શાસ્ત્રદીપિકા · ભાગ 4159

તદિદમસારમ્ ।
ન હિ વસ્તુદ્વયપ્રતીતિરેવ ભેદપ્રતીતિઃ તદ્ભાવે ઽપ્યભાવાત્ ।
પ્રથમં વ્યક્તિદર્શને ઽપિ હ્યસ્તિ જાતિવ્યક્ત્યોર્દ્વયોઃ પ્રતીતિર્નચ તદા તયોર્ભેદઃ પ્રતીયતે વ્યક્ત્યન્તરદર્શનેન તુ જાતેરન્વયાત્પૂર્વવ્યક્તેશ્ચ વ્યતિરેકાદન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં જાતિવ્યક્ત્યોર્ભેદો ઽવધાર્યત ઇતિ ભવતો ઽપિ સિદ્ધાન્તઃ ।
તથા દેવદત્તમુપલભ્ય કાલાન્તરે તત્સદૃશં યજ્ઞદત્તં દૂરાત્પશ્યન્ પૂર્વોપલબ્ધં ચ દેવદત્તં સ્મરન્ વસ્તુતસ્તદ્વિલક્ષણમેવ પુરુષગદ્વયં પ્રત્યેતિ તથાપિ ન ભેદમવધારયતિ સંશેતે હિ કિં સ એવાયં દેવદત્તઃ કિં વાન્ય ઇતિ ।
તસ્માદ્વસ્તુદ્વયપ્રતીતિરેવ બેદપ્રતીતિરિત્યુક્તમ્* ॥॥
તથા તમેવ દેવદત્તં કિં વાન્યઃ ઇતિ ।
તસ્માદ્વસ્તુદ્વયપ્રતીતિરેવ ભેદપ્રતીતિરિત્યુક્તમ્* ॥॥
તથા તમેવ દેવદત્તં કાલાન્તરે દૂરાત્પશ્યન્નપિ કિં સ એવાયમુતાન્ય ઇતિ ।
સંદિહાનો વસ્તુગત્યૈકમેવ પ્રતિયન્નપિ નાભેદમવધારયયિતુમલં ભવતિ, તસ્માન્ન વસ્તુદ્વયપ્રતીતિરેવ ભેદપ્રતીતિઃ ।
નાપ્યેકવસ્તુપ્રતીતિરેવાભેદપ્રતીતિઃ, કિન્ત્વન્યો ઽયમિતિ બુદ્ધિર્ભેદાવભાસઃ અનન્યો ઽયમિતિ ચાભેદાવભાસઃ ।
અસ્તિ ચ શાબલેયબાહુલેયાવુપલભ્યમાનસ્ય અયં
ગૌરયમિતિ ગૌઃ ઇત્યભેદાવભાસઃ ।
અન્યઃ શાબલેયાદ્બાહુલેય ઇતિ ચ ભેદાવભાસઃ ।
તસ્માદુપપન્નં ભિન્નાભિન્નત્વમ્* ॥॥
નન્વનુવૃત્તા નિત્યાનુત્પત્તિવિનાશધર્મા ચ જાતિઃ, વિપરીતસ્વભાવા ચ વ્યક્તિઃ, કથં તયૌરૈક્યમ્ ।
નહ્યેકમેવ વસ્ત્વનુવૃત્તં વ્યાવૃત્તં નિત્યમનિત્યમુત્પત્તિવિનાશધર્મકમતદ્ધર્મકં ચ સંભવતિ ત્રૈલોક્યસંકરપ્રસઙ્ગાત્, જાતિરપ્યેવમનિત્યત્વાદિધર્મા સ્યાત્, વ્યક્તિરપિ નિત્યત્વાદિધર્મા ।
નૈષ દોષઃ ।
નાનાકારં હિ તદ્વસ્તુ કેનચિદાકારેણ નિત્યત્વાદિકં કેનચિચ્ચાનિત્યત્વાદિકં બિભ્રન્ન વિરોત્સ્યતે ।
જાતિરપિ વ્યક્તિરૂપેણાનિત્યા વ્યક્તિરપિ જાત્યાત્મના નિત્યેતિ નાત્ર કાચિદનિષ્ટાપત્તિઃ ॥
જાતેઃ સર્વગતત્વાદ્યાક્ષેપતત્પરિહારૌ ॥
યત્તુ સર્વગતા વ્યક્તિગતા વા જાતિરિતિ વિકલ્પિતં, તદપિ વ્યક્ત્યાત્મત્વાભિધાનાદેવ પરિહૃતમ્ ।
વ્યક્તેર્હ્યસાવાત્મા કથમન્યત્ર સ્યાત્ ।
નન્વેવં વ્યક્તિદેશે વ્યક્ત્યુત્પત્તેઃ પ્રાગવિદ્યમાના જાતિઃ કથં તત્ર પશ્ચાદ્ભવતિ, સ્વકારણાન્નિષ્પદ્યમાના વ્યક્તિર્જાતિવિશેષાત્મના સંબદ્ધૈવોત્પદ્યતે નિત્યત્વાત્ ।
નચાન્યત્ર આગચ્છતિ અમૂર્તત્વાત્ ।
ઉચ્યતે- યો ઽપિ દેશાન્તરાદાગત્યાનેન દેશેન સંયુજ્યતે સો ઽપિ પ્રાગસ્મિન્દેશે ઽવિદ્યમાન એવ કથમનેન દેશેન સંયોગમનુભવતિ કારણવશાદિતિ વ્યક્તમ્, એવં જાતિરપિ કારણવશાદેવ વ્યક્તિસંબન્ધમનુભવતિ ।
ઇયાસ્તુ વિશેષઃ- સંયુજ્યમાનઃ પૂર્વત્રાવસ્થિતો ઽનન્તરદેશેન પ્રથમં સંયુજ્યતે તતસ્તદનન્તરદેશેનેતિ ક્રમેણ દેશાન્તરલસંયોગં ગચ્છતિ ।
તાદાત્મ્યસમવાયયોસ્ત્વનન્તરદેશમનપેક્ષ્યૈવ સ્વકારણતો નિષ્પત્તિઃ ।
ન હિ સંયોગસ્ય સ્વભાવઃ સ એવ તાદાત્મ્યસ્ય સમવાયસ્ય વાઙ્ગીકર્તવ્યઃ ।
પ્રમાણાભાવાત્, વિલક્ષણસ્વભાવત્વાદ્ભાવાનામ્ ।
તસ્માદદોષઃ* ॥॥
યદ્વાસ્તુ સર્વગતં સામાન્યમ્, ન ચ સર્વત્રોપલબ્ધિપ્રસઙ્ગઃ વ્યક્તીનામભિવ્યઞ્જકત્વાત્ ।
સર્વગતમપિ સામાન્યં વ્યક્તેરેવાત્મા તત્સમવેતં વા ।
સંયુક્તસમવાયસંનિકર્ષેણ ચ સામાન્યસ્યોપલમ્ભઃ, તેન ચ સંનિકર્ષો વ્યક્તિદેશે એવ સંભવતિ નાન્યત્રેતિ ન સર્વત્રોપલબ્ધિઃ ।
અભેદે ઽપિ જાતિવ્યક્ત્યોર્ભેદસ્યાપિ વિદ્યમાનત્વાન્નિત્યત્વાન્નિત્યત્વાદિવત્સર્વગતત્વાસ્રવગતત્વમપિ નાનુપપન્નમ્* ॥॥
યત્તુ કાર્ત્સ્ન્યેન વા અવયવશો વા વૃત્તિરિતિ વિકલ્પિતમ્, તદપ્યયુક્તમ્ ।
ભેદાપેક્ષં હિ કાર્ત્સ્ન્યં ન ચ સામાન્યસ્ય સ્વરૂપતો ઽવયવતો વા ભેદોસ્તિ એકત્વાદનવયવત્વાચ્ચ ।
નિરવયવત્વાદેવાવયવવશો ઽપિ વૃત્તિરભાવ્યૈવ ।
તસ્માદ્વ્યક્તિષુ જાતિર્વર્તત ઇત્યેતાવદેવાત્ર વક્તું શક્યતે પ્રમાણતો ઽવગમાત્, ન કાર્ત્સ્ન્યભાગવિભાગઃ પ્રમાણાભાવાદસંભાવાચ્ચ ।
તથાવયવિનો ઽપ્યવયવેષુ ન કાર્ત્સ્ન્યં સંભવતિ બહુત્વાભાવાત્તદેપક્ષત્વાચ્ચ કૃત્સ્નત્વવ્યવહારસ્ય ।
અવયવશો વૃત્તિરપ્યવયવાન્તરાભાવાદયુક્તૈવ ।

કિમિદાનીમેકરૂપૈવ સામાન્યસ્ય વ્યક્તિષ્વવયવેષુ ચાવયવિનો વૃત્તિઃ ।
નેત્યુચ્યતે ।
સામાન્યં પ્રત્યેકં વર્તત, અવયવીં તુ વ્યાસજ્યેત્યેવં વિશેષઃ ।
વ્યક્ત્યન્તરમનપેક્ષ્યૈવ વ્યક્ત્યન્તરે વર્તમાના સ્વાનુરૂપાં બુદ્ધિં જનયન્તી જાતિઃ પ્રત્યેકં ઇત્યુચ્યતે ન તુ કાત્સ્ન્યેન વૃત્તિઃ ।
અવયવી ત્વવયવાન્તરાણ્યપેક્ષ્યાવાન્તરે વર્તમાનઃ સ્વાકારં બુદ્ધિં જનયન્ વ્યાસજ્ય વર્તત ઇતિ વ્યપદિશ્યતે ।
નહ્યેકસ્યામેવ વ્યક્તૌ ગોબુદ્ધિવદેકસ્મિન્નેવ તન્તૌ પટબુદ્ધિરુત્પદ્યતે ॥
સંયોગવિચારઃ ॥
સંયોગસ્યેદાનીં કથં સંયોગિષુ વૃત્તિઃ કિં જાતિવત્ કિંવાવયવિવત્ ।
ઉભયવિલક્ષણેતિ બ્રૂમઃ ।
સ હિ સંયોગ્યન્તરમપેક્ષ્ય સંયોગ્યન્તરે વર્તતે નાનપેક્ષ્યેતિ ન જાતિતુલ્યત્વમ્ ।
એકત્રૈવ ચ સ્વાનુરૂપાં જનયતિ બુદ્ધિમ્ ઇદમનેન સંયુક્તમિદમનેન ઇતિ, તેનાવયવિનાપિ નાતીવ તુલ્યત્વમિત્યુભયવૈલક્ષણ્યમ્* ॥॥
અથ સંયોગઃ કિમેક એવ દ્વયોઃ સંયોગિનોરુત પ્રતિસંયોગિ ભિન્નાવેવ સંયોગૌ ।
કાશ્યપીયાસ્તાવત્ સંયોગમુભયોર્વ્યાસક્તમેકં મન્યન્તે વયં તુ યથા ઇદમનેન સદૃશમિદમનેનેતિ પ્રતિયોગિનમપેક્ષ્યેતરત્રેતરસ્યાવગમ્યમાનં સાદૃશ્યં પ્રતિધર્મિભિન્નં ભવતિ તથા સંયોગસ્ય તાદૃશબુદ્ધિવિષયત્વાદ્ભેદમેવ રોચયામહે ।
પ્રકૃતમનુસરામઃ- તસ્માન્ન વૃત્તિવિકલ્પાદપિ જાત્યપહ્નવઃ ।
યત્તુ નિત્યત્વાજ્જાતેઃ સ્વવિષયજ્ઞાનજનનાસામર્થ્યાન્ન ગ્રાહ્યત્વમિતિ ।
તદસત્ ।
નિત્યાનામપ્યર્થક્રિયાસામર્થ્યં ક્ષણભઙ્ગનિરાકરણે વક્ષ્યામઃ ।
ન ચ હેતુલક્ષણં ગ્રાહ્યત્વમ્ ।
જ્ઞાનજન્યફલભાગિત્વલક્ષણં હિ તદિતિ શૂન્યવાદે વર્ણિતમ્ ।
તસ્માદયમપ્યદોષઃ* ॥॥
યત્તુ સ્વલક્ષણૈરેવ સ્વાનુભવદ્વારેણ ગવાદિવિકલ્પોદયસંભવાદપ્રામાણિકી જાતિવિકલ્પનેતિ તદપ્યસારમ્ ।
ન હિ જાતિર્ન દૃશ્યતે યેનૈવમુપાલમ્ભઃ સ્યાત્ ।
ઉપજાયમાનં તુ જ્ઞાનં સ્વવિષયભૂતાં જાતિમુપસ્થાપયતીતિ નેદૃશાનાં પ્રલાપનામવસરઃ* ॥॥
કથઞ્ચાત્યન્તવિલક્ષણાનિ સ્વલક્ષણાન્યેકરૂપં વિજ્ઞાનં જનયન્તિ તદતદ્રૂપિણો ભાવાસ્તદતદ્રૂપહેતુજાઃ ઇતિ સ્થિતેઃ ।
ભવતો વા કથં વિલક્ષણાનાં વિશેષાણામેકરૂપસામાન્યસંબન્ધકારણત્વમિતિચેત્, દાત્મ્યં સમવાયં વા ભજન્તે* ॥॥
નનુ હેતવો વિલક્ષણઃ કથમેકવિધસામર્થ્યયુક્તાનિ સ્વલક્ષણાનિ જનયન્તિ ।
ન જનયેયુર્યદિ વિલક્ષણાઃ સ્યુસ્તે ઽપિ ત્વેકજાતીયા એવ ॥
નન્વેવં તત્સંબન્ધસિધ્યર્થપરાપરજાત્યપેક્ષાયામનવસ્થા ।
નૈષ દોષઃ, યથા તાલબીજમેકજાતીયં પરિણામપરંપરયા તાલજાતીસંબદ્ધાં
વ્યક્તિમુપજનયતિ, સાપિ તથૈવ સ્વકારણભૂતબીજસમાનજાતીયં બીજાન્તરમ્ ।
તથૈકજાતીયચ્છુક્રાદ્ગોજાતીયવ્યક્તિનિષ્પત્તિઃ, તસ્યાં ચ
તજ્જાતીયશુક્રનિષ્પત્તિરિતિ નાત્યન્તં તાદાત્મ્યાપત્તિઃ ।
તસ્માદસ્ત્યેકમાકૃતિજાતિસામાન્યશબ્દાભિલપનીયં શાબલેયાદિષ્વનુગતમ્ ॥
ઇત્યાકૃતિવાદઃ ।
સાદૃશ્યાદીનાં સામાન્યત્વખણ્ડનમ્ ।
નચ સાદૃશ્યમેવ સામાન્યં તદ્બુદ્ધ્યભાવાત, સ એવાયમિતિ પ્રતીતિર્ન તત્તત્સદૃશ ઇતિ ।
ન ચ સર્વસામાન્યાપહ્નવવાદિનઃ સાદૃશ્યમપિ સંભવતિ ભૂયોવયવસામાન્યાત્મકત્વાત્તસ્ય ॥
॥
ન ચાતદ્વ્યાવૃત્તિરૂપમપિ સમાન્યમનઙ્ગીકૃતવિધિરૂપસામાન્યેન શક્યતે પ્રત્યેતુમ્ ।
અગોવ્યાવૃત્તિં હિ પ્રતીયતાવશ્યં પ્રથમમેવ ગૌઃ પ્રત્યેતવ્યઃ ।

ન હિ તેભ્યો વ્યતિરેકરૂપમપહાયાશ્વાદિવ્યક્તીનાં પ્રાતિસ્વિકેન રૂપેણ સંભવતિ ।
તેષામનન્તાનાં બુદ્ધાવનારોહાત્, અનારૂઢેષુ ચ તેષુ તદ્વ્યાવૃત્તિરૂપસ્ય ગોઃ પ્રત્યેતુમશક્યત્વાત્ ।
ગૌર્ગૌરિતિ ચ વિધિરૂપં સામાન્યમવગમ્યમાનં કથં નિવૃત્તિરૂપં શક્યમઙ્ગીકર્તુમ્ ।
તસ્માદિદમતિપેલવં દર્શનમ્ ।
તસ્માદસ્તિ જાતિઃ ।
ઇત્યપોહવાદઃ ॥
અવયવવિચારઃ ।
એતેનાવયવિ વ્યાખ્યાતઃ ।
તસ્યાપ્યવયવેભ્યો ભેદો ઽભેદો વેતિ વિકલ્પે ભેદં સમવાયસંબન્ધમવયવગુણેભ્યશ્ચ તત્ર વિશેષગુણાનામુત્પત્તિમચક્ષતે વૈશેષિકાઃ ।
યે ચ સ્વસમવેતવિશેષણવિશિષ્ટાઃ સ્વાશ્રયસ્યૈકજાતીયસ્ય પરિચ્છેદકાસ્તે વિશેષગુણા ઇત્યાહુઃ ।
વયં તુ ભિન્નાભિન્નત્વમ્ ।
નહિતન્તુભ્યઃ શિરઃપાણ્યાદિભ્યો નાવયેભ્યો નિષ્કૃષ્ટઃ પટો દેવદત્તો વા પ્રતીયતે ।
તન્તુપાણ્યાદયો ઽવયવા એવ પટાદ્યાત્મના પ્રતીયન્તે ।
વિદ્યતે ચ દેવદત્તે અસ્ય હસ્તઃ શિર ઇત્યાદિઃ કિયાનપિ ભેદાવભાસ ઇત્યુપપન્નમુભયાત્મકત્વમ્ ।
તસ્માદવયવાનામેવાવસ્થાન્તરમવયવી ન દ્રાવ્યાન્તરમ્ ।
ત એવ હિ સંયોગવિશેષવશાદકદ્રવ્યતામાપદ્યતેસ તદાત્મના ચ મહત્વં પટજાતિં ચ વિભ્રતઃ પટબુદ્ધ્યા ગૃહ્યન્તે ।
તેન પટાત્મના તેષામેકત્વમ્ અવયવાત્મના તુ નાનાત્વમુપપન્નમ્* ॥॥
યદપિ રૂપાદયઃ કાર્યે ગુણમારભતે ઇત્યુક્તં તદપરિ ગુણદ્વયપ્રતીત્યભાવીન્નાતીતવાસ્મભ્યં રોચતે ।
યદિ હિ દ્વૌ ગુણૌ પ્રતીયેયાતાં તન્તુષ્વેકઃ પટે ચાપરસ્તતઃ કાર્યકારણભાવં પ્રતિપદ્યેયાતામ્ ।
યત્રાપિ નાનારૂપૈઃ શુક્લકૃષ્ણરક્તપીતૈસ્તન્તુભિરારભ્યતે પટસ્તસ્ત્રાપિ ત એવ વર્ણાઃ પટગતાઃ પ્રતીયન્તે ન રૂપાન્તરમ્ ॥
ચિત્રૈકરૂપનિરાકરણમ્ ।
નનુ ચિત્રઃ પટ ઇતિ પ્રતીયતે ન તુ શુક્લઃ પૂત ઇતિ વા, તસ્માચ્ચિત્રાખ્યં રૂપાન્તરમત્રોત્પન્નમ્ ।
નૈવમ્ ।
ચિત્રં લોકવિરોધાદેવાયુક્તમઙ્ગીકર્તુમ્ ।
નાનારૂપાણામપિ ચાવયવભેદદ્વારેણૈકસ્મિન્નપિ પટે સમવાયો નાનુપપન્નઃ ।
એતેન સંયોગજસંયોગો નિરસ્તો વેદિતવ્યઃ ।
યથા દેવદત્તસંયોગ એવ તસ્મિન્કુણ્ડલિસંયોગો ભવતિ તથા તન્તુતુરીસંયોગ એવ તન્તૌ પટભાવમાપન્ને પટતુરીસંયોગો ભવતિ ન સંયોગાન્તરં પ્રતીત્યભાવાદિત્યલમતિવિસ્તરેણ ।
તસ્માદસ્ત્યેવાવયવી ।--
વૃત્તિઃ સ્વાવયવેષ્વસ્ય વ્યાસજ્યેતિ પ્રદર્શિતમ્ ॥
તેનાસ્યવયવિદ્રવ્યં સામાન્યં ચાસ્તિ સર્વગમ્ ॥
ઇત્યવયવિવાદઃ ॥
વર્ણાનામભિધાતૃત્વમાકૃતેશ્ચાભિધેયતામ્ ॥
કથયિત્વાથ સંબન્ધકથૈવ પ્રકૃતોચ્યતે ॥
જ્ઞાપ્યજ્ઞાપકભાવશ્ચ સંબન્ધઃ પ્રાગુદીરિતઃ ॥
તન્નિત્યત્વં યદાક્ષિપ્તં તત્સમાધીયતે ઽધુના ॥
એવં હિ પૂર્વમુક્તમ્- યસ્માત્પ્રથમશ્રવણે શબ્દોર્ઽથં ન પ્રત્યાયયતિ તસ્માન્નાસ્ય સ્વાભાવિકમિન્દ્રિયવત્પ્રત્યાયકત્વમ્ ।
અસ્યાયમર્થઃ ।
ઇતિ પુરુષેણ કથિતે પ્રત્યાયયતિ તતો નૂનમસ્ય પુરુષકૃતં પ્રત્યાયકત્વમિતિ પૌરુષેય એવ સંબન્ધ ઇતિ* ॥॥
તત્રાભિધીયતે- નહ્યસ્યાયમર્થ ઇતિ
સંબન્ધકરણમિદમ્, પ્રસિદ્ધસંબન્ધકથનં હ્યેતત્ ।

કથમવગમ્યતે અર્થાન્તરકથને બહુભિર્નિવારણાત્ ।
યો હિ કશ્ચિત્ કસ્મૈચિત્ ગોશબ્દસ્યાશ્વં ગવયં વાર્થમાહ તમન્યે નિવારયન્તિ નાયમસ્યાર્થઃ સાસ્નાદિમાનસ્યાર્થ ઇતિ, સંબન્ધક્રિયાપક્ષે ચ દેવદત્તાદિવદ્યેનૈવ સંબન્ધઃ ક્રિયતે સ એવાર્થ ઇતિ નિવારણં નોપપદ્યતે ।
તસ્માન્ન તાવદર્વાચીનઃ પુરુષા અસ્ય શબ્દસ્યાયમર્થ ઇતિ વદન્તોપિ તત્સંબન્ધકર્તૃત્વેનાશઙ્કનીયાઃ ।
યદિપરમેવં સ્યાત્ સર્ગાદિકાલે ભગવતા પ્રજાપતિના સર્વમેવ સ્થાવરજઙ્ગમં ધર્માધર્મૌ ત સૃષ્ટ્વા સંવ્યવહારાય ચ શબ્દાનામર્થૈઃ સંબન્ધં કૃત્વા ધર્માધર્મપ્રતિપાદનાય ચ કૃતસંબન્ધૈઃ પદૈર્વેદાન્કૃત્વાત્મજેભ્યો મરીચ્યાદિભ્યઃ શબ્દાર્થસંબન્ધો વેદાશ્ચ પ્રતિપાદિતાસ્તૈરપ્યન્યેભ્યસ્તૈરપ્યન્યેભ્ય ઇત્યેવં પૂર્વપૂર્વેભ્યઃ પ્રતિપદ્યોત્તરોત્તરેષાં શબ્દાર્થપ્રતિપત્તિર્વ્યવહારશ્ચેતિ* ॥॥
તદપ્યયુક્તમ્ ।
ઇત્થંભાવે પ્રમાણાભાવાત્ પ્રથમશ્રુતાવપ્રતીતિરેવ પ્રમાણં સામયિકત્વે હ્યપ્રતિપન્નસમયાનામપ્રતીતિઃ પ્રતિપન્નસમયાનાં ચ પ્રતીતિર્દેવદત્તાદિશબ્દવદુપપન્ના ભવતિ, સ્વાભાવિકે તુ પ્રત્યાયકત્વે
પ્રથમશ્રવણે ઽપિ પ્રતીતિઃ સ્યાદિતિચેન્ન ।
સ્વાભાવિકમપિ પ્રત્યાયકત્વમવગતં સદર્થપ્રતિપત્તૌ નિમિત્તં નાપ્રતિપન્નમિતિ યુક્તૈવ પ્રથમશ્રવણેર્ઽથસ્યાપ્રતીતિઃ ।
ન ચ સર્ગાદિર્નામ કશ્ચિત્કાલો ઽસ્તિ, સર્વદાહીદૃશમેવ જગદિતિ દૃષ્ટાનુસારાદવગન્તુમુચિતમ્ ।
ન તુ સ કાલો ઽભૂત્ યદા સર્વમિદં નાસીદિતિ ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
મન્ત્રાર્થવાદેતિહાસપુરાણાદિઃ પ્રમાણમિતિ ચેત્ ।
ન ।
વેદાનાં પૌરુષેયસંબન્ધાપેક્ષાણાં સ્વયં ચ પૌરુષેયાણાં શાક્યાદિગ્રન્થવદતીન્દ્રિયાર્થે પ્રામાણ્યાસંભવાત્ ।
તદપ્રામામ્યે ચ તન્મૂલાનાં ધર્મશાસ્ત્રીદીનાં દૂરનિરસ્તમેવ પ્રામાણ્યમ્ ।
સર્વાભાવે ચ સૃષ્ટિરપિ ન સંભવતિ ।
મૃત્તતન્ત્વાદ્યુપાદાનેન હિ ઘટાદીન્યુપાદીયન્તે ।
સર્વાભાવે હિ કેનોપાદેન સર્વમિદમુપાદેયમ્ ॥
અદ્વૈતમતેન પૂર્વપક્ષઃ ।
સ્યાન્મતમ્ ।
આત્મૈવૈકો જગદાદાવાસીત્ સ એવ સ્વેચ્છયા વ્યોમાદિ પરિણમતિ બીજમિવ વૃક્ષરૂપેણ, ચિદેકરસં બ્રહ્મ કથં જડરૂપેણ પરિણમતીતિ ચેત્ ।
ન પરમાર્થતઃ પરિણામં બ્રૂમઃ કિન્ત્વપરિણમતે પરિણતવદેકમેવ સદનેકધા મુખમિવાદર્શાદિષ્વવિદ્યાવશાદ્વિવર્તમાનમાત્મૈવાત્માનં ચિદ્રૂપં જડરૂપમિવાદ્વિતીયં સદ્વિતીયમિવ પશ્યતિ ।
સેયમવિદ્યોપાદાના સ્વપ્નપ્રપઞ્ચવન્મહદાદિપ્રપઞ્ચસૃષ્ટિઃ ।
તથાચ સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ, આત્મૈવેદં સર્વં નૈહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચને ઇત્યાદયો બહવો ઽદ્વેતવાદાઃ ।
તથા ઇન્દ્રો માયાભિઃ પુરુરૂપ ઈયતે ઇતિ ભેદાવગતેર્વ્યક્તમેવ માયાનિબન્ધનત્વં દર્શિતમ્ ।
તથા લોકાસ્તં પરાદુર્યો ઽન્યત્રાત્મનો લોકાન્વિદેત્યાદિનાનાત્મદર્શને નિન્દા મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતીતિ ચ નાનાત્વદર્શનનિન્દા સર્વમિદમદ્વિતીયમેવ બ્રહ્મ પારમાર્થિકં ભેદદૃષ્ટિશ્ચાવિદ્યોપાદાનેત્યેતમર્થં પ્રકટયતીતિ ॥
ઉક્તાદ્વૈતમતખણ્ડનમ્ ।
કિમિદાનીમસન્નેવાયં પ્રપઞ્ચઃ ।
ઓમિતિચેત્ ।
ન ।
પ્રત્યક્ષવિરોધાત્ ।
તથા ચ પ્રત્યક્ષં પ્રપઞ્ચસદ્ભાવગ્રાહકં પ્રત્યક્ષસૂત્રે ।
નચાગમે પ્રત્યક્ષબાધઃ સંભવતિ પ્રત્યક્ષસ્ય શીઘ્રપ્રવૃત્તત્વેન સર્વેભ્યો બલીયસ્ત્વાત્ ।
ન ચ પૌર્વાપર્યન્યાયેન પ્રવૃત્તમેવ પ્રત્યક્ષમાગમેન પશ્ચાદ્બાધ્યત ઇતિ વાચ્યમ્ ।
આગમસ્ય પ્રત્યક્ષેણ પ્રવૃત્તિવિરોધાત્ ।
આગમપ્રવૃત્તિસમયે ઽપિ હિ બેદપ્રપઞ્ચમુપદર્શયત્ પ્રત્યક્ષમાગમપ્રવૃત્તિમેવ નિરુણદ્ધિ ।
યથા ખલૂત્પત્તુમુપક્રમમાણ એવ ઘટો દણ્ડેનાહન્યમાનો નોત્પત્તું પ્રભવતિ તથાગમોપિ ।
કિઞ્ચ પ્રપઞ્ચાભાવં પ્રતિયતાવશ્યમાગમોપિ પ્રપઞ્ચાન્તર્ગતત્વાદસદ્રૂપતયા પ્રત્યેતવ્યઃ ।
કથં
ચાગમેનૈવાગમસ્યાભાવઃ પ્રતીયેત, અસદ્રૂપતયા હિ પ્રતીયમાનો ન કસ્યચિદપ્યર્થસ્ય પ્રમાણં સ્યાત્, પ્રામાણ્યે વા નાસત્વમ્ ॥

॥
કશ્ચિત્પુનરાહ પ્રપઞ્ચસ્ય નાસત્વં બ્રૂમઃ ।
પ્રત્યશ્રક્ષાદિ પ્રમાણતઃ સિદ્ધત્વાત્ ।
નાપિ પરમાર્થતઃ સત્વં આત્મજ્ઞાનેન બાધ્યમાનત્વાત્ ।
તસ્માત્સદસદ્ભાવનિર્વાચ્યો ઽયં પ્રપઞ્ચ ઇતિ ॥
॥
તદિદમસારમ્ ।
સતો ઽન્યત્વમેવાસત્વમ્, તદ્યદિ પ્રપઞ્ચઃ સન્ન ભવતિ વ્યક્તમસન્નેવાયમ્, અસત્વાભાવે વાસત્વાપત્તિઃ, સદસત્વયોરેકનિષેધસ્યેતરવિધિનાન્તરીયકત્વાત્ ।
ન ચ વિધાદ્વયરહિતે વિધાન્તરં સમ્ભવતિ અથાપિ યન્ન કદાચિત્પ્રતીયતે તદસત્, યથા શશવિષાણમ્,યત્પ્રતીતં કદાચિદ્બાધ્યતે તત્સત્ યથાત્મતત્વં, પ્રપઞ્ચસ્તુ પ્રતીયમાનત્વાદ્બાધ્યમાનત્વાચ્ચ ભાવાભાવાભ્યાસનિર્વાચ્ચ ઇતિ મતમ્ ।
તદનુપપન્નમ્, લોકવિરોધાત્ ।
યદ્ધિ પ્રતીતં બાધ્યતે મૃગતોયપજ્જુસર્પાદિ તદસદેવેતિ હિ લૌકિકી પ્રસિદ્ધિઃ ।
ન હિ શશવિષાણાદીનાં મૃગતોયાદીનાં ચ કશ્ચિદ્વિશેષો લોકે, સોયં પ્રપઞ્ચોપિ બાદ્યતે ચેત્ અસન્નેવેતિ નાનિર્વાચિતત્વમ્ ।
અથાપિ લોકપ્રસિદ્ધિમનાદૃત્ય વૃદ્ધયાદિવત્પરિભાષારૂપેણાનિર્વાચ્ય ઇત્યુચ્યતે, તથાપ્યયુક્તમ્ - પ્રપઞ્ચસ્ય બાધ્યત્વાભાવાત્, ન તાવત્સંસારાવસ્થાયામાગમેન બાધઃ સમ્ભવતીત્યુક્તમ્ ।
મુક્તસ્ય તુ બાધકજ્ઞાનં નાશઙ્કનીયમેવ પ્રલીનસર્વકરણત્વાત્, કરણાભાવે ચ જ્ઞાનાસમ્ભવાત્ ।
નચાસ્મર્યમાણસ્ય પ્રપઞ્ચસ્યાભાવઃ શક્યતે પ્રત્યેતુમ્ ।
નચ તસ્યામવસ્થાયાં સમ્ભવતિ સ્મરણમં સર્વસંસ્કારાણામુચ્છિન્નત્વાત્ તસ્માન્ન બાધસમ્ભવઃ ॥
॥
યચ્ચાવિદ્યાકૃતો ઽયં પ્રપઞ્ચ ઇતિ, સા કસ્ય ન બ્રહ્મણસ્તસ્ય સ્વચ્છવિદ્યારૂપત્વાત્ ।
નહિ ભાસ્કરે તિમિરસ્યાવકાશઃ સમ્ભવતિ ।
નચ જીવાનામ્ ।
તેષાં બ્રહ્માતિરેકેણાબાવાત્ ભ્રાન્ત્યભાવાદેવ ચ તત્કારણભૂતં વસ્ત્વન્તરમપ્યનુપપન્નમેવ ।
બ્રહ્માતિરેકેણ ભ્રાન્તિજ્ઞાનં તત્કારણં ચાપ્યુપગચ્છતામદ્વૈતહાનિઃ* ॥॥
તત્કિઙ્કૃતા ચ બ્રહ્મણો વિદ્યા, ન હિ કારણાન્તરમસ્તિ ।
સ્વાભાવિકીતિચેત્ કથં વિદ્યાસ્વભાવમવિદ્યાસ્વભાવં સ્યાત્ ।
સ્વાભાવિકત્વે ચાસ્યાઃ કેન વિનાશઃ સ્યાત્ ।
આગમિકં ધ્યાનાદિ તજ્જન્યં વા સ્વરૂપજ્ઞાનં બ્રહ્માવિદ્યાં નાશયતીતિ ચેત્, ન, નહ્યાગમો વા ધ્યાનાદયો વા તજ્જન્યં વા જ્ઞાનં નિત્યજ્ઞાનાત્મકબ્રહ્માતિરિક્તમસ્તિ યદવિદ્યાં નાશયેત્ ।
તદ્વરમસ્માન્માયાવાદાન્માહાયાનિકવાદઃ ।
યત્ર નીલપીતાદિવૈચિત્ર્યં કાર્યકારણભાવો બદ્ધમુક્તાદિવ્યવસ્થા ચ સંતાનભેદેન સમર્થ્યતે ।
નિત્યમેકરસં નિષ્પ્રપઞ્ચમાત્માનમુપેયુષાં તુ સમસ્તલોકવેદજવ્યવહારોચ્છિત્તિરેવ સ્યાત્* ॥॥
યદપ્યાહુઃ- અજ્ઞાનજન્યઃ પ્રપઞ્ચો જ્ઞાનેન વિનાશ્યતે મૃગતોયવત્ સ્વપ્નપ્રપઞ્ચવચ્ચેતિ ।
તદપ્યયુક્તમ્- યદિ કુલાલાદિવ્યાપારસ્થાનીયેનાજ્ઞાનેન ઘટવદુત્પન્નઃ પ્રપઞ્ચો મુસલસ્થાનીયેન જ્ઞાનેન
નાશ્યતે, તથાપિ નાસત્વં પ્રપઞ્ચસ્ય સ્યાત્, ઉત્પત્તિવિનાશયોગાદિનિત્યતામાત્રં સ્યાન્નાત્યન્તાભાવઃ* ॥॥
કેન ચ જ્ઞાનેન નાશઃ, નાત્મજ્ઞાનેન, વિરોધાભાવાત્ ।
નિષ્પ્રપઞ્ચાત્મજ્ઞાનેનેતિચેત્, ન, તત્રાત્મજ્ઞાનાંશસ્યાવિરોધાત્ ।
નિષ્પ્રપઞ્ચત્વજ્ઞાનં વિનાશકમિતિ પારિશેષ્યાદાપન્નમ્- પ્રપઞ્ચાભાવશ્ચ નિષ્પ્રપઞ્ચત્વં, ન ચ વિદ્યમાનં પ્રપઞ્ચે તદભાવજ્ઞાનમુત્પત્તુમર્હતિ ।
જ્ઞાનેન હ્યુત્પન્નેન પ્રપઞ્ચો નાશયિતવ્યઃ પ્રાક્ ચ જ્ઞાનાત્સદ્રૂપ એવ પ્રપઞ્ચસ્તિસ્મિન્સદ્રૂપે ઽવસ્થિતે કથં તદભાવવિષયસ્ય જ્ઞાનસ્યોત્પત્તિઃ ।
તત્ર જ્ઞાનોત્પત્તૌ સત્યાં પ્રપઞ્ચસ્ય નાશઃ, તદ્વિનાશે ચ સતિ તદભાવવિષયજ્ઞાનોત્પત્તિરિતીતરેતરાશ્રયત્વમ્* ॥॥
એતેન મૃગતૃષ્ણિકાજલસ્ય જ્ઞાનવિનાશ્યત્વં પ્રત્યૂઢમ્ ।
ન હિ તજ્જલં સત્ પશ્ચાન્નાશ્યતે પ્રાગપિ હિ તત્ર નૈવ જલં, અજલમેવ હિ રશ્મિપ્રતપ્તમૂષરં ભ્રાન્ત્યા જલાત્મનાવગતં પશ્ચાદ્બાધકેન યથાવસ્થિતરૂપમવગમ્યત ઇત્યલમનેન બાલજલ્પિતેન ॥
ઇત્યદ્વૈતમતનિરાસઃ ॥

અર્ધજરતીયાદ્વૈતવાદેન પૂર્વપક્ષઃ ॥
કેચિત્ત્વૌપનિષદાઃ પરમાર્થત એવાત્મા પ્રપઞ્ચરૂપેણ સ્વેચ્છયા પરિણમતીતિ મન્યન્તે,તથા ચ સા સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીય તદૈક્ષત બહુસ્યાં પ્રજાયેય ઇત્યેકસ્યૈવ સન્માત્રરૂપતયા પ્રાગવસ્થિતાત્મનો ઽનેકવ્યોમાદિભેદભિન્નપ્રપઞ્ચરૂપેણ બીજસ્યેવ પરિણામો દર્શિતઃ, તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂત ઇત્યૌપનિષદાં વાદાઃ પુરાણવાદાશ્ચાસ્મિન્નર્થે શતશો દૃશ્યન્તે ।
પુરુષ એવેદં સર્વં નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન ઇત્યાદિ તુ ધર્મિભેદાબાવાભિપ્રાયમ્, તદ્યથૈકો વૃક્ષઃ પ્રાદેશમાત્રાદૂર્ધ્વં નાનાશાખો ઽવસ્થિતો દૂરસ્થૈર્નાનાવૃક્ષા ઇતિ, તથા નામરૂપપ્રપઞ્ચં નાનારૂપં પશ્યતાં, મૂલકારણસ્યૈકસ્યાત્મનો ઽયં નાનારૂપઃ પરિણામ ઇત્યેવમજાનતાં તત્ત્વકથનાર્થા એવંવિધા વાદાઃ ।
સર્વમેકસ્યૈવ વિસ્તારો ન કિઞ્ચિદત્ર નાનાસ્તીતિ* ॥॥
યે ચ પુનરસત્ત્વવાદાઃ પ્રપઞ્ચવિષયા અવિદ્યાવાદા ભ્રાન્તિવાદા માયાવાદાશ્ચ તે સર્વે પ્રપઞ્ચસ્યાનિત્યત્વાદૌપચારિકાઃ ।
યથા મૃગતોયરજ્જુસર્પસ્વપ્નપ્રપઞ્ચાદયઃ કિઞ્ચિત્કાલમાવિર્ભૂય પશ્ચાદ્વિલીયન્તે તથા ભેદપ્રપઞ્ચરૂપો બ્રહ્મપરિણામો ઽપ્યાવિર્ભવતિ વિલીયતે ચેત્યાવિર્ભાવતિરોભાવધર્મકત્વસામ્યાદસન્નિત્યુપચર્યતે, તસ્ય ચાસત્કલ્પત્વે તદ્વિષયસ્ય જ્ઞાનસ્યાપિ સિદ્ધ્યત્યૌપચારિકં ભ્રાન્તિત્વમ્ ।
માયાનિબન્ધનત્વં ચ ઇન્દ્રો માયાભિઃ પુરુરૂપ ઈયતે ઇત્યાદિષુ યુક્તમુપચારેણ વક્તુમ્ ।
આત્મૈવૈકઃ સત્યઃ ઇચિ ચ તસ્યૈવ નિત્યત્વાદુચ્યતે, યથા ગો અશ્વા એવ પશવો ઽન્યેત્વપશવ ઇતિ તદેવં દ્રષ્ટવ્યમ્* ॥॥
યસ્ત્વેવંવિધાન્વાદાન્યથાશ્રુતાર્થાન્ગૃહ્ણાતિ સ પશ્વન્તરેષ્વપશુત્વવાદં આદિત્યો યૂપઃ ઇત્યાદિ ચ યથાશ્રુતં ગૃહ્ણીયાત્ ।
અથ તત્ર પ્રમાણાન્તરવિરોધઃ સો ઽત્રાપિ સમાનઃ ।
અથાર્થવાદત્વાત્તત્ર ન યથાશ્રુતાર્થગ્રહણં, તદપિ સમાનમ્ ।
પ્રપઞ્ચસ્યાપ્યસત્યત્વં વૈરાગ્યજનનાર્થમ્, આત્મનશ્ચ પરમાર્થત્વં મુમુક્ષૂણામુત્સાહજનનાર્થં ।
વિસ્પષ્ટં ચૈતન્મૃત્પિણ્ડવિકારદૃષ્ટાન્તદર્શનાત્ ।
તતશ્ચ યથા કારણભૂતમૃત્પિણ્ડજ્ઞાનેન મૃન્મયો વિકારઃ સર્વો વિજ્ઞાતો ભવતિ શરાવાદિવિકારો હિ વાચારમ્ભણં નામધેયમાત્રં મૃત્તિકસ્યૈવ સત્યં, એવં પ્રપઞ્ચસ્યેવ સત્યં, એવં પ્રપઞ્ચોપિ સદ્વિજ્ઞાનેન વિજ્ઞાતો ભવતિ વિકારો હિ વાચારમ્ભણં નામધેયમાત્રં સદિત્યેવ સત્યમિત્યુક્તે જ્ઞાયત એતત્ યથાવિર્ભાવતિરોભાવધર્મા નાનાવિધો વિકારઃ શરાવાદિઃ પ્રપઞ્ચો મૃત્તિકા ચ સર્વત્રાનપાયિની તેષાં કારણં કાર્યકારણયોશ્ચાવસ્થામાત્રભેદાત્સ્વરૂપભેદાભાવાત્કારણજ્ઞાનેન તત્સર્વં કાર્યમવસ્થાભેદેનાજ્ઞાતમપિ સ્વરૂપેણ જ્ઞાતં ભવતિ ।
તથા પ્રપઞ્ચોપ્યાવિર્ભાવતિરોભાવધર્માનવસ્થાયી તત્કારણં ચાત્મા સદ્રૂપઃ સર્વાનુયાયી નાપાયધર્મા ।
તસ્મિન્વિજ્ઞાતે સર્વં તદાત્મકમવિજ્ઞાતમપિ વ્યાસરૂપેણ સમાસેન જ્ઞાતં ભવતીત્યેતદત્ર વિવક્ષિતમિતિ, તસ્માદેકસ્યૈવાત્મનઃ પરિણામો ઽયં ભેદપ્રપઞ્ચો નન્વસન્નેવ ।
અસત્વે હિ કથં સદ્વિજ્ઞાનેન વિજ્ઞાતઃ સ્યાચ્છશવિષાણવત્ ।
ન હિ મૃત્પિણ્ડે વિજ્ઞાતે સતિ શશવિષાણં વિજ્ઞાતં ભવતિ તથા પ્રપઞ્ચોપિ સ્યાત્, તતસ્તુ પ્રસ્તુતહાનિરેવ સ્યાત્ એકોપ્યાત્માન્તઃકરણોપાધિભેદાદ્ભિન્નો જીવ ઇત્યુચ્યતે જીવભેદાચ્ચ બન્ધમુક્તિવ્યવસ્થાપ્યુપપન્નેતિ* ॥॥
તદિદમયુક્તમ્ ।
ચિદ્રૂપસ્યાત્મનો જડરૂપપરિણામાસંભવાત્ ।
એકત્વે ચાત્મનઃ સર્વશરીરે મે દુઃખમિતિ, પાદે મે મુખં શિરસિ મે વેદનેતિવત્ સર્વસુખદુઃખોપલબ્ધિશ્ચ સ્યાત્ ।
અન્તઃકરણોપાધિભેદાદભિન્નો જીવ ઇત્યુચ્યતે જીવભેદાચ્ચ બન્ધમુક્તિવ્યવસ્થાપ્યુપપન્નેતિ* ॥॥
તદિદમયુક્તમ્ ।
ચિદ્રૂપસ્યાત્મનો જડરૂપપરિણામાસંભવાત્ ।
એકત્વે ચાત્મનઃ સર્વશરીરેષુ પ્રતસંધાનં સ્યાત્- દેવદત્તો ઽહં યજ્ઞદત્તો ઽહમેવેતિ, તથા દેવદત્તશરીરે મે સુખં યજ્ઞદત્તશરીરે મે દુઃખમિતિ, પાદે મે સુખં શિરસિ મે
વેદનેતિવત્ સર્વસુખદુઃખોપલબ્ધિશ્ચ સ્યાત્ ।
અન્તઃકરણભેદાદ્વ્યવસ્થેતિચેત્ ।
અચેતનત્વાત્ ।
નહ્યન્તઃકરણં સુખદુઃખે અનુભવતિ અચેતનત્વાત્, આત્મા ત્વનુભવિતા સ ચ સર્વત્રૈક ઇતિ કઃ પ્રતિસંધાનં વારયેત્, તસ્માદિદમપિ નાતીવ સુન્દરમિતિ ॥
ઇત્યાત્મપરિણામવાદનિરાસઃ ॥
સાંખ્યમતેન પૂર્વપક્ષઃ ।
આત્મભેદં પ્રકૃતિપરિણામં ચ જગત્ સાંખ્યા મન્યન્તે ।
દ્વિવિધં ચ સાંખ્યં નિરીશ્વરં સેશ્વરં ચ ।
નીરીશ્વરવાદિસ્તાવગદાહુઃ- પ્રકૃતિરચેતના ત્રિગુણાત્મિકા પ્રધાનશબ્દાભિધેય મહદાદિવિશેષપર્યન્તેન પ્રપઞ્ચરૂપેણ ચેતનાનામુપભોગાય પરિણામતીતિ ।
સેશ્વરવાદિનો ઽપ્યેવમાહુઃ, ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ- પુરુષશબ્દાભિધેયમીશ્વરં ક્લેશકર્મવિપાકાશયૈરપરામૃષ્ટમાશ્રિત્ય પ્રકૃતિર્જગત્સૃજતીતિ ।
યથા હિ સંસ્કૃતં ક્ષેત્રમધિષ્ઠાય તત્સંપર્કવશાદ્બીજમઙ્કુરાદિક્રમેણ મહાન્તં વૃક્ષમારભતે તથા સર્વવ્યાપિની પ્રકૃતિસ્તત્સંપર્કવશાન્મહદહઙ્કારતન્માત્રાદિક્રમેણ પરિણમન્તી વિશેષાન્તં પ્રપઞ્ચમારભચ ઇતિ ।
ઇતિહાસપુરાણેષ્વપિ પ્રાયેણૈતદેવ મતમ્ ।
સેયં પ્રકૃત્યુપાદાના સૃષ્ટિઃ, ઈશ્વરસ્તુ નિમિત્તમાત્રમ્ ।
ક્ષેત્રજ્ઞાસ્તુ ભોક્તારઃ, પ્રકૃતિરેવ તુ સર્વકાર્યાણાં કર્ત્રીતિ ભોગ્યા ।
સા ચ સર્વત્રૈકા ભોક્તૄણાં ચ ભેદાદ્બદ્ધમુક્તવ્યવસ્થોપપત્તિઃ ।

તથા ચ- અજામેકાં લોહિતશુક્લકૃષ્ણાં બહ્વીઃ પ્રજા જનયન્તીં સરૂપાઃ ।
અજો હ્યેકો જુષમાણો ઽનુશેતે જહાત્યેનાં ભુક્તભોગમજો ઽન્યઃ ઇતિ વ્યક્તમેવ ભોગ્યાયાઃ દાસ્તર્હ્યૈપનિષદાઃ કથં, અવૈલક્ષણ્યેનેતિ બ્રૂમઃ- ભેદશબ્દો હિ વૈલક્ષણ્યવચનો લોકે પ્રસિદ્ધઃ ।
તથાહિ સુસદૃશેષુ વક્તારો ભવન્તિ, નાસ્યાસ્ય ચ કશ્ચિદ્ભેદો ઽસ્તીતિ, તથાત્મનામપિ નરપશુતિર્યગ્ભેદભિન્નશરીરવર્તિનાં શરીરસંબન્ધમપોહ્ય કેવલં નૈજરૂપેણ નિરૂપ્યમાણાનાં પદ્મરજઃપરમાણુદ્વયવન્ન કિઞ્ચિદપિ વૈલક્ષણ્યમસ્તીત્યનેનાભિપ્રાયેણૈકત્વવાદા નાનાત્વનિષેધવાદાશ્ચ ।
એતદભિપ્રાયમેવ ચૈતદપિ ભદવદ્વાસુદેવવચનમ્- વિદ્યાવિનયસંપન્ને બ્રાહ્મણે ગવિ હસ્તિનિ ।
શુનિ ચૈવ શ્વપાકે ચ પણ્ડિતાઃ સમદર્શિનઃ ઇતિ ।
તથૈવ ઇન્દ્રો માયાભિઃ પુરુરૂપ ઈર્યતે ઇતિ સ્વયમવિલક્ષણો ઽપ્યાત્મા નરપશ્વાદિવિચિત્રશરીરસંપર્કવશાદ્ભ્રાન્ત્યા સ્વયમપિ વિલક્ષણરૂપઃ પ્રતીયત ઇત્યર્થઃ ।
યે ચ ભુક્તાનાં ક્ષેત્રજ્ઞાનામીશ્વરેણ સહૈકત્વાદાસ્તેપ્યત્યન્તસામ્યાદ્વૈલક્ષણ્યાભાવાચ્ચ ।
તથા ચ શ્રુત્યન્તરમ્, યદા પશ્યઃ પશ્યતે રુક્મવર્ણં કર્તારમીશં પુરુષં બ્રહ્મયોનિમ્ ॥
તદા વિદ્વાન્પુણ્યપાપે વિધૂય નિરઞ્ચનઃ પરમં સામ્યમુપૈતિ ઇતીશ્વરસાદૃશ્યાપત્તિમેવ મુક્તસ્ય દર્શયતિ ।
તથા ભગવતા વાસુદેવેનાપ્યુક્તમ્- ઇદં જ્ઞાનમુપાશ્રિત્ય મમ સાધર્મ્યમાગતાઃ ॥
સર્ગે ઽપિ નોપજાયન્તે પ્રલયે ન વ્યથન્તિ ચ ઇતિ* ॥॥
યત્તુ મમૈવાંશો જીવલોકે જીવભૂતઃ સનાતનઃ ઇતિ ભગવદ્વચનં તત્સ્વામિભૃત્યભાવપરમ્- યથા ખલ્વમાત્યા રાજ્ઞોંશા વ્યપદિશ્યન્તે તથા જીવોપીશ્વરાંશ ઇત્યુચ્યતે ।
અન્યથા જીવત્વનાશાત્સનાતનત્વાનુપપત્તિઃ* ॥॥
યાન્યપિ વિભેદજનકે જ્ઞાને નાશમાત્યન્તિકં ગતે ।
આત્મનો બ્રહ્મણો ભેદમસન્તં કઃ કરિષ્યતિ ઇત્યાદીનિ પુરાણવચનાનિ તેષાયમેવાર્થઃ- વૈલક્ષણ્યમાત્મનો બ્રહ્મણશ્ચાન્યત્વમત્યન્તમવિદ્યમાનમેવાજ્ઞાનનિમિત્તમજ્ઞાને વિનષ્ટે સ્વયમેવ વિલીયત ઇતિ ।
વિસ્પષ્ટં હિ પરાપરપુરુષયોર્ભેદે ગીતાદિપૂપદર્શિતઃ- ઉત્તમઃ પુરુષસ્ત્વન્યઃ પરમાત્મેત્યુદાહૃતઃ ।
ઉપદ્રશષ્ટાનુમન્તા ચ કર્તા ભોક્તા મહેશ્વરઃ ॥
પરમાત્મેતિ ચાપ્યુક્તો દેહે ઽસ્મિન્પુરુષઃપરઃ ઇતિ ।
અલમતિદૂરં ગત્વા ।
તસ્માત્પ્રકૃત્યુપાદાનેયં પ્રપઞ્ચસૃષ્ટિરિતિ નાનુપાદાનોપાલમ્ભઃ ॥
સાંખ્યમતખણ્ડનમ્ ।
અત્રાભિધીયતે- કથં ખલ્વેકરૂપા પ્રકૃતિર્નરપશુતિર્યગ્ભેદભિન્નં પ્રપઞ્ચમારભતે નહ્યવિલક્ષણં
કારણં વિલક્ષણં કાર્યં નિર્માતુમર્હતિ ।
ક્ષેત્રજ્ઞગતધર્માધર્મસહાયવૈચિત્ર્યાદ્વૈચિત્ર્યમિતચેત્ ।
ન ।
અન્તઃકરણવૃત્તિત્વાદ્ધર્માદર્મયોઃ, અન્તકરણસ્ય ચ કાર્યવર્ગાન્તઃપાતિત્વાત્ સર્વસ્ય મહદાદેઃ કાર્યસ્ય પ્રાકૃતપ્રતિસંચારે પ્રકૃતૌ વિલીનત્વાદ્ધર્માધર્માવપિ તસ્યામવસ્થાયામવિદ્યમાનાવેવેતિ ન તદ્બલેન વૈચિત્ર્યમ્ ।
મહદાદિવિકારારમ્ભે ચાસ્યાઃ કિં કારણં, સ્વરૂપમેવેતિચેત્ સર્વદાઽરમ્ભપ્રસઙ્ગસ્તતઃ પ્રલયાનુપપત્તિઃ ।
ઈશ્વરેચ્છયા વિક્રિયત ઇચિચેત્ ।
ન ।
ઈશ્વરસ્ય સમસ્તક્લેશરહિતસ્યાપાસ્તસમસ્તકામસ્યેચ્છાસંભાવાત્, ઇચ્છાયાશ્ચાપ્યન્તઃકરણધર્મત્વાત્ તસ્મિન્કાલે તદસંભવાત્* ॥॥
કિઞ્ચ પ્રાકૃતે પ્રલયે પ્રકૃતમાત્રમાત્માનશ્ચ કેવલમવતિષ્ઠન્તે, સર્વે ચાત્માનો નિર્વિશેષાઃ સર્વેષાં ચૈતન્યમાત્રરૂપત્વાત્ ।
નચ ધર્માધર્મકૃતમપિ વૈલક્ષણ્યમાત્માનાં સંભવતિ, તયોરાત્મધર્મત્વાભાવાત્, અન્તઃકરણવૃત્તિત્વાત્ તસ્ય ચ તદાનીમભાવાદિત્યુક્તમ્ ।
એવં ચ ધર્માધર્મરહિતેષુ નિર્વિશેશેષુ પુરુષેષ્વવસ્થિતેષુ સર્ગકાલે પ્રકૃતિઃ શરીરારમ્ભેણાત્મનો બધ્નાતીતિ ચેત્, યે પૂર્વસૃષ્ટૌ સ્થિતાઃ, યે ચ બ્રહ્મહત્યાકારિણસ્તેષાં સર્વેષામૈકવિધ્યમેવ સ્યાત્ પૂર્વકૃતયોર્ધર્માધર્મયોર્નષ્ટત્વત્* ॥॥
નનુ નાશો નામ નાત્યન્તાભાવઃ કિન્તુ કારણે કાર્યાણાં તિરોભાવમાત્રં વિનાશઃ, ઉત્પત્તિરપિ વિદ્યમાનાનમેવ કારણે કાર્યાણામાવિર્ભવમાત્રં સર્વં કાર્યાણાં ન સ્યાત્, તન્તુભ્યઃ પટો મૃત્તો ઘટ ઇતિ ।
યથાહુઃ- અસદકરણાદુપાદાનગ્રહણાત્સર્વસંભવાભાવાત્ ।
શક્તસ્ય શક્યકરણાત્કારણભાવાચ્ચ સત્કાર્યમ્ ઇતિ ।
તથા- નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ઇતિ ભગવદ્વાસુદેવવચનમ્ ।
તસ્માત્પ્રલયે ધર્માદેઃ શક્ત્યાત્મનવસ્થિતત્વાત્તદ્વશેન યુક્તં સૃષ્ટિવૈચિત્ર્યમ્ ।
નૈતદેવમ્- ન હિ મૃત્પિણ્ડાવસ્થાયાં વા કપાલાવસ્થાયાં વા ઘટરૂપમસ્તિ દૃશ્યાદર્શનવિરોધાત્* ॥॥
યત્તુ નાસતો વિદ્યતે ભાવઃ ઇતિ વચનં તદાત્માભિપ્રાયં, પૂર્વત્ર હિ નત્વેવાહં જાતુ નાસં ન ત્વં નેમે જનાધિપાઃ ॥

નચૈવ નભવિષ્યામઃ સર્વે વયમતઃ પરમ્, ઇત્યાત્મનિત્યત્વં
પ્રતિપાદયિતુમુપક્રાન્તમેવાનેનોચ્યતે- નાવિદ્યમાનસ્યાત્મન ઉત્પત્તિર્ન વિદ્યમાનસ્ય વિનાશઃ સર્વે એવાત્મનો ઽનુત્પત્તિવિનાશધર્માણો નિત્યા ઇતિ, ન પુનઃ કાર્યજાતસ્ય સર્વસ્ય નિત્યત્વાભિપ્રાયમ્, અસર્વગતત્વાદનુપલબ્ધિવિરોધાચ્ચેત્યુક્તમ્* ॥॥
યદિ પરમુપાદાનોપાદેયયોરભેદમાશ્રિત્ય મૃદાત્મનાદૌ ઘટો વ્યવસ્થિત ઇત્યુચ્યતે, ન ચ તાવતા કાર્યસિદ્ધિઃ ।
નહિ મૃદવસ્થેન ઘટે નોદકાહરણં ક્રિયતે ।
તથા ધર્માધર્માવપિ સ્વરૂપેણાવિદ્યમાનૌ પ્રકૃત્યાત્મના સ્થિતાવપિ ન સ્વકાર્યાય પર્યાપ્યાવિતિ ન તદ્વશેન વૈચિત્ર્યસંભવઃ ।
પ્રમાણમપિ મહદાદિક્રમેણ પ્રકૃતિપરિણામે કિઞ્ચિન્નાસ્તિ- પુરુષવચસાં પ્રમાણાન્તરગોચરાર્થે પ્રમાણત્વાસંભવાત્, વેદાનામપિ પોરુષેયત્વાદિતરપુરુષવચનવદપ્રમાણ્યાત્* ॥॥
યદિ ચુ સૃષ્ટિપ્રલયપરમ્પરામનાદિમઙ્ગીકૃત્ય પ્રતિસૃષ્ટિ સર્વેષાં ચૈવ નામાનિ કર્માણિ ચ પૃથક્પૃથક્ ।
વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ પૃથક્સંસ્થાશ્ચ નિર્મમે ઇત્યાદિવચનૈઃ ઋતુલિઙ્ગન્યાયેન નામપ્રભાવવ્યવહારવસ્તૂત્પત્ત્યા શબ્દાનામનાદ્યર્થસંબદ્ધાનાં વેદાનાં ચ નિત્યત્વમાશ્રિત્ય પ્રામાણ્યમઙ્ગીક્રિયતે, તથાપ્યેકસ્ય પ્રજાપતેઃ સંપ્રદાયપ્રવર્તકત્વે કૃતકાશઙ્કા સ્યાદેવ ।
અથ પુનઃ અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ સંપ્રદાયપ્રવર્તકાઃ ઇત્યાદિવચનાનુરોધેન બહૂનાં મહર્ષીણાં સૃષ્ટ્યન્તરાધીતં વેદં સ્મરતાં સુપ્તપ્રતિબુદ્ધન્યાયેન સંપ્રદાયપ્રવર્તકત્વમાશ્રિત્ય કૃતકાશઙ્કાં નિરસ્ય નિત્યતા સમર્થ્યેત, તથાપ્યનુપાદાનાં જગન્નિર્માણમશક્યમભ્યુપગન્તું, (પ્રકૃત્યાદીનાં હ્યુપાદાનત્વં નિરસ્તમ્ ।) ઔપનિષદાસ્તુ સૃષ્ટિપ્રલયવાદાઃ પૌરાણિકાશ્ચાર્થવાદતયા નેતવ્યાઃ ।
ભવતુ ચૈવં તથાપિ નાસ્માકં કાચિત્ક્ષતિઃ ।
સંબન્ધનિત્યત્વવેદપ્રામાણ્યયોરવિઘાતાત્ ॥
ઇતિ સાંખ્યમતનિરાસઃ ॥
વૈશેષિકમતેન પૂર્વપક્ષઃ ।
વૈશેષિકાસ્તુ- પૌરુષેયત્વમેવ શબ્દાર્થસંબન્ધાનાં વેદાનાં ચાઙ્ગીકુર્વન્તો ઽનુમાનેન સૃષ્ટિપ્રલયાવીશ્વરં ચ સિષાધયિષન્તઃ પ્રયોગમારચયન્તિ- ત્રિવિધં હિ વસ્તુજાતં સંપ્રતિપન્નચેતનકર્તૃકં ઘટાદિ, સંપ્રતિપન્નાતત્કર્તૃકં વ્યોમાદિ, વિપ્રતિપન્નતત્કર્તૃકં મહીમહીધરદૂર્વાઙ્કુરાદિ, તત્રાન્તિમમધિકૃત્યોચ્યતે- ક્ષિત્યાદિકં બુદ્ધિમત્કર્તૃકં કાર્યત્વાત્ ઘટાદિવત્ ।
કાર્યત્વં ચ ક્ષિત્યાદેઃ સાવયવત્વાત્ ઘટાદિવત્* ॥॥
કિં પુનઃ પૃથિવ્યાદેઃ સમવાયિકારણમ્, પાર્થિવાપ્યતૈજસવાયીયપરમાણુજાતં યથાસ્વં પૃથિવ્યપ્તેજોવાયૂનાં સમવાયિકારણં, ન હિ પ્રલયે પરમાણૂનાં પ્રલયો ઽસ્માકમસ્તિ સાંખ્યાદિવત્ ।
કાર્યદ્રવ્યાણિ તુ દ્વ્યણુકાદીનિ સર્વાણ્યેવેશ્વરેચ્છયા વિશ્લિષ્ટાવયવાનિ પ્રલીયન્તે, પરમાણવસ્તુ મિથો ઽસંયુક્તાસ્તિષ્ઠન્તિ વ્યોમાદયશ્ચ ક્ષેત્રજ્ઞાશ્ચાત્મીયધર્માધર્મયુક્તા એવાવતિષ્ઠન્તે ।
સર્ગકાલે પુનરીશ્વરેચ્છાં ક્ષેત્રજ્ઞાદૃષ્ટં ચ નિમિત્તમાસાદ્ય પરમાણુષુ કર્માણ્યુત્પદ્યન્તે તદ્વશાચ્ચ મિથઃ સંયુક્તાશ્ચતુષ્ટયેપિ પરમાણલો દ્વ્યણુકાદિક્રમેણ યથાસ્વં પૃથિવ્યાદિકં ભૂતચતુષ્ટયમારભન્તે ।
નિમિતભૂતક્ષેત્રજ્ઞાદૃષ્ટવૈચિત્ર્યાચ્ચ જરાયુજાણ્ડજોદ્ભિજ્જસ્વેદજભિન્નં શરીરભેદમીશ્વરેચ્છાકારિતસંયોગવિશેષવશાત્પરમાણવ આરભન્તે ॥
વૈશેષિકમતખણ્ડનમ્ ।
નન્વેદપિ યુક્તમ્- નહીચ્છામાત્રેણ પ્રયત્નમન્તરેણ પરમાણુષુ સ્પન્દોત્પત્તિઃ સંભવતિ, ઇચ્છાકારિતપ્રયત્નવશેન શરીરસ્પન્દોત્પત્તિરદ્યત્વે ઽપિ દૃશ્યતે ।
ઈશ્વરો ઽપિ પ્રયતત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અશરીરસ્ય પ્રયત્નાસંભવાત્ ।
સર્વગતા અપિ હ્યાત્માનઃ શરીરપ્રદેશ એવ પ્રયત્નમારભન્તે ન બહિઃ, અતઃ શરીરાપેક્ષઃ પ્રયત્નઃ ।
પ્રલયકાલે ચ સર્વકાર્યાણાં પ્રલયાદીશ્વરશરીરમપિ પ્રલીનમિતિ કથમશરીરઃ પ્રયતેત ।
નચાશરીરસ્યેચ્છાપિ સંભવતિ મુક્તાત્મનામિવ ।
નાપિ જ્ઞાનં સંભવતિ- ઇન્દ્રિયાદેરભાવાત્* ॥॥
નિત્યમસ્ય જ્ઞાનં નિત્યા ચેચ્છા નિત્યશ્ચ પ્રયત્ન ઇતિ ચેત્, ન, સર્વજ્ઞાનેચ્છાપ્રયત્નાનામનિત્યત્વવ્યાપ્તેઃ ।
શક્યતે હિ પ્રયોક્તુમ્- ક્ષિત્યાદિકં નાશરીરિચેતનકર્તૃકં ન નિત્યપ્રયત્નનિત્યેચ્છાનિત્યજ્ઞાનકર્તૃકં કાર્યત્વાત્ ઘટવદિતિ* ॥॥
નનુ ઘટસ્યાપીશ્વરકર્તૃકત્વમસ્ત્યેવેતિ સાધ્યહીનો દૃષ્ટાન્તઃ ।
તથાપિ કુલાલસ્યાપિ કર્તૃત્વાન્ન કેવલેશ્વરકર્તૃકત્વં ઘટસ્ય, તતશ્ચૈવં પ્રયોક્તવ્યં- ક્ષિત્યાદિકં ન કેવલાશરીર્યાત્માદિકર્તૃકં ઘટાવદિતિ, વસ્તુત્વાદ્વ્યોમાદિવદિતિ હેતુદૃશષ્ટાન્તૌ સર્વથાપિ નિર્દેષૌ ।
તથા ક્ષિત્યાદિકં ન બુદ્ધિમત્કર્તૃકં શરીરિકર્તૃકત્વવિરહાત્ વ્યોમવદિતિ સાક્ષાદેવ પ્રતિસાધનં કર્તવ્યમ્ ।
અથેશ્વરશરીરં નિત્યમઙ્ગીકૃત્ય પ્રલયે ઽપિ સશરીરમેવેશ્વરમભ્યુપગચ્છેત્, તતઃ સાવયવત્વમીશ્વરશરીરે નૈકાન્તિકં ન ક્ષિત્યાદેઃ કાર્યત્વં સાધયેત્, સશરીરકર્તૃકત્વં ચ દૂર્વાઙ્કુરાદીનામનુપપન્નમનુપલબ્ધિવિરોધાત્* ॥॥
કિઞ્ચ પ્રતિકાર્યં પ્રયત્નભેદેન ભવિતવ્યમ્, અન્યો હિ પાદસંચરણે પ્રયત્નઃ અન્યશ્ચ બાહૂદ્ધરણે, તથા સતિ યદ્યપીશ્વરે પ્રયત્નો નિત્યઃ સ્યાત્તથાપિ તસ્યૈકત્વાન્ન વિચિત્રકાર્યોદયહેતુત્વં સંભવતીતિ વ્યર્થ એવાસૌ ।
યદિ ત્વનન્તકાર્યાનુરૂપા અનન્તા સર્ગકાલે ઽપ્યવસ્થાનાત્, સંયોજકસ્ય ચ સર્ગહેતોઃ પ્રલયકાલેપ્યવસ્થાનાત્ ઉભયોઃ પરસ્પરવિધાતાન્ન સૃષ્ટિઃ સ્યાત્ ન પ્રલયઃ ।
યચ્ચ ક્ષેત્રજ્ઞાદૃષ્ટવૈચિત્ર્યોપપત્તિરિતિ, તદપ્યયુક્તમ્- નહિ દૃષ્ટકારણવૈલક્ષણ્યન્તરેણાદૃષ્ટવૈલક્ષણ્યમાત્રાત્કાર્યવૈલક્ષણ્યં સિદ્ધ્યતિ ।
નહ્યદૃષ્ટશતેનાપિ તાલબીજમન્તરેણ
તાલવૃક્ષો નિષ્પદ્યતે ।
વિનાપિ બીજમીશ્વરમહિમ્ના સર્વં સિદ્ધ્યતીતિ ચેત્ ।

ન ।
તત્રૈવ પ્રમાણાભાવાત્ ।
નિત્યત્વે હિ વેદાનામવસિતે તત્પ્રામાણ્યબલેનેશ્વરસ્યાપરિચ્છેદ્યો મહિમા, સૃષ્ટિપ્રલયૌ
ઋતુલિઙ્ગન્યાયમાશ્રિત્ય સિધ્યેયુર્ન વા ।
વેદાંસ્ત્વનાદૃત્ય દૃષ્ટાનુસારેણ પર્વતે ઇવાનુમાનમત્યન્તાલૌકિકેર્ઽથે પ્રવર્તયતામુપેક્ષૈવોત્તરમિત્યુપરમ્યતે ।
તસ્માન્ન સર્ગાદિકાલે ઽપિ સંબન્ધકારણમ્ ॥
શબ્દાર્થસંબન્ધસ્ય નિત્યત્વમ્ ।
અશક્યં ચ કર્તું સર્વશબ્દાનાં સંબન્ધકરણમ્- યદા ન કશ્ચિદપિ શબ્દઃ કેનાપ્યર્થેન સંબદ્ધં આસીત્ તદા કથં સંબન્ધઃ ક્રિયેત- સંબન્ધં હિ કુર્વતાવશ્યં કેનચિદ્વાક્યેન સ કર્તવ્યઃ- ગૌઃ સાસ્નાદિમાનિત્યાદિના ।
નચાપ્રસિદ્ધમર્થપ્રતિપાદકત્વેન સાસ્નાદિશબ્દમર્થપ્રતિપાદનાય શક્નોતિ કર્તોચ્ચારયિતું, તથા હસ્તસંજ્ઞાદયોપિ, પ્રતિપાદકત્વાસિદ્ધેઃ* ॥॥
નન્વેવમપ્રસિદ્ધસંબન્ધસ્ય કથમનપ્યનુપપન્નમ્- યદ્યપિ હિ તદા વક્તુઃ પ્રસિદ્ધસંબન્ધત્વાત્સંબન્ધકથનાય વાક્યોચ્ચારણં સંભવતિ તથાપિ શ્રોતારો ઽપ્રસિદ્ધસમસ્તપદાર્થા બાલાઃ કથં વાક્યેન સંબધં પ્રતિપદ્યેરન્, તસ્માત્કરણવત્કથનમપ્યનુપપન્નમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
કથયિતુસ્તાવન્ન કર્તુરિવાશક્તિઃ- ઉપાયસંભવાત્, પ્રતિપત્તારસ્તૂપાયાભાવાન્ન પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ દૃષ્ટવિરુદ્ધમ્, દૃશ્યન્તે હ્યપ્રસિદ્ધસમસ્તશબ્દાર્થા બાલા વૃદ્ધેભ્યઃ સંબન્ધં પ્રતિપદ્યમાનાઃ* ॥॥
કિઞ્ચાસ્ત્યુપાયો બાલાનાં- નાવશ્યં સંબન્ધકથનાવાક્યેનૈવ વૃદ્ધેભ્યો બાલાઃ સંબન્ધં પ્રતિપદ્યન્તે, કિન્તુ યદા વૃદ્ધાઃ પ્રસિદ્ધસંબન્ધાઃ સ્વકાર્યાર્થેન વ્યવહરન્તિ તદા તેષામુપશૃણ્વન્તો બાલાઃ સંબન્ધં પ્રતિપદ્યન્તે ।
યદા હિ કેનચિદ્ગામાનયેત્યુક્તઃ કશ્ચિત્સાસ્નાદિમન્તમાનયતિ તદા સમીપસ્થો બાલો ઽવગચ્છતિ યસ્માદયમેતદ્વાક્યશ્રવણાનન્તરમસ્મિન્નર્થે પ્રવર્તતે તસ્માદસ્માદ્વાક્યાદયમર્થઃ પ્રત્યાયિત ઇત્યેવં સંમુગ્ધરૂપેણાવગતં પ્રત્યાયકત્વં પશ્ચાદ્બહુષુ પ્રયોગેષ્વન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વાક્યભાગાનાં પદાનાં પદભાગાનાં ચ પ્રકૃતિપ્રત્યયાનાં વાક્યાર્થભાગેષુ પાદર્થેષુ વિવચ્યતે, તસ્માન્ન પૌરુષેયઃ સંબન્ધ ઇતિ ન તદ્વશેન પુરુષાપેક્ષાસ્તીતિ સિદ્ધમનપેક્ષં વેદાનાં પ્રામાણ્યમ્ ॥
ઇતિ સંબન્ધાક્ષેપપરિહારઃ ॥
યચ્ચાન્નન્તરફલાનુપલબ્ધ્યા ચિત્રાદીનાં ન પશ્ચાદિફલત્વમિતિ સ્યાદેવમ્ ।
યદિ પ્રત્યક્ષાદિપઞ્ચકમેવ પ્રમાણં સ્યાત્તદા હ્યનન્તરફલોપલમ્ભાદેવ તત્સાધનત્વં સ્યાત્ નાન્યથા, શબ્દસ્યાપિ તુ પ્રમિતિજનકતયા પ્રત્યક્ષાદિવત્પ્રમાણત્વાત્ તેનચ ચિત્રાદીનાં પશુસાધનત્વાવગમાદસત્યપ્યનન્તરોપલમ્ભે સિદ્ધ્યતિ તત્સાધનત્વમ્ ॥
ચિત્રાદિવિષયકાક્ષેપપરિહારાઃ ।
નનુ પ્રમાણાન્તરવિરોધાદપ્રમાણ્યમિત્યુક્તં, ન, તદભાવાત્, નહિ શબ્દો ઽનન્તરમેવ ચિત્રાફલસાધનમિતિ બ્રૂતે યેન વિરોધઃ સ્યાત્, સાધનત્વમેવ પ્રતિપન્નં તન્માત્રવચનાત્, તસ્ય ચાપૂર્વદ્વારેણ કાલાન્તરે ઽપિ તૈલપાનાદિવત્ફલસાધનત્વોપપત્તેઃ* ॥॥
યત્તુ પ્રાગનુષ્ઠાનાચ્છાસ્ત્રાર્થાવધારણવેલાયાં નાપૂર્વમન્તર્ભાવિતામિત્યુક્તં, યદ્યપ્યેવં તથાપિ પશ્ચાદેવમવગચ્છતિ- સાધનત્વમાત્રે ઽપિ શબ્દેનોક્તે ભ્રાન્ત્યા મયા સાક્ષાત્સાધનત્વમેવ પ્રતિપન્નં તચ્ચેદાનીમન્યથા જાતમ્, અતો નૂનમસ્ય કેનાપિ દ્વારેણ કાલાન્તરે ફલમિતિ* ॥॥
પ્રાગપિ ચ શક્યમેવાપૂર્વમવગન્તુમ્ અનેકેષામઙ્ગપ્રધાનકર્મણાં ક્ષણિકાનામપૂર્વમન્તરેણ યૌગપદ્યાસંભવાત્, પશ્વાદીનાં ચ દૃષ્ટકારણાપેક્ષત્વાન્ન ક્ષણમાત્રેણોત્પત્તિઃ સંભવતીત્યવશ્યંભાવ્યપૂર્વમ્ ।
ન ચ પશ્ચાદ્યુત્પત્તિમાત્રં ફલમ્ ઉપભોગસ્ય તુ ચિરકાલત્વાત્ યાવદુપભોગમવસ્થાસ્યમાનેન કેનચિદ્ભવિતવ્યમ્ ।
ન ચ ક્રિયાયાસ્તાવન્કાલમવસ્થાનં સંભવતીત્યપૂર્વમઙ્ગીકર્તવ્યમિતિ તદ્દ્વારેણ
યુક્તં કર્મ કાલાન્તરે ફલદમિતિ નાનન્તરાનુપલબ્ધ્યા શાસ્ત્રસ્ય બાધઃ ॥
ઇતિ ચિત્રાક્ષેપપરિહારઃ ।
।
આત્મવાદારમ્ભઃ ।
યત્તુ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધં વચનમુપન્યસ્તં સ એષ યજ્ઞાયુધી યજમાનો ઽઞ્જસા સ્વર્ગં લોકં યાતીત્યેતચ્છબ્દેન પ્રત્યક્ષં શરીરં યજ્ઞાયુધસંયુક્તમુપદિશતીતિ ।
તદભિધીયતે- અર્થવાદત્વાદસ્યાન્યપરત્વાન્ન સ્વાર્થે પ્રમાણાન્તરવિરોધો દોષઃ ।
ન ચ વિરોધો ઽપિ વિદ્યતે ।
નહ્યનેન શરીરસ્ય સ્વર્ગગમનમુચ્યતે કિન્તર્હ્યાત્મનો યસ્યૈતચ્છરીરં , સો ઽપિ હિ શરીરશરીરિણોરભેદોપચારેણ શરીરસ્થેન યજ્ઞાયુધિત્વેન પ્રત્યક્ષત્વેન ચ વ્યપિદિશ્યતે ।
આત્મનો વા સ્વર્ગગમનં શરીરે ઉપચર્યત ઇતિ નાસ્તિ વિરોધઃ* ॥॥
યજમાનશબ્દો ઽપિ તસ્યૈવ યાગસ્વામિત્વાત્કર્તૃત્વાચ્ચ વાચકઃ ।
ન ચ શક્યતે તસ્ય કાપિલવદકર્તૃત્વં વક્તું- શ્રુતિવિરોધાત્, સર્વત્ર હિ કર્તૃભોક્તૃશબ્દયોઃ સામાનાધિકરણ્યં દૃશ્યતે ।
યથાત્રૈવ- યજમાનઃ સ્વર્ગં લોકં યાતીતિ ।
તથા ય એવં વિદ્વાનગ્નિં ચિનુતે ઋધ્નોત્યેવ ય એવં વિદ્વાન્દ્વિરાત્રેણ યજતે સ્વર્ગકામેવ સંકલ્પં પ્રતિ કર્તૃત્વમુક્તમ્* ॥॥
સંભવતિ ચ સ્વર્ગગતસ્યાપ્યાત્મનો યાગજ્ઞાનપ્રયત્નસંકલ્પાદિષુ સાક્ષાદેવ કર્તૃત્વં, ન હિ વયં સ્પન્દમેવ ક્રિયામુપગચ્છામો વૈશેષિકવત્, યેનાત્મનઃ કર્તૃત્વં ન સ્યાત્,
ધાત્વર્થમાત્રસ્ય ક્રિયાત્વાત્ ।
સ્પન્દેષ્વપિ પ્રયોજકત્વેનાસ્યૈષ કર્તૃત્વં સંભવતિ, પ્રયત્નેન હ્યસૌ શરીરં સ્પન્દે પ્રયોજયતિ ।
સાક્ષાત્તુ ન સંભવતિ, સર્વગતે સ્પન્દસ્યાસંભવાત્- ઇત્યનેનાભિપ્રાયેણ પુરાણેષૂપનિષત્સુ ચાકર્તૃત્વવાદાઃ ॥

શરીરાકિરિક્તાત્મસાધનમ્ ।
કિંપુનઃ શરીરવ્યતિરિક્તાત્મસદ્ભાવે પ્રમાણં પ્રાણનાદિલિઙ્ગં સુખાદયશ્ચ પ્રાણનાદિશબ્દેન કોષ્ઠ્યસ્ય વાયોરૂર્ધ્વધોગમનવૃત્તિવિશેષસ્ય પ્રાણનાદિશબ્દવાચ્યસ્ય હેતુભૂતઃ પ્રયત્ન ઉચ્યતે સચ સુખાદયશ્ચ ન શરીરધર્માઃ સંભવન્તિ, અયાવચ્છરીરભાવિત્વાત્ ।
યે હિ કાર્યદ્રવ્યવર્તિનો વિશેષગુણા રૂપાદયસ્તે વિરોધિગુણાન્તરાદ્વા દ્રવ્યવિનાશાદ્વા વિનશ્યન્તિ, પ્રાણનાદયસ્તુ તદ્ભાવેપિ નશ્યન્તિ મૃતાવસ્થાયામિતિ ન શરીરગુણાઃ ।
તથા જ્ઞાનમપ્યયાવચ્છરીરભાવિત્વાદેવ ન શરીરધર્મઃ ।
તથા યે પ્રત્યક્ષિવિષયાઃ ન શરીરગુણસ્તે સ્વયમિવ પરૈરપિ યથા ગૃહ્યન્તે યથ રૂપાદયઃ, સુખાદયસ્તુ પ્રત્યક્ષા અપિ સન્તો ન પરપ્રત્યક્ષગ્રાહ્યાઃ તસ્માન્ન શરીરગુણાઃ, તદિદમપિ દ્વયં સુખાદીનાં શરીરગુણત્વં નિવારયદન્યગુણતાં સૂચયતિ ।
યો ઽસાવન્યઃ સ આત્મા ।
કિઞ્ચ સર્વં એવ વિશેષગુણાઃ કરણે ઽપિ વર્તમાના એવ કાર્યદ્રવ્યગુણતાં ભજન્તે, ન ચ શરીરકારણભૂતેષુ પાર્થિવપરમાણુષુ ચૈતન્યમસ્તીતિ કથં શરીરગુણતા ચૈતન્યસ્ય સ્યાત્ ।
તસ્માદન્યશ્ચેતનઃ ॥
દેહાભિન્નાત્મસાધનમ્ ।
કશ્ચિત્પુનરાહ- સર્વથા વિત્તિષુ તાવદ્વેત્તાવભાસતે અન્યથા સ્વપરવેદ્યયોરનતિશયપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ શરીરસ્ય કરચરણાદ્યવયવસંનિવેશવિશિષ્ટસ્યાસ્તિ તથાવભાસઃ, અતો ઽન્યઃ શરીરાદાત્મેતિ ।
તત્ત્વયુક્તમ્- સંનિવેશપ્રતિભાસે ઽપિ શરીરપ્રતિભાસસંભવાત્ ।
નહિ સંનિવેશ એવ શરીરં, શરીરધર્મો હિ સંનિવેશઃ સંભવતિ ચ ધર્માપ્રતિભાસો ઽપિ ધર્મિણઃ પ્રતિભાસઃ, અન્યથા આત્મનોપિ પ્રતિભાસો ન સ્યાત્ તદ્ધર્માણાં સર્વગતત્વાદીનામર્થવિત્તિષ્વપ્રતિભાનાત્ ।
નચૈકાન્તિકમર્થવિત્તિષુ વેત્તૃભાનં, અર્થ એવ હિ તદા ભાસતે ન વેત્તા* ॥॥
ન ચ સ્વપરવેદ્યયોરનતિશયઃ ।
ન હિ વેદિત્તૃભાસનકૃતો ઽયમતિશયઃ કિન્તુ કસ્યચિદેવ કિઞ્ચિદાભાસતે નાન્યસ્ય ઇત્યેતાવાનતિશયો નાન્યઃ, તસ્માન્ન જ્ઞાતૃપ્રતિભાસેન શરીરવિવેકસિદ્ધિઃ, કિન્તુ પૂર્વોક્તાદેવ કારણાત્- જ્ઞાનસુખાદીનાં શરીરગુણત્વાસંભવાત્ તતો ઽન્ય
એતેષામાશ્રયઃ સ એવાત્મા ॥
બૌદ્ધમતેન વિજ્ઞાનાત્મવાદઃ ॥
સૌગતાસ્ત્વાહુઃ- સિદ્ધે જ્ઞાનસુખાદીનાં ગુણત્વે ગુણકલ્પના ।
ન તુ તત્સિદ્ધમસ્માકં તાવન્માત્રોપપત્તિતઃ ।
નહ્યાશ્રયમન્તરેણ જ્ઞાનમાત્રમનુપપન્નં સ્વતન્ત્રમેવ જ્ઞાનં કિં નેષ્યતે સુખાદયો ઽપિ જ્ઞાનવિષયાઃ સ્વતન્ત્રા એવ અન્યસ્યાશ્રયસ્યાનુપલબ્ધેઃ ।
જ્ઞાનમેવ ચ નીલમહં જાનામીતિ જ્ઞાતૃત્વેન વિપર્યાસિતદર્શનૈરધ્યવસીયતે નાન્યઃ પ્રમાણાભાવાત્* ॥॥
નનુ જ્ઞાનસ્યાપિ ક્ષણિકત્વાત્કથં પૂર્વેદ્યુરુપલબ્ધે પરેદ્યુઃસ્મરણમિચ્છા પ્રત્યભિજ્ઞા ચ ।
નહિ સ્વયમનુપલબ્ધે તાનિ સંભવન્તિ- નહિ દેવદત્તેનોપલબ્ધેર્ઽથે યજ્ઞદત્તસ્ય સ્મરણાદીનિ સંભવન્તિ ।
સત્યમ્- ન સંભવન્તિ સંતાનભેદે સમાનાયાં તુ સંતતાવેકેનોપલબ્ધે ઽન્યસ્ય સ્મરણાદ્યુપપન્નં દૃષ્ટત્વાત્, નહ્યુપલબ્ધુઃ સ્મર્તુશ્ચૈકત્વં ક્વચિદપિ દૃષ્ટં, એકસ્ય સ્થાસ્નોઃ પુરુષસ્ય ક્વચિદપ્યનુપલબ્ધત્વાત્, તસ્માજ્જ્ઞાનમેવ જ્ઞાતૃ નાન્યો જ્ઞાતાસ્તીતિ* ॥॥
અત્રોચ્યતે- પ્રત્યભિજ્ઞાયતે કર્તા યઃ પૂર્વાપરકાલયોઃ ॥
તસ્ય સ્થાસ્નોઃ ભેદો વિજ્ઞાનાત્ક્ષણભઙ્ગુરાત્ ।
વિષયપ્રત્યભિજ્ઞાનાનુપપત્તેર્જ્ઞાતુરેકત્વકલ્પનાયાં સ્યાદપ્યેતદુત્તરં- સંતાનૈકત્વાદેવોપપદ્યત ઇતિ ।
યદા તુ જ્ઞાતૈવૈકઃ પૂર્વાપરકાલયોઃ પ્રત્યભિજ્ઞાયતે- યો ઽહં પૂર્વમદ્રાક્ષં સ એવાહમનુપશ્યામીતિ તદા પ્રત્યભિજ્ઞયૈવ જ્ઞાતુરેકત્વાવગમાત્, વિજ્ઞાનસ્ય ચ ક્ષણિકત્વાત્તતો ઽન્યો જ્ઞાતા સિદ્ધો ભવતીતિ* ॥॥
કિમહંપ્રત્યયગોચરો જ્ઞાતા સ્યાત્, તથા સતિ શરીરમેવ જાનામિ કૃશો ઽહં ગચ્છામ્યહમિતિ કાર્શ્યાદિબુદ્ધિસામાનાધિકરણ્યાદહંબુદ્ધેર્ગોચરઃ, આત્મનશ્ચ સર્વગતસ્ય કાર્શ્યાદ્યનુપપત્તેઃ* ॥॥
ઉચ્યતે- જ્ઞાતૃવિશયસ્તાવદહંપ્રત્યય ઇત્યવિવાદમ્, યો હિ પરામૃશતિ સ સ્વાત્માનમહમિતિ પરામૃશતિ પરાનિદમિતિ ।
તેન નિઃસંશયમસ્ય જ્ઞાતૃગોચરત્વં શરીરસ્ય ચ જ્ઞાતૃત્વં નિરાકૃતં, અતો ઽત્યન્તસંસૃષ્ટયોરેકત્વભ્રાન્ત્યા સામાનાધિકરણ્યપ્રતીતિરુષ્ણતોયપ્રતીતિવત્ ભાસ્વરાયઃપિણ્ડપ્રતીતિવચ્ચ ॥
શરીરાત્મનોર્ભેદોપપાદનમ્ ।
તથા વ્યતિર્કબુદ્ધિરપિ દૃશ્યતે મમેદં શરીરં કૃશમિતિ ષષ્ઠ્યાસ્મદર્થસ્ય શરીરવ્યતિરેકાત્, શરીરસ્ય ચ પરવિષયેદઙ્કારાસ્પદત્વાત્, તતો ઽસ્માદ્વિવેકાવભાસાત્પૂર્વોક્તન્યાયેન ચ શરીરસ્યાજ્ઞાતૃત્વાત્, અભેદાવગમસ્ય ચ સંસર્ગદોષવશેન ભ્રાન્ત્યાપ્યુપપત્તેઃ, પૂર્વાભ્યસ્તસ્મૃત્યનુબન્ધેન ચ વિના જાતસ્ય હર્ષભયશોકપ્રતિપત્ત્યનુપપત્તેઃ ।
જાતિસ્મરાશ્ચ કેચિદદ્યત્વે ઽપિ દેહાન્તરરહોવૃત્તં વૃત્તાન્તં સંબોધયન્ત ઉપલભ્યન્ત ઇત્યુપલબ્ધિસિદ્ધઃ શરીરાત્મનભેદઃ ।
યદ્યપિ ચાનેન પ્રકારેણ શરીરાત્મનોર્વિસ્પષ્ટો ભેદો ન સિદ્ધ્યેત્ તથાપિ તાવદભેદો ઽપિ ન વિસ્પષ્ટઃ- મમ શરીરમિતિ વિવેકસ્યાપિ પ્રતિભાસાત્ ।
તત્ર સંમુગ્ધે તત્ત્વે શ્રુતાર્થાપત્ત્યા સાક્ષાચ્છ્રુત્યા વા નિર્ણયઃ ।
સ્વર્ગકામાદિશ્રુતયો હિ શરીરાતિરિક્તં પરલોકફલોપભોગયોગ્યં કર્તારમન્તરેણાનુપપદ્યમાનાસ્તમાક્ષિપન્તિ તાભિશ્ચાક્ષિપ્તં સાક્ષાદેવોપનિષદઃ સમર્થયન્તિ અવનાશિ વા અરે ઽયમાત્મા ઇત્યેવમાદય ઇતિ સિદ્ધઃ શરીરાતિરિક્તો માનસપ્રત્યક્ષરૂપો ઽહંપ્રત્યયગમ્યો જ્ઞાતા ।
કથં પુનર્જ્ઞાતુર્જ્ઞેયત્વં, નહ્યેકસ્ય કર્તૃત્વં કર્મત્વં ચ સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાત્સંભવચિ, તસ્માન્નાહંવિત્તિર્નામ ઘટાદિવિત્તિવ્યતિરેકેણ કાચિદસ્તિ, ઘટાદિવિત્તાવેવ તુ વિષયવદાત્મા ભાસત ઇત્યુક્તમ્ ।
આત્મનો માનસાહંપ્રત્યયગમ્યત્વમ્ ।

કઃ પુનરયં સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધો નામ, યસ્યાં ક્રિયાયાં યઃ કર્તા ન સા તસ્મિન્નેવ સ્વફલં
જનયતીત્યર્થઃ ।
કિં પુનઃ સંવિત્તિક્રિયાયાઃ ફલં, ભાસનં, કિમિદં કર્તરિ ન ભવતિ ।
ઓમિતિચેત્, કથં તર્હ્યસૌ ભાસતે ।
નહ્યસતિ ભાસતે ભાસત ઇતિ શક્યતે વક્તું, તસ્માદર્થવિત્તિષ્વપ્યાત્મનો ભાસનાભ્યુપગમે ઽપિ સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધસ્તુલ્ય એવ ।
વ્યવહારયોગ્યતામાત્રં સંવિત્તે પલં નાન્યદિતિચેત્ ભવત્વેવમ્ ।
અસ્તિ તાવત્ફલમ્ ।
તચ્ચ વિષયેષ્વિવાત્મન્યપિ સંવિત્તિતો જાયત ઇત્યઙ્ગીકૃતં ભવદ્ભિઃ ।
અતસ્તુલ્યો વિરોધઃ* ॥॥
યદિ પરમાર્થવિરોધમુદ્ભાવ્ય સત્યપ્યાત્મનઃ ક્રિયાજન્યફલભાગિત્વે કર્મસંજ્ઞા કર્મવિભક્તિંશ્ચ ન ભવતીત્યુચ્યતે પરસમવાયિક્રિયાફલભાગિત્વં કર્મત્વમ્ ઇત્યભિધાનાત્ તચ્ચાયુક્તમ્ ।
શબ્દસાધુત્વં હિ પ્રયોગતો ઽવગન્તવ્યમ્ ।
અસ્તિ ચાત્મનઃ સ્વકર્તૃકાયામેવ ક્રિયાયાં કર્મવ્યવહારો લોકે વેદે ચ- યધા તાવદ્ભાષ્ય એવ સ્વસંવેદ્યઃ સંભવતીતિ કર્મવાચી કૃત્યપ્રત્યયપ્રયોગઃ વેદેપિ આત્માનમુપાસીત આત્માનં વેદ આત્મા જ્ઞાતવ્યઃ ઇત્યનેકશઃ પ્રયોગઃ ॥
ન ચ ગન્તુર્ગમને કર્મત્વં પ્રયોગાભાવાત્ શબ્દસાધુત્વે હિ પ્રયોગપરવશા વયં ન સ્વયમીશ્મહે ।
યથાહિ ચલનાર્થત્વે સમાને ગચ્છતિઃ સકર્મકઃ ચલતિશ્ચાકર્મકઃ પ્રયોગસ્ય તથા દર્શનાત્ ।
એવ જ્ઞાતુઃ કર્મત્વં ગન્તુશ્ચાકર્મત્વં ભવિષ્યતિ ।
તસ્માન્માનસાહંપ્રત્યયગમ્ય આત્મા ।
તથા ચ શ્રુતિઃ સ માનસીન આત્મા જનાનામ્, ઇતિ ।
તેન યદ્યપિ વિષયવિત્તિવેલાયામેવાત્માવભાસસ્તથાપિ ન વિષયવિત્તિકર્તૃતયાવભાસસ્તથાપિ ન વિષયવિત્તિકર્તૃતયાવભાસઃ કિન્તુ માનસાહંપ્રત્યયકર્મતયાવભાસો ન તદ્વિત્તિકર્મતયાવ્યાપ્તેઃ ।
નનુ શરીરવદાત્મન્યપ્યહમભિમાનો ભ્રાન્તરેવ, ન, બાધાભાવાત્ ।
યોગિનામસ્તિ બાધ ઇતિ ચેત્, નપ્રમાણાભાવાત્ ।
તથા ચ યો ઽપિ યોગસ્ય પરાં કાષ્ઠામુપગતાઃ ।
યોગેશ્વરાસ્તે ઽપિ કુર્વન્ત્યાત્મન્યહંમતીમ્ ॥
અહં કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ પ્રભવઃ પ્રલયસ્તથા ।
તાન્યહં વેદ સર્વાણિ ન ત્વં વેત્થ પરન્તપ ।
યસ્માત્ક્ષરમતીતો ઽહમક્ષરાદપિ ચોત્તમઃ ।
એવમાદાવહંશબ્દઃ પરસ્મિન્પુંસિ હિ ધ્રુવમ્ ।
ન હિ મહદ્વિકારો ઽહઙ્કારઃ કૃત્સ્નસ્ય પ્રભવઃ, નાપિ ક્ષરાક્ષરાભ્યામુત્તમઃ, નાપિ બ્રહ્મશબ્દવાચ્યે પ્રધાને ગર્ભં દધાતિ, પુરુષસંપર્કકૃતત્વાત્પ્રકૃતિક્ષોભસ્ય ।
તથોપનિષત્સ્વપિ- બ્રહ્મ વા ઇદમગ્ર આસીત્ તદાત્માનમેવાવેદહં બ્રહ્માસ્મિ ઇતિ મન્ત્રવર્ણોપિ અહં મનુરભવં સૂર્યશ્ચ ઇતિ ।
તસ્માદહંપ્રત્યયગમ્યત્વામાત્મનો ઽનિચ્છિન્તઃ શ્રુતિવિરોધાદેવોપેક્ષણીયાઃ* ॥॥
યત્તુ નિર્મુક્તાહઙ્કારમમકારવચનં તદપિ પૌર્વાપર્યેણ પરામૃષ્યમાણં નાહઙ્કારસ્વરૂપનિષેધાર્થ ભવતિ, એવં હિ તદ્વચનં- નાસ્ય કશ્ચિન્નાયં કસ્યચિત્ નિર્મુક્તાહઙ્કારમમકાર એવાયમિતિ ।
તદયમર્થઃ- યસ્માન્નાસ્ય કશ્ચિત્તસ્માન્નિર્મુક્તમમકારઃ, યસ્માન્નાયં કસ્યચિત્તસ્માન્નિર્મુક્તાહઙ્કાર ઇતિ ।
યદ્યહઙ્કારસ્વરૂપનિષેધઃ સ્યાત્, ન પૂર્વેણ સંબધ્યેત- યસ્માન્નાયં કસ્યચિત્તસ્માદસ્મિન્નહંભાવો ભ્રાન્તિરિતિ કિં કેન સંગતમ્, તસ્માન્નાયમહન્તાસ્વરૂપનિષેધઃ કિં તર્હિ જન્મંસંબન્ધિતયાત્મન્યહંમતિઃ અહમસ્ય પિતાહમસ્ય પુત્ર ઇત્યાદિઃ સ ભ્રમ ઇત્યેવં સંગતં ભવતિ* ॥॥
અયમાત્મા ન કસ્યચિદપિ પુત્રાદિરૂપેણ સંબન્ધી, જન્યજનકભાવસ્ય શરીરવિષયત્વાત્, શરીરં હિ શરીરાજ્જાયતે નત્વાત્માત્માન્તરાત્, તસ્માદન્યસંબન અધિતયાત્મન્યહંમતિઃ કૃશાદિમતિચ્છરીરાદ્વિવેકમબુધ્યમાનાનાં ભ્રાન્તિરિતિ ।
તદિદમસ્યાન્યસંબન્ધિનિષેધેન પુત્રાદિવિષયસ્નેહનિવર્તનેન વૈરાગ્યજનનાર્થમુચ્યતે, નાહઙ્કારસ્વરૂપસ્યાયં નિષેધો ઽનુપયોગાદસંગતત્વાત્ પ્રમાણાન્તરવિરોધાત્ અહં બ્રહ્માસ્તિ ઇતિ વચનવિરોધાચ્ચ ।
તસ્માદહંપ્રત્યયગમ્યો જ્ઞાતા શરીરાતિરિક્ત ઇન્દ્રિયવ્યતિરિક્તશ્ચ ॥
ઇન્દ્રિયાત્મનોર્ભેદઃ ॥
કથમિન્દ્રિયભેદઃ, ઇન્દ્રિયાભાવે ઽપિ જ્ઞાતુરેકસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ યો ઽહં રૂપમદ્રાક્ષં સો ઽહં
સ્પૃશામીતિ, યો ઽહમગ્રહીષં સો ઽહં સ્મરામીતિ ।
મનસ્તુ પ્રત્યક્ષસિદ્ધસ્ય જ્ઞાતૂ રૂપાદિજ્ઞાનેષુ વ્યતિરિક્તકરણાધીનત્વાત્ સુખાદિજ્ઞાનેષુ ભવિતવ્યં કરણેનેત્યેવં કલ્પ્યત ઇતિ નાસ્ય જ્ઞાતૃત્વમાશઙ્કનીયમ્* ॥॥
યેતુ કર્તૃતયૈવાત્મસિદ્ધિર્નસ કર્મતયેત્યાહુસ્તેષામાત્મનિ સ્મરણપ્રત્યભિજ્ઞાને નોપપદ્યેયાતામ્, તત્રાપિ હિ પૂર્વકાલસંબન્ધિત્વેનાત્મનઃ પ્રતિભાસો ઽઙ્ગીકરણીયઃ,

ન ચ સાંપર્તે સ્મરણે પૂર્વકાલસંબન્ધિનઃ કર્તૃત્વં સંભવતીતિ કથં કર્તૃતયા સિદ્ધ્યેત્, તસ્માદહંપ્રત્યયકર્મતયૈવાત્મનઃ સિદ્ધિરિતિ રમણીયમ્* ॥॥
અથ સ્વપ્રકાશત્વમાત્મનઃ સુખાદીનાં ચ કિં નેષ્યતે, સ્વપ્રકાશસ્ય કસ્યચિદપ્યદર્શનાત્ સર્વસ્યૈવ હિ વસ્તુનઃ પરપ્રકાશ્યત્વનિયમાત્ ।
સ્વપ્રકાશત્વે ચાત્મા સુષુપ્તાવપિ પ્રકાશેત, ન ચ પ્રકાશતે, યથોક્તમ્- અચેતનયન્નેવ સુષુપ્ત ઇત્યુચ્યતે ઇતિ* ॥॥
ન તુ સુષુપ્તાવપિ પ્રકાશત એવાત્મા સ્વાભાવિકપરમાનન્દયુક્તઃ, અન્યથા કથમ્ સુખમહમસ્વાપ્સમ્ ઇતિ પ્રબોધે પ્રતિસંધાનં સ્યાત્, અર્થાન્તરં તુ ન કિઞ્ચિચ્છરીરમિન્દ્રિયમન્યદ્વા વસ્તુ પ્રકાશત ઇત્યેતાવાન્ સ્વપ્રદાગકાભ્યાં સુષુપ્તેર્ભેદઃ ।
નૈતદેવમ્- સંવિદ્વિરોધાત્, ન હિ સુપ્તાનામાત્મા સુખં વા પ્રકાશતે, નહ્યભાસમાનં વ્યવહારમાત્રેણ પ્રકાશત ઇતિ શક્યમઙ્ગીકર્તુમ્* ॥॥
કિ ચ - સુષ્વાપાદુત્થિતાશ્ચૈવં નિર્વિદ્યન્તે હિ કામુકાઃ ।
વૃથેયમન્તરેણૈવ કામિનીં યામિની ગતા ।
આશ્લિષ્ટામપ્યબુદ્ધ્વૈનાં નિર્વિદ્યન્તે મયા ।
ભુક્ત્વા ચ પરમાનન્દં તસ્ય ચ સ્મરણાદયમ્ ।
સ્વલ્પાલ્પસુખહાન્યૈવં નિર્વેદો નાવકલ્પતે ॥
તત્સુખં વિસ્મૃતં ચેત્સ્યાત્સુખમસ્વાપ્યમિત્યયમ્ ।
વ્યવહારો ન યુજ્યેત, દુઃખાનનુભવે ત્વિયમ્ ।
સુખવ્યવહૃતિસ્તસ્માદ્ગુણવૃત્ત્યેતિ નિશ્ચયઃ ।
પ્રબુદ્ધા હિ સુષુપ્તાવવગતં કિચિદપિ દુઃખમસંસ્મરન્તઃ સ્મરણાનુત્પત્ત્યૈવ સુષુપ્ત્યવસ્થાયાં મે ન કિઞ્ચિદપિ દુઃખમાસીદિત્યવગમ્ય તત્રૈવ સુખવ્યવહારં ગુણવૃત્ત્યા કુર્વન્તિ, તથા ચ વ્યવહરન્તિ- એતાવન્તં કાલમહમાત્માનમપ્યબુદ્ધ્વા શયિતો ઽસ્મીતિ ।
તસ્માત્સુષુપ્તાવપ્રકાશાત્મનઃ સ્વપ્રકાશત્વમ્, અતો માનસપ્રત્યક્ષગમ્ય એવાયમિતિ સ્થિતમ્ ॥
આત્મનો વ્યાપકત્વમ્ ।
સ પુનરયમાત્મા અણુઃ શરીરપરમાણો વિભુર્વેતિ ચિન્તનીયમ્ ।
તત્રાણુપરિમાણત્વે યુગપચ્છિરઃપાદયોર્વેદનાનુપપત્તિઃ ।
અયૌગપદ્યે ઽપ્યતિશૈઘ્ય્યાદ્યૌગપદ્યાવગતિરિતિ ચેત્, સ્યાદેવં યદ્યણુત્વં કુતશ્ચિત્સિદ્ધં સ્યાત્, તદસિદ્ધૌ દૃષ્ટાનુસારાદનણુત્વમેવ યુક્તમ્ ।
તત્ર શરીરપરિમાણત્વે સાવયવઃ સ્યાત્, તત્ર દ્વિવિધમેવ હિ નિરવયવદ્રવ્યમ્- અણુ વિભુ વા, તદસૌ શરીરસંમિતઃ સન્ સાવયવઃ સ્યાત્, તત્ર બહ્વવયવકલ્પના તાવતાં ચાન્યૂનનધિકાનામવયવાનાં પુત્તિકાહસ્તિદેહયોરતિસંકોચવિસ્તારકલ્પનં નાતીવ હૃદયમનુરઞ્જયતિ, તસ્માદ્વિભુત્વમેવ યુક્તમ્ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ- અનન્તમપારમ્ ઇતિ ।
ભગવદ્ગીતાસુ ચ વચનમ્- નિત્યઃ સર્વગતઃ સ્થાણુરચલો ઽયં સનાતનઃ ઇતિ ।
યે ચોપનિષત્સ્વણુત્વવાદાઃ પુરાણેષુ ચ અઙ્ગુષ્ઠમાત્રં પુરુષમ્ ઇત્યાદયસ્તે સૂક્ષ્મગ્રહણગોચરત્વાભિપ્રાયાઃ* ॥॥
નનુ વિભુત્વે સર્વશરીરેષ્વેક એવાત્માસ્તુ કિં નાનાત્મભિરભ્યુપગતૈઃ,નૈવમ્- એકત્વે સતિ યથા પરણભેદે ઽપિ કર્તુરેકત્વાચ્ચક્ષુષા દૃષ્ટમર્થં યજ્ઞદત્તઃ પ્રત્યભિજાનાતિ- યમહમદર્શં તમહં સ્પૃશામીતિ, તથા દેવદત્તશરીરસ્થેનાત્મના દૃષ્ટમર્થં યજ્ઞદત્તઃ પ્રત્યભિજાનીયાત્, શરીરભેદે ઽપ્યાત્મનસઃ, શરીરભેદે ઽપ્યાત્મનઃ પ્રત્યભિજ્ઞાતુરેકત્વાત્ ।
કર્તુરેકત્વે ઽપિ મનોભેદાદ્વ્યવસ્થેતિ ચેત્, ન, કરણત્વાન્મનસઃ, કરણભેદસ્ય ચક્ષુરાદેર્ભેદવ્યવસ્થાપકત્વાયોગાદિત્યુક્તમ્* ॥॥
ચક્ષુરાદિકરણાનામવ્યવસ્થાપકત્વે ઽપિ મનઃ કરણં
વ્યવસ્થાપકમિતિ ચેત્ ન, કરણત્વાવિશેષાત્ ।
સ્યાદપ્યેષા કલ્પના યદ્યેકાત્મત્વે દૃઢં પ્રમામં સ્યાત્ ।
ન તુ તદસ્તિ ।
યેત્વાત્મૈકત્વવાદાઃ શ્રુતિષુ સ્મૃતિષુ પુરાણેષુ વા તે નિરઞ્જનઃ પરમં સામ્યમુપૈતિ મમ સાધર્મ્યમાગતાઃ ઉત્તમઃ પુરુષસ્ત્વન્યઃ ઇત્યાદિભિરાત્મબેદવચનૈઃ પ્રત્યક્ષાદિભિશ્ચ વિરોધાન્નૈકાન્તતઃ શક્નુવન્ત્યાત્મૈકત્વં નિશ્ચાયયિતુમ્* ॥॥
વચનાનાં હિ મિથો વિરોધે સિદ્ધવસ્તુવિષયત્વેન ચ વિકલ્પાસંભવે પ્રમાણાન્તરાન્નિર્ણયઃ સ્યાત્, તચ્ચ પ્રમાણાન્તરં ભેદ એવ સમર્થમિત્યૈકાત્મ્યવાદાનામવૈલક્ષણ્યપરત્વં પૂર્વોક્તન્યાયેનાવગન્તવ્યમ્* ॥॥
વિસ્પષ્ટં ચૈતદ્વાયુદૃષ્ટાન્તોપાદાનાત્- વેણુરન્ધ્રાદિભેદેન ભેદઃ ષડ્જાતિસંજ્ઞિતઃ ॥
અભેદવ્યાપિનો વાયોસ્તથા તસ્ય મહાત્મનઃ ઇતિ ।
ન હિ વાયુદ્રવ્યં સર્વત્રૈકં વ્યક્તિભેદસ્ય સ્પષ્ટત્વાત્, અવિલક્ષણસ્વભાવસ્ય તુ વાયોર્વેણુરન્ધ્રાકૃતં ષડ્જાદિવૈલક્ષણ્યં, એવાત્મનો ઽપિ પશુમનુષ્યાદિવૈલક્ષણ્યં દેહસંબન્ધકૃતં ન સ્વાભાવિકમિત્યયમેવાર્થઃ ।
વાયોરિતિ તસ્યેતિ ચૈકવચનં સામાન્યાભિપ્રાયમ્, તસ્માત્પ્રતિશરીરં ભિન્ના એવાત્માનઃ નિત્યાઃ સર્વગતા એવં ચ બદ્ધમુક્તાદિવ્યવસ્થાપિ યુક્તતરા ભવતિ ॥
ઇત્યાત્મવાદઃ ॥
મોક્ષવાદારમ્ભઃ ।
કઃ પુનરયં મોક્ષો નામ, વિચિત્રવાસનાવશેન વિચિત્રનીલપીતાદિરૂપેણ પ્રવહતો જ્ઞાનસંતાનસ્ય નિઃશેષવાસનોચ્છેદાન્નીલપીતાદિવૈચિત્ર્યં હિત્વા કેવલં સંવિન્માત્રેણાવસ્થાનમિતિ કેચિત્ ।
અપરેતુ દીપસંતાનસ્યેવ જ્ઞાનસંતાપનસ્યોપરમમ્ ।
ઉભયમપ્યેતદ્બાહ્યાર્થાભાવમૂલમિતિ તત્સદ્ભાવપ્રતિપાદનેનૈવ નિરાકૃતમ્* ॥॥

અપરે તુ પ્રપઞ્ચવિલયમપવર્ગમાહુઃ ।
અવિદ્યાનિર્મિતો હિ પ્રપઞ્ચઃ સ્વપ્નપ્રપઞ્ચવત્ પ્રબોધેનૈવ બ્રહ્મવિદ્યયા અવિદ્યાયાં વિલીનાયાં સ્વયમેવ વિલીયતે ।
તથાહિ શ્રુતિઃ યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ તદિતર ઇતરં પશ્યતિ યત્ર ત્વસ્ય સર્વામાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્
ઇતિ* ॥॥
તદિદમપિ પ્રપઞ્ચસ્યાવિદ્યાનિર્મિતત્વનિરારણેન પરમાર્થત્વપ્રતિપાદનાન્નિરસ્તમેવેતિ આત્મૈવેદં સર્વમિતિ સર્વસ્યાત્મા ભોક્તેત્યર્થઃ ।
યથા યઃ કામયેત રાષ્ટ્રં સ્યામિતિ રાષ્ટ્રસ્ય ભોક્તેત્યર્થઃ ।
યથા કામયેત સર્વમિદં ભવેયમિતિ સર્વસ્ય ભોક્તા ભવેયમિત્યર્થઃ ।
તથા- આત્મા સર્વમિતિ સર્વસ્યાત્મા ભોક્તેત્યર્થઃ ।
યત્તુ યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતીતિ દ્વૈતભાવસ્ય ભ્રાન્તિત્વવચનં તદૌપચારિકમ્- યથા ખલુ સ્વપ્નપ્રપઞ્ચેન્દ્રજાલમૃગતોયાદિઃ કિયન્તઞ્ચિત્કાલં દૃષ્ટિપથમાપન્નઃ પશ્ચાદ્વિલીનો ભોગ્યતામતિવર્તતે તથાયં શરીરેન્દ્રિયવિષયરૂપપ્રપઞ્ચો ઽપ્યસ્યાત્મનઃ કિયન્તઞ્ચિત્કાલમુપભોગ્યઃ સન્ પશ્ચાદ્વિનાશાદનુપભોગ્યો ભવતીત્યનેન સાદૃશ્યેન ભ્રાન્તિરિત્યુપચારેણોચ્યતે પુરુષાણાં વિષયભોગેષ્વાસ્થાનિવર્તનેન મુક્તાવભિરુચિં જનયિતું, યદપિ યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂદિતિ મુક્તાવાત્મનો ઽદ્વિતીયત્વચનં તદપિ ન પ્રપઞ્ચસ્વરૂપનિષેધાર્થં કિતુ સત એવ પ્રપઞ્ચસ્યાત્મસંબન્ધનિષેધાર્થં, અસ્યેતિવચનાત્, નહ્યત્રૈતાવદુચ્યતે યત્ર સર્વમાત્મૈવાભૂદિતિ, કિં તર્હિ, યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવેતિ ।
તેનાસ્યાયમર્થઃ- યત્ર યસ્યામવસ્થાયાં મુક્તાવિત્યર્થઃ ।
અસ્ય આત્મનો દૃશ્યત્વેન દર્શનસાધનત્વેન દર્શનાયતનત્વેન વા ન કિઞ્ચિદન્યસંબન્ધિ વિદ્યતે કિન્ત્વાત્મૈવાસ્ય સર્વં નાન્યકિઞ્ચિત્ તદા કેન કં પશ્યેદિતિ ।
યથા લોકે યસ્ય ન કિઞ્ચિદપિ બાન્ધવો વિત્તં વાસ્તિ સ એવં વદતિ- ન મે કઞ્ચિદસ્તિ અહમેવ સર્વં તત્ર સંબન્ધ્યન્તરં ન કિઞ્ચિદસ્તીત્યેતાવદ્વિવક્ષિતમ્, એવં મુક્તાવાત્મૈવાત્મનઃ સર્વમિતિ સંબન્ધ્યન્તરાભાવમાત્રં વિવક્ષિતં ન પ્રપઞ્ચસ્વરૂપભાવઃ, તસ્માન્ન પ્રપઞ્ચવિલયો મોક્ષઃ કિન્તુ પ્રપઞ્ચસંબન્ધવિલયઃ ।
ત્રેધા હિ પ્રપઞ્ચઃ પુરુષં બધ્નાતિ ભોગાયતનં શરીરં ભોગસાધનાનીન્દ્રિયાણિ ભોગ્યાઃ શબ્દાદયો વિષયાઃ ।
ભોગ ઇતિ ચ સુખદુઃખવિષયો ઽપરોક્ષાનુભવ
ઉચ્યતે તદસ્ય ત્રિવિધસ્યાપિ બન્ધસ્યાત્યન્તિકો વિલયો મોક્ષઃ* ॥॥
કિમિદમાત્યન્તિકત્વં પૂર્વોત્પન્નાનાં શરીરેન્દ્રિયવિષયાણાં વિનાશઃ, અનુત્પન્નાનાં ચાત્યન્તિકો ઽનુત્પાદઃ ।
કથમત્યન્તાનુત્પત્તિઃ, ઉત્પાદકયોર્ધર્માધર્મયોર્નિઃશેષયોઃ પરિક્ષાયાત્ ।
સો ઽયં પ્રપઞ્ચસંબન્ધો બન્ધસ્યદ્વિમોક્ષશ્ચ મોક્ષઃ ।
આનન્દમોક્ષવાદઃ ।
નન્વેવમશેષધર્મક્ષયાન્મુક્તસ્ય ન કિચિદ્સુખં સ્યાત્ ।
તતશ્ચાપુરુષાર્થો મોક્ષઃ સ્યાત્ ।
નૈષ દોષઃ- ન હિ ધર્મજન્યો મુક્તસ્યાત્મનઃ તથા સત્યુત્પત્તિમત્ત્વાત્ વિનાશી સ્યાત્ તત્રાપુનરાવૃત્તિશ્રુતેર્વિરોધઃ સ્યાત્ ।
સ્વાભાવિકસ્ત્વાત્માનન્દઃ સંસારેણાભિભૂતઃ સન્ નિર્મુક્તસંસારસ્યાભિવ્યક્તૌ ભોગ્યો ભવતિ સ્વાભાવિકત્વે ચાનન્દસ્ય આનન્દં બ્રહ્મે ત્યાદિશ્રુતિસહસ્રં પ્રમાણમ્* ॥॥
નનુ સુખાભાવે ઽપિ શ્રુતિરસ્તિ અશરીરં વાવ સન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃ ઇતિ ।
સત્યમ્- વિષયસુખાભિપ્રાયં ત્વેવઞ્જાતીયકમ્, અન્યથાનન્દશ્રુતિવિરોધાત્ ।
અથ સુખાભાવવચનબલેનાનન્દવચનમેવ દુઃખાભાવાભિપ્રાયં કિમિતિ ન વ્યાખ્યાયતે સુખાભાવવચનાનામત્યલ્પત્વાત્તેષામેવાન્યથાકરણં યુક્તં ન ભૂયસામાનન્દવચનાનામ્ ।
કિઞ્ચાનન્દશબ્દસ્ય દુઃખાભાવપરત્વે ઽત્યન્તસ્વાર્થહાનિઃ સ્યાત્, સુખશબ્દસ્ય તુ સામાન્યવચનસ્ય વિશેષે ઽપિ વ્યાખ્યાને નાતીવ સ્વાર્થહાનિરિતિ તદેવ યુક્તમ્* ॥॥
નનુ વિદ્યમાનો ઽપ્યાનન્દો ઽનનુભૂયમાનો ઽકિઞ્ચિત્કર એવ, ન ચ મુક્તસ્ય સર્વકરણહીનસ્યાનન્દાનુભવઃ સંભવતિ ।
સ્વપ્રકાશઽયમાનન્દ ઇતિ ચેન્ન, સંસારાવસ્થાયામપ્રકાશાત્ ।
નનુ તત્રાપ્યાનન્દસ્વભાવઃ પુરુષઃ પ્રકાશત એવ આત્મનિ પ્રેમોત્પત્તેઃ, સત્યમિતિ બ્રુવાણસ્યાતિસાહસિકસ્ય નોત્તરં વાચ્યમ્ ।
યદિ સંસારિણો ઽપિ પરમાનન્દમનુભવેયુસ્તતો મુક્તસ્ય ન કશ્ચિદતિશય ઇતિ તદેવાપુરુષાર્થત્વં મોક્ષસ્યાપદ્યેત, અતો બલાદસુખરૂપસ્યાયમભિભૂતો ન પ્રકાશતે ।
કો ઽયં પ્રકાશમાનસ્યાભિભવો નામ, પ્રકાશનિવારણં હ્યભિભવઃ ।
ન ચ પ્રકાશમાનસ્યાપ્રકાશનં સંભવતિ, યદિ તુ નૈવ પ્રકાશતે સંસારાવસ્થાયાં તસ્યામવસ્થાયામસતઃ પ્રકાશસ્ય મુક્તાવસ્થાયામુત્પદ્યમાનસ્ય કારણં વક્તવ્યમ્, વિજ્ઞાનમેવ ચ પ્રકાશાખ્યસ્ય ફલસ્ય કારણં તચ્ચેન્દ્રિયાધીનમ્, ન ચ મુક્તસ્યેન્દ્રિયાણિ સંભવન્તીતિ કથમાનન્દાનુભવઃ સ્યાત્* ॥॥
ઉચ્યતે- બાહ્યેન્દ્રિયાણ્યેવ મુક્તસ્ય નિવર્તન્તે મનસ્તુ તસ્યામવસ્થાયામનુવર્તતે ઇત્યાનન્દશ્રુતિબલાદેવાધ્યવસીયતે ।
એવં જ્ઞાનં ચ ન હિ વિજ્ઞાતુર્વિજ્ઞાતેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે ઇતિ શ્રુતેઃ, વિજ્ઞાનઘનશ્રુતેશ્ચ, તસ્માન્મુક્તાવસ્થાયાં માનસપ્રત્યક્ષેણ પરમાનન્દમનુભવન્નાત્માવતિષ્ઠતે ।
તદુક્તમ્- નિજં યત્ત્વાત્મચૈતન્યમાનન્દશ્ચેષ્યતે ચ યઃ ।
યચ્ચ નિત્યવિભુત્વાદિ તૈરાત્મા નૈવ મુચ્યતે ઇતિ ।
યત્તુ તસ્માત્કર્મમક્ષયાદેવ હેત્વભાવેન મુચ્યતે ।
નહ્યભાવાત્મકં મુક્ત્વા મોક્ષનિત્યત્વકારણમ્, ઇતિ વાર્તિકં તત્પરમતમિત્યેવમાનન્દમોક્ષવાદિનો મતમ્* ॥॥
અપરે ત્વાહુઃ- અભાવાત્મકત્વવચનમેવ સ્વમતમુપપત્ત્યભિધાનાત્ આનન્દવચનં તૂપન્યાસમાત્રત્વા પરમતમ્ ।

ન હિ મુક્તસ્યાનન્દાનુભવઃ સંભવતિ કરણાભાવાચ્ ।
મનઃ સ્યાદિતિચેત્, ન, અમનસ્કત્વશ્રુતેઃ અમનોષડવાગિતિ ॥
મોક્ષાવસ્થાયાં જ્ઞાનાભાવોપપાદનમ્ ।
યત્તુ ન હિ વિજ્ઞાતુર્વિજ્ઞાતેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે ઇતિ તજ્જ્ઞાનશક્ત્યભિપ્રાયમ્, અન્યથા હિ સુષુપ્તાવપિ જ્ઞાનાનુવૃત્તિરુક્તા
સ્યાત્ સા ચ સંવિદ્ધિરુદ્ધેત્યુક્તમ્ ।
વિસ્પષ્ટં ચાસ્ય શક્ત્યભિપ્રાયત્વમ્ ।
એવં હિ શ્રૂયતે- યદ્વૈ તન્ન પશ્યતિ પશ્યન્વૈ તન્ન પશ્યતિ, ન હિ દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે, અવિનાશિત્વાત્ ન તુ તદ્દ્વિતીયમસ્તિ તતો ઽન્યદ્વિભક્તં યત્પશ્યેત્ એવમન્યાન્યપિ વાક્યાનિ જિઘ્રન્વૈ
તન્ન જિઘ્રતિ ન હિ ઘ્રાતુઘ્રાતેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે, ન શ્રોતુઃ શ્રુતેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે, ન સ્પ્રષ્ટુઃ સ્પૃષ્ટેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે, ન જ્ઞાતુર્જ્ઞાતેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે તત્ર તત્ર દૃષ્ટિઘ્રાતિશ્રુતિસ્પૃષ્ટિશબ્દાશ્ચક્ષુર્ઘ્રાણશ્રોત્રત્વગિન્દ્રિયજન્યાનાં રૂપગન્ધશબ્દસ્પર્શવિષયાણાં વાચકાઃ નાર્થાન્તરવિષયાણાં નાપિ વિજ્ઞાનસામાન્યસ્ય, નચૈષાં જ્ઞાનવિશેષાણાં વાચકાઃ નાર્થાન્તરવિષયાણાં નાપિ વિજ્ઞાનસામાન્યસ્ય, નચૈષાં જ્ઞાનવિશેષાણાં સુષુપ્તૌ મુક્તૌ વા કથઞ્ચિદપ્યપરિલોપઃ સંભવતિ, નહિ તદાનીમિન્દ્રિયાણિ સન્તિ નાપિ ગન્ધાદયો જ્ઞાયન્તે તદુભયાભાવે ચ ન શ્રુત્યાદિશબ્દવાચ્યજ્ઞાનવિશેષાઃ સંભવન્તિ* ॥॥
નનુ યથા પ્રકાશ્યાસન્નિધાવપિ સવિતુઃ પ્રકાશકત્વં નિત્યમ્, એવમિન્દ્રિયાભાવે ઽપિ નિત્યૈવ દૃષ્ટિરિતિચેત્, સયાદેવમ્- યદિ જ્ઞાનમાત્રં દૃષ્ટ્યાદિશબ્દાનાં વાચ્યં સ્યાત્, ન તુ તથાસ્તિ, લોકપ્રસિદ્ધ્યભાવાત્ ।
યથા લોકં ચ શબ્દાર્થાવધારણં ન યથેચ્છમ્ ।
ન હિ લોકે ગન્ધાદન્યદ્ઘ્રાણં જિઘ્રતીત્યુચ્યતે, ગન્ધમપિ યદા ઘ્રાણાદન્યેનાનુમાનાદિના જાનાતિ તદા ન જિઘ્રતીત્યુચ્યતે, તસ્માદ્ઘ્રાણાદીયજન્યગન્ધાદિવિષયજ્ઞાનવિશેષવાચિનો ઘ્રાત્યાદિશબ્દાઃ, ન ચ તેષાં સુષુપ્તૌ મુક્તૌ વા સંભવત્યપરિલોપઃ, તસ્માદ્ઘ્રાણાદિશક્તાવેવ પ્રરોચનાર્થં ઘ્રાણાદ્યુપચારઃ, યથા તેમ હ્યન્નં ક્રિયતે ઇતિ શક્તિવર્તમાનત્વેન પ્રરોચનાર્થં ક્રિયતે ઇતિ વર્તમાનત્વોપચારઃ, તસ્માત્ ન જ્ઞાતુજ્ઞાતેર્વિપરિલોપો વિદ્યત ઇત્યેદપિ શક્ત્યભિપ્રાયમેવ* ॥॥
યત્ત્વાદિત્યપ્રકાશકત્વવદિતિ, કિં તસ્ય પ્રકાશકત્વમભિપ્રેતં, યદિ તિમિરોત્સારણં, તન્નિત્યમસ્યેવ સર્વદા હ્યસાવવ્યવહિતેષુ દેશેષુ તિમિરમુત્સાદયત્યેવ, નન્વેવમાત્મા સર્વદા શૃણોતિ સુષુપ્તાવશ્રવણાત્ ।
અથ જ્ઞાનજનકત્વમાદિત્ય દેશેષુ તિમિરમુત્સાદયત્યેવ, નત્વેવમાત્મા સર્વદા શૃણોતિ સુષુપ્તાવશ્રવણાત્ ।
અથ જ્ઞાનજનકત્વમાદિત્યસ્ય પ્રકાશકત્વમ્ ન તન્નિત્યં, તસ્માત્સામર્થ્યમેવ તત્રાપિ નિત્યં, તસ્માજ્જ્ઞાનશક્ત્યભિપ્રાયમિદં નિત્યત્વાભિધાનમ્* ॥॥
એષા હ્યત્ર વચનવ્યક્તિઃ- યદેતત્સુષુપ્તૌ મુક્તૌ વાત્મા ન પશ્યતિ પશ્યન્નેવ દ્રષ્ટું શક્નુવન્નેવ ન પશ્યતિ ।
ન હિ દ્રષ્ચુરાત્મનો યા દર્શનશક્તિસ્તસ્યાઃ કદાચિદપિ લોપો વિદ્યતે સાહ્યવિનાશિનીતિ ન દ્રષ્ટુર્દ્વિતીયમન્યદ્દર્શનસાધનં ચક્ષુર્વ્યાપારરૂપં દૃશ્યં વા તસ્યામવસ્થાયાસમસ્તિ યતો દર્શનં સ્યાત્, યદ્યપિ દૃશ્યં રૂપાદિકં સ્વરૂપતસ્તસ્યામવસ્થાયામસ્તિ તથાપિ દૃશ્યતા દર્શનયોગ્યતા તસ્યામવસ્થાયાં નાસ્તીતિ તેન રૂપેણાભાવાદ્દૃશ્યં નાસ્તીત્યુચ્યતે, તસ્માત્સાધનાન્તરવૈકલ્યાત્તસ્યામવસ્થાયાં ન પશ્યતિ ન શક્તિવૈકલ્યાત્, શક્તિસ્તુ ન કદાચિદપિ લુપ્યત ઇતિ ।
એવમન્યેષામપિ વાક્યાનાં યોજના ।
તથા જ્ઞાનશક્ત્યપરિલોપ એવ જ્ઞત્રાનાપરિલોપ ઉચ્યતે, જ્ઞાતિશબ્દશ્ચાત્રાનુમાનાદિજ્ઞાનપરઃ ચક્ષુરાદિજ્ઞાનાનાં સ્વશબ્દૈરુક્તત્વાત્* ॥॥
એવં વિજ્ઞાનં બ્રહ્મ વિજ્ઞાનઘન ઇત્યાદીનામપિ શક્તિપરત્વં વેદિતવ્યમ્ ।
સ્વયમેવ શ્રુત્યા શક્તિપરત્વં વ્યાખ્યાતં વિજ્ઞાનઘન એવૈતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાયતાન્યેવાનુ વિનશ્યતીતિ ભૂતેન્દ્રિયનાશાદાત્માપિ પ્રમાણાગોચરત્વમાપન્નો વિનષ્ટ ઇવ ભવતીતિ ।
ન તસ્યેતઃ પ્રેતસ્ય મુક્તસ્ય સંજ્ઞાસ્તીતિ ।
એવં યાજ્ઞવલ્ક્યેમનોક્તે મૈત્રેયી ચોદયતિસ્મ અત્રૈવ ઙગવાન્(?)મામોહિતવાન્ વિજ્ઞાનઘન ઇતિ ન ચાસ્તિ સંજ્ઞેતિ વિરુદ્ધાભિધાનાત્ ઇતિ ।
ષષ્ઠાધ્યાયે તુ વિનાશાવિનાશવિરોધશ્ચોદયિષ્યત ઇતિ વિવેકઃ ।
એવં ચોદિતો યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પરિહારમાહ- ન વા અરે અહંમોહ પરસ્પરવિરુદ્ધં બ્રવીમિ, અલં વા અરે ઇદં વિજ્ઞાનાય અત્રાત્મતત્ત્વં સર્વાસ્વવસ્થાસુ વિજ્ઞાનાય સમર્થમિત્યર્થસ્તેન વિજ્ઞાનઘનત્વાભિધાનં સામર્થ્યાભિપ્રાયમિતિ વ્યાખ્યાતમ્ ભવતિ ।
સંભવતિ ચ શક્તસ્યાપિ જ્ઞાનાભાવ ઇતિ નાસ્તિ વિરોધ ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
અનયા ચ શ્રુત્યા સર્વવિજ્ઞાનશ્રુતયઃ શક્ત્યભિપ્રાયા વ્યાખ્યાતાઃ* ॥॥
યદિ શક્તિરસ્તિ તતસ્તસ્યાવસ્થાયાં તતઃ કેન જ્ઞાનાનુત્પત્તિઃ જ્ઞાનસાધનાનામિન્દ્રિયાણાં જ્ઞેયાનાં ચ વિષયાણામભાવાત્ ।
તદાહ યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ તદિતર ઇતરં પશ્યતિ, યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ ઇત્યાદિ, તદેતત્પ્રાગેવ વ્યાખ્યાતમ્ ।
એવમર્થાન્તરજ્ઞાને સાધનાભાવાન્નિરાકૃતે સતિ આત્માનમેવ મુક્તાવસ્થાયાં જાનાત્વિત્યાશઙ્ક્યાહ વિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્ ઇતિ નહ્યાત્માપિ વિનાસાધનેન જ્ઞાતું શક્યતે મનસા ખલ્વસૌ સંસારાવસ્થાયાં જ્ઞાયતે ન ચ મુક્તસ્ય મનઃસંબન્ઘો ઽસ્તિ અતઃ કેનાત્માનં જાનાત્વિતિ વ્યક્ત એવ મુક્તસ્યાત્મજ્ઞાનસ્યાભાવે જ્ઞાનશક્તિમાત્રસ્યાવસ્થાનં શ્રુત્યા દર્શિતં, તસ્માન્નિઃસંબન્ધો નિરાનન્દશ્ચ મોક્ષઃ ॥
આત્મનો જ્ઞાનાનન્દસ્વરૂપત્વસ્ય ખણ્ડનમ્ ॥
નનુ નાત્મનો ઽન્યદ્વિજ્ઞાનમાનન્દો વા કિન્ત્વાત્મૈવ જ્ઞાનમાનન્દશ્ચ વિજ્ઞાનં બ્રહ્મ આનન્દં બ્રહ્મ ઇતિ શ્રુતેઃ, આત્મા ચ સુષુપ્તિતુરીયયોરપિ ભવતીતિ કથં વિજ્ઞાનસ્ય ચાનન્દસ્ય ચાભાવઃ ।
નૈતદેવં, યદ્ધિ વસ્ત્વન્તરપ્રકાશજનનસ્વભાવં વસ્તુ યસ્મિન્સતિ કિમપ્યર્થાન્તરં પ્રકાશત એવ તલ્લોકે વિજ્ઞાનશબ્દેનોચ્યતે, નચાત્મનિ સતિ કિઞ્ચિદન્યત્પ્રકાશત એવ, વિદ્યમાને ઽપિ
તસ્મિન્સુષુપ્ત્યવસ્થાયામર્થાન્તરસ્ય કસ્યચિદપ્યદર્શનાત્ અતો ન જ્ઞાનમાત્મા* ॥॥
નનુ પ્રકાશજનનસ્વભાવો ઽપિ સહકારિવૈકલ્યાન્ન જનયેત્ ।
સત્યં ન જનયતિ ।
યસ્મિંસ્તુ સહકારિસંનિધાને તત્કૃતે વાન્યસ્મિન્નાગન્તુકે સતિ નિયમેન પ્રકાશત એવાર્થાન્તરં તજ્જ્ઞાનશબ્દવાચ્યમ્ ।
તથા ગીતિશ્રવણપ્રિયાલિઙ્ગનચન્દ્રદર્શનમધુરાસ્વાદસુરભિઘ્રાણાદિજન્યમાહ્લાદમાનન્દસુખશબ્દાવભિદધાતે, નચૈવંરૂપત્વમાત્માનો ઽસ્તિ, યથા હ્યન્યસુખેષુ સુખરૂપં પ્રત્યભિજ્ઞાયતે નૈવમાત્મનિ પ્રત્યભિજાનીમો યેનાનન્દમિતિ ચ સંજ્ઞેત્યુચ્યતે ન સા લૌકિકી નાપિ વૈદિકી ।
યદિ પરં વૃદ્ધ્યાદિવત્પરિભાષ્યેત તદસ્તુ યથાકામમ્ ।
યત્તુ વિજ્ઞાનં બ્રહ્મ આનન્દં બ્રહ્મ ઇતિ ચ સામાનાધિકરણ્યં તદ્ધર્મમાત્રવચનત્વેન વર્તન્તે, સત્યં, ન બાહુલ્યેન વર્તન્તે, કદાચિત્તુ ગુણમાત્રવચનાનામપિ ગુણિનિ પ્રયોગો ભવતિ યથા શીતો મધુરો રસઃ સ્નિગ્ધો ગુરુશ્ચેતિ રસશબ્દો દ્રવ્યે પ્રયુજ્યતે, અન્યથા શીતાદિશબ્દસામાનાધિકરણ્યાયોગાત્ ।

કિં ચ રસં હ્યેવાયં વિદ્વાન્, સ એકો બ્રહ્મણ આનન્દ, ઇતિ ષષ્ઠ્યાનન્દાદ્બ્રહ્મ વ્યતિરિચ્યતે* ॥॥

કિં ચ ન મે સાંપ્રતં કિઞ્ચિદપિ સુખં દુઃખમેવ તુ સર્વાત્મના મમેતિ સુખાભાવે દુઃખાનુભવે ચાનુસંધીયમાનસ્યાત્મનઃ કથમાનન્દરૂપતા સ્યાત્ ।
કિં ચ સ્વપ્રકાશાનન્દરૂપમાત્માનમભ્યુપગચ્છતામસ્માકં ચૈતાવદવિવાદં સુષુપ્તિતુલ્યા મુક્તિરિતિ ।
સંસારાનુવૃત્ત્યનુવૃત્તિમાત્રં ભિદ્યતે અન્યત્સર્વં તુલ્યમ્ ।
તથા ચ શ્રુતિરપિ- તા એતાઃ પ્રજા અહરહર્બ્રહ્મલોકં યન્તિ ।
અહરહરાગચ્છન્તિ ઇતિ સુષુપ્તિં બ્રહ્મલોકશબ્દેન વદન્તી તુલ્યત્વમેતયોર્દર્શયતિ, સુષુપ્તિશ્ચાસ્માકમપિ ગોચરો ન ચ તત્રાનન્દાનુભવો ઽસ્તીતિ વ્યક્તમેતત્, તસ્માન્નિરાનન્દો મોક્ષઃ, દુઃખપરિલોપાચ્ચ પુરુષાર્થન્ત્વમ્* ॥॥
સુખલોપાદપુરુષાર્થત્વમપીતિચેત્- નૈવમલ્પં હિ સંસારે સુખં તદપિ સૂરયઃ ॥
બહુપ્રયાસસાધ્યત્વાદ્દુઃખમેવાનુજાનતે ॥
જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિદુઃખાન્યનુદિનં નૃણમ્ ॥
સ્વયમેવ વિનાયત્નાન્નિપતન્તિ સહસ્રધા ।
વિહિતાકરણાન્નિત્યં પ્રતિષિદ્ધનિષેવણાત્ ।
મહદામુષ્મિકં દુઃખં યત્નૈર્નાવ ગમ્યતે ॥
બહુદુઃખપરિષ્વિક્તં યન્નામ ખલ્પકં સુખમ્ ॥
સુરાપાનાદિસુખવદ્વર્જનીયમ્ વિવિકિનામ્ ॥
એવંભૂતે ઽપિ સંસારે યે રક્તાઃ સુખતૃષ્ણયા ॥
ન તેષામધિકારો ઽસ્તિ મુક્તિશાસ્ત્રે કથઞ્ચન ॥
સંસાસાદ્વિજન્તે યે દૃષ્ટલોકપરાવરાઃ ।
ત એવ ખલુ મુચ્યન્તે ન તુ યઃ પ્રાકૃતો જનઃ ॥
તેષામેવાપર્ગાખ્યઃ પુરુષાર્થો મહાત્મનામ્ ॥
તેષામેવાધિકારશ્ચ મુક્તિષાશ્ત્રે મનીષિણામ્ ।
તેનાભાવાત્મકત્વે ઽપિ મુક્તેર્નાપુરુષાર્થતા ॥
સુખદુઃખોપભોગો હિ સંસાર ઇતિ શબ્દ્યતે ॥
તયોરનુપભોગં તુ મોક્ષં મોક્ષવિદો વિદુઃ ॥
શ્રુતિરપ્યેતમેવાહ ભેદં સંસારમોક્ષયોઃ ॥
ન હ વૈ સશરીરસ્ય પ્રિયાપ્રિયવિહીનતા ॥
અશરીરં વા વસન્તં સ્મપૃશતો ન પ્રિયાપ્રિયે ॥
આનન્દાત્મકમાત્માનં યે વદન્તિ સ્વપ્રભમ્ ॥
તન્મતે ઽપિ ચ સંસારાન્મુક્તેરેતાવતી ભિદા ॥
આત્મા હ્યાનન્દરૂપો ઽસૌ સંસારે ઽપિ પ્રકાશતે ॥
તાવેવ(?) સ મોક્ષે ઽપિ નાધિક્યં તસ્ય કિઞ્ચન ॥
અથ સંસારવેલાયામાનન્દો ન પ્રકાશતે ॥
નહ્યપ્રકાશનં યુક્તં સ્વપ્રકાશસ્ય વસ્તુનઃ ॥
યદ્યસૌ ન પ્રકાશેત કિન્તર્હ્યન્યત્પ્રકાશતે ।
આત્મસ્વરૂપમિતિ ચેન્નનુ ચાનન્દ એવ તત્ ॥
તચ્ચેત્પ્રકાશતે નૂનમાનન્દો ઽપિ પ્રકાશતે ।
તેન શબ્દાદિવિષયજન્યયોઃ સુખદુઃખયોઃ ॥
નિવૃત્તિરેવ સંસારાદપવર્ગ ઇતીર્યતે ।
તતશ્ચ સુખલોપેન મુક્તેર્ન પુરુષાર્થતા ॥
યદ્યસ્માકં પુરુષાર્થતા ।
યદ્યસ્માકં ભવેત્તર્હિ તુલ્યૈષા ભવતામપિ ।
સુખદુઃખહાનિમસતસ્તસ્ય ભૂયો દુઃખવિવર્જનાત્ ॥

મોક્ષસ્ય પુરુષાર્થત્વમાવયોરુભયોઃ સમમ્ ॥
સુખદુઃખવિહીનો ઽતો મુક્તઃ સ્વસ્થો ઽવતિષ્ઠતે ॥
ઇતિ ॥
મુક્તિસ્વરૂપકથનમ્ ॥
કિમિદં સ્વસ્થ ઇતિ, યે હ્યાગમમાપાયિનો ધર્મા બુદ્ધિસુખદુઃખેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નધર્માઘર્માસંસ્કારસ્તાનપહાય યદસ્ય સ્વં નૈજં જ્ઞાનશક્તિસત્તાદ્રવ્યત્વાદિ તસ્મિન્નવતિષ્ઠત ઇત્યર્થઃ ।
યદિ તુ સંસારાવસ્થાયામવિદ્યમાનો ઽપ્યાનન્દો મુક્તાવસ્થાયાં જન્યત ઇત્યુચ્યતે તતો જનિમત્ત્વાદનિત્યો મોક્ષઃ સ્યાત્ ।
કેન ચાસાવનુભાવ્યઃ ।
ન હિ સ્વપ્રકાશત્વં કસ્યચિત્સંભવીત્યુક્તમ્ ।
ન ચ મનસાનુભવઃ સંભવતીતિ મુક્તસ્ય મનસો ઽભાવાત્ અમનલસ્કત્વશ્રુતેરિત્યુક્તમ્ ।
અત એવ નિત્યો ઽપ્યાનન્દઃ સંસારદશાયામબિભૂતત્વાદનુભૂતોપિ મુક્તાવભિભવે નિવૃત્તે મનસાનુભૂયતે ઇત્યેદપિ નિરસ્તમ્* ॥॥
કિં ચ સુખવિશિષ્ચાત્માનુભવઃ પુરુષાર્થો ન સુખમાત્રાનુભવઃ, ન ચ મુક્તાવાત્માનુભવઃ સંભવતિ વિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્ ઇતિ કણ્ઠેનૈવ શ્રુત્યા નિષિદ્ધત્વાત્ અલં વા અરે ઇદં વિજ્ઞાનાય ઇતિ ચ શ્રુત્યા વિજ્ઞાનશબ્દસ્ય મુક્તસ્ય વિજ્ઞાનમશક્યમભ્યુપગન્તુમ્ ।
નહ્યસ્યાઃ શ્રુતેઃ પ્રિયાપ્રિયાસ્પર્શશ્રુતેશ્ચ તત્ત્વકથનં મુક્ત્વા કથઞ્ચિદન્યપરત્વં સંભવતિ ।
વિજ્ઞાનાશ્રુતયસ્તુ શક્તાવેવ વિજ્ઞાનોપચારં કુર્વન્તિ પ્રરોચનાર્થતયેત્યુપપન્નમ્ ।
એવમાનન્દશ્રુતયો ઽપિ પુરુષાર્થત્વસામાન્યાત્સુખત્વોપચારેણ પ્રરોચનાર્થતયા પ્રવૃત્તાઃ ।
યુક્તં ચૈતત્ વચનયોર્વિરોધે ઽન્યતો નિર્ણયઃ ઇતિ ।
વિરોધશ્ચાત્રાનન્દપ્રિયાભાવવચનયોઃ ।
ન ચાભાવવચનં વૈષયિકાભિપ્રાયમ્, ઇતરત્તુ સ્વાભાવિકાભિપ્રાયમિતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
ઉભયત્રાપિ સામાન્યોપાદાનાદત્યન્તસમાનવિષયત્વાત્ ।
અતઃ પ્રમાણાન્તરવશાદાનન્દવચનં દુઃખાભાવપરમ્, ઇતરત્તુ યથાશ્રુતમિતિ ન્યાય્યમ્ ।
તસ્માત્સુખદુઃખાદિસમસ્તવૈશેષિકાત્મગુણોચ્છેદો મોક્ષઃ ।
સુખદુઃખોચ્છેદશ્ચ ધર્માધર્મયોરુચ્છેદાત્,
ધર્માધર્મયોરુચ્છેદશ્ચોત્પન્નાનાં ધર્માધર્માણામુપભોગેન નિત્યનૈમિત્તિકકર્માનુષ્ઠાનેનાત્મજ્ઞાનેન ચ વિરોધાત્, ઉત્પાદ્યાનાં ચ કામ્યાનુષ્ઠાનનિમિત્તાનાં ધર્માણાં તદનુષ્ઠાનેનાનુત્પાદાત્, વિહિતાકરણપ્રતિષિદ્ધાનુષ્ઠાનનિમિત્તાનાં ચાધર્માણાં વિહિતાનુષ્ઠાનેન પ્રતિષિદ્ધાકરણેન ચ પરિહારાત્, અસતિ શરીરારમ્ભે પૂર્વશરીરનિપાતે ચાશરીરો ઽવસ્થિતો મુક્તો ભવતિ ॥
આત્મજ્ઞાનસ્ય ક્રતુમોક્ષોભયોપયોગિત્વમ્ ।
નન્વાત્મજ્ઞાનં ક્રત્વર્થમ્ ।
સત્યમ્ ।
પુરુષાર્થમપિ ચ તત્ સંયોગભેદાત્ ।
યત્તાવત્ અવિનાશી વા અરે ઽયમાત્મા ઇત્યાદિના શરીરાદ્વ્યતિરિક્તનિત્યાત્મસ્વરૂપસદ્ભાવજ્ઞાનં
તત્પારલૌકિકફલકર્માનુષ્ઠાનૌપયિકત્વાત્કર્મજ્ઞાનવદેવ સામર્થ્યતઃ ક્રતુસંયોગાત્ક્રત્વર્થમ્ ।
યથાહિ જ્યોતિષ્ટોમોદિવાક્યાધ્યયનં દૃષ્ટેનૈવાનુષ્ઠાનૌપયિકત્વં જ્ઞાનં જનયતીતિ તદર્થતયાધ્યયનવિધિના વિધીયતે તથા અવિનાશી વા અરેયમાત્મા ઇત્યાદિવાક્યાનામપ્યધ્યયનવિધિરેવ કર્માનુષ્ઠાનોપયોગ્યાત્મજ્ઞાનાર્થતાં વિધત્તે ।
તદ્યદિ પ્રમાણાન્તરેણાત્મનઃ શરીરાદિવિવેકો નૈકાન્તતઃ સિદ્ધ્યતિ તતો દૃઢવિવેકપ્રતિપાદકાનામુપનિષદ્વાક્યાનાં વિસ્પષ્ટમેવ ફલમ્ ।
યથોક્તમ્- ઇત્યાહ નાસ્તિક્યનિરાકરિષ્ણુરાત્માસ્તિતાં ભાષ્યકૃદત્ર યુક્ત્યા ॥
દૃઢત્વમેતદ્વિષયઃ પ્રબોધઃ પ્રયાતિ વેદાન્તનિષેવણેન ઇતિ ।
અથ ત્વન્યતો ઽપિ સિદ્ધ્યતિ, તતો યથૈવાન્યથાપિ ક્રતુજ્ઞાનસંભવે ઽધ્યયનોપાત્તવેદવાક્યાવગતકર્મરૂપાણામેવ પુંસાં કર્મસ્વધિકારઃ તથૈવાધ્યાયનોપાત્તોપનિષદ્વાક્યાવગતાત્મતત્ત્વાનામેવાધિકાર ઇત્યધ્યયનવિધિબલાદેવ કલ્પ્યતે* ॥॥
યત્ત્વાત્મસદ્ભાવપ્રતિપાદનોપક્રમે વિધિસરૂપં વાક્યમ્ આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ ઇત્યાદિ તદ્વક્ષ્યમાણસ્યાર્થસ્યાતિગહનત્વાન્મહોપયોગત્વાચ્ચ કથં હિ નામાલસ્યં હિત્વા શ્રદ્ધાવિશેષેણ વક્ષ્યમાણમર્થં પ્રતિપદ્યેતેત્યાતાવન્માત્રાર્થમ્ ।
તસ્માદેતજ્જ્ઞાનં દૃષ્ટોપયોગિત્વાત્ક્રત્વર્થમ્* ॥॥
યાનિ પુનરિતિકર્તવ્યતાવિશેષયુક્તાન્યુપાસનાત્મકાનિ વિધીયન્તે તેષાં ક્રતૌ દૃષ્ટોપયોગાભાવાદદૃષ્ટફલત્વમ્ ।
અદૃષ્ટં ચ ફલં વાક્યશેષાદ્દ્વિવિધં અભ્યુદયરૂપં નિઃશ્રેયસરૂપં ચ, સર્વન્કામાનાપ્નોતિ સો ઽશ્નુતે સર્વાન્કામાન્ ઇત્યાદ્યભ્યુદયફલમ્ ।
ન સ પુનરાવર્તતે ઇત્યાદિ નિઃશ્રેયસફલમિતિ વિવેકઃ ॥
આત્મનિત્યત્વેનાધિકરણોપસંહારઃ ॥
યત્તુ વિજ્ઞાનઘન એવૈતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય તાન્યેવાનુવિનશ્યતિ ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તિ ઇત્યનેન બ્રાહ્મણેન ભૂતચૈતન્યમુક્તમિત્યાશઙ્ક્યતે તત્સ્વયમેવ બ્રાહ્મણેનાત્રેવ મા ભગવન્મોહાન્તં પ્રાપિતવાન્પૂર્વમજરામૃત્વમભિધાયાધુના વિનાશીત્યભિધાનાદિતિ પૂર્વપક્ષં ચોદ્યાખ્યમુક્ત્વા સિદ્ધાન્તપરિહાર ઉક્તઃ ।

અવિનાશી વા અરે ઽયમાત્માનુચ્છિત્તિધર્મા ઇત્યુક્ત્વા કથં તર્હિ વિનાશવચનમિત્યાશઙ્ક્ય માત્રાસંસર્ગત્વસ્ય ભવતીત્યુક્તમ્ ।
માત્રાશબ્દેન ભૂતેન્દ્રિયાણિ ધર્માધર્મૌ ચ વિકારશબ્દવાચ્યા ઉચ્યન્તે* ॥॥
એતદુક્તં ભવતિ- વિજ્ઞાનઘનશબ્દેન જ્ઞાનશક્તિસ્વભાવસ્યાત્મનો ઽભિધાનમ્, સ હ્યેતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય મુક્તો ભૂત્વા તાન્યેવાનુવિનશ્યતિ ભૂતવિનાશાત્સો ઽપિ વિનષ્ટ ઇવ ભવતીતિ, ભૂતસ્થો હ્યસૌ સ્વયં પ્રત્યક્ષેણ વિનશ્યતીત્યુચ્યતે, તદનેન પ્રકારેણ માત્રાણામેવ વિનાશ ઇત્યુચ્યતે નાત્મન ઇત્યવિરોધઃષ ।
તદુક્તમ્- અવિનાશી સ્વરૂપેણ પુરુષો યા તુ નાશિતા ॥
માત્રાણાં સાધિકારાણાં ભૂતાદીનામસંજ્ઞિતા ઇતિ ।
કિમિદં ભૂતાદીનામસંજ્ઞિતેતિ ।
યદિ તાવત્ ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીત્યસ્ય વ્યાખ્યાનં, તદયુક્તમ્ ।
ન હિ ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીત્યનેન ભૂતાદીનામસંજ્ઞિત્વમુચ્યતે ।
કિન્તર્હ્યાત્મન એવ મુક્તસ્ય સંજ્ઞાભાવો ઽનેનોચ્યતે, તસ્યૈવોપાયાભાવેન તત્કેન કં પશ્યેદિત્યાદિના વિજ્ઞાનારમરે કેન વિજાનીયાદિત્યન્તેન વિજ્ઞાનાભાવોપપાદનાત્ ।
સત્યમ્ ।
નેદમસ્ય વ્યાખ્યાનં, પ્રકરણાર્થોપસંહારસ્ત્વયં - યત એવં પૂર્વોક્તેન ન્યાયેન ભૂતચૈતન્યં ન સંભવતિ બ્રાહ્મણેનાપિ તથૈવોક્તમ્, તસ્માદ્ભૂતેન્દ્રિયાણામસંજ્ઞિત્વમચૈતન્યમ્, અન્યસ્તુ નિત્યશ્ચેતનઃ તસ્ય સ્વર્ગગમનસંભવવાન્ન સ્વર્ગં લોકં યાતીત્યસ્ય પ્રત્યક્ષવિરોધઃ ॥
શબ્દાનિત્યતાધિકરણમ્ ॥6 ॥
કર્મૈકે તત્ર દર્શનાત્
અસ્થાનાત્
કરોતિ શબ્દાત્
સત્ત્વાન્તરે ચ યૌગપદ્યાત્
પ્રકૃતિવિકૃત્યોશ્ચ
વૃદ્ધિશ્ચ કર્તૃભૂમ્નાસ્ય
સમં તુ તત્ર દર્શનમ્
સતઃ પરમદર્શનં વિષયાનાગમાત્
પ્રયોગસ્ય પરમ્
આદિત્યવદ્યૌગપદ્યમ્
વર્ણાન્તરમવિકારઃ
નાદવૃદ્ધિપરા
નિત્યસ્તુ સ્યાદ્દર્શનસ્ય પરાર્થત્વાત્
સર્વત્ર યૌગપદ્યાત્
સંખ્યાભાવાત્
અનપેક્ષત્વાત્
પ્રખ્યાભાવાચ્ચ યોગસ્ય
લિઙ્ગદર્શનાચ્ચ
લિઙ્ગદર્શનાચ્ચ
શબ્દસ્યાર્થપ્રત્યાયયકત્વં સ્વાભાવિકમિતિ યદક્તં તદાક્ષિપ્યતે- શબ્દસ્યાનિત્યત્વાત્, ન હ્યભિનવસ્ય શબ્દસ્ય
વૃદ્ધવ્યવહારપરમ્પરયા સ્વાભાવિકં પ્રત્યાયકત્વં શક્યતે ગૃહીતુમ્, અગૃહીતમપિચેત્સ્વભાવતશ્ચક્ષુરાદિવત્પ્રત્યાયયેત્ પ્રથમશ્રવણે ઽપિ પ્રત્યાયયેત્, તસ્માદનિત્યત્વે શબ્દસ્ય દેવદત્તાદિશબ્દવત્પુરુષકૃતમેવ પ્રત્યાયકત્વમાપદ્યતે ।
કથં પુનરિત્યત્વં શબ્દસ્ય, પ્રયત્નાનભિવ્યઙ્ગ્યત્વે સતિ તદનન્તરમુપલબ્ધેર્ઘટાદિવત્તજ્જન્યત્વમધ્યવસીયતે ।
અન્યથા કિમિતિ તદનન્તરમેવોપલભ્યતે ન પૂર્વં, ઉપલબ્ધસ્ય ચ દ્રાગેવ તિરોભાવાદ્વિનાશિત્વમધ્યવસીયતેષ નચાસિદ્ધમનભિવ્યઙ્ગ્યત્વમ્, અભિવ્યક્ત્યયોગાત્ ।
સા હિ પ્રતિબન્ધકનિરાસેન વા સંસ્કારવિશેષાનેન વા ।
ન તાવત્પ્રતિબન્ધનિરાસઃ- પ્રતિબન્ધકાનુપલબ્ધેઃ ।
સ્તિમિતા વાયવઃ શ્રોત્રમાચ્છાદ્યાવસ્થિતાઃ શબ્દોપલબ્ધિં પ્રતિબધ્નન્તિ, તેષુ પ્રયત્નોત્થાપિતૈઃ કૌષ્ઠ્યૈર્વાયુભિરુત્સારિતેષૂપલભ્યતે શબ્દ ઇતિ ચેત્ ।
એવં તર્હિ સર્વે શબ્દાઃ શ્રોત્રં પ્રાપ્યાવસ્થિતાઃ પ્રતિબન્ધકેષૂત્સરિતેષુ યુગપચ્છ્રૂયેરન્* ॥॥
અથ સંસ્કારાધાનં તત્રાપિ ત્રૈવિધ્યં- શબ્દસ્ય વા સંસ્કારમાદધ્યુઃ કૌષ્ઠ્યા વાયવઃ શ્રોત્રસ્ય વા ઉભયોર્વા ।

શબ્દસ્ય ચેત્ તસ્યૈકત્વાત્સર્વગતત્વાદનવયવસંસ્કારાયોગાત્ સ્રુધ્નસ્થૈર્વાયુભિઃ સંસ્કૃતઃ શબ્દઃ પાટલિપુત્રેપ્યુપલભ્યેત, તદિદમુક્તં- તત્ર સર્વૈઃ પ્રતીયેત ઇત્યાદિના ।
શ્રોત્રસંસ્કારપક્ષે ઽપ્યયમેવદોષઃ* ॥॥
યદિ કાણાદકાપિલવૈદિકમતેનાકાશમહઙ્કારો દિગ્વા શ્રોત્રં તસ્યૈકત્વાત્સર્વગતત્વાદનવયવત્વાચ્ચ સર્વપંસામેકમેવ શ્રોત્રં સ્યાત્તચ્ચૈકદેશસ્થૈરપિ ધ્વાનાભિઃ સંસ્ક-તમિતિ કઃ સર્વેષાં શબ્દોપલબ્ધિં વારયેત્ ।
તદિદમ્- આકાશશ્રોત્રપક્ષેચેત્યાદિના શ્રોત્રાદેરિયમેવ દિગિત્યન્તેન દર્શિતમ્ ।
અસ્મિંશ્ચ પક્ષે શ્રોત્રસ્ય સર્વશબ્દસાધરણત્વાદેકશબ્દોપલબ્ધ્યર્થમપિ સંસ્કૃતં શ્રોત્રં પ્રસઙ્ગાત્સર્વાન્શબ્દાન્ઘટાર્થોન્મીલિતમિવ નેત્રં સમાનદેશસ્થાન્પટાદીનવબોધયેત્ ।
તદિદં- સકૃચ્ચ સંસ્કૃતં શ્રોત્રમિત્યાદિના દર્શિતમ્* ॥॥
અયં ચ દોષઃ પૂર્વોપક્ષિપ્તે ઽપિ શબ્દસંસ્કારપક્ષે દર્શયિતવ્યઃ- સર્વે હિ શબ્દાઃ શ્રોત્રદેશે ઽવસ્થિતાસ્તત્રૈકસ્મિન્સંક્રિયમાણે બલાદન્યેષામપિ સંસ્કારઃ સ્યાદેવ ।
ન હિ સમાનદેશાનાં સમાનેન્દ્રિયગ્રાહ્યાણાં કસ્યચિત્સંસ્કારઃ કસ્યચિચ્ચાસંસ્કાર ઇતિ વ્યવસ્થા સંભવતિ ઘટાદાવદર્શનાત્, તદિદમુક્તં- એતદેવ પ્રસંક્તવ્યમ્ ઇત્યાદિના* ॥॥
ઉભયસંસ્કારપક્ષે તૂભયે ઽપિ દોષાઃ સમુચ્ચિત્ય દર્શયિતવ્યાઃ, તથા સતિ હિ કૈશ્ચિદેવ કશ્ચિદેવ શબ્દઃ શ્રૂયત ઇત્યુપપદ્યતે, અન્યથા શ્રોત્રવ્યવસ્થા ચોભયમપિ ન સ્યાત્ ।
કિચ નાનાદેશસ્થૈશ્ચ વક્તૃભિરુચ્ચારિતઃ શબ્દો યુગપન્નાનાદેશેષૂપલભ્યતે તદેકસ્ય નિત્યસ્યાનુપપન્નમિતિ શા0 ભાષ્યમ્ ।
તત્ર નિત્યસ્યાનુપપન્નમિતિ પ્રતિજ્ઞા, એકસ્યેતિ હેતુઃ, નિત્યો હ્યસેવકઃ સ્યાત્ એકસ્યાનુપપન્નં નાનાદેશેષૂપલમ્ભનમિતિ* ॥॥
નનુ નાવશ્યત્વં નિત્યત્વે સત્યેકત્વં ભવતિ, અનેકાન્યેવ હિ ગકારાદીનિ નિત્યાનિ ભવન્ત્વિત્યત આહ- અસતિ વિશેષે નિત્યસ્ય નાનેકત્વમ્(શાભા) ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- પ્રત્યભિજ્ઞાખ્યવિશેષ્યપ્રત્યયબલેન હ્યસ્તનાદ્યતનગકારયોરેકત્વાવગમાન્નિત્યત્વમાશ્રીયતે ।
અસ્તિચાસાવવિશેષપ્રત્યયો યુગપન્નાનાવક્તૃભિરુચ્ચારિતે ઽપિ ગકારે નહિ તત્રાપિ પ્રત્યયવિશેષો ઽસ્તિ, અસતિ ચ વિશેષે નિત્યસ્ય નાનેકત્વં સંભવતિ ।
અનેકત્વે હિ પ્રત્યભિજ્ઞાયા અપ્રામાણ્યમસ્માકમિવ ભવતો ઽપિ સ્યાત્ તદપ્રામાણ્યેચ
નિત્યત્વાનુપપત્તિઃ, તસ્માન્નિત્યત્વે સત્યેકત્વમઙ્ગીકર્તવ્યમ્, એકસ્ય ચાનુપપન્નં નાનાદેશોપલમ્ભનમિતિ* ॥॥
વાર્તિકે ઽપિ- યૌગપદ્યોપલમ્ભાદ્વા ભેદો ભેદાચ્ચ કાર્યતેતિ દ્વયમુપક્ષિપ્ય યથાયૌગપદ્યોપલમ્ભાદ્ભેદો ભવતિ તથા દર્શિતમ્- અવિભુત્વે હિ યુગપદિત્યાદિના તથા દર્શિતમ્- નિત્યત્વે ત્વેકબુદ્ધિઃ સ્યાદિતિ ।
ન હિ નિત્યત્વવાદિના પ્રત્યભિજ્ઞાયા ભ્રાન્તિત્વમિષ્યતે ।
તથા ચ વક્ષ્યતે- અપિ ચૈકરૂપ્યે સતિ દેશભેદેન કામં દેશા એવ ભિન્નાઃ સ્યુર્નતુ શબ્દઃ ઇતિ ।
ન હિ તદપ્રામાણ્યે નિત્યત્વં સિદ્ધ્યતિ પ્રમાણાન્તરાભાવાત્, અતો નિત્યત્વે સત્યેકત્વં સ્યાત્તચ્ચ નાનાદેશોપલમ્ભેન વિરુધ્યત ઇતિ, તતશ્ચ યૌગપદ્યોપલમ્ભાદ્ભેદો ભેદે ચ પ્રત્યભિજ્ઞાયા અપ્રામાણ્યં તદપ્રામાણ્યે ચ નિત્યત્વાભાવાત્કાર્યત્વં- તદેતદાનુપૂર્વ્યં સ્વતન્ત્રસિદ્ધમ્ ।
દૃઢે ચાનિત્યત્વે જીપવત્સાદૃશ્યાત્પ્રત્યભિજ્ઞા ભવતિ તસ્માદનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ પ્રાપ્તે ॥
શબ્દનિત્યત્વોપપાદમ્ ।
અભિધીયતે- પ્રયત્નાનન્તરં દૃષ્ટૈર્નૈકાન્ત્યાત્કાર્યતા ધ્વનેઃ ।
તદભિવ્યઙ્ગ્યપક્ષે ઽપિ યુજ્યતે તત્ર દર્શનમ્ ।
યત્તુ કથમભિવ્યઙ્ગ્યત્વમિતિ, શ્રોત્રસંસ્કારેણેતિ બ્રૂમઃ ।
યત્ત્વાકાશસ્યાહઙ્કારસ્ય વા શ્રોત્રત્વે તત્સંસ્કારત્વે ચ સર્વત્ર પુંસામુપલબ્ધિઃ સ્યાદિત્યુક્તં તત્ર બ્રૂમઃ- યદિ તયોઃ શ્રોત્રત્વે ભવેદયં દોષઃ ।
તત્કર્ણશષ્કુલીભવતુ શ્રોત્રં સા ચ પ્રતિપુરુષં ભિન્નેતિ નાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
યદ્યપિ ચાકાશમેવ શ્રોત્રં તત્તુ ન સાક્ષાત્સંસ્ક્રિયતે કિન્ત્વધિષ્ઠાનદ્વારેણ, તતશ્ચ યદ્યપિ શ્રોત્રં સર્વેષામેકં તથાપ્યધિષ્ઠાનં ભિન્નત્વાત્સંસ્કારવ્યવસ્થયા શ્રવણસ્ય વ્યવસ્થા ભવિષ્યતિ* ॥॥
નન્વેકત્વેસતીન્દ્રિયસ્ય યદ્યપ્યધિષ્ઠાનાનિ ભિન્નાનિ તથાપ્યેકેનાપ્યધિષ્ઠાનેન સંસ્કૃતેનેન્દ્રિયસ્ય સંસ્કૃતત્વાત્સર્વપુંસામિન્દ્રિયં સંસ્કૃતમિતિ સર્વેષામુપલબ્ધિઃ સ્યાદેવ ।
તદુક્તં- નન્વેકસ્મિન્નધિષ્ઠાને લબ્ધસંસ્કારમિન્દ્રિયમ્ ॥
બોધકં સર્વહેતુષુ સ્યાદેકેન્દ્રિયવાદિનઃ ઇતિ ।
સર્વદેહવર્તિનાં પુંસામિત્યર્થઃ ।
અત્રોત્તરમ્- પુંસાં દેહપ્રદેશેષુ સ્યાદેકેન્દ્રિયવાદિનઃ ઇતિ ।
સર્વદેહવર્તિનાં પુંસામિત્યર્થઃ ।
અત્રોત્તરમ્- પુંસાં દેહપ્રદેશેષુ
વિજ્ઞાનોત્પત્તિરિષ્યતે ।
તેન પ્રધાનવૈદેશ્યાદ્વિગુણા સા તુ સંસ્કૃતિઃ ઇતિ ।
અયમર્થઃ- સ્વશરીર એવ ભોગ્યાયતને સર્વપુંસામપિ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે નાન્યત્ર, શબ્દજ્ઞાનાઙ્ગં ચાયમધિષ્ઠાનસંસ્કારઃ પ્રધાનસમાનદેશત્વં ચાઙ્ગાનાં ગુણસ્તેન દેહન્તરવર્તિનઃ પુરુષસ્ય યસ્ત્વદેહે નિષ્પાદયિતવ્યં વિજ્ઞાનં તસ્ય તદ્દેહગત એવ સંસ્કારો નિષ્પાદકો ભવતિ ન દેહાન્તરગતઃ ।
સા હિ તત્પ્રધાનભૂતેન જ્ઞાનેન વિદેશત્વાદ્વિગુણઃ* ॥॥
નનુ સંસ્કાર્યસ્યૈકત્વાત્તદ્દૂરત્વાચ્ચ સંસ્કારાઙ્ગભાવસ્ય દેશભેદો ઽકિઞ્ચિત્કર એવ, યથા બર્હિરેકત્વાત્તત્સંસ્કારાણામતિથ્યાકાલાનામપ્યુપસદગ્રીષોમીયાઙ્ગાત્વં ન વિહન્યતે તદ્વદત્રાપિ સ્યાત્ ।

ન ।
અદર્શનાત્ ।
નહ્યેકસ્મિન્નધિષ્ઠાને સર્વેષાં જ્ઞાનમુપલભ્યતે, અતઃ સાધારણમપીન્દ્રિયં વિજ્ઞાનસમાનદેસસંસ્કારસચિવમેવ જ્ઞાનમુકત્પાદયતિ નાન્યથેતિ દર્શનબલાદધ્યવસીયતે તતો નાતિપ્રસઙ્ગઃ* ॥॥
નચાવશ્યમેકમેવેન્દ્રિયં- યદ્યપ્યાકાશમેકમનવયવં ચ તથાપિ તસ્ય પ્રાદેશિકૈર્ઘટાદિભિર્યે સંયોગાસ્તે ઽપિ પ્રાદેશિકાસ્તતશ્ચ કર્ણશષ્કુલીસંયોગાનાં પ્રતિપુરુષં ભિન્નત્વાત્તદવચ્છિન્નસ્ય ચાકાશસ્ય શ્રોત્રત્વાત્સત્યપિ સ્વરૂપૈકત્વે ઽવચ્છિન્નરૂપાણાં શ્રોત્રાણાં ભેદાદ્વ્યવસ્થાસિદ્ધિઃ ।
એવમહઙ્કારભાગે દિગ્ભાગે વા શ્રોત્રે દ્રષ્ટવ્યમ્* ॥॥
યત્તુ સકૃચ્ચ સંસ્કૃતં શ્રોત્રં સર્વશબ્દાન્પ્રકાશયેદિત્યુક્તં, તત્રોચ્યતે- ધ્વનયો હિ તાલ્વાદિસ્થાનવિશેષસંપર્કાદ્વિજાતીયા વિલક્ષણસામર્થ્યાન્નિષ્પદ્યન્તે, તતશ્ચ કશ્ચિદેવ ધ્વનિઃ કસ્યચિચ્છબ્દસ્યાનુગુણં સંસ્કારમાધત્તે ન સર્વસાધારણમિત્યુપલબ્ધિવ્યવસ્થા કલ્પ્યતે શબ્દસંસ્કારપક્ષે ઽપિ કશ્ચિદેવ ધ્વનિઃ કઞ્ચિચ્છબ્દં
સંસ્કરોતિ ન સર્વઃ સર્વમિતિ યુક્તતરૈવ વ્યવસ્થા ।
દૃષ્ટાચ સમાનેન્દ્રિયગ્રાહ્યાણામપ્યભિવ્યઞ્જકવ્યવસ્થા- સાવિત્રં હિ તેજો ઘટાદીનામેવાભિવ્યઞ્જકં ન નક્ષત્રાણાં, નિમ્બત્વક્ ચન્દનગન્ધસ્યૈવાભિવ્યઞ્જિકા ન ગન્ધાન્તરાણાં, તસ્માદદોષઃ* ॥॥
ન ચ શબ્દસંસ્કારે સર્વપુંસામુપલબ્દિપ્રસઙ્ગઃ- ધ્વનીનાં પ્રાદેશિકત્વાત્તદ્દેશે શબ્દઃ સંસ્ક્રિયતે ન સર્વત્ર, અતઃ સંસ્કૃતેન શબ્દેન યસ્યેન્દ્રિયં સંનિકૃષ્ટં સ એવ શૃણોતિ નાન્ય ઇત્યુપપન્નમ્ ॥
શબ્દસ્યાનેકદેશોપલમ્ભઃ ॥
યુગપદ્દેશભેદશ્ચ સ્યાદેકસ્ય સૂર્યવત્ ॥
યે વિન્ધ્યનિલયા યે ચ કામરૂપે વ્યવસ્થિતાઃ ॥
પ્રાગ્ભાગે હ્યાત્મનઃ સર્વૈરુદ્યન્ભાસ્વાન્નિરીક્ષ્યતે ॥
પ્રત્યગ્ભાવે તથાસ્તં યન્મધ્યાહ્ને ચોપરિ સ્થિતઃ ॥
ભિન્નાશ્ચ તેષાં પ્રાગ્ભાગાસ્તથા પ્રત્યક્ તથોપરિ ॥
તેષ્વસ્ય દૃશ્યમાનસ્ય વિસ્પષ્ટા ભિન્નદેશતા ॥
તથા યસ્મિન્યાવદ્દૂરે દેશે કૈશ્ચિત્સૂર્યોદયો દૃશ્યતે તદ્દેશવર્તિનો ઽન્યેપિ તતઃ પરસ્તાત્તાવતિ પશ્યન્તિ તતો ઽપ્યસ્તિ ભેદાભેદઃ ।
ન ચ સૂર્યનાનાત્વમાશઙ્કનીયમ્, ન હિ કેચિદ્ભિન્નં સૂર્યં પશ્યન્તિ* ॥॥
કિ પુનરેકદેશસ્થસ્યૈવ સવિતુર્નાનાદેશોપલમ્ભે કારણમ્, ઉચ્યતે- અતિદૂરવર્તિનો ઽસ્ય યથાવદ્દેશમજાનન્તઃ સ્વસંનિધિમધ્યસ્યન્તો દેશભેદં મન્યન્તે ।
વિસ્પષ્ટં ચૈતત્ ।
તથાહિ- યો ઽપરાહ્ને યસ્મિન્યાવદ્દૂરે દેશે સૂર્યં પશ્યતિ- અસ્મિન્ક્ષેત્રે ઽસ્મિન્પર્વતે સૂર્યઃ ઇતિ, સ સવિતારમીક્ષમાણ એવ તદ્દેશે ગતસ્તતઃ પરસ્તાત્તથૈવ તં પશ્યતિ તેનાવગમ્યતે સર્વેષાં દેશાનામગ્રતઃ સ્થિતો ઽસૌ સંનિહિતવદવભાસત ઇતિ ।
યે ચાદિત્યાપેક્ષયા સ્તોકદેશાઃ પર્વતાસ્તે ઽપિ દ્વિયોજનસ્થિતાનાં ત્રિયોજનસ્થિતાનાં ચ પુરુષાણાં તુલ્યવદવભાસન્તે, તસ્માદેકત્વે ઽપિ સંભવતિ નાનાદેશોપલમ્ભઃ ।
તથૈકમેવ મુખં ભિન્નેષ્વાદર્શેષુ યુગપદ્દૃશ્યતે* ॥॥
નનુ પ્રતિબિમ્બં નામાર્થાન્તરં તત્ર દૃશ્યતે ।
ન ।
તસ્યાભાવાદનુપલમ્ભાચ્ચ, ન હિ મૂર્તમધ્યે મૂર્તાન્તરં સંભવતિ ।
કિં ચ શરાવસ્થમુદકં ભૂમેરુપરિ નાભિદધ્ને ધારયિત્વા તસ્યોપરિષ્ટાદરત્રિદધ્ને સ્વમુખં કુર્વન્નુદકસ્યાધસ્તાદરત્રિમાત્રે મુખપ્રતિબિમ્બં પશ્યતિ, તસ્મિંશ્ચ દેશે પાર્શ્વસ્થાઃ પુરુષા ન કઞ્ચિદપિ પશ્યન્તિ તેન દૃશ્યાદર્શનનિરસ્તઃ પ્રતિબિમ્બાખ્યોર્ઽથો ન શક્યો ઽભ્યુપગન્તુમ્ ।
તસ્માદાદર્શતેજસા જલેન ચ પ્રતિહતં નાયનં તેજઃ પરાવૃત્ત્યા ગૃહ્ણાતીતિ યુક્તમ્ ।
તસ્માદનૈકાન્તિકો નાનાદેશોપલમ્ભો ન નાનાત્વં શબ્દસ્ય સાધયતિ* ॥॥
નનુ સવિતુઃ સાંનિધ્યાધ્યાસાદ્યુક્તા નાનાદેશાવગતિઃ શબ્દે તુ કથમ્ ।
સર્વગતત્વાત્- સર્વગતો હિ શબ્દો ભિન્નદેશૈર્ધ્વનિભિઃ સ્વેસ્વે દેશે ઽભિવ્યજ્યમાનો ભિન્નદેશો ઽવભાસતે, ધ્વનયો હિ શ્રોત્રદેશમાગત્યાપિ શબ્દં વ્યઞ્જયન્તઃ સ્વોત્પત્તિદેસમિવ શબ્દં ભાસયન્તીતિ દર્શનબલાદભ્યુપગમ્યતે* ॥॥
નનુ પ્રાપ્યકારિ શ્રોત્રં, ન ચ ધ્વન્યુત્પત્તિદેશઃ શ્રોત્રેણ પ્રાપ્યત ઇતિ કથં તસ્ય શ્રોત્રેણ ગ્રહણમ્, તદગ્રહે ચ કથં તદ્વિશિષ્ટશબ્દગ્રહઃ ।
ઉચ્યતે- નાયં શ્રોત્રતસ્તદ્વિશિષ્ટશબ્દપ્રત્યયઃ, કિં તુ શ્રોત્રં ગિ સ્વદેશસ્થિતં શબ્દં બોધયદપિ ન દેશવિશિષ્ટં બોધયતિ કિન્તુ સ્વરૂપમાત્રેણ, યતસ્તુ દિશ આગતા ધ્વનયસ્તયા વિશિષ્ટં શબ્દં બોદયન્તિ, સા હિ દિક્ શ્રોત્રપ્રાપ્તા શક્યતે શ્રોત્રેણ ગ્રહીતુમ્, યદ્યપિ ન સ્વાતન્ત્ર્યેણ દિશઃ શ્રોત્રગ્રાહ્યત્વં તથાપિ રાવે ગૃહ્યમાણે તદ્વિશેષણતયા અથ ચ વિષયેષુ સ્વેષુ ગૃહ્યમાણેષુ તદ્વિશેષણતયા સર્વૈરપીન્દ્રિયૈર્ગૃહ્યતે તદ્વત્ ।
તતશ્ચાસ્યાં દિશિ શબ્દ ઇતિ વિશિષ્ટગ્રહણં તાવત્સિદ્ધમ્ ।
...