Śatakatraya · Chapter 3
iti śubhaṃ bhūyāt |
vairāgya-śatakam
bhartṛhareḥ
cūḍottaṃsita-candra-cāru-kalikā-cañcac-chikhā-bhāsvaro
līlā-dagdha-vilola-kāma-śalabhaḥ śreyo-daśāgre sphuran |
antaḥ-sphūrjad-apāra-moha-timira-prāg-bhāram uccāṭayan
śvetaḥ-sadmani yogināṃ vijayate jñāna-pradīpo haraḥ
bhrāntaṃ deśam aneka-durga-viṣamaṃ prāptaṃ na kiñcit phalaṃ
tyaktvā jāti-kulābhimānam ucitaṃ sevā kṛtā niṣphalā |
bhuktaṃ māna-vivarjitaṃ para-gṛheṣv āśaṅkayā kākavat
tṛṣṇe jṛmbhasi pāpa-karma-piśune nādyāpi santuṣyasi
utkhātaṃ nidhi-śaṅkayā kṣiti-talaṃ dhmātā girer dhātavo
nistīrṇaḥ saritāṃ patir nṛpatayo yatnena santoṣitāḥ |
mantrārādhana-tat-pareṇa manasā nītāḥ śmaśāne niśāḥ
prāptaḥ kāṇa-varāṭako 'pi na mayā tṛṣṇe sakāmā bhava
khalālāpāḥ sauḍhāḥ katham api tad-ārādhana-parairnigṛhyāntar-
bāṣpaṃ hasitam api śūnyena manasā |
kṛto vitta-stambha-pratihata-dhiyām añjalir api
tvam āśe moghāśe kima aparam ato nartayasi mām
amīṣāṃ prāṇānāṃ tulita-visinī-patra-payasāṃ
kṛte kiṃ nāsmābhir vigalita-vivekair vyavasitam |
yad-āḍhyānām agre draviṇa-mada-niḥsaṃjña-manasāṃ
kṛtaṃ māva-vrīḍair nija-guṇa-kathā-pātakam api
kṣāntaṃ na kṣamayā gṛhocita-sukhaṃ tyaktaṃ na santoṣataḥ
soḍho duḥsaha-śīta-tāpa-pavana-kleśo na taptaṃ tapaḥ |
dhyātaṃ vittam ahar-niśaṃ nityamita-prāṇair na śambhoḥ padaṃ
tat-tat-karma kṛtaṃ yad eva munibhis tais taiḥ phalair vañcitāḥ
bhogā na bhuktā vayam eva bhuktās
tapo na taptaṃ vayam eva taptāḥ |
kālo na yāto vayam eva yātāstṛṣṇā
na jīrṇā vayam eva jīrṇāḥ
balibhir mukham ākrāntaṃ palitenāṅkitaṃ śiraḥ |
gātrāṇi śithilāyante tṛṣṇaikā taruṇāyate
viveka-vyākośe vidadhati same śāmyati tṛṣā
pariṣvaṅge tuṅge prasaratitarāṃ sā pariṇatā |
jarājīrṇaiśvarya-grasana-gahanākṣepa-kṛpaṇastṛṣāpātraṃ
yasyāṃ bhavati marutām apy adhipatiḥ || BharSt_3.8*1 ||
nivṛttā bhogecchā puruṣa-bahu-māno 'pi galitaḥ
samānāḥ svar-yātāḥ sapadi suhṛdo jīvita-samāḥ |
śanair yaṣṭy utthānaṃ ghana-timira-ruddhe ca nayane
aho mūḍhaḥ kāyas tad api maraṇāpāya-cakitaḥ
āśā nāma nadī manoratha-jalā tṛṣṇā-taraṅgākulā
rāga-grāhavatī vitarka-vihagā dhairya-druma-dhvaṃsinī |
mohāvarta-sudustarātigahanā prottuṅga-cintā-taṭī
tasyāḥ para-gatā viśuddham alaso nandanti yogīśvarāḥ
na saṃsārotpannaṃ caritam anupaśyāmi kuśalaṃ
vipākaḥ puṇyānāṃ janayati bhayaṃ me vimṛśataḥ |
mahadbhiḥ puṇyaughaiś cira-parigṛhītāś ca viṣayā
mahānto jāyante vyasanam iva dātuṃ viṣayiṇām
avaśyaṃ yātāraś cirataram uṣitvāpi viṣayā
viyoge ko bhedas tyajati na jano yat svayam amūn |
vrajantaḥ svātantryād atula-paritāpāya manasaḥ
svayaṃ tyaktā hy ete śama-sukham anantaṃ vidadhati
brahma-jñāna-viveka-nirmala-dhiyaḥ kurvanty aho duṣkaraṃ
yan muñcanty upabhoga-bhāñjy api dhanāny ekāntato niḥspṛhāḥ |
samprātān na purā na samprati na ca prāptau dṛḍha-pratyayān
vāñchā-mātra-parigrahān api paraṃ tyaktuṃ na śaktā vayam
dhanyānāṃ giri-kandareṣu vasatāṃ jyotiḥ paraṃ dhyāyatāmānandāśru-
jalaṃ pibanti śakunā niḥśaṅkam aṅkeśayāḥ |
asmākaṃ tu manorathoparacita-prāsāda-vāpī-taṭakrīḍā-
kānana-keli-kautuka-juṣām āyuḥ paraṃ kṣīyate
bhikṣā-śataṃ tad api nīrasam eka-bāraṃ
śayyā ca bhūḥ parijano nija-deha-mātram |
vastraṃ viśīrṇa-śata-khaṇḍa-mayī ca kanthā
hā hā tathāpi viṣayā na parityajanti
stanau māṃsa-granthī kanaka-kalaśāv ity upamitī
mukhaṃ śleṣmāgāraṃ tad api ca śaśāṅkena tulitam |
sravan-mūtra-klinnaṃ kari-vara-śira-spardhi jaghanaṃ
muhur nindyaṃ rūpaṃ kavi-jana-viśeṣair guru-kṛtam
eko rāgiṣu rājate priyatamā-dehārdha-hārī haro
nīrāgeṣu jano vimukta-lalanāsaṅgo na yasmāt paraḥ |
durvāra-smara-bāṇa-pannaga-viṣa-vyābiddha-mugdho janaḥ
śeṣaḥ kāma-viḍambitān na viṣayān bhoktuṃ na moktuṃ kṣamaḥ
ajānan dāhātmyaṃ patatu śalabhas tīvra-dahane
sa mīno 'py ajñānād baḍiśa-yutam aśnātu piśitam |
vijānanto 'py ete vayam iha viyaj jāla-jaṭilān
na muñcāmaḥ kānām ahaha gahano moha-mahimā
tṛṣā śuṣyaty āsye pibati salilaṃ śīta-madhuraṃ
kṣudhārtaḥ śālyannaṃ kavalayati māṃsādi-kalitam |
pradīpte kāmāgnau sudṛḍhataram āliṅgati vadhūṃ
pratīkāraṃ vyādhaḥ sukham iti viparyasyati janaḥ
tuṅgaṃ veśma sutāḥ satām abhimatāḥ saṅkhyātigāḥ sampadaḥ
kalyāṇī dayitā vayaś ca navam ity ajñāna-mūḍho janaḥ |
matvā viśvam anaśvaraṃ niviśate saṃsāra-kārā-gṛhe
saṃdṛśya kṣaṇa-bhaṅguraṃ tad akhilaṃ dhanyas tu sannyasyati
dīnā dīna-mukhaiḥ sadaiva śiśukairākṛṣṭa-jīrṇāmbarā
krośadbhiḥ kṣudhitair niranna-vidhurā dṛśyā na ced gehinī |
yācñā-bhaṅga-bhayena gadgada-gala-truṭyad-vilīnākṣaraṃ
ko dehīti vadet sva-dagdha-jaṭharasyārthe manasvī pumān
abhimata-mahāmāna-granthi-prabheda-paṭīyasī
gurutara-guṇa-grāmābhoja-sphuṭojjvala-candrikā |
vipula-vilal-lajjā-vallī-vitāna-kuṭhārikā
jaṭhara-piṭharī duspureyaṃ karoti viḍambanam
puṇye grāme vane vā mahati sita-paṭac-channa-pālī kapāliṃ
hy ādāya nyāya-garbha-dvija-huta-huta-bhug dhūma-dhūmropakaṇṭhe |
dvāraṃ dvāraṃ praviṣṭo varam udara-darī-pūraṇāya kṣudhārto
mānī prāṇaiḥ sanātho na punar anudinaṃ tulya-kulyesu dīnaḥ
gaṅgā-taraṅga-kaṇa-śīkara-śītalāni
vidyādharādhyuṣita-cāru-śilā-talāni |
sthānāni kiṃ himavataḥ pralayaṃ gatāni
yat sāvamāna-para-piṇḍa-ratā manuṣyāḥ
kiṃ kandāḥ kandarebhyaḥ pralayam upagatā nirjharā vā giribhyaḥ
pradhvastā vā tarubhyaḥ sarasa-gala-bhṛto valkalinyaś ca śākhāḥ |
vīkṣyante yan mukhāni prasabham apagata-praśrayāṇāṃ khalānāṃ
duḥkhāpta-svalpa-vitta-smaya-pavana-vaśānartita-bhrū-latāni
puṇyair mūla-phalais tathā praṇayinīṃ vṛttiṃ kuruṣvādhunā
bhū-śayyāṃ nava-pallavair akṛpaṇair uttiṣṭha yāvo vanam |
kṣudrāṇām aviveka-mūḍha-manasāṃ yatreśvarāṇāṃ sadā
vitta-vyādhi-vikāra-vihvala-girāṃ nāmāpi na śrūyate
phalaṃ svecchā-labhyaṃ prativanam akhedaṃ kṣitiruhāṃ
payaḥ sthāne sthāne śiśira-madhuraṃ puṇya-saritām |
mṛdu-sparśā śayyā sulalita-latā-pallava-mayī
sahante santāpaṃ tad api dhanināṃ dvāri kṛpaṇāḥ
ye vartante dhana-pati-puraḥ prārthanā-duḥkha-bhājo
ye cālpatvaṃ dadhati viṣayākṣepa-paryāpta-buddheḥ |
teṣām antaḥ-sphurita-hasitaṃ vāsarāṇi smareyaṃ
dhyāna-cchede śikhari-kuhara-grāva-śayyā-niṣaṇṇaḥ
ye santoṣa-nirantara-pramuditas teṣāṃ na bhinnā mudo
ye tv anye dhana-lubdha-saṅkala-dhiyas tesāṃ na tṛṣṇāhatā |
itthaṃ kasya kṛte kutaḥ sa vidhinā kīdṛk-padaṃ sampadāṃ
svātmany eva samāpta-hema-mahimā merur na me rocate
bhikṣāhāram adainyam apratisukhaṃ bhīticchidaṃ sarvato
durmātsarya-madābhimāna-mathanaṃ duḥkhaugha-vidhvaṃsanam |
sarvatrānvaham aprayatna-sulabhaṃ sādhu-priyaṃ pāvanaṃ
śambhoḥ satram avāyam akṣaya-nidhiṃ śaṃsanti yogīśvarāḥ
bhoge rogamayaṃ kule cyuti-bhayaṃ vitte nṛpālād bhayaṃ
māne dhainya-bhayaṃ bale ripu-bhayaṃ rūpe jarāya bhayam |
śāstre vādibhayaṃ guṇe khala-bhayaṃ kāye kṛtāntād bhayaṃ
sarvaṃ vastu bhayānvitaṃ bhuvi nṝṇāṃ vairāgyam evābhayam
ākrāntaṃ maraṇena janma jarasā cātyujjvalaṃ yauvanaṃ
santoṣo dhana-lipsayā śama-mukhaṃ prauḍhāṅganā-vibhramaiḥ |
lokair matsaribhir guṇā vana-bhuvo vyālair nṛpā durjanair
asthairyeṇa vibhūtayo 'py apahatā grastaṃ na kiṃ kena vā
ādhi-vyādhi-śatair janasya vividhair ārogyam unmūlyate
lakṣmīr yatra patanti tatra vivṛta-dvārā iva vyāpadaḥ |
jātaṃ jātam avaśyam āśu vivaśaṃ mṛtyuḥ karoty ātmasāt
tat kiṃ tena niraṅkuśena vidhinā yan nirmitaṃ susthiram
bhogās tuṅgataraṅga-bhaṅga-taralāḥ prāṇāḥ kṣaṇa-dhvaṃsinaḥ
stokāny eva dināni yauvana-sukhaṃ sphūrtiḥ priyāsu sthitā |
tat-saṃsāram asāram eva nikhilaṃ buddhvā budhā bodhakā
lokānugraha-peśalena manasā yatnaḥ samādhīyatām
bhogā megha-vitāna-madhya-vilasat-saudāminī-cañcalā
āyur vāyu-vighaṭṭitābja-paṭalī-līnāmbuvad bhaṅguram |
līlā yauvana-lālasās tanubhṛtām ity ākalayya drutaṃ
yoge dhairya-samādhi-siddhi-sulabhe buddhiṃ vidadhvaṃ budhāḥ
āyuḥ kallola-lolaṃ katipaya-divasa-sthāyinī yauvana-śrīr
arthāḥ saṅkalpa-kalpā ghana-samaya-taḍid-vibhramā bhoga-pūgāḥ |
kaṇṭhāśleṣopagūḍha tad api ca na ciraṃ yat priyābhaḥ praṇītaṃ
brahmaṇy āsakta-cittā bhavata bhavamayāmbhodhi-pāraṃ tarītum
kṛcchreṇāmedhya-madhye niyamita-tanubhiḥ sthīyate garbha-vāse
kāntā-viśleṣa-duḥkha-vyatikara-viṣamo yauvane copabhogaḥ |
vāmākṣīṇām avajñā-vihasita-vasatir vṛddha-bhāvo 'nyasādhuḥ
saṃsāre re manuṣyā vadata yadi sukhaṃ svalpam apy asti kiñcit
vyāghrīva tiṣṭhati jarā paritarjayantī
rogāś ca śatrava iva praharanti deham |
āyuḥ parisravanti bhinna-ghaṭā-divāmbho
lokas tathāpy ahitam ācaratīti citram
bhogā bhaṅgura-vṛttayo bahuvidhās tair eva cāyaṃ bhavastat
kasyeha kṛte paribhramata re lokāḥ kṛtaṃ ceṣṭataiḥ |
āśā-pāśa-śatāpaśānti-viśadaṃ cetaḥ-samādhīyatāṃ
kāmotpatti-vaśāt svadhāmani yadi śraddeyam asmad-vacaḥ
sakhe dhanyāḥ kecit truṭita-bhava-bandha-vyatikarā
vanānte cittāntar-viṣam aviṣayāśīt-viṣa-gatāḥ |
śarac-candra-jyotsnādhavala-gaganābhoga-subhagāṃ
nayante ye rātriṃ sukṛta-caya-cintaika-śaraṇāḥ || BharSt_3.39*1 ||
brahmendrādi-marud-gaṇāṃs tṛṇa-kaṇān yatra sthito manyate
yat-svādād virasā bhavanti vibhavās trailokya-rājyādayaḥ |
bhogaḥ ko 'pi sa eva eka paramo nityodito jṛmbhate
bhoḥ sādho kṣaṇa-bhaṅgure tad itare bhoge ratiṃ mā kṛthāḥ
sā ramyā nagarī mahān sa nṛpatiḥ sāmanta-cakraṃ ca tat
pārśve tasya ca sā vidagdha-pariṣat tāś candra-bimbānanāḥ |
udvṛttaḥ sa rāja-putra-nivahas te vandinas tāḥ kathāḥ
sarvaṃ yasya vaśād agāt smṛti-pathaṃ kālāya tasmai namaḥ
yatrānekaḥ kvacid api gṛhe tatra tiṣṭhaty athaiko
yatrāpy ekas tad anu bahavas tatra naiko 'pi cānte |
itthaṃ nayau rajani-divasau lolayan dvāv ivākṣau
kālaḥ kalyo bhuvana-phalake kraḍati prāṇi-śāraiḥ
ādityasya gatāgatair aharahaḥ saṃkṣīyate jīvitaṃ
vyāpārair bahu-kārya-bhāra-gurubhiḥ kālo 'pi na jñāyate |
dṛṣṭvā janma-jarā-vipatti-maraṇaṃ trāsaś ca notpadyate
pītvā mohamayīṃ pramāda-madirām unmatta-bhūtaṃ jagat
rātriḥ saiva punaḥ sa eva divaso matvā mudhā jantavo
dhāvanty udyaminas tathaiva nibhṛta-prārabdha-tat-tat-kriyāḥ |
vyāpāraiḥ punar-ukta-bhūta-viṣayair itthaṃ vidhenāmunā
saṃsāreṇa kadarthitā vayam aho mohān na lajjāmahe
na dhyānaṃ padam īśvarasya vidhivat saṃsāra-vicchittaye
svarga-dvāra-kapāṭa-pāṭana-paṭur dharmo 'pi nopārjitaḥ |
nārī-pīna-payodharoru-yugalaṃ svapne 'pi nāliṅgitaṃ
mātuḥ kevalam eva yauvana-vana-cchede kuṭhārā vayam
nābhyastā prativādi-vṛnda-damanī vidyā vinītocitā
khaḍgāgraiḥ kari-kumbha-pīṭha-dalanair nākaṃ na nītaṃ yaśaḥ |
kāntākomala-pallavādhara-rasaḥ pīto na candrodaye
tāruṇyaṃ gatam eva niṣphalam aho śūnyālaye dīpavat
vidyā nādhigatā kalaṅka-rahitā vittaṃ ca nopārjitaṃ
śuśrūṣāpi samāhitena manasā pitror na sampāditā |
ālolāyata-locanāḥ priyatamāḥ svapne 'pi nāliṅgitāḥ
kālo 'yaṃ para-piṇḍa-lolupatayā kākair iva preryate
vayaṃ yebhyo jātāś cira-parigatā eva khalu te
samaṃ yaiḥ saṃvṛddhāḥ smṛti-viṣayatāṃ te 'pi gamitāḥ |
idānīm ete smaḥ pratidivasam āsanna-patanā
gatās tulyāvasthāṃ sikatilanadī-tīra-tarubhiḥ
āyur varṣa-śataṃ nṝṇāṃ parimitaṃ rātrau tad-ardhaṃ gataṃ
tasyārdhasya parasya cārdham aparaṃ bālatva-vṛddhatvayoḥ |
śeṣaṃ vyādhi-viyoga-duḥkha-sahitaṃ sevādibhir nīyate
jīve vārita-raṅga-cañcalatare saukhyaṃ kutaḥ prāṇinām
kṣaṇaṃ bālo bhūtvā kṣaṇam pai yuvā kāma-rasikaḥ
kṣaṇaṃ vittair hīnaḥ kṣaṇam api ca sampūrṇa-vibhavaḥ |
jarā-jīrṇair aṅgair naṭa iva balī-maṇḍita-tanūr
naraḥ saṃsārānte viśati yamadhānīya-vanikām
tvaṃ rājā vayam apy upāsita-guru-prajñābhimānonnatāḥ
khyātas tvaṃ vibhavair yaśāṃsi kavayo dikṣu pratanvanti naḥ |
itthaṃ māna-dhanāti-dūram ubhayor apy āvayor antaraṃ
yady asmāsu parāṅmukho 'si vayam apy ekāntato niḥspṛhā
arthānām īśiṣe tvaṃ vayam api ca girām īśmahe yāvad arthaṃ
śūras tvaṃ vādi-darpa-vyupaśamana-vidhāva-kṣayaṃ pāṭavaṃ naḥ |
sevante tvāṃ dhanāḍhyā matimalahatayemām api śrotu-kāmāmayy
apy āsthā na te cet tvayi mama nitarām eva rājann anāsthā
vayam iha parituṣṭā valkalais tvaṃ dukūlaiḥ
sama iha paritoṣo nirviśeṣo viśeṣaḥ |
sa tu bhavatu daridro yasya tṛṣṇā viśālā
manasi ca parituṣṭe ko 'rthavān ko daridraḥ
phalam alam aśanāya svādu pānāya toyaṃ
kṣitir api śayanārthaṃ vāsase valkalaṃ ca |
nava-ghana-madhupāna-bhrānta-sarvendriyāṇāmavinayam
anumantuṃ notsahe durjanānām
aśnīmahi vayaṃ bhikṣām āśāvāso vasīmahi |
śayīmahi mahī-pṛṣṭhe kurvīmahi kim īśvaraiḥ
na naṭā nā viṭā na gāyakā na ca sabhyetara-vāda-cuñcavaḥ |
nṛpam īkṣitum atra ke vayaṃ stana-bhārān amitā na yoṣitaḥ
vipula-hṛdayair īśair etaj jagaj janitaṃ purā
vidhṛtam aparair dattaṃ cānyair vijitya tṛṇaṃ yathā |
iha hi bhuvanāny anyair dhīrāś caturdaśa bhuñjate
katipaya-pura-svāmye puṃsāṃ ka eṣa mada-jvaraḥ
abhuktāyāṃ yasyāṃ kṣaṇam api na yātaṃ nṛpa-śatair
dhuvas tasyā lābhe ka iva bahumānaḥ kṣiti-bhṛtām |
tad-aṃśasyāpy aṃśe tad-avaya-leśe 'pi patayo
viṣāde kartavye vidadhati jaḍāḥ pratyuta mudam
mṛt-piṇḍo jala-rekhayā bala-yatiḥ sarvo 'py ayaṃ nanv aṇuḥ
svāṃśīkṛtya sa eva saṅgara-śatai rājñāṃ gaṇā bhuñjate |
ye dadyur dadato 'thavā kim aparaṃ kṣudrā daridraṃ bhṛśaṃ
dhig dhik tān puruṣādhamān dhanakaṇān vāñchanti tebhyo 'pi ye
sa jātaḥ ko 'py āsīn madana-ripuṇā mūrdhni dhavalaṃ
kapālaṃ yasyoccair vinihitam alaṅkāra-vidhaye |
nṛbhiḥ prāṇa-trāṇa-pravaṇa-matibhiḥ kaiścid adhunā
namadbhiḥ kaḥ puṃsām ayam atula-darpa-jvara-bharaḥ
pareṣāṃ cetāṃsi pratidivasam ārādhya bahudhā
prasādaṃ kiṃ netuṃ viśasi hṛdaya kleśa-kalitam |
prasanne tvayy antaḥ-savayamudita-cintāmaṇi-gaṇo
viviktaḥ saṅkalpaḥ kim abhilaṣitaṃ puṣyati na te
satyām eva trilokī-sariti hara-śiraś cumbinīvac chaṭāyāṃ
sad-vṛttiṃ kalpayantyāṃ baṭa-viṭapa-bhavair valkalaiḥ sat-phalaiś ca |
ko 'yaṃ vidvān vipatti-jvara-janita-rujātīva-duḥkhāsikānāṃ
vaktraṃ vīkṣeta duḥsthe yadi hi na vibhṛyāt sve kuṭumbe 'nukampām || BharSt_3.61*1 ||
paribhramasi kiṃ mudhā kvacana citta viśrāmyatāṃ
svayaṃ bhavati yad yathā bhavati tat tathā nānyathā |
atītam ananusmarann api ca bhāvya-saṅkalpayannatarkita-
samāgamānubhavāmi bhoganāham
etasmād viramendriyārtha-gahanādāyāsakād āśrayaśreyo-
mārgam aśeṣa-duḥkha-śamana-vyāpāra-dakṣaṃ kṣaṇāt |
svātmībhāvam upaihi santyaja nijāṃ kallola-lolaṃ gatiṃ
mā bhūyo bhaja bhaṅgurāṃ bhava-ratiṃ cetaḥ prasīdādhunā
mohaṃ mārjaya tām upārjaya ratiṃ candrārdha-cūḍāmaṇau
cetaḥ svarga-taraṅgiṇī-taṭa-bhuvām āsaṅgam aṅgīkuru |
ko vā vīciṣu budbudeṣu ca taḍil-lekhāsu ca śrīṣu ca
jvālāgreṣu ca pannageṣu sarid-vegeṣu ca ca-pratyayaḥ
cetaś cintaya mā ramāṃ sakṛd imām asthāyinīm āsthayā
bhūpāla-bhrukuṭī-kuṭī-viharaṇa-vyāpāra-paṇyāṅganām |
kanthā-kañcukinaḥ praviśya bhavana-dvārāṇi vārāṇasīrathyā-
paṅktiṣu pāṇi-pātra-patitāṃ bhikṣām apekṣāmahe
agre gītaṃ sarasa-kavayaḥ pārśvayor dākṣiṇātyāḥ
paścāl līlāvalaya-raṇitaṃ cāmara-grāhiṇīnām |
yady asty evaṃ kuru bhava-rasāsvādane lampaṭatvaṃ
no cec cetaḥ praviśa sahasā nirvikalpe samādhau
prāptāḥ śriyaḥ sakala-kāma-dudhās tataḥ kiṃ
nyastaṃ padaṃ śirasi vidviṣatāṃ tataḥ kim |
sampāditāḥ praṇayino vibhavais tataḥ kiṃ
kalpaṃ sthitās tanubhṛtāṃ tanavas tataḥ kim
bhaktir bhave maraṇa-janma-bhayaṃ hṛdi-sthaṃ
sneho na bandhuṣu na manmathajā vikārāḥ |
saṃsarja doṣa-rahitā vijayā vanāntā
vairāgyam asti kim itaḥ paramarthanīyam
tasmād anantam ajaraṃ paramaṃ vikāsi
tad brahma cintaya kim ebhir asad-vikalpaiḥ |
yasyānuṣaṅgiṇa ime bhuvanādhipatyabhogādayaḥ
kṛpaṇa-loka-matā bhavanti
pātālam āviśasi yāsi nabho vilaṅghya
diṅ-maṇḍalaṃ bhramasi mānasa cāpalena |
bhrāntyāpi jātu vimalaṃ katham ātmanīnaṃ
na brahma saṃsarasi virvṛtimm eṣi yena
kiṃ vedaiḥ smṛtibhiḥ purāṇa-paṭhanaiḥ śāstrair mahā-vistaraiḥ
svarga-grāma-kuṭī-nivāsa-phaladaiḥ karma-kriyā-vibhramaiḥ |
muktvaikaṃ bhava-duḥkha-bhāra-racanā-vidhvaṃsa-kālānalaṃ
svātmānanda-pada-praveśa-kalanaṃ śesair vāṇig-vṛttibhiḥ
nāyaṃ te samayo rahasyam adhunā nidrāti nātho yadi
sthitvā drakṣyati kupyati prabhur iti dvāreṣu yeṣāṃ vacaḥ |
cetas tān apahāya yāhi bhavanaṃ devasya viśveśitur
nirdauvārika-nirdayokty-aparuṣaṃ niḥsoma-śarma-pradam || BharSt_3.71*1 ||
yato meruḥ śrīmān nipatati yugāntāgni-valitaḥ
samudrāḥ śuṣyanti pracura-makara-grāha-nilayāḥ |
dharā gacchaty antaṃ dharaṇi-dhara-pādair api dhṛtā
śarīre kā vārtā karikalabha-karṇāgra-capale
gātraṃ saṅkucitaṃ gatir vigalitā bhraṣṭā ca dantāvalir
dṛṣṭir nakṣyati vardhate vadhiratā vaktraṃ ca lālāyate |
vākyaṃ nādriyate ca bāndhava-jano bhāryā na śuśrūṣate
hā kaṣṭaṃ puruṣasya jīrṇa-vayasaḥ putro 'py amitrāyate
varṇaṃ sitaṃ śirasi vīkṣya śiroruhāṇāṃ
sthānaṃ jarā-paribhavasya tadā pumāṃsam |
āropitāṃsthi-śatakaṃ parihṛtya yānti
caṇḍāla-kūpam iva dūrataraṃ taruṇyaḥ
yāvat svastham idaṃ śarīram arujaṃ yāvac ca dūre jarā
yāvac cendriya-śaktir apratihatā yāvat kṣayo nāyuṣaḥ |
ātma-śreyasi tāvad eva viduṣā kāryaḥ prayatno mahān
sandīpte bhavane tu kūpa-khananaṃ pratyudyamaḥ kīdṛśaḥ
tapasyantaḥ santaḥ kim adhinivasāmaḥ sura-nadīṃ
guṇodārān dārān uta paricarāmaḥ savinayam |
pibāmaḥ śāstraughānuta-vividha-kāvyāmṛta-rasān
na vidmaḥ kiṃ kurmaḥ katipaya-nimeṣāyuṣi jane
durārādhyāś cāmī turaga-cala-cittāḥ kṣitibhujo
vayaṃ tu sthūlecchāḥ sumahati phale baddha-manasaḥ |
jarā dehaṃ mṛtyur harati dayitaṃ jīvitam idaṃ
sakhe nānyac chreyo jagati viduṣe 'nyatra tapasaḥ
māne mlāyini khaṇḍite ca vasuni vyarthe prayāte 'rthini
kṣīṇe bandhu-jane gate parijane naṣṭe śanair yauvane |
yuktaṃ kevalam etad eva sudhiyāṃ yaj jahnu-kanyā-payaḥpūtāgrāva-
girīndra-kandara-taṭī-kuñje nivāsaḥ kvacit
ramyāś candra-marīcayas tṛṇavatī ramyā vanānta-sthalī
ramyaṃ sādhu-samāgamāgata-sukhaṃ kāvyeṣu ramyāḥ kathāḥ |
kopopāhita-bāṣpa-bindu-taralaṃ ramyaṃ priyāyā mukhaṃ
sarvaṃ ramyam anityatām upagate citte na kiñcit punaḥ
ramyaṃ harmya-talaṃ na kiṃ vasataye śravyaṃ na geyādikaṃ
kiṃ vā prāṇa-samāsamāgama-sukhaṃ naivādhika-prītaye |
kintu bhrānta-pataṅga-kṣapavanavyālola-dīpāṅkuracchāyā-
cañcalam ākalayya sakalaṃ santo vanāntaṃ gatāḥ
ā saṃsārāt tribhuvanam idaṃ cinvatāṃ tāt tādṛṅnaivāsmākaṃ
nayana-padavīṃ śrotra-mārgaṃ gato vā |
yo 'yaṃ dhatte viṣaya-kariṇo gāḍha-gūḍhābhimānakṣīvasyāntaḥ-
karaṇa-kariṇaḥ saṃyamālāna-līlām
yad etat svacchandaṃ viharaṇam akārpaṇyam aśanaṃ
sahāryaiḥ saṃvāsaḥ śrutam upaśamaika-vrata-phalam |
mano manda-spandaṃ bahir api cirasyāpi vimṛśanna
jāne kasyaiṣā pariṇatir udārasya tapasaḥ
jīrṇā eva manorathāś ca hṛdaye yātaṃ ca tad yauvanaṃ
hantāṅgeṣu guṇāś bandhya-phalatāṃ yātā guṇajñair vinā |
kiṃ yuktaṃ sahasābhyupaiti balavān kālaḥ kṛtānto 'kṣamī
hā jñātaṃ madanāntakāṅghri-yugalaṃ muktvāsti nānyo gatiḥ
maheśvare vā jagatām adhīśvare
janārdane vā jagad-antarātmani |
na vastu-bheda-pratipattir asti me
tathāpi bhaktis taruṇendu-śekhare
sphurat-sphāra-jyotsnādhavalita-tale kvāpi puline
sukhāsīnāḥ śānta-dhvantisu rajanīṣu dyu-saritaḥ |
bhavābhogodvignāḥ śiva śiva śivety uccavacasaḥ
kadā yāsyāmo 'targata-bahula-bāṣpākula-daśām
mahādevo devaḥ sarid api ca saiṣā sura-saridguhā
evāgāraṃ vasanam api tā eva haritaḥ |
suhṛdā kālo 'yaṃ vratm idam adainya-vratam idaṃ
kiyad vā vakṣyāmo vaṭa-viṭapa evāstu dayitā || BharSt_3.- ||
vitīrṇe sarvasve taruṇa-karuṇā-pūrṇa-hṛdayāḥ
smarantaḥ saṃsāre viguṇa-pariṇāmāṃ vidhi-gatim |
vayaṃ puṇyāraṇye pariṇata-śarac-candra-kiraṇās
triyāmā nesyāmo hara-caraṇa-cintaika-śaraṇāḥ
kadā vārāṇasyām amara-taṭinī-rodhasi vasan
vasānaḥ kaupīnaṃ śirasi nidadhāno 'ñjali-puṭam |
aye gaurīnātha tripurahara śambho trinayana
prasīdetyākrośan nimiṣam iva neṣyāmi divasān
udyāneṣu vicitra-bhojana-vidhis tīvrātitīvraṃ tapaḥ
kaupīnāvaraṇaṃ suvastram amitaṃ bhikṣāṭanaṃ maṇḍanam |
āsannaṃ maraṇaṃ ca maṅgala-samaṃ yasyāṃ samutpadyate
tāṃ kāśīṃ parihṛtya hanta vibudhair anyatra kiṃ sthīyate || BharSt_3.- ||
snātvā gāṅgaiḥ payobhiḥ śuci-kusuma-phalair arcayitvā vibho tvā
dhyeye dhyānaṃ niveśya kṣiti-dhara-kuhara-grāva-paryaṅka-mūle |
ātmārāmaḥ phalāśī guru-vacana-ratas tvat-prasādāt smarāre
duḥkhaṃ mokṣye kadāhaṃ sama-kara-caraṇe puṃsi sevāsamuttham
ekākī niḥspṛhaḥ śāntaḥ pāṇipātro digambaraḥ |
kadā śambho bhaviṣyāmi karma-nirmūlana-kṣamaḥ
pāṇiṃ pātrayatāṃ nisarga-śucinā bhaikṣeṇa santuṣyatāṃ
yatra kvāpi niṣīdatāṃ bahu-tṛṇaṃ viśvaṃ muhuḥ paśyatām |
atyāge 'pi tanor akhaṇḍa-paramānandāvabodha-spṛśā
madhvā ko 'pi śiva-prasāda-sulabhaḥ sampatsyate yoginām
kaupīnaṃ śata-khaṇḍa-jarjarataraṃ kanthā punas tādṛśī
naiścintyaṃ nirapekṣa-bhaikṣyam aśanaṃ nidrā śmaśāne vane |
svātantryeṇa niraṅkuśaṃ viharaṇaṃ svāntaṃ praśāntaṃ sadā
sthairyaṃ yoga-mahotsave 'pi ca yadi trailokya-rājyena kim
brahmāṇḍaṃ maṇḍalī-mātraṃ kiṃ lobhāya manasvinaḥ |
śapharī-sphurtenābdhiḥ kṣubdho na khalu jāyate
mātar lakṣmi bhajasva kañcid aparaṃ mat-kāṅkṣiṇī mā sma bhūr
bhogeṣu spṛhayālavas tava vaśe kā niḥspṛhāṇām asi |
sadyaḥ syūta-palāśa-patra-puṭikā-pātraiḥ pavitrī-kṛtair
bhikṣā-vastubhir eva samprati vayaṃ vṛttiṃ samīhāmahe
mahā-śayyā pṛthvī vipulam upadhānaṃ bhuja-latāṃ
vitānaṃ cākāśaṃ vyajanam anukūlo 'yam anilaḥ |
śarac-candro dīpo virati-vanitā-saṅga-muditaḥ
sukhī śāntaḥ śete munir atanu-bhūtir nṛpa iva
bhikṣāsī jana-madhya-saṅga-rahitaḥ svāyatta-ceṣṭaḥ sadā
hānā-dāna-virakta-mārga-nirataḥ kaścit tapasvī sthitaḥ |
rathyākīrṇa-viśīrṇa-jīrṇa-vasanaḥ samprāpta-kanthāsano
nirmāno nirahaṅkṛtiḥ śama-sukhābhogaika-baddha-spṛhaḥ
caṇḍālaḥ kim ayaṃ dvijātir athavā śūdro 'tha kiṃ tāpasaḥ
kiṃ vā tattva-viveka-peśala-matir yogīśvaraḥ ko 'pi kim |
ity utpanna-vikalpa-jalpa-mukharair ābhāṣyamāṇā janair
na kruddhāḥ pathi naiva tuṣṭa-manaso yānti svayaṃ yoginaḥ
hiṃsā-śūnyam ayatna-labhyam aśanaṃ dhātrā marut-kalpitaṃ
vyālānaṃ paśavas tṛṇāṅkura-bhujas tuṣṭāḥ sthalī-śāyinaḥ |
saṃsārārṇava-laṅghana-kṣama-dhiyāṃ vṛttiḥ kṛtā sā nṛṇāṃ
tām anveṣayatāṃ prayānti satataṃ sarvaṃ samāptiṃ guṇāḥ
gaṅgā-tīre hima-giri-śilā-baddha-padmāsanasya
brahma-dhyānābhyasana-vidhinā yoga-nidrāṃ gatasya |
kiṃ tair bhāvyaṃ mama sudivasair yatra te nirviśaṅkāḥ
kaṇḍūyante jaraṭha-hariṇāḥ svāṅgam aṅge madīye
jīrṇāḥ kanthā tataḥ kiṃ sitam amala-paṭaṃ paṭṭa-sūtraṃ tataḥ kiṃ
ekā bhāryā tataḥ kiṃ haya-kari-sugaṇair āvṛto vā tataḥ kim |
bhaktaṃ bhuktaṃ tataḥ kiṃ kadaśanam athavā vāsarānte tataḥ kiṃ
vyakta-jyotir na vāntarmathita-bhava-bhayaṃ vaibhavaṃ vā tataḥ kim || BharSt_3.- ||
pāṇiḥ pātraṃ pavitraṃ bhramaṇa-parigataṃ bhaikṣyam akṣayyam annaṃ
vistīrṇaṃ vastram āśā-daśakam acapalaṃ talpam asvalpam urvīm |
yeṣāṃ niḥsaṅgatāṅgī-karaṇa-pariṇata-svānta-santoṣiṇas te
dhanyāḥ saṃnyasta-dainya-vyatikara-nikarāḥ karma nirmūlayanti
trailokyādhipatitvam eva virasaṃ yasmin mahāśāsane
tal labdhvāsana-vastra-māna-ghaṭane bhoge ratiṃ mā kṛthāḥ |
bhogaḥ ko 'pi sa eka eva paramo nityoditā jṛmbhane
yat-svādād virasā bhavanti visayās trailokya-rājyādayaḥ || BharSt_3.99*1 ||
mātar medini tāta māruti sakhe tejaḥ subandho jala
bhrātar vyoma nibaddha eṣa bhavatām antyaḥ praṇāmāñjaliḥ |
yuṣmat-saṅga-vaśopajāta-sukṛta-sphāra-sphuran-nirmalajñānāpāsta-
samasta-moha-mahimā līne para-brahmaṇi
Original text: Śatakatraya (1. Nītiśataka, 2. Śṛṅgāraśataka, 3. Vairāgyaśataka) · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0