા નિરુધ્યતે । અતો જ્ઞાયતે અનિત્યસંજ્ઞા કામરાગં સમુચ્છેદયત્યેવ । યશ્ચ ધર્મો ઽનિત્યઃ, સો ઽનાત્મા ઇત્યનિત્યમનાત્મ ચ ભાવયતો યોગિનો નાત્મબુદ્ધિર્ભવતિ । આત્મબુદ્ધ્યભાવે આત્મીયબુદ્ધિર્ન ભવતિ । આત્મીયબુદ્ધ્યભાવાત્ કુત્ર કામરાગઃ સ્યાત્ । અનિત્યસંજ્ઞાં ભાવયન્ સ્વપરકાયં ક્ષણિકં મરણ[ધર્મ] ચ પશ્યતિ । કથં રાગમુત્પાદયેત્ । યોગી પ્રાર્થિતં સર્વમનિત્યં વિપ્રલોપનમિતિ અનુયાતિ । તદા તુચ્છં ભવતિ । તુચ્છત્વાત્ ન કામરાગમુત્પાદયતિ । યથા કશ્ચિદ્વાલકઃ શૂન્યે હસ્તઃ તુચ્છ ઇતિ જ્ઞાત્વૈવ ન [તત્ર]સઙ્ગં જનયતિ । કિઞ્ચ સત્ત્વા નાધ્રુવવસ્તુષુ પ્રીયન્તે । યથા કશ્ચિત્ ભઙ્ગુરત્વાત્ ભાજને ન પ્રમુદ્યતે । યથાપિ ચ કાચિન્નારી અમુકસ્ય પુરુષસ્યાયુર્ન સપ્તદિનાન્યેષ્યતીતિ શ્રુત્વા [વદતિ] સત્સ્વપિ સુભિક્ષકાલાર્જવબહુમાનધનપ્રભાવબલેષુ કો વા પ્રીયેત ઇતિ । જનો ઽયં સમ્યગનિત્યસંજ્ઞા- [ભાવન]યા ન કામરાગમુત્પાદયતિ । વિદ્વાન્ હિ પુનરાવૃત્તિપતનાદિદુઃખમનુસ્મરન્ યાવદ્દિવ્યકામેષ્વપિ નાસજ્યતે । કેવલમુક્તિમેવ પ્રાર્થયતે । અનિત્યસંજ્ઞા કામરાગં વર્ધયતીતિ યદ્ભવાનવોચત્ તદયુક્તમ્ ।
યદિ કશ્ચિદપ્રહીણાસ્મિમાનો ભવતિ । તદા સ બાહ્યં વસ્ત્વનિત્યં પશ્યન્ શોચ્યતે । પ્રિયબલોવિપરિહાણ્યા ચ કામપ્રાર્થતાં કરોતિ । પૃથગ્જનો ઽયં પ્રહીણકામસુખો [ઽપિ] ન વિયોગદુઃખં પ્રજાનાતિ । તદ્યથા કશ્ચિદ્બાલકો માત્રા તાડિતઃ પુનર્માતરમેવાયાતિ । વિદ્વાંસ્તુ દુઃખહેતૌ સ્થિત એવ ન દુઃખં નિરોધ્યમિતિ જ્ઞાત્વા ત્યજતિ દુઃખહેતું યદુત પઞ્ચસ્કન્ધાન્ । અયં યોગી આભ્યન્તરસ્કન્ધાન્ પરિભેત્તું અનાત્મસંજ્ઞાં પ્રતિલભતે । બાહ્યવસ્તુવિનાશે ઽપિ ન શોકેન પીડ્યતે । અનાત્મપ્રતિલાભી કિં પુનઃ પ્રાર્થયીત અનિત્યસજ્ઞ્યપિ ન કિઞ્ચિત્પ્રાર્થયતે ।
અનિત્યસંજ્ઞા ચેયં યદિ દુઃખે ઽનાત્મસંજ્ઞાં નોત્પાદયતિ । તદા સા ક્લેશવિનાશનસમ્પન્ના ન ભવતિ । અત ઉક્તં સૂત્રે- એકાગ્રેણ ચિત્તેન પઞ્ચસ્કન્ધાનનિત્યાન્ ભાવયેત્ । ય આધ્યાત્મિકાન્ સ્કન્ધાન્ અપરિભિદ્ય બહિર્ધા વસ્તુ અનિત્યં પશ્યતિ । તસ્ય સાત્મસંજ્ઞત્વાત્ શોક ઉત્પદ્યતે । તદેયમસમ્યગ્ભાવના ભવતિ । ઇતિ । અનિત્યમિતિ પશ્યતામપિ ન નિર્વેદવિરાગ ઉત્પદ્યતે । યથા ઔરભ્રિકવ્યાધાદીનામ્ । એષાં સત્યપિ અનિત્યજ્ઞાને ન સાધુભાવના ભવતિ । કશ્ચિત્સમ્યગ્ભાવયન્નપિ નાનવરતં ભાવનાં વ્યવસ્યતિ । તસ્ય કામચિત્તમન્તે વિપર્યસ્યતિ । અત ઉચ્યતે- એકગ્રચિત્તેતેતિ । કિઞ્ચ કશ્ચિત્ અનિત્ય[સંજ્ઞા]મલ્પકાલં ભાવયતિ । ક્લેશાસ્તુ બહવઃ । ન [તાન્] પરિભેત્તુમલં ભવતિ । યથા અલ્પમૌષધં બહ્વી ર્વ્યાધીર્ન વિનાશયતિ । તથેદમપિ । અત ઉચ્યતે- એકાગ્રચિત્તેન અનિત્યમિતિ સમ્યમ્ભાવના ક્લેશાન્ વિનાશયતિ । ઇતિ ।
ધર્મા અનિત્યા ઇતિ જ્ઞાનમેવ તત્ત્વજ્ઞાનમ્ । સતિ તત્ત્વજ્ઞાને ન ભવન્તિ કામાદયઃ ક્લેશાઃ । કસ્માત્ । અવિદ્યાપ્રત્યયત્વાત્ કામાદીનામ્ । ઇતિ અનિત્ય[સંજ્ઞા] ન કામરાગસંવર્ધનીતિ વેદિતવ્યમ્ । કિઞ્ચાનિત્યસંજ્ઞા સર્વાન્ ક્લેશાનુપશમયતિ । યોગી યદિ પ્રજાનાતિ વસ્ત્વિદમનિત્યમિતિ । ન તદા [તત્ર]સકામો ભવતિ । પુરુષો ઽયમવશ્યં મરિષ્યતીતિ પ્રજાનન્ કસ્મૈ દ્વિષ્યાત્ । કઃ સચેતનો મ્રિયમાણં દ્વિષ્યાત્ । યદિ ધર્મા અનિત્યાઃ, કથં તત ઉદ્ધતસંજ્ઞામુત્પાદયેત્ । ધર્મા અનિત્યા ઇતિ જ્ઞાનાન્ન મોહ ઉત્યદ્યતે । મોહાનુદયાન્નવિચિકિત્સાદયો ભવન્તિ । અતો જ્ઞાયતે અનિત્ય[સંજ્ઞા] ક્લેશાનાં વિરોધિનીતિ ॥
અનિત્યસંજ્ઞાવર્ગસ્ત્રિસપ્તત્ત્યુત્તરશતતમઃ ।
174 દુઃખસંજ્ઞાવર્ગઃ
યો ધર્મો બાધાત્મકઃ તદ્ દુઃખમિત્યુચ્યતે । તત્રિવિધમ્- દુઃખદુઃખં વિપરિણામદુઃખં સંસ્કારદુઃખમિતિ । પ્રત્યુત્પન્ને વસ્તુતો દુઃખં યદસિશસ્ત્રાદિ તદ્ દુઃખદુઃખમ્ । પ્રિયાણાં પુનર્ભાર્યાદીનાં વિયોગકાલે યદ્ભવતિ દુઃખમ્, ઇદં વિપરિણામદુઃખમ્ । શૂન્યાનાત્મજ્ઞાનલાભિનો યચ્ચિત્તં ભવતિ સંસ્કૃતધર્માઃ સર્વે વિહેઠના ઇતિ । તત્સંસ્કારદુઃખમ્ । તદ્દુઃખાનુયાયિ ચિત્તં દુઃખસંજ્ઞા ।
(પૃ) દુઃખસંજ્ઞાં ભાવયતા કિં હિતં લભ્યતે । (ઉ) દુઃખસંજ્ઞાયાં ફલાન્નિર્વેદો ભવતિ । કસ્માત્ । ન હિ દુઃખસંજ્ઞાં ભાવયિતા કામપ્રીતિં સેવતે । તત્પ્રીત્યભાવાન્ન તૃષ્ણા ભવતિ । યોગી યદિ ધર્મા દુઃખમિતિ પ્રજાનાતિ । તદા ન સંસ્કારાનનુભવતિ । ધર્મા અનિત્યા અનાત્મકા અપિ ન દુઃખજનકાઃ તદા નૈવ ત્યાજ્યાઃ । દુઃખત્વાત્તુ ત્યાજ્યાઃ । દુઃખત્યાગાદ્વિમુચ્યતે । સર્વે સત્ત્વા અતિતરાં ભીતા ભવન્તિ યદિદં દુઃખમિતિ । યદિ તરુણો વૃદ્ધો વા પામરઃ પણ્ડિતો વા આઢ્યો દરિદ્રો વા જાનાતિ ઇદં દુઃખલક્ષણમિતિ । [તદા] સર્વે તે નિર્વિણ્ણા ભવન્તિ । સર્વે યોગચારિણઃ પુરુષા નિર્વાણે શાન્તોપશમસંજ્ઞોત્પાદકા ભવન્તિ । સર્વેષાં સંસારે દુઃખસંજ્ઞોત્પાદનાત્ । કેનેદં જ્ઞાયતે । યે સત્ત્વાઃ કામધાત્વાપ્તદુઃખોપદ્રુતા ભવન્તિ । તે પ્રથમધ્યાને શાન્તસંજ્ઞામુત્પાદયન્તિ । એવં ભવાગ્રદુઃખોપદ્રુતા નિર્વાણે શાન્તસંજ્ઞામુત્પાદયન્તિ ।
સંસારે ઽસ્ત્યવદ્યં યદુત દુઃખમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- યત્ રૂપણમનિત્યં દુઃખં વિપરિણામધર્મ, અયં રૂપસ્યાદીનવ ઇતિ । અવિદ્યયાભિનિવિષ્ટમિદં દુઃખમ્ । કેનેદં જ્ઞાયતે । સત્ત્વાનાં પરમાર્થતો દુઃખે સુખસંજ્ઞોત્પાદાત્ । પરમદુઃખસંજ્ઞોત્પાદનાત્તુ નિર્વિદ્યન્તે । અતો ભગવાનાહ- યે દુઃખં બુધ્યન્તિ તેષામહં દુઃખમાર્યસત્યં વ્યાકરોમિ ઇતિ । તત્ર ભગવાન્ લોકસત્યમુપાદાય ઇમમર્થં પ્રકાશયતિ । સર્વદેવમનુષ્યાણાં યત્ર સુખસંજ્ઞા ભવતિ । તત્ર મમ શ્રાવકા દુઃખસંજ્ઞામુત્પાદયન્તિ । ઉત્પન્નદુઃખસંજ્ઞા નિર્વિદ્યન્ત ઇતિ । પરમમોહપદં ( સ્સ્સ્_435 ) યદ્ દુઃખે સુખસંજ્ઞોત્પાદનમ્ । અનયા સંજ્ઞયા ચ સર્વસત્ત્વાનાં સંસારે યાતાયાતાનાં માનસં ક્લિશ્યતિ । દુઃખસંજ્ઞાપ્રતિલાભિનસ્તુ મુચ્યન્તે ।

ચતુર્ભિરાહારૈશ્ચોર્ધ્વદેહં સમાપદ્યતે । તત્ર દુઃખસંજ્ઞયા આહારાન્ પ્રજહાતિ । યથા પુત્રમાંસખાદનમ્, યથા વા નિશ્ચર્મગોભક્ષણમ્, યથા અઙ્ગારકર્ષુભક્ષણમ્ । યથા શક્તિશતધારાવલેપનમ્ । તથાભૂતે ઽષ્વાહારેષુ સર્વં દુઃખાર્થકમ્ । તથા દુઃખસંજ્ઞયા આહારાન્ પ્રજહાતિ । દુઃખસંજ્ઞાં ભાવયતો મનો ન ચતસૃષુ વિજ્ઞાનસ્થિતિષુ સુખં વિહરતિ સર્વત્ર દુઃખદર્શિત્વાત્ । યથા મુગ્ધાઃ શલભાઃ સુખસંજ્ઞયા પ્રદીપે પતન્તિ । વિદ્વાન્ અગ્નિર્દહતીતિ જ્ઞાત્વા [તં] પરીહરતિ । પ્રાકૃતા અપિ તથા અવિદ્યામોહાદૂર્ધ્વદેહાગ્નૌ પતન્તિ । વિદ્વાંસ્તુ દુઃખસંજ્ઞયા વિમુચ્યતે । સર્વઞ્ચ ત્રૈધાતુકં દુઃખં દુઃખસમુદયઃ । દુઃખા વેદના દુઃખમ્ । દુઃખજનકં દુઃખસમુદયઃ । [ઇદાની]મદુઃખમપિ અવશ્યં ચિરાદ્દુઃખં જનયતિ । અતો લોકે સર્વં દુઃખમિતિ ભાવયેત્ । નિર્વિણ્ણચિત્તા ધર્માન્ વેદયન્તો વિમુચ્યન્તે ॥
દુઃખસંજ્ઞાવર્ગશ્ચતુસ્સપ્તત્યુત્તરશતતમઃ ।
175 અનાત્મસંજ્ઞાવર્ગઃ
યોગી સર્વે ધર્મ ભઙ્ગવિપરિણામલક્ષણા ઇતિ પશ્યતિ । યસ્મિન્ રૂપે આત્ત્મતયાભિનિવિશતે ઇદં રૂપં વિપરિણામધર્મ । તદ્વિપરિણામધર્મજ્ઞાનાદાત્મચિત્તં પરિહરતિ । તથા વેદનાદીનપિ । યથા કશ્ચિત્ ગિરિનિર્ઝરાનુવાહિતો યત્કિઞ્ચિદવલમ્બ્ય તદ્વિહાય મુચ્યતે । તથા યોગ્યમ્પિ તદાત્મતયા કલ્પયતિ । તદ્વિપરિણામધર્મ દૃષ્ટ્વા અનાત્મકં પ્રજાનાતિ । અતો ઽનાત્મકે ઽનાત્મસંજ્ઞાં ભાવયતિ ।
(પૃ) અનાત્મસંજ્ઞાં ભાવયન્ કિં હિતં લભતે । (ઉ) અનાત્મસંજ્ઞાભાવયિતા દુઃખસંજ્ઞાં પરિપૂરયતિ । પૃથગ્જના આત્મસંજ્ઞયા પરમાર્થતો દુઃખે ન દુઃખં પશ્યન્તિ । અનાત્મસંજ્ઞયા તુ અત્યલ્પે ઽપિ દુઃખે તદુપઘાતં બુધ્યતે । અનાત્મસંજ્ઞયા ચોપેક્ષાચિત્તં સમુદાચરતિ । કસ્માત્ । આત્મસંજ્ઞયા હિ આત્મા નશ્યેદિતિ બિભ્યન્તિ । યદિ પરમાર્થં ( સ્સ્સ્_436 ) જાનાતિ તદા હાયપતિ દુઃખમનાત્મકં વિનાશ્યમિતિ । તદા સમુદાચરત્યુપેક્ષા । અનાત્મસંજ્ઞયા ચ નિત્યસુખં ભવતિ । કસ્માત્ । સર્વમનિત્યમ્ । તત્ર યદિ આત્માત્મીયચિત્તમુત્પાદયતિ । તદા આત્મા ન ભવેત્, આત્મીયમપિ ન ભવેત્, સદા દુઃખમેવાસ્તિ ઇતિ વદેત્ । નાસ્ત્યાત્માત્મીયમિતિ ચિન્તયતો ધર્મેષુ વિનષ્ઠેષુ ન દુઃખમુત્પદ્યતે ।
અનાત્મસંજ્ઞયા ચ યોગિનશ્ચિત્તં વિશુધ્યતિ । કસ્માત્ । સર્વે હિ ક્લેશા આત્મદૃષ્ટિસમ્ભૂતાઃ । ઇદં વસ્તુ આત્મનો હિતમિત્યતઃ કામરાગ ઉત્પદ્યતે । ઇદં વસ્તુ આત્મનો ઽહિતમિત્યતો દ્વેષપ્રતિથ ઉત્પદ્યતે । અનેનાત્મૈવાભિમાનજનકઃ । અહમાયુષો ઽન્તે કરિષ્યામિ ન કરિષ્યામિતિ દૃષ્ટિવિચિકિત્સા ભવતિ । એવમાત્મનૈવ સર્વે ક્લેશાઃ સમુદ્ભવન્તિ । અનાત્મસંજ્ઞયા તુ સર્વે ક્લેશાઃ સમુચ્છિદ્યન્તે । ક્લેશાનાં સમુચ્છેદાત્ ચિત્તં વિશુધ્યતિ । ચિત્તવિશુદ્ધ્યા ચ કાઞ્ચનં લોષ્ટં ચન્દનમસિધારાં પ્રશંસાં નિન્દાઞ્ચ સમં મન્યતે । પ્રિયવિપ્રિયૈર્વિવિક્તં ચિત્તં સુનિવૃત્તં શાન્તં ભવતિ । અતો જ્ઞાયતે ઽનાત્મસંજ્ઞકસ્ય ચિત્તં વિશુધ્યતીતિ । અનાત્મસંજ્ઞાં વિહાય નાસ્ત્યન્યો માર્ગો વિમુક્તિપ્રાપકઃ । કસ્માત્ । યદ્યાત્મવાદી પ્રજાનાતિ નાસ્ત્યાત્મા નાસ્તાત્મીયમિતિ । એવં વ્યવસિતં ચિત્તમુત્પાદયન્નેવ વિમુચ્યતે ।
(પૃ) મૈવમ્ । કદાચિદનાત્સંજ્ઞયા પુનઃકામચિત્તમુત્પદ્યતે । યથા સ્ત્રીરૂપે રાગઃ । તત્સર્વમનાત્મસ્નેહાત્ । નૈરાત્મ્યમનુસરન્નેવ પુણ્યપાપં સઞ્ચિનોતિ । કસ્માત્ । સ્વકાયસ્યોપકારે ઽપકારે વા ન પુણ્યપાપમ્ । (ઉ) સાત્મકચિત્તઃ કામરાગમુત્પાદયતિ । સ્વકાયે પુરુષસંજ્ઞાં પરકાયે ચ સ્ત્રીસંજ્ઞામુત્પાદ્ય [તત્ર] અભિનિવિશતે । તદભિનિવેશોત્પાદશ્ચ પ્રજ્ઞપ્ત્યા ભવતિ । તલ્લક્ષણૈવ પ્રજ્ઞપ્તિઃ । અતો ન નૈરાત્મ્યં કામચિત્તજનકમ્ । અનાત્મચિત્તશ્ચ ન કર્માણિ સઞ્ચિનોતિ । યથા અર્હતો ઽનાત્મસંજ્ઞયા ન કર્માણિ સઞ્ચીયન્તે । અનાત્મસંજ્ઞેયં સર્વેષાં ક્લેશાનાં કર્મણાઞ્ચ સમુચ્છેદિની । અત[સ્તાં] ભાવયેત્ ॥
અનાત્મસંજ્ઞાવર્ગઃ પઞ્ચસપ્તત્યુત્તરશતતમઃ ।
176 આહારે પ્રતિકૂલસંજ્ઞાવર્ગઃ
સર્વં દુઃખજનનમાહારકામાદ્ભવતિ । આહારાચ્ચ મૈથુનરાગઃ સહોત્પદ્યતે । કામધાતૌ યાનિ સન્તિ દુઃખાનિ સર્વાણિ તાનિ અન્નપાન મૈથુનરાગં પ્રતીત્ય ભવન્તિ । આહારકામસમુચ્છેદાય પ્રતિકૂલસંજ્ઞાં ભાવયેત્ ।
યથા કલ્પાદૌ સત્ત્વાઃ સ્વર્ગાદાગત્ય લોકે ઽસ્મિન્ ઉપપાદુકા અભૂવન્ । [તે] પ્રભાસ્વરકાયાઃ ખેચરાઃ સ્વતન્ત્રા ભૂત્વા પૃથિવીરસમાદાવશ્નુવન્ । તદશનબહુલાઃ પ્રણષ્ટપ્રમાતિશયા અભૂવન્ । એવં ક્રમેણ જરાવ્યાધિમરણશાલિનઃ યાવદ્વત્સરશતં ભૂયસા દુઃખૈઃ પીડિતાઃ । આહારાભિનિવેશવશાત્ સર્વે તે તાદૃશેમ્યઃ ફલેમ્યઃ પ્રણષ્ટાઃ । અત આહારં યોનિશો ભાવયેત્ । અન્નપાનાભિનિવેશાન્મૈથુનરાગ ઉત્પદ્યતે । તતો ઽન્યે ક્લેશા ભવન્તિ । તેભ્યો ઽકુશલં કર્મ કુર્વન્તિ અકુશલકર્મતઃ ત્રીન્ દોષાન્ વર્ધયિત્વા દેવમનુષ્યાણામપકુર્વન્તિ । તસ્માત્ સર્વાઃ ક્લેશવિપત્તય આહારકામાત્ ભવન્તિ જરાવ્યાધિમરણલક્ષણાનિ અન્નપાનાધીનાનિ ।
આહારો ઽયં સ્થાને પરમમભિનિવેશયતિ । કામરાગો ગુરુરપિ ન પુરુષં ક્લેશયતિ । યથા આહારકર્તા । યદિ વા બાલો વૃદ્ધો ગૃહસ્થઃ પ્રવ્રજિતો વા અનાહારપીડિતો ભવતિ । આહારમિમં ભુઙ્ક્ત્વા અનાસક્તમના ભવેત્ । અવિરાગી અતિતરાં ખિદ્યતે । યથા અસિધારાવલેપની, યથા વા વિષ[સિક્તૌ]ષધસેવકઃ । યથા વા વિષસર્પપોષકઃ । અતો ભગવાનાહ- ભાવિતચિત્ત ઇદમાહારયેત્ । નાહારકામાય તદ્દુઃખપીડિતઃ સ્યાત્ ઇતિ । કેચિત્તીર્થિકા [અપિ] નિરશનવ્રતમાચરન્તિ । અતો ભગવાનાહ- નાસ્યાહારસ્યોપચ્છેદાત્ વિમુચ્યતે । કિન્તુ યોનિશો મનસિ કૃત્વા આહારયેદિતિ । યે સમુચ્છિન્નાહારાઃ તેષાં ક્લેશા ન ક્ષીયન્તે । અહિતં તીવ્રમરણમેવ ભવતિ । અતો ભગવાનાહ- આહારે ઽસ્મિન્ પ્રતિકૂલસંજ્ઞાં જનયેત્, નાસ્તિ તતો ઽવદ્યમિતિ ।
(પૃ) કથમાહારે પ્રતિકૂલસંજ્ઞા કુર્યાત્ । (ઉ) અયં કાયસ્વભાવો ઽકુશલઃ । અત્યુત્તરમસમાહારફલં સર્વમશુચિ । અતસ્તતો નિર્વિન્દ્યાત્ । સુરભિગન્ધમધુરપાનભોજનાનિ શુચિકાલ એવ કાયસ્ય હિતકરાણિ । દન્તેન ચર્વિતં લાલયા સિક્તં લિઙ્ગં વાન્તવદામાશયપતિતં કાયસ્ય હિતકરમ્ । અતો જ્ઞાયતે ઽશુચીતિ । ઇદમન્નપાનમજ્ઞાનાત્સુખમ્ । યદિ કશ્ચિન્મધુરમાહારં લભમાનો ઽપિ પુનર્વાન્તં ન ભુનક્તિ । ઇતિ જ્ઞાતવ્યમજ્ઞાનબલાત્તન્મધુરં મન્યત ઇતિ ।

આહારપ્રત્યયં કૃષિકર્મ સેવાર્જનં સંરક્ષણમિત્યેવઞ્જાતીયદુઃખાન્યનુભવતિ । તત્પ્રત્યયમપ્રમાણાનિ પાપાનિ કુર્વન્તિ । યદશુચિ સર્વં તદાહારાધીનમ્ । અસત્યાહારે કેન ( સ્સ્સ્_438 ) ભવન્તિ ત્વગસ્થિરક્તમાંસોચ્ચારાદીન્યશુચીનિ વસ્તૂનિ । યા દુર્ગતયોર્વર્ચઃકુટીક્રિમ્યાદયઃ તે સર્વે ગન્ધરસાભિનિવેશાદત્રોત્પદ્યન્તે । યથોક્તં કર્મવર્ગે- યસ્તર્ષિતો મ્રિયતે સ જલક્રિમિભાવેનોત્પદ્યતે । નિબિડસ્થાને મૃતઃ પક્ષિષૂત્પદ્યતે । મૈથુનરાગેણ મૃતો યોનાવુત્પદ્યતે । ઇત્યેવમાદિ । ય એતદાહારવિવિક્ત સ મહાસુખં પ્રતિલભતે । યથા રૂપધાતૌ નિર્વાણે ચોત્પદ્યતે । આહારાનુવર્તનતઃ કૃષ્ણાદિદુઃખં ભવતિ । એવમાહારો ઽશુચિર્દુઃખ ઇતિ દૃષ્ટ્વા પ્રતિકૂલસંજ્ઞાં ભાવયેત્ ॥
આહારે પ્રતિકૂલસંજ્ઞાવર્ગઃ ષટ્સપ્તત્યુત્તરશતતમઃ ।
177 સર્વલોકે ઽનભિરતિસંજ્ઞાવર્ગઃ
યોગી પશ્યતિ લોકેષુ સર્વં દુઃખમ્, ચિત્તે ચ નાસ્તિ કિઞ્ચિત્સુખમિતિ । અયઞ્ચ યોગી ભાવયતિ પ્રીતિવિવિક્તં સમાધિં તદ્યથા અનાત્મસંજ્ઞાં દુઃખસંજ્ઞામાહારે પ્રતિકૂલસંજ્ઞાં મરણસંજ્ઞામ્ । ઇત્યાદિ । તદા તસ્ય ચિત્તં ન સર્વલોકે ઽભિરમતે । અપિ ચાયં પશ્યતિ- યત્પ્રિયં તત્કામરાગવર્ધનમ્, યદ્વિપ્રિયં તત્ દ્વેષપ્રતિઘવર્ધનમિતિ । અત ઉભયત્ર નાભિરમતે । ધનિકસ્ય પાલનાદિદુઃખમસ્તીતિ દૃશ્યતે । દરિદ્રસ્યાકિઞ્ચન્યદુઃખં દૃશ્યતે । સુસ્થાનિકો દુઃસ્થાને પતિષ્યમાણો દૃશ્યતે । દુઃસ્થાનિકો દૃષ્ટે દુઃખાન્યનુભવન્ દૃશ્યતે । પ્રત્યુત્પન્નો ધનિકો ઽવશ્યં પતિષ્યામિ, ઇદઞ્ચ કામાદીનાં વિહૃતિસ્થાનમિતિ પ્રજાનાનો દૃશ્યતે । પ્રત્યુત્પન્નો દરિદ્રો ન પ્રત્યયોપલભ્યનિર્ગમ ઇતિ પ્રજાનાનઃ । અતો ન સવલોકે ઽભિરમતે । અલ્પતરાશ્ચ સત્ત્વાઃ સુસ્થાન ઉત્પન્નાઃ, બહુતરા દુર્ગતૌ પતન્તિ । યથોક્તં સૂત્રે- અલ્પતરાઃ સુસ્થાન ઉત્પદ્યન્તે બહુતરા દુસ્થાન ઉત્પદ્યન્તે । તદાદીનવં દૃષ્ટ્વા નિર્વાણમેવ પ્રાર્થયન્તે । ઇતિ । પુરુષો ઽયં પશ્યતિ કામાદયો દોષાઃ ક્લેશાસ્સદા સન્તાનમનુવર્તન્ત ઇતિ । યથા ક્રોધાસેવી પુરુષો ઽવકાશે લબ્ધે પુનર્બધ્યતે । અસ્મિન્ વધકે કથમભિરમેત । ક્લેશાદુત્પન્નમકુશલં કર્મ સદાનુવર્તમાનં દૃશ્યતે । નૈવાકુશલકર્મફલાન્મુચ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે-
સ ચેત્તુ પાપકં કર્મ કરિષ્યતિ કરોષિ વા ।
ન તે દુઃખાત્પ્રમોકો ઽસ્તિ, ઉત્પાત્યાપિ પલાયતઃ ॥ ઇતિ ।
અતો નાભિરમતે । જાત્યાદીન્યષ્ટ દુઃખાનિ સદા સુકૃતિનમનુવર્તન્તે । કિં પુનઃ પાપિનમ્ । એવં કથં લોકે અભિરમેત । તદ્યથા આશીવિષકરણ્ડઃ પઞ્ચોક્ષિપ્તાસિકા વધકાઃ શૂન્યે ગ્રામે ચોરઃ । તાદૃશાન્યવરતીરાણિ દુઃખાનિ સદા સત્ત્વાનનુવર્તન્તે । કથં તત્રાભિરમેત । તદ્યથા લવણતિક્તતૃષ્ણાનદીવાહિતઃ પઞ્ચકામગુણવિષશલ્ય [વિદ્ધઃ] અવિદ્યાન્ધકારાઙ્ગારકર્ષૌ [પતિતસ્તાદૃશાનિ] દુઃખાનિ સત્ત્વાનનુવર્તન્તે । કથં [તત્ર] અભિરમેત । યોગી ઉપશમસુખમલ્પં વિપત્તિક્લેશદુઃખાનિ બહૂનીતિ પ્રજાનાતિ । કસ્માત્, [યસ્માત્] પ્રતિદીનં લોકૈસ્તૂયમાના વનષણ્ડપ્રસૂતસ્ફીતફલસમૃદ્ધિશાલિનો [ઽપિ] ભૂપા ન દીર્ઘકાલસુખલાભિનો દૃશ્યન્તે । સુખસમ્પ્રહર્ષિણો ઽલ્પાઃ । દુઃખવેદિનસ્તુ બહવઃ । અતો ન સર્વલોકે ઽભિરમતે ।
(પૃ) સંજ્ઞામિમાં ભાવયન્ કાનિ હિતાનિ વિન્દતે । (ઉ) નાનાવિધલોકલક્ષણેષુ ન ચિત્તમભિનિવિશતે । તાં સંજ્ઞાં ભાવયતા ક્ષિપ્રં મોક્ષો લભ્યતે । સંસારે ચ દીર્ઘકાલં [ન]તિષ્ઠતિ । અયં યોગી હિતં જ્ઞાનં વિન્દતે । સદા સર્વત્રાદીનવભાવિત્વાત્ । અસ્ય ચ ચિત્તે ન ક્લેશા ઉદ્ભવન્તિ ।
ઉદ્ભવે વાશુ નિરુધ્યન્તે । યથા તપ્તાયઃકપાલે પતિતં જલબિન્દુ । યોગી લોકે નાભિરમત ઇત્યતઃ પરમોપશમે ઽભિરમતે । યો લોકાન્નિર્વિણ્ણઃ સ ઉપશમે પરમે ઽભિરમતે । તસ્માત્ સર્વલોકે ઽનભિરતિસંજ્ઞાં ભાવયેત્ ॥
સર્વલોકે ઽનભિરતિસંજ્ઞાવર્ગઃ સપ્તસપ્તત્યુત્તરશતતમઃ ।
178 અશુભસંજ્ઞાવર્ગઃ
(પૃ) અશુભસંજ્ઞાં કથં ભાવયેત્ । (ઉ) યોગી પશ્યતિ કાયસ્ય બીજમશુભં યદુત માતાપિતોરશુચિમાર્ગજશુક્રશોણિતસઙ્ઘાતઃ । કાયો ઽયમશુચિભિઃ સંસિદ્ધો યદુત જીર્ણાહારપ્રસ્વેદપ્રસ્નિગ્ધઃ । ઉપપત્તિસ્થાનઞ્ચાશુચિ યદુત માતુઃ કુક્ષૌ પરિપૂર્ણમશુચિ ભવતિ । ( સ્સ્સ્_440 ) વિણ્મૂત્રાદ્યશુચિપદાર્થાઃ સમ્ભૂય કાયં કુર્વન્તિ । નવસુ દ્વારેષુ સદાશુચીનિ સ્રવન્તિ । કાયો ઽયં યત્ર નિક્ષિપ્યતે તદેવ સ્થાનમમઙ્ગલમશુચિ । અન્નં પાનં વસ્ત્રં પુરુષકાયગતં પરીહિતં સર્વંમશુચિ ભવતિ । પરેષાં દૂષણઞ્ચ ભવતિ । કાયસ્યાસ્ય પદાર્થઃ સર્વો ઽશુચિઃ । યથા સ્નાનજલં યદિ વા સ્નાનપાત્રાદિ । કાયોત્થં કેશનખશિઙ્ખાણશ્લેષ્માદિ સર્વમશુચિ । દૃશ્યતે ચ મૃતકાયો ઽશુચિતઃ । કાયો ઽયં મ્રિયમાણઃ કિમન્યો ભવતિ । આદિત આરભ્યાયમશુચિરિતિ વેદિતવ્યમ્ । જાયમાનસ્તુ આત્મબુદ્ધિવિપર્યયાત્ શુચિરિત્યુચ્યતે । મૃતસ્પૃષ્ટી અશુચિર્ભવતિ । કેશનખાદિ સદા મૃતવસ્તુ । અપ્રમાણા મૃતક્રિમયશ્ચ સદા કાયં સ્પૃશન્તિ । અતો જ્ઞાતવ્યં કાયો ઽયમાદિત આરભ્યાશુચિરિતિ । અશુચિલૂક્ષામક્ષિકામશકાદયઃ સર્વા અશુચિક્રિમયઃ સર્વદાગત્ય કાયં સ્પૃશન્તીત્યશ્ચાશુચિઃ । કાયો ઽયં વર્ચઃકુટીવત્ સદાશુચિપૂર્ણઃ । તત્પ્રતીત્ય વર્ચઃકુટ્યાં સહસ્રધા ક્રિમયો ભવન્તિ । તથાયં કાયો ઽપિ ।
કાયો ઽયં શ્મશાનસમઃ । કસ્માત્ । મૃતકાયસ્ય હિ સ્થાનં શ્મશાનમિત્યુચ્યતે । અયં કાયો ઽપિ બહ્વયો મૃતક્રિમયો ઽત્ર તિષ્ઠન્તિ । અયં કાયો ઽશુચિં કરોતિ । યાનિ શુચિસ્થાનાનિ સુરભિકુસુમવસ્ત્રમાલાદીનિ [તાનિ] સર્વાણ્યેતત્કાયવશાદશુચીનિ ભવન્તિ । બ્રાહ્મણા મૃતગૃહે પ્રસૂતિકાગૃહે ચ નાહારમુપભુઞ્જન્તિ । અશુચિત્વાત્ । અસ્મિન્ કાયે તુ શતસહસ્રધા ક્રિમયઃ સદા જાયન્તે મ્રિયન્તે ચ । તદા નોપભોજ્યાન્નપાનો ભવેત્ । અતો જ્ઞાયતે ઽશુચિરિતિ । લોકે ચ નરકમશુચિ । કાયો ઽયં ક્રિમિશતસહસ્રાણાં નરકમ્ । અતો ઽશુચિઃ । કાયો ઽયં સદા સ્નાનમપેક્ષતે । યદિ શુચિઃ । કિમર્થં સ્નાનમપેક્ષતે । સુરભિકુસુમગન્ધમાલાલઙ્કૃતો ઽયં કાયઃ ઇતિ વેદિતવ્યં કાયો ઽયં સ્વભાવતો ઽશુચિરિતિ । પ્રજ્ઞપ્ત્યા શુચિભિઃ બાહ્યૈરલઙ્ક્રિયતે । અયં મનુષ્યકાયઃ પરમમશુચિઃ । યથાન્યેષાં સત્ત્વાનાં ચર્મરોમનખદન્તમજ્જાસ્થિમાંસાનિ કદાચિદુપયુજ્યન્તે । મનુષ્યકાયે તુ નૈકમસ્તિ ગ્રાહ્યમ્ । પરમાશુચિત્વાત્ । યથોત્પલપદ્ભપુણ્ડરીકપુષ્પાદીનિ અશુચિસભૂતત્વાદશુચીનિ ભવન્તિ । ન તથા કાયો ઽયમન્યપદાર્થૈરશુચીક્રિયતે । પ્રકૃતિત એવાશુચિઃ । કાયો ઽયં યદિ શુચિઃ । તદા ન વસ્ત્રેણાચ્છાદયેત્ । યથા પુરુષો વસ્ત્રાચ્છાદિતમલરાશિઃ પરાન્ વઞ્ચયતિ । તથા સ્ત્રી આચ્છાદનાભરણાચ્છાદિતકાયા પુરુષં મોહયતિ । તથા પુરુષો ઽપિ । [અતો] જ્ઞાતવ્યમશુચિરિતિ । સમન્તતો ઽયં કાયઃ સદા અશુચિ નિસ્સારયતિ યદુત નવરન્ધ્રાણિ અશુચિદ્વારાણિ રોમકૂપેષુ ચ નૈકમસ્તિ શુચિ ।

(પૃ) અશુભસંજ્ઞાભાવના કસ્ય હિતસ્ય લાભાય ભવતિ । (ઉ) સ્ત્રીપુરુષયોઃ શુભસંજ્ઞયા કામરાગ ઉત્પદ્યતે । તસ્માત્કામરાગાત્પાપકાનાં દ્વારમપ્રાવ્રિયતે । અશુભસંજ્ઞાભાવનાયાન્તુ કામરાગાણાં નિગ્રહો ભવતિ । કસ્માત્ । અયં હિ કાયો દુર્ગન્ધમલૈરશુચિશ્ચર્માવૃતત્વાત્પરં ન જ્ઞાયતે । વસનાચ્છાદિતાશુચિરાશ્યાભાસવત્ શુચિપ્રિયવસ્તુ પરિવર્જયેત્ । યોગી ચાયં વિનીલકલોહિતકાદિસંજ્ઞયા સર્વકાયં પર્યાદાતિ । કાયપર્યાદાનાત્ ન કામરાગો ભવતિ । પ્રત્યક્ષં દૃશ્યતે ચ વિનીલકલોહિતકાદિરૂપમ્ । (પૃ) યદ્વસ્તુતો ઽવિનીલકમ્, તત્ કસ્માદ્વિનીલકં પશ્યતિ । (ઉ) અધિમુક્તિવલાદ્યોગી તત્ વિનીલકં ગૃહ્ણાતિ । સર્વાણિ રૂપાણિ ચ વિનીલકલોહિતકાનિ પશ્યતિ ।
(પૃ) ભાવનેયં કસ્માન્ન વિપર્યસ્તા ભવતિ । (ઉ) કાયો ઽયં વિનીલકલોહિતભાગીયઃ । યથોક્તં સૂત્રે- અસ્તિ વૃક્ષે વિશુદ્ધતા ઇતિ । વિનીલકલોહિતકલક્ષણં સદા ભાવયન્ અન્યાનિ રૂપાણ્યભિભવતિ । યથા [ઇન્દ્ર]નીલમણિપ્રભા સ્ફટિકરૂપં તિરસ્કરોતિ । એવં વિનીલકલોહિતકાદિલક્ષણં દીર્ઘકાલં ભાવયતો ઽશુભ[સંજ્ઞા] સમ્પૂર્ણા ભવતિ । અશુભસંજ્ઞાયાં ન મૈથુ રાગ ઉત્પદ્યતે । અનુત્પન્ને મૈથુનરાગે સાંવૃતસર્વાપત્તિવિમુખો નિર્વાણમેયાનુયાતિ । અશુભસંજ્ઞાં ભાવયત ઇદૃશં હિતં લભ્યતે ।
અશુભભાવનાવર્ગો ઽષ્ટસપ્તત્યુત્તરશતતમઃ ।
179 મરણસંજ્ઞાવર્ગઃ
યોગીમરણસંજ્ઞયા જીવિતે ઽધ્રુવચિત્તો ભવતિ । ઇત્યતઃ [તાં] ભાવયેત્ । અયં સદા કુશલધર્મેષુ પરમમભિરતો ઽકુશલધર્માન્ પ્રજહાતિ । કસ્માત્ । સત્ત્વા ભૂયસા મરણવિસ્મરણાદકુશલં કર્મ કુર્વન્તિ । યદા તુ મરણમનુસ્મરન્તિ તદા પ્રજહતિ । સતતમરણાનુસ્મરણાચ્ચ માતાપિતૃભ્રાતૃસ્વસૃજ્ઞાતિસાલોહિતપરિજનાદિષુ રાગતૃષ્ણાલ્પીયસી ભવતિ । મરણસંજ્ઞાં ભાવયતઃ સ્વસ્ય હિતં ભવતિ યદુત ચિત્તૈકાગ્ર્યેણ કુશલધર્માણામુપચયઃ । ( સ્સ્સ્_442 ) લૌકિકાઃ સત્ત્વા ભૂયસા પરિહિતાભિરતા સ્વહિતં ત્યજન્ત્યેવ । કિઞ્ચાયં ક્ષિપ્રમેવ મુચ્યતે । કસ્માત્ । આજવઞ્જવમનુઘાવતાં હિ લોકાનાં સદા મરણં ભવતિ । અયન્તુ મરણનિર્વેદા દ્વિમુક્તિમેવ પ્રાર્થયતે ।