શાસ્ત્રદીપિકા · ભાગ 120

રેfએરેન્ચે:
જૈમ્_ = જૈમિનિ, મિમમ્સસુત્ર
(?) = ઉન્ચ્લેઅર્
શાસ્ત્રદીપિકા ।
પ્રથમાધ્યાયે પ્રથમસ્તર્કપાદઃ ।
લક્ષ્મીકૌસ્તુભવક્ષસં મુરરિપું શઙ્ખાસિકૌમોદકીહસ્તં પદ્મપલાશતામ્રનયનં પીતામ્બર શાર્ઙ્ગિણમ્ ।
મેધશ્યામમુદારપીવરચતુર્બાહું પ્રધાનાત્પરં શ્રીવત્સાઙ્કમનાથનાથમમૃતં વન્દે મુકુન્દં મુદા ॥1 ॥
ન્યાયાભાસતમશ્છન્નશાસ્ત્રતત્ત્વાર્થદર્શિકામ્ ।
કુમારિલમતેનાહં કરિષ્યે શાસ્ત્રદીપિકામ્ ॥2 ॥
અથાતો ધર્મજિજ્ઞાસા
અનેન સૂત્રેણ પ્રારીપ્સિતસ્ય શાસ્ત્રસ્ય શ્રોતૃપ્રવૃત્તિસિદ્ધયે ધર્મજ્ઞાનં પ્રયોજનં કથ્યતે ।
યદા હિ ધર્મજિજ્ઞાસા કર્તવ્યેત્યુક્તે શાસ્ત્રમારભ્યમાણં દૃશ્યતે તદા નૂનમિદં શાસ્ત્રં ધર્મજ્ઞાનપ્રયોજનમિત્યવગમ્યતે* ॥॥
વિદિતં તાવત્પ્રયોજનમ્ ।
સંબન્ધો ઽપિ શાસ્ત્રસ્ય પ્રસ્તાવહેતુર્વક્તવ્યઃ ।
યથા શસ્ત્રાન્તરેષુ શિષ્યપ્રશ્નાનન્તર્યાદિસંબન્ધઃ પ્રસ્તાવકો વર્ણ્યતે તથેહાપિ શાસ્ત્રારમ્ભે શિષ્યપ્રશ્નાનન્તર્યાદિસંબન્ધઃ પ્રસ્તાવકો વર્ણ્યતે તથેહાપિ શાસ્ત્રારમ્ભે પ્રયોજકાનાં સંબન્ધાનામન્યતમો વક્તવ્યઃ- અનેન સંબન્ધેનેદં શાસ્ત્રમાયાતમિતિ ।
અન્યથા હ્યસંબદ્ધપ્રલપિતં સ્યાત્ ।
સત્યમ્ ।
ઇહતુ ય એવાયં પ્રયોજનેન સહ શાસ્ત્રસ્ય સાધ્યસાધનત્વસંબન્ધઃ સ એવ શાસ્ત્રસ્ય પ્રસ્તાવકો નાન્યઃ ।
ભવતિ હિ સાધનત્વમેવ સાધ્યાર્થિનઃ સાધને પ્રવૃત્તિહેતુઃ ।
સચાયં સંબન્ધઃ પ્રયોજનોક્ત્યૈવાર્થજ્જ્ઞાયત ઇતિ ન સૂત્રકારેણ પૃથગુક્ત ઇત્યદોષઃ* ॥॥
અત્રેદં ચિન્ત્યતે- કિમધ્યયનાનન્તરં ધર્મજિજ્ઞાસયા ગુરુગૃહે ઽસ્થાતવ્યમ્, ઉત ગુરુગૃહાત્સમાવર્તિતવ્યમિતિ ।
યદિ હિ સ્વાધ્યાયાધ્યયનવિધિના ધર્મમાત્રાર્થમધ્યયનં સ્વર્દાદ્યર્થેન વિધીયતે તતસ્માન્માત્રેણૈવ શાસ્ત્રાર્થસ્ય સમાપ્તત્વાત્ ઽઅધીત્યસ્નાયાત્ઽ ઇતિ સ્મૃતિવચનબલેન ચ સમાવર્તિતવ્યમિતિ ।
અધ્યયનવિધિવિચારઃ ।
અથાક્ષરગ્રહણાદિપરમ્પરોપજાયમાનવાક્યાર્થજ્ઞાનાર્થમધ્યયનં વિધીયતે ।
તતસ્તસ્ય વિચારમન્તરેણાસંભવાદધ્યયનવિધિનૈવાર્થાદ્વિચારો વિહિત ઇતિ ગુરુગૃહ એવાવસ્થાય વિચારયિતવ્યો ધર્મઃ ।
તત્ર- ઽવિનાપિ વિધિના જ્ઞાનલાભાન્નહિ તદર્થતા ॥
કલ્પ્યસ્તુ વિઘિસામર્થ્યાત્સ્વર્ગો વિશ્વજિદાદિવત્ઽ* ॥॥
સ્વાધ્યાયસંસ્કારદ્વારેણાધ્યયનસ્યાર્થજ્ઞાનહેતુત્વં વિનૈવ વિધિના પ્રમાણાન્તરેણ સિદ્ધમેવેતિ તાદર્ધ્યે વિધ્યાનર્થક્યમ્ ।
નચાવઘાતાદિવિધિવન્નિયમાર્થત્વમ્ ।
અવધાતો હિ દર્શપૂર્ણમાસપૂર્વે નિયમ્યતે ।
અવઘાતનિષ્પન્નૈરેવ તણ્ડુલૈરપૂર્વં સિધ્યતીતિ ન તણ્ડુલસ્વરૂપે, પ્રમાણાન્તરવિરોધાત્ ।
તદ્વદિહાપિ જ્ઞાનસ્યાધ્યયનમન્તરેણાપિ દર્શનાત્તત્સ્વરૂપે નિયમાસંભવાત્ ક્રત્વપૂર્વેષ્વેવાધ્યયનનિયમો વિધાતવ્યઃ ।
અધીતૈરેવ વેદૈરવગતાનિ કર્માણિ ફલદાનીતિ ।
નચૈવં યુક્તમ્ ।
અક્રત્વર્થત્વાદધ્યયનસ્ય અનારભ્યાધીતત્વાત્, શ્રુત્યાદ્યભાવાચ્ચાક્રત્વર્થત્વમ્ ।
તસ્માદદૃષ્ટાર્થમેવ સ્વાધ્યાયાધ્યયનમિત્યધ્યયનમાત્રેણ સમાપ્તે શાસ્ત્રાર્થે ગુરુગૃહાત્સમાવર્તિતવ્યમિતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે- ઽલભ્યમાને ફલે દૃષ્ટે નાદૃષ્ટપરિકલ્પના ॥
વિધેશ્ચ નિયમાર્થત્વાન્નાનર્થક્યં ભવિષ્યતિ* ॥॥
તથાહિ અસત્યધ્યયનવિધાવગ્નિહોત્રાદિશાસ્ત્રાણિ વિદ્વાંસમલભમાનાન્યવિદ્વાંસમેવાધિકૃત્ય વિદ્યામન્તરેણાનુષ્ઠાનાસંભવાદ્વિદ્યામાક્ષિપત્યવિશેષાચ્ચતુરો વર્ણાનધિકુર્યુઃ ।
સતિત્વધ્યયનવિધૌ ત્રૈવર્ણિકાનામેવ વિદુષામધિકારો ભવતિ ન તુરીયાદેઃ* ॥॥
તથાહિ- વસન્તે બ્રાહ્મણમુપનયીત, ગ્રીષ્મે રાજન્યં, શરદિવૈશ્યમ્ઽ ઇતિ દ્વિતીયાનિર્દેશાદુપનયનસંસ્કૃતાસ્ત્રૈવર્ણિકાઃ કિમસ્માભિઃ કર્તવ્યમિત્યપેક્ષન્તે ।

તત્સંનિધૌ ચાધ્યયનમનિર્દિષ્ટકર્તૃકં વિધીયમાનં કર્તારમપેક્ષતે ।
તત્રાપેક્ષાસંનિધિયોગ્યત્વૈરેવં વિજ્ઞાયતે- ત્રૈવર્ણિકૈરેવોપનીતૈરક્ષરગ્રહણેનાધ્યયનાદિપરમ્પરયાર્થજ્ઞાનં કર્તવ્યમિતિ ।
એવઞ્ચ ફલવદધ્યયનકર્કતૃભૂતમાણવસંસ્કારત્વાદુપનયનમધ્યયનીઙ્ગં, અધ્યયનમપિ દૃષ્ટાર્થજ્ઞાનાર્થમ્, અર્થજ્ઞાનં ત્વનુષ્ઠાનૌપયિકત્વાત્પ્રસિદ્ધફલકમેવેતિ સર્વેષાં ફલવત્ત્વમ્ ।
અધ્યયનાધિકારનિયમઃ ।
એવઞ્ચ ત્રૈવર્ણિકેષુ વિદ્વસુ લબ્ધેષુ નાગ્નિહોત્રાદિવિધયશ્ચતુર્થવર્ણસ્ય વિદ્યામાક્ષિપન્તિ, કિન્તુ ત્રૈવાર્ણિકાનેવ વિદુષો ઽધિકુર્વન્તિ ।
સો ઽયમધિકારનિયમો ઽપશૂદ્રાધિકરણે વક્ષ્યમાણો ઽધ્યયનવિધિપ્રસાદલભ્ય ઇતિ ફલવાનેવ વિધિઃ ।
તેનાર્થજ્ઞાનાવસાનમધ્યયનમધ્યયનવિધિના વિધીયત ઇતિ વિચારમન્તરેણ તદનુપપત્તેરધ્યયનવિધિરેવ વિચારમાક્ષિપંસ્તદ્વિરુદ્ધં સ્માર્તા સ્નાનં બાધયત ઇતિ સિદ્ધમધ્યયનાનન્તરં ધર્મજિજ્ઞાસા કર્તવ્યેતિ* ॥॥
કેચિત્પુનરાચાર્યકરણવિધિપ્રયુક્તત્વમધ્યયનસ્યાઙ્ગીકૃત્ય કિમાચાર્યકસિદ્ધિરેવાધ્યયનસ્ય પ્રયોજનમુતાર્થજ્ઞાનમિતિ વિચાર્ય
અન્તરઙ્ગત્વાદર્થજ્ઞાનમિત્યાહુઃ ।
કિં પુનઃ કારણમાચાર્યકરણવિધિપ્રયુક્તત્વે ઽધ્યયનસ્ય, અધ્યયનવિધેરધિકારિશૂન્યત્વાદાચાર્યકરણવિધિપ્રયુક્ત્યા ચાત્મલાભે વિશ્વજિદાદિવત્ફલકલ્પનાનુપપત્તિઃ ।
કઃ પુનરાચાર્યકરણવિધિઃ, કથં વા તેનાધ્યયનસ્ય પ્રયુક્તિઃ ।
ઉચ્યતે- ઉપનીય તુ યઃ શિષ્યં વેદમધ્યાપયેદ્દ્વિજઃ ॥
સકલ્પં સહહસ્યં ચ તમાચાર્ય પ્રચક્ષતે ॥
ઇતિ સ્મૃત્યનુમિતઃ ।
ઉપનીયાધ્યાપનેનાચાર્યકં કુર્યાદ્ઽ ઇત્યાચાર્યકરણવિધિઃ ।
અત્ર ચાધ્યાપનમાચાર્યત્વસાધનમ્ ।
ઉપનયનં તુ ક્ત્વાપ્રત્યયાત્તસ્યૈવાઙ્ગમ્ ।
તચ્ચ કેન દ્વારેણાધ્યાપલસ્યોપકરોતીત્યપેક્ષાયાં ઉપનેયાસત્તિરેવાજ્ય દ્વારમઙ્ગીક્રિયતે લિઙ્ગાત્ ।
તદુપનેયો ઽપિ નાકિઞ્ચિત્કરો ઽઙ્ગમિતિ તદ્વ્યાપારત્વેનાધ્યવસીયતે ।
તદેવં સ્વાઙ્ગભૂતમુપનયનં પ્રયુઞ્જાનો ઽધ્યાપનવિધિસ્તદ્દ્વારેણાધ્યયનં પ્રયુઙ્ક્તે* ॥॥
તદેતદનુપપન્નમ્ ।
તથાહિ- નિયોગાર્થસ્યાધ્યયનસ્યાચાર્યકપ્રયોજનાર્થજ્ઞાનપ્રયોજનતા વા ન શક્યતે શાસ્ત્રેણ બોધયિતું સાધ્યદ્વયસ્યૈકત્રાસંભવાત્ ।
નિયોગાર્થતૈવ શાસ્ત્રેણ બોધ્યતે અર્થજ્ઞાનાર્થતાયાં ત્વનુજ્ઞામાત્રમિતિચેત્ તથાપ્યર્થદ્વયં સ્યાદેવ* ॥॥
કિઞ્ચૈવં સકૃદુચ્ચરિતસ્ય લિઙ્પ્રત્યયસ્ય વિધ્યર્થત્વમનુજ્ઞાર્થત્વં ચેતિ વૈરૂપ્યમપિ સ્યાત્ તેન સંશય એવાનુપપન્નઃ ।
તથા સિદ્ધાન્તો ઽપ્યનુપપન્ન એવ- પ્રમાણાન્તરસિદ્ધત્વાદર્થજ્ઞાનાર્થત્વં ન શાસ્ત્રગોચરતામનુભવતીતિ ।
તત્ર યદેવાસ્મદભિપ્રેતં વિધેર્નિયમાર્થત્વં મહતા પ્રયત્નેન ભવદ્ભિર્દૂષિતં તદેવ ભવદ્ભિરપિ મુક્તલજ્જૈરનન્યગતિકત્વાદાશ્રયણીયમાપન્નમ્ ।
નિયમાનઙ્ગીકારે ચ પૂર્વપક્ષ એવ શ્રેયાનાપદ્યતે ।
આચાર્યત્વસ્યાદૃષ્ટત્વેન પ્રયોજનતોપપત્તેઃ ।
અર્થજ્ઞાનાર્થત્વે ચાધ્યયનં સ્વાધ્યાયસંસ્કારો નિયોગાર્થત્વે તુ પ્રધાનકર્મેતિ વૈરૂપ્યમપિ સ્યાત્* ॥॥
અર્થાજ્જાતમર્થજ્ઞાનં પ્રયોજનં ન શાસ્ત્રત ઇતિચેત્, આચાર્યત્વમપિ પ્રયોજનં ન સ્યાત્ તસ્યાપ્યર્થાજ્જાતત્વાત્ ।
સ્મૃતિબાધેન ચ સ્નાનોત્કર્ષો ન સ્યાદશાસ્ત્રસ્વીકૃતત્વાદ્વિચારસ્ય ।
અધ્યયનવિધૌ નિયોજ્યકલ્પના ।
કિઞ્ચ- નિયોજ્યઃ કલ્પનીયો ઽત્ર વિધ્યર્થાનુપપત્તિઃ ।
નચોપનયનસ્યાઙ્ગભાવો ઽસ્ત્યધ્યાપનં પ્રતિ ।
દ્વિતીયાશ્રુતિસામર્થ્યાત્સા માણવકસંસ્ક્રિયા ॥
તથાસત્યન્તરઙ્ગત્વાદઙ્ગમધ્યયનસ્ય તત્* ॥॥
યત્તાવન્નિયોજ્યાભાવાદપ્રયોજકત્વમધ્યયનવિરોધેરિતિ, તદયુક્તં, અભાવાસિદ્ધેઃ, અશ્રુતસ્યાપિ વિશ્વજિતાદિવત્કલ્પનાત્ ।
કાર્યં હિ વિધ્યર્થઃ, સંબન્ધિશબ્દશ્ચાયં કાર્યમિતિ, કસ્યચિદ્ધિ કિઞ્ચિત્કાર્યં
ભવતિ ન સર્વં સર્વસ્ય, અતઃ કસ્યેદં કાર્યમિત્યસ્તિ સંબન્ધ્યપેક્ષા, સાવશ્યમધ્યાહૃતેન કેનચિન્નિવર્તનીયા- અસ્યેદં કાર્યમિતિ, યસ્યેદં કાર્યં સ એવ નિયોજ્ય ઇત્યુચ્યતે* ॥॥
યદ્યપિ કથઞ્ચિત્પરપ્રયુક્તાનુષ્ઠાનાદેવાત્મલાભઃ સ્યાત્, તથાપિ ન તાવતા કાર્યત્વં સિધ્યતિ ।

નહિ કૃતિસાધ્યતામાત્રં કાર્યત્વમ્ ।
કિં તર્હિ, યત્કૃતિસાધ્યં કૃતિંપ્રતિ પ્રધાનભૂતં તત્કાર્યમિત્યુચ્યતે ।
પ્રાધાન્યં ચ કૃતેસ્તદુદ્દેશેન પ્રવૃત્તિઃ, તતશ્ચાધ્યયનનિયોગેન કાર્યેણ ભવતાવશ્યં પુરુષવ્યાપારોદ્દેશ્યેન ભવિતવ્યમ્* ॥॥
નચાસતિ નિયોજ્યે તદુદ્દેશેન કશ્ચિત્પ્રવર્તેત ।
અધ્યાપનવિધિના હિ પ્રવર્ત્યમાનો માણવકઃ કથઞ્ચિદધ્યયનમાત્રમનુતિષ્ઠન્નત્વપૂર્વમુદ્દિશેત્ ।
નહિ તસ્ય તદુદ્દેશ્યં પ્રમાણાભાવાત્ ।
પ્રયાજાદ્યપૂર્વાણિ દર્શપૂર્ણમાસાપૂર્વોપકારિત્વાત્તધિકૃતેન પુરુષેણ તત્સિદ્ધ્યર્થમુદ્દિશ્ય ક્રિયમાણાનીતિ યુક્તં યદસત્યપિ સાક્ષાન્નિયોજ્યોપાદાને કાર્યત્વં લભન્તે, અધ્યયનનિયોગસ્ય તુ નાન્યૌપયિકત્વં યતસ્તદ્રૂપેણોદ્દેશ્યતા સ્યાત્ ।
અર્થજ્ઞાનસ્ય ચ નિયામફલત્વેન નિયોગાપેક્ષત્વાત્ ।
તસ્માદસ્ય કાર્યત્વસિદ્ધયે ઽવશ્યં નિયોજ્યઃ કલ્પનીયઃ* ॥॥
યચ્ચાધ્યાપનવિધેરુપનયનદ્વારમધ્યયપ્રયોજકત્વમુક્તમ્, તદપ્યયુક્તમ્- ઉપનયનપ્રયુક્તેરેવાભાવાત્, તદ્દ્વારેણાધ્યયનપ્રયુક્તિર્દૂરાપાસ્તા ।
ક્ત્વાપ્રત્યયેન હિ સમાનકર્તૃકત્વમેવોચ્યતે તેન ચૈકપ્રયોગતા કલ્પ્યતે, અઙ્ગાઙ્ગિભાવસ્ત્વેકપ્રયોગતાવશાત્કલ્પનીયઃ, દ્વિતીયયા તુ સાક્ષાદઙ્ગિત્વમેવોચ્યતે, અતો યથા ત્રિવૃતા યૂપપરિવ્યાણાં યૂપાર્થં નોપાકરણાર્થં એવમુપનયનમપિ માણવકસંસ્કારાર્થં નાધ્યાપનાર્થમ્ ।
સ્મૃતિગતશ્ચ ક્ત્વા પ્રત્યયઃ, પ્રત્યક્ષવેદગતા તુ વસન્તે બ્રાહ્મણમ્ઽ ઇતિ દ્વતીયા, અતો ઽપિ મણવકાર્થત્વમ્* ॥॥
ભવતુ માણવકસંસ્કારસ્તદ્દ્વારેણ ત્વધ્યારનાઙ્ગં નાધ્યયનાઙ્ગમિતિચેત્, મૈવં, અન્તરઙ્ગત્વાદધ્યયનસ્ય તદર્થ્યમેવ સંસ્કારસ્ય યુક્તમ્ ।
અધ્યયનમપિ ફલવદધ્યાપનમપિ તયોઃ કસ્યાયં માણવકસંસ્કારો ઽઙ્ગં ભવત્વિત્યપેક્ષાયામધ્યાપનસ્ય પુરુષાન્તરગામિત્વેન બહિરઙ્ગત્વાન્માણવકગતાધ્યયનાર્થત્વમેવ યુક્તમ્ ।
યથૈવ હ્યધ્યયનસ્યાચાર્યકસિદ્ધિપ્રયોજનતામનાહૃત્ય વેદમધીત્ય સ્નાયાદ્ઽ ઇતિ સ્મૃતિં બાધિત્વાન્તરઙ્ગત્વાદર્થજ્ઞાનાર્થતૈવાશ્રીયતે, તથોપનયનસ્યાપ્યધ્યયનાર્થતા વેદિતવ્યા ।
વ્યાકરણાદપિ પાણિનીયાદધ્યયનાઙ્ગતૈવોપનયનસ્યાનગમ્યતે ।
અધ્યયનાઙ્ગતા હિ સ્મરન્નાચાર્યકરણે નયતેરાત્મનેપદં વિધત્તે, અધ્યાપનાઙ્ગત્વે હિ કર્ત્રભિપ્રાયત્વાત્ક્રિયાફલસ્ય ત્રિત્વાદેવાત્મનેપદં સિધ્યેત્ ।
ઽઉપનીય તુ યઃ શિષ્યમ્ઽ ઇતિ ક્ત્વાપ્રત્યયો હિ કથઞ્ચિત્ ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યામિષ્ટ્વેતિવદસત્યપ્યઙ્ગાઙ્ગિભાવે ઽવકલ્પ્યતે પુનર્વિધાનં
ચાત્મનેપદસ્યાત્યન્તાનર્થકમ્, તસ્માદધ્યયનાઙ્ગમુપનયનં સ્યાત્* ॥॥
ન સ્યાત્ ।
તજ્જન્યઃ સંસ્કારો હિ માણવકસમવાયી ।
સત્યમ્, માણવકસમવેતો ઽપિ ન તદર્થઃ, કર્ત્રર્થત્વં ચ ફલસ્ય કર્ત્રભિપ્રાયત્વં નતુ તત્સમવાયઃ, અન્યથાહિ ઽઅગ્નીનાદધીતેત્યાત્મનેપદં ન સ્યાત્- આધાનફલસ્યાહવનીયત્વાદેરગ્નિસમવેતત્વેન કર્તૃસમવાયાભાવાત્ ।
ઇયં ચ સ્મૃતિઃ ઽઉપનીય તુ યઃ શિષ્યમ્ઽ ઇતિ, અતો બલીયસી દ્વિતીયા શ્રુતિઃ, તસ્માન્નાધ્યાપનાઙ્ગમુપનયનમિતિ ન તદ્દ્વારેણાધ્યાપનસ્ય પ્રયુક્તિઃ ॥
પ્રાભાકરમતખણ્ડનમ્ ।
યચ્ચ ઽઉપનીતસ્ય વ્યાપારાપેક્ષાયામુપનયનં પ્રક્રમ્ય વિહિતમધ્યયનં તદ્વ્યાપારત્વેનાધ્યવસીયતઽ ઇતિ, તદપ્યબુદ્ધિપૂર્વકમ્- એવં હિ વદતાધ્યાપનાઙ્ગમધ્યયનમિત્યુપપાદિતં ભવતિ ।
યદાહ્યધ્યાપનાર્થત્વેનોપનીતસ્ય માણવકસ્ય તદુપયોગિવ્યાપારાપેક્ષાયામધ્યયનવિધિરધ્યયનં તદુપયોગિવ્યાપારતયા વિધત્તે- ત્રૈવર્ણિકૈરુપનીતૈરધ્યાપનૌપયિકવ્યાપારાપેક્ષૈરધ્યયનવ્યાપારઃ કર્તવ્ય ઇતિ તદાપિ સ્પષ્ટમેવાધ્યયનમર્થજ્ઞાનાર્થતયા વિધત્તે નાધ્યાપનૌપયિકતયા, તદાહ્યધ્યયનસ્ય તદૌપયિકત્વં કેન પ્રમાણેન ગમ્યતે, નહ્યત્ર પ્રત્યક્ષાદીનિ ક્રમન્તે ।
સંનિધાનાદિતિ ચેત્, ન સંનિધાનં નામ સ્વયં પ્રમાણં શબ્દસ્ય ત્વર્થં પ્રતિપાદયતઃ સંનિધ્યપેક્ષાયોગ્યત્વાનીતિકર્મતવ્યતા નેત્રસ્યેવોન્મીલનમ્ ।
શબ્દશ્ચેદધ્યાપનૌપયિકતયા વિદધ્યાત્ નાર્થજ્ઞાનાર્થતા સિધ્યેત્ ।
અતો નોપનયનસંનિધૌ ઽસ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્યઽ ઇતિ વિહિતસ્યાધ્યયનસ્યોપનયનદ્વારાધ્યાપનવિધિના પ્રયુક્તિસંભવઃ* ॥॥
યદિ પરમધ્યાપનસ્યાધ્યયનમન્તરેણાસંભવાત્તદર્થાધ્યયનમાક્ષિપ્યતે, તથાસત્યવિહિતેન લૌકિકેનાધ્યયનેન તત્સંભવાન્ન વિહિતસ્યાધ્યયનસ્ય નિયોગતસ્તત્પ્રયુક્તિઃ ।
નચ પ્રયુક્તિલાઘવાદપિ વિહિતોપજીવનમ્ ।
તદુપજીવને ઽપિ પ્રયુક્ત્યનવલોપાત્ ।
વિહિતમપ્યધ્યયનમધ્યાપનવિધિનૈવ ત્વન્મતે પ્રયુજ્યતે ન સ્વવિધિના ।
તસ્માલ્લૌકિકમેવાધ્યયનમુપનીતાનામધ્યાપનવિધિરાક્ષિપેત્ ।
વિધિવિહિતમધ્યયનં પરપ્રયુક્ત્યભાવાદધિકારં પ્રકલ્પયેત્* ॥॥
કિઞ્ચ યદ્યુપનયનમધ્યાપનાઙ્ગં તતો ઽધ્યયનવિધિરર્થજ્ઞાનાર્થઃ સન્નાધ્યાપનાર્થતયોપનીતૈસ્ત્રૈવર્ણિકૈઃ સંબધ્યેત, યે ઽધ્યાપનાર્થતયોપનીતસ્ત્રૈવર્ણિકાસ્તદુપયોગિવ્યાપારમપેક્ષન્તે તે ઽર્થજ્ઞાનાર્થમધીયીરન્-ઇત્યસંબદ્ધમેવ સ્યાત્ ।
તતશ્ચોપનીતૈરસંબધ્યમાનો ઽધ્યયનવિધિશ્ચતુર્ણામપિ વર્ણાનાં સ્યાદિતિ શૂદ્રાધિકારપ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્માદુપનીતાનાં પ્રયોજનાપેક્ષિણામધ્યયનકરણિકાર્થજ્ઞાનભાવના વિધીયત ઇત્યધ્યયનાઙ્ગમેવોપનયનં, સ્વવિધિપ્રયુક્તં ચાધ્યયનમ્ ।
પ્રપઞ્ચેનાયં પક્ષોન્યાયરત્નમાલાયામેવ નિરસ્ત ઇત્યપરમ્યતે ।
તસ્માત્પૂર્વોક્ત એવ વિચારઃ- કિમદૃષ્ટાર્થમધ્યયનમુતાક્ષરગ્રહણાદિપરમ્પરયાર્થજ્ઞાનાર્થમિતિ ॥

અધ્યયનવિધ્યુપસંહારઃ ।
અથવા નાત્ર કિઞ્ચિદ્વિચાર્યેત, નાવમિકન્યાયેનૈવાધ્યયનસ્યાક્ષરસંસ્કારાદિપરમ્પરયાર્થજ્ઞાનાર્થત્વસિદ્ધેઃ ।
નવમે હિ-- સામ્નામૃગક્ષરાભિવ્યક્તિદ્વારેણ સ્તુત્યુપયોગિત્વદર્શનાત્તાદર્થ્યમેવ નાદૃષ્ટાર્થત્વમિતિ વક્ષ્યતે ।
તેનૈવ ન્યાયેનાધ્યયનસ્યાર્થજ્ઞાનાર્થત્વસિદ્ધેરધ્યયનાનન્તરં ધર્મજિજ્ઞાસા કર્તવ્યેતિ સિદ્ધમેવૈતત્પ્રયોજનવિવક્ષયા સૂત્રકારેણોચ્યતે ।
યદાહુઃ-- "ધર્માખ્યં વિષયં વક્તું મીમાંસાયાઃ પ્રયોજનમ્" ઇતિ ।
નન્વત્ર કશ્ચિદ્વેદવાક્યાર્થો વિચાર્યતે ।
તદપ્યાહુઃ--"નચાત્ર ચોદનાવ્યાખ્યા ગૌરવં તત્ર ચોદિતમ્" ઇતિ તત્સિદ્ધમધ્યયનાનન્તરં ધર્મજિજ્ઞાસા કર્તવ્યેતિ ।
સા ચતુર્વિધા-- ધર્મસ્વરૂપ- પ્રમાણ- સાધન- ફલૈઃ ॥
નન્વધ્યયનવિધિના વેદવાક્યાર્થવિચારમાત્રાક્ષેપાદ્ધર્મસ્વરૂપપ્રમાણજિજ્ઞાસયોઃ કઃ પ્રસઙ્ગઃ ।
ઉચ્યતે-- ઉપોદ્ધાતત્વાત્પ્રસઙ્ગઃ ।
યદિ હિ વેદવાક્યાર્થો ધર્મઃ સ્યાદ્વેદશ્ચ પ્રમાણં તતો ઽસૌ વિચારઃ કર્તવ્યો ભવતિ ।
ઇતરથા કાકદન્તપરીક્ષાવત્સ્યાત્, તદધ્યયનવિધિરેવ પ્રમાણાદિવિચારમાક્ષિપતિ ।
ધર્મગ્રહણં ચોપલક્ષણાર્થમ્-- અધર્મસ્યાપિ હાનાય જિજ્ઞાસ્યત્વાત્ ।
અકારપ્રશ્લેષણે વા સૂત્રમધર્મજિજ્ઞાસાયામપિ વ્યાખ્યેયમિતિ નિરવદ્યમ્ ॥
ચોદનાલક્ષણો ઽર્થો ધર્મઃ
પ્રથમં તાવત્ કો ધર્મઃ કથંલક્ષણકઃ ઇત્યેતદ્વયમનેન સૂત્રેણ શ્રુત્યર્થાભ્યાં નિરૂપ્યતે- યો ધર્મઃ
સ યોદનાલક્ષણઃ ચોદનૈવ તસ્ય લક્ષણં પ્રમાણમ્ ।
ચોદના ચ તસ્ય લક્ષણમેવેતિ શ્રુત્યા પ્રમાણવિધાવર્થાચ્ચોદનાગમ્ય એવાગ્નિહોત્રાદિધર્મો નાતલ્લક્ષણશ્ચૈત્યવન્દનાદિરિતિ સ્વરૂપમપિ સિદ્ધ્યતિ ।
તથા યશ્ચોદનાલક્ષણઃ સ ધર્મ ઇતિ સ્વરૂપવિધાવર્થત્પ્રમાણસિદ્ધિર્વેદિતવ્યા ॥
કશ્ચિત્વાહ- કાર્યરૂપો વેદાર્થો ન સિદ્ધરૂપ ઇત્યેતદનેન સૂત્રેણોચ્યતે, ચોદનાલક્ષણશબ્દેન કાર્યમુચ્યતે, ધર્મશબ્દેન વેદાર્થ ઇતિ ।
તદયુક્તમ્- યાનિ તાવદ્વિધિવાક્યાનિ તેષાં વિધાવેવ પ્રામાણ્યં વસ્તુસ્વરૂપં ચાપ્રામાણ્યં વિસ્પષ્ટમેવેતિ ન તત્ર કિઞ્ચિદ્વક્તવ્યમ્ ।
ક્ષેપિષ્ટાદિવાક્યાનામપિ વિધ્યેકવાક્યતયા તત્રૈવ પ્રામાણ્યમ્ ।
મન્ત્રાણામપિ પ્રકરણેન પ્રધાનવિધિશેષત્વં દ્વિતીયપાદે વક્ષ્યત ઇતિ ન તત્રાપિ વક્તવ્યમસ્તિ ।
તેન કસ્યાત્ર સિદ્ધાર્થતાં નિરસ્ય કાર્યાર્થતોચ્યતે ।
ઽઅવિનાશી વા અરે અયમાત્મેઽત્યાદીનામુપનિષદ્વાક્યાનામિતિચેત્ ।
ન ।
તેષામપિ યદિ વિધ્યેકવાક્યત્વમસ્તિ તતોર્ઽથવાદાધિકરણેન ગતમ્, અથ નાસ્તિ કથં તેષાં કાર્યાર્થતા સ્યાત્* ॥॥
અથ તેષાં વિધ્યશ્રવણાદિવિધ્યન્તરેણૈકવાક્યત્વાભાવાચ્ચ કાર્યાર્થત્વાનુપપત્તેર્વ્યુત્પત્તિવિરહાચ્ચ સિગદ્ધ્યર્થે પ્રામાણ્યયોગાદપ્રામાણ્યમેવાભિમતમ્ ।
કિમિદાનીમાત્માદિવાક્યાનામપ્રામાણ્યપ્રતિપાદનપરમિદં સૂત્રં, સુવ્યાહૃતં તર્હિ શાસ્ત્રારમ્ભે પ્રથમં તાવત્સૂત્રકારો ઽપ્રામાણ્યમેવ વેદવાક્યાનાં પ્રતિપાદયતીતિ* ॥॥
કથં ચ કાર્યં એવ પ્રામાણ્યમ્ ।
તત્રૈવ વ્યુત્પત્તેઃ- પ્રવૃત્ત્યધીના હિ વ્યુત્પત્તિઃ, સા ચ કાર્યાવગમાધીનેતિ વ્યુત્પત્તિરપિ તત્રૈવ ભવતીતિ ચેત્ ।
અવશ્યં પ્રવૃત્ત્યધીનૈવ વ્યુત્પત્તિઃ- કાષ્ઠૈઃ સ્થાલ્યામોદનં પચતીત્યાદિવર્તમાનાપદેશેષ્વપિ પ્રસિદ્ધતૃતીયાર્થનામપ્રસિદ્ધકાષ્ઠપ્રાતિપદિકાર્થાનાં ચ પુરુષાણાં કાષ્ઠાર્થે વ્યુત્પત્તિદ્રશનાત્ ।
પ્રથમવ્યુત્પત્તિઃ ।
અથ પ્રથમવ્યુત્પત્તિઃ કાર્યવિશેષયૈવ- નહિ તદા શબ્દાન્તરવશેન શબ્દાન્તરસ્યાર્થે વ્યુત્પત્તિઃ સંભવતિ સર્વસ્ય ધર્મસ્યાપ્રસિદ્ધત્વાદિતિ ચેત્ ।
અસ્ત્વેવમ્ ।
તથાપિ પશ્ચાદ્બહુશઃ સિદ્ધાર્થે શબ્દપ્રયોગદર્શનાત્ ઽકો ઽયં રાજાઽ ઽપાઞ્ચાલઃઽ ઇત્યાદિષુ પ્રશ્નપ્રતિવચનાદિષુ કાર્યસ્ય વ્યભિચારાદવ્યભિચાર્યાર્થમાત્રં વાચ્યમિતિ સુજ્ઞાનમ્ ।
યથૈવ હિ કસ્યાઞ્ચિદ્વ્યક્તૌ પ્રથમં ગોશબ્દસ્ય પ્રયોગદર્શનાત્સૈવ વાચ્યેત્યવગમે સત્યપિ પશ્ચાદ્વક્ત્યન્તરે પ્રયોગં પૂર્વવ્યક્તિવ્યભિતારાદવ્યભિચારિસામાન્યમેવાર્થં ઇત્યધ્યવસીયતે તથા કાર્યપરતામવગતામપિ પશ્ચાત્સિદ્ધાર્થપ્રયોગદર્શનેન બાધિતત્વાર્થમાત્રમેવાવ્યભિચારાદ્વાચ્યમિતિ યુક્તમ્ ।
કિઞ્ચ પ્રથમવ્યુત્પત્તૌ કતિપયાનામેવ શબ્દાનાં કાર્યાર્થત્વમવગતં ન સર્વશબ્દાનાં પૌર્વાપર્યનિયમો ઽસ્તિ, અતઃ સર્વે શબ્દાઃ પશ્ચાદ્વ્યુત્પાદ્યમાનાઃ કૈશ્ચિત્સિદ્ધાર્થા ભવન્તિ ।
સર્વેષાં તુ કાર્યાર્થત્વે સિદ્ધાર્થપરેષુ લૌકિકવાક્યેષુ સર્વશબ્દાનાં લાક્ષણિકત્વાન્ન કશ્ચિદન્વિતાભિધાયી સ્યાત્ ।
તત્રાન્વિતપ્રતીતિઃ કથં સિદ્ધ્યેત્ ।

વક્તૃજ્ઞાનમનુમાતવ્યમ્ ।
નચાન્વિતપ્રતિપાદકં વાક્યમુચ્ચારિતમિતિ કથમન્વિતજ્ઞાનાનુમાનમ્* ॥॥
અથાર્થસ્વરૂપસ્મારકૈઃ પદૈરન્વિતજ્ઞાનમનમીયતે, તતઃ કાર્યવાચકે ઽપ્યસિદ્ધેરન્વિતાભિધાનં ન સ્યાત્ ।
કિઞ્ચ પ્રથમમેવ કાર્યવ્યભિચારઃ શક્યો ઽનગન્તુમ્ ।
યદા હિ પુત્રસ્તે જાત ઇત્યુક્તસ્ય કસ્યાચિન્મુખવિકાસં પાર્શ્વસ્થઃ પશ્યતિ તદા હર્ષહેતુરનેન શબ્દેન પ્રતિપાદિત ઇતિ હર્ષહેતુભૂતસિદ્ધાર્થપ્રતિપાદને શબ્દસ્ય સામર્થ્યં કલ્પયતિ ।
યદ્યપિ ચ તદાનીમર્થવિશેષો ન જ્ઞાયતે હર્ષહેતૂનાં બહૂનાં સંભવાત્તથાપિ સિદ્ધાર્થતા તાવદવગતા, તાવતાપિ કાર્યે વ્યભિચારઃ સિદ્ધઃ ।
કિઞ્ચ બહુશઃ પુત્રજનને સતિ એવં શબ્દપ્રયોગાદન્યેષુ હર્ષહેતુષ્વપ્રયોગાત્ પુત્રજનનરૂપાર્થવિશેષો ઽપિ સુજ્ઞાન
એવ* ॥॥
કિઞ્ચ પ્રવૃત્ત્યધીનાપિ વ્યુત્પત્તિર્નાવશ્યં કાર્યવિષયૈવ ભવતિ, તથાહિ યદા કશ્ચિત્પ્રવૃત્તાવત્યન્તાસમર્થં વૃદ્ધમાતુરં વા પ્રતિવિનોદાર્થં વાક્યં પ્રયુઙ્ક્તે ઽનદ્યાસ્તીરે પઞ્ચ ફલાનિ સન્તીઽતિ તત્રાન્યો દૈવસંગતઃ કશ્ચિદર્થી તદ્વાક્યમર્થાચ્છ્રુત્વા નદીતીરં ગત્વા ફલાન્યાહરતિ, એતત્સર્વં પશ્યન્નન્યો વ્યુત્પિત્સુઃ ફલસદ્ભાવપ્રતિપાદને શબ્દસ્ય સામર્થ્યં વ્યુત્પદ્યતે, તસ્માન્નૈકાન્તતઃ કાર્યાર્થતા શબ્દાનામ્ ।
પ્રાભાકરક્તદ્વિતીયસૂત્રાર્થસ્ય ખણ્ડનમ્ ।
કા ચાસ્ય સૂત્રસ્ય વચનવ્યક્તિઃ, યદિ તાવત્ ઽયત્કાર્યં તદ્વેદાર્થ એવેઽતિ કાર્યમુદ્દિશ્ય વેદાર્થતા વિધીયતે, તથા સત્યુદ્દેશ્યસ્યોપાદેયેન સ્વરનિયમાત્સર્વસ્ય લોકિકસ્યાપિ ગવાનયનાદિકાર્યસ્ય વેદાર્થતા સ્યાત્ ।
કિઞ્ચ ઉપાદેયસ્ય વેદાર્થસ્યોદ્દેશેન ધૂમેનાવ્યાપ્તેરકાર્યે ઽપિ વેદસ્ય પ્રામાણ્યનિરસ્તં સ્યાત્* ॥॥
અથ ઽવેદાર્થઃ સ કાર્યરૂપ એવેઽતિ, તતો ઽયો ધર્મઃ સ ચોદનાલક્ષણઃઽ ઇતિ વતનવ્યક્તિઃ સ્યાત્, તત્રાર્થશબ્દો ઽભ્યુદયવાચી કસ્ય વિશેષણં, યદ્યુપાદેયસ્ય ચોદનાલક્ષણપદાર્થસ્ય, તતઃ સર્વસ્ય વેદાર્થસ્ય કાર્યત્વમર્થત્વં ચ વિધીયતે ઇતિ શ્યેનાદિનિયોગાનામપ્યર્થત્વં સ્યાત્* ॥॥
અથોદ્દેશ્યવેદાર્થવિશેષણં, તતો ઽયમર્થો ભવતિ યોર્ઽથાત્મકો ઽભ્યુદયાત્મકો વેદાર્થઃ સ કાર્યરૂપઃ, તતશ્ચ શ્યેનાદિનિયોગાનાં નિષિદ્ધફલત્વેનાનભ્યુદયરૂપાણાં કાર્યતા ન સ્યાત્ ।
માભૂદિતિ ચેત્ ।
તેષામપિ લિઙ્ગ કાર્યતાવગમાત્ ।
શ્યેનયાગસ્ય કાર્યતા નિવારયિતું શક્યતે ન નિયોગસ્ય ।
તસ્ય કાર્યૈકસ્વભાવત્વાત્ ।
અસતિ ચ કાર્યત્વે શ્યેનવાક્યસ્ય કાર્યાર્થત્વાભાવાત્સિદ્ધાર્થતૈવ વક્તવ્યા સ્યાત્, નચ તથા સંભવતિ વિધિપ્રત્યયયોગાત્ ।
સિદ્ધે ચાર્થે વ્યત્પત્તિવિરહાદપ્રમાણાણ્યમેવ શ્યેનાદિવાક્યાનાં સ્યાત્* ॥॥
અથ પૂર્વસૂત્રાદ્વેદાર્થપરં ધર્મપદમનુયુજ્ય ચોદનાલક્ષણો વેદાર્થઃ ઇત્યેકં વાક્યમ્, અર્થો ધર્મઃ ઇત્યપરં વાક્યમ્ ।
તદિદં સ્વપ્રજ્ઞાવિલસિતમાત્રમ્, અનુષઙ્ગવાક્યભેદયોર્વિનાફલમાશ્રયણાત્ ।
અપ્રતિજ્ઞાતસ્ય ચ ધર્મસ્ય લક્ષણમસંગતમ્* ॥॥
અથ પ્રતિજ્ઞાતસ્યૈવ વેદાર્થસ્ય કાર્યત્વસિદ્ધયે ધર્મત્વમુચ્યતે ।
કિં કાર્યં એવ ધર્મરૂપો વેદાર્થઃ સ એવ જિજ્ઞાસ્યો નાન્યઃ, તથાચેત્ ય એવ જિજ્ઞાસ્યો ધર્મસ્તસ્યૈવ સૂત્રાક્ષરવિનાશેન જિજ્ઞાસા પ્રતિજ્ઞાસ્યેતિ વેદાર્થપ્રતિજ્ઞાવચનાર્થકમ્* ॥॥
અથ ત્વર્થશબ્દમનાદૃશ્ય યો વેદાર્થઃ સ કાર્યરૂપ ઇત્યુચ્યતે તતોર્ઽથપદમનર્થકં વસ્તુમાત્રપર્યાયમનુવાદકં સ્યાત્ ।
અનર્થવ્યુદાસાર્થતા ચાસ્ય ભાષ્યકારેણોક્તા, તસ્માદ્વિશેષણમેવૈતત્ ।
વિશેષણત્વે ચાભ્યુદયરૂપસ્ય વેદાર્થસ્ય કાર્યત્વાભિધાનાદનભ્યુદયરૂપસ્ય વાદાર્થસ્ય કાર્યત્વં ન સ્યાદિતિ સર્વસ્ય વેદસ્ય એવ પ્રામાણ્યમિતિ નિયોગો ન સ્યાત્ ।
તતશ્ચ અવિનાશી વા અરે અયમાત્મેત્યાદીનામાત્મસ્વરૂપપરત્વં ન નિરાકર્તવ્યમિત્યસ્તાં તાવત્ ।
તસ્માદ્ધર્મસ્વરૂપપ્રમાણપ્રતિપાદનાર્થમેવેદં સૂત્રમ્* ॥॥
તદિહ ધર્મં વિષયીકૃત્ય ચિન્ત્યતે-- કિમસ્ય ન કિઞ્ચિત્પ્રમાણમસ્તિ, કિં વા પ્રત્યક્ષાદિકમેવ પ્રમાણમ્, ઉત ચોદનૈવ, અથવા વિકલ્પઃ, અથવા સમુચ્ચયઃ ઇતિ ।
તત્ર શબ્દસ્ય પ્રમાણાન્તરપ્રાપ્તપ્રાપકત્વેન સ્વયપ્રમાણત્વાપ્રત્યક્ષાદીનાં ચાસામર્થ્યાદપ્રમાણકો ધર્મ ઇત્યેકઃ પક્ષઃ, પ્રત્યક્ષાદિગમ્ય એવેત્યેકઃ પક્ષઃ, યોગિનાં પ્રત્યક્ષગમ્યઃ, અર્વાચીનાનાં તુ ચોદનાગમ્ય ઇત્યપરઃ, જગદ્વૈચિત્ર્યાર્થાપત્યા કિમપ્યદૃષ્ટમસ્તીતિ સામાન્યેન પ્રસિદ્ધો ધર્મશ્ચોદનયાગ્નિહોત્રાદિવિશેષરૂપેણ ગમ્યતે તસ્માત્સમુચ્ચય ઇત પક્ષાન્તરમ્, ચોદનૈવ સાચ પ્રમાણમેવેતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
તદિહ ચોદનૈવ પ્રમાણં સાચ પ્રમાણમેવેત્યવધારણદ્વયં પ્રતિજ્ઞાયતે ॥
પ્રથમપાદપ્રતિપાદ્યાર્થસંગ્રહઃ ।
નિમિત્તસૂત્રે તુ પ્રથમદ્વિતીયસૂત્રમાત્રાલોચનયા વેદો ધર્મમૂલમિત્યાદિવદુપદેશશાસ્ત્રતાશઙ્કા મા ભૂદિતિ પરીક્ષાશાસ્ત્રમેવદમિતિ જ્ઞાપયિતું પરીક્ષાપ્રતિજ્ઞાનમ્ ।
યદ્યપિ ચોપરિતનવ્યાપારાદેવ પરીક્ષાશાસ્ત્રત્વં ગમ્યતે તથાપિ વક્ષ્યમાણમેવ શ્રોતૃબુદ્ધિસમાધાનાય કીર્તિતમ્* ॥॥
પ્રત્યક્ષસૂત્રે તુ પ્રત્યક્ષસ્ય વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વાદ્ભવિષ્યતિ ધર્મે પ્રામાણ્યાસંભવાત્તત્પૂર્વકત્વેનેતરેષામપ્યપ્રામાણ્યાત્પ્રમાણાન્તરનિયમવિકલ્પસમુચ્ચયનિરાકરણાચ્ચોદનૈવેત્યયમર્થઃ સિદ્ધ્યતિ* ॥॥
ઔત્પત્તિકસૂત્રે તુ સ્વતઃપ્રામાણ્યમર્થાન્યથાત્વકારણદોષજ્ઞાનાભ્યામપ્રામાણ્યમિત્યાશ્રિત્યાગ્નિહોત્રાદિચોદનાભ્યો ઽસંદિગ્ધજ્ઞાનોત્પત્તેઃ સ્વતઃ પ્રામાણ્યં પ્રાપ્તમ્ ।
નચાપવાદકમર્થાન્યથાત્વજ્ઞાનં સાક્ષાદસ્તિ, નાપિ કારણદોષજ્ઞાનં, પુરુષાશ્રયત્વાચ્છબ્દદોષાણામ્ ।
પદપદાર્થસંબન્ધસ્યાકૃત્રિમત્વાન્તદ્દ્વારેણ પુરુષાનુપ્રવેશાભાવાચ્ચોદનાનામિતિ સ્થિતે સમાહિતે, માભૂત્પદાર્થસંબન્ધદ્વારેણ પુરુષાનુપ્રવેશઃ, વાક્યવાક્યાર્થયોસ્તુ લોકે સંબન્ધાદર્શનાન્નિર્મૂલો ઽગ્નિહોત્રાદિવાક્યાર્થપ્રત્યય ઇત્યતો વ્યામોહઃ ।

સામયિકો વા, અતો ન વાક્યાર્થે વેદસ્ય પ્રામાણ્યમિત્યાશઙ્ક્ય, પદાર્થાનાં સંબન્ધગ્રહણં સમયં ચાનપેક્ષમાણાનામેવ વાક્યાર્થે પ્રામાણ્યં સંભવતીતિ તદ્ભૂતાધિકરણેન પ્રતિપાદિતે* ॥॥
પુનર્વેદાનાં વાક્યાત્મકત્વાત્ કાઠકાદિસમાખ્યાનાચ્ચ પૌરુષેયત્વાત્તદ્દ્વારેણ દોષસંસ્પર્શમાશઙ્ક્ય સ્મર્તવ્યત્વે સત્યસ્મરણાદ્યોગ્યોનુપલબ્ધિનિરસ્તસ્ય કર્તુરનુમાનાસંભવાત્સમાખ્યાયાશ્ચ પ્રવચનનિમિત્તત્વાદપૌરુષેયા વેદાઃ ઇતિ તદેકદેશાનાં ચોદનાનાં સિદ્ધં પ્રામાણ્યમિત્યેવં સમસ્તઃ પ્રથમઃ પાદશ્ચોદનાસૂત્રપ્રતિજ્ઞાતાર્થોપપાદેન તસ્યૈવ પરિકરઃ ।
સો ઽયં ભાષ્યકારાનુસારેણ પાદાર્થો ઽનુક્રાન્તઃ ।
વૃત્તિકારમતં તુ પશ્ચાદનુક્રમિષ્યામઃ ।
ધર્મસ્ય પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણગમ્યત્વમ્ ।
પ્રકૃતમનુસરામઃ- પ્રતિજ્ઞાતં તાવચ્ચોદનૈવ પ્રમાણં સા ચ પ્રમાણમેવેતિ ।
નનુ પ્રત્યક્ષાદેરન્યાનપેક્ષં પ્રામાણ્યં સંભવતીતિ તસ્યૈવ ધર્મે પ્રામાણ્યં, શબ્દસ્ય તુ સર્વદૈવ પ્રમાણાન્તરપ્રમિતવિષયત્વાન્ન તદનપેક્ષં પ્રામાણ્યં સંભવતીતિ ।
ઉચ્યતે ।
પ્રત્યક્ષં તાવત્સંયુક્તવિષયત્વેન વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વાદ્ભવિષ્યતિ ધર્મે ન સમર્થમ્* ॥॥
યદ્યપિ ગોદોહનાદિદ્રવ્યં, યાગાદિક્રિયા, નીચૈસ્ત્વાદિગુણશ્ચ, ફલસાધનત્વાદ્ધર્મશબ્દેનોચ્યતે નાપૂર્વાદય ઇતિ શ્રેયસ્કરભાષ્યે વક્ષ્યતે, તથાપિ તેષાં ફલસાધનરૂપેણ ધર્મત્વાત્ ફલસ્ય ચ જન્માન્તરાદિભાવિત્વાદ્ધર્મસ્વરૂપેણ પ્રત્યક્ષવિષયત્વં ન સંભવતિ, તત્પૂર્વકત્વાચ્ચાનુમાનાદિકમપિ ન પ્રમાણમ્* ॥॥
ભાવનાબલજં તુ યોગિપ્રત્યક્ષં ભવિષ્યત્યપિ ધર્મે સમર્થમિતિ મનોરથમાત્રમ્ ।
ભાવના હ્યનુભૂતગોચરનિયતાનુબૂતેષ્વેવ નિશ્ચયરૂપાં સ્મૃતિં જનયેત્ ।
નચ સાત્ર પ્રમાણં સ્મૃતિત્વાદેવ, નિતરાં પ્રત્યક્ષમનિન્દ્રિયજત્વાત્ ।
નેન્દ્રિયજત્વં પ્રત્યક્ષલક્ષણમપિતુ કલ્પનાપોઢત્વમિતિચેત્, સુતરાં ધર્મસ્યાપ્રત્યક્ષત્વં ફલસાધનરૂપસ્યાવિકલ્પગ્રહણસંભવાત્ ।
તસ્માદનિમિત્તં પ્રત્યક્ષમ્ ।
તત્પૂર્વકત્વાચ્ચાનુમાનાદ્યપિ* ॥॥
કાશ્યપીયાઃ પુનઃ પ્રાતિભજ્ઞાનમૃષીણાં ધર્મો પ્રવર્તત ઇત્યાહુઃ, તત્તુ લિઙ્ગાદ્યભાસજત્વાત્પ્રમાણમેવ ન ભવતિ કિં પુનર્ધર્મે ।
શબ્દસ્ય તુ બુદ્ધિજનકત્વીદસત્યપવાદે યુક્તં પ્રામાણ્યમ્* ॥॥
નનુ ન બુદ્ધિજનનમાત્રાત્પ્રામાણ્યં યુક્તં અયથાર્થેષ્વપિ વાક્યેષુ બુદ્ધિજનનાવિશેષાત્ ।
સત્યમ્ ।
તત્ર તુ કારણદોષબાધકપ્રત્યયાભ્યાં યુક્તમપ્રામાણ્યં, વેદેતુ તદ્ભાવાત્સતઃપ્રાપ્તં પ્રામાણ્યમનપોદિતં ભવતિ ॥
અથ પ્રામાણ્યવિચારઃ ॥
કથં પુનઃ પ્રમાણસ્ય સ્વતઃપ્રાપ્તિ, તદર્થમિદં સર્વજ્ઞાનાન્યધિકૃત્ય ચિન્ત્યતે કિં પ્રામાણ્યમપ્રામાણ્યં ચોભયં સ્વત એવાવગમ્યતે, અથવાન્યતરદપિ સ્વભાવેનાનિરુપિતં કારણગુણદોષપ્રત્યયાભ્યામવગમ્યતે, આહોસ્વિદપ્રામાણ્યં સ્વતો ઽવગમ્યતે, પ્રામાણ્યં સ્વતઃપ્રાપ્તં સદર્થાન્યથાત્વકારણદોષજ્ઞાનાભ્યામવગમ્યમાનેનાપ્રામાણ્યેનાપોદ્યતે ઇતિ ।
તત્ર સર્વકારણાનાં સ્વકાર્યશક્તેઃ સ્વભાવિકત્વાદુભયમપિ જ્ઞાનસ્ય સ્વરસાદેવાવગમ્યત ઇતિ કેચિત્ ।
તદયુક્તમ્ ।
નહિ જ્ઞાનં સ્વવિષયસ્ય તથાત્વમતથાત્વં ચ યુગપચ્છક્નોતિ વેદયિતું વિરોધાત્* ॥॥
અથ કાપિ જ્ઞાનવ્યક્તિઃ સ્વપ્રામાણ્યં સ્વતો બોધયતિ કાપ્યપ્રામાણ્યમિત્યુચ્યતે, તથાપિ ન યુક્તમ્ ।
કારણાન્તરનિરપેક્ષસ્ય જ્ઞાનસ્યૈવોપલમ્ભહેતુત્વે કિં ક્વ જ્ઞાને ભવતીતિ ન શક્યં વિવેક્તુમ્ ।
અતો દ્વયમપિ સ્વસ્વભાવેનાનિરૂપિતં કારણગુણદોષજ્ઞાનાભ્યામવગમ્ય ઇત્યપરે ।
તદપ્યપેશલમ્ ।
એવં હિ ગુણદોષાવધારણાત્પ્રાગન્યતરેણાપ્યાકારેણાર્થમનવગમયદ્વિજ્ઞાનં નિઃસ્વભાવં સ્યાત્ ।
તસ્માદપ્રામાણ્યં સ્વતઃ, પ્રામાણ્યં તુ સંવાદજ્ઞાનાદિભિરિત્યેદદેવ યુક્તમ્ ॥
યુક્તિદર્શનમ્ ।
તથાહિ ન જ્ઞાનમુત્પન્નમિત્યેતાવતાર્થતથાત્વાવધારણં યુક્તં વ્યભિચારાદનિશ્ચયાચ્ચ અપ્રામાણ્યમેવ તસ્યાં વેલાયાં પ્રાપ્તં, પશ્ચાત્કારણગુણજ્ઞાનાદર્થક્રિયાજ્ઞાનાદ્વા પ્રામાણ્યાવગમાદપોદ્યતે ।
શબ્દે ચાપ્તપ્રણીતત્વં ગુણઃ ।
નચ વેદે તદસ્યપૌરુષેયત્વાભ્યુપગમાત્ ।
વલસ્પતયઃ સત્રમાસત શૃણોત ગ્રાવાણઃઽ ઇત્યેવમાદીનામુન્મત્તપ્રલપિતકલ્પત્વાત્, અપ્રત્યયિતતરપ્રણીતત્વાદપ્રામાણ્યમેવ વેદાનામિતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે- પરાપેક્ષં પ્રમાણત્વં નાત્માનં લભતે ક્વચિત્ ।
મૂલોચ્છેદકરં પક્ષં કો હિ નામાધ્યવસ્યતિ યદિ હિ સર્વમેવ જ્ઞાનં સિવવિષયતથાત્વાવધારણે સ્વયમસમર્થં વિજ્ઞાનાન્તરમપેક્ષેત તતઃ કારણગુણસંવાદાર્થક્રિયાજ્ઞાનાન્યપિ સ્વવિષયભૂતગુણાદ્યવધારણે પરમપેક્ષેરન્, અપરમપિ તથેતિ ન કશ્ચિદર્થો જન્મસહસ્રેણાપ્યધ્યવસીયેતેતિ પ્રામાણ્યમેવોત્સીદેત્ ।
અથ- અર્થક્રિયાજ્ઞાનં સ્વતઃપ્રમાણમિતિચેત્ કો વિશેષઃ, અવ્યભિચાર ઇતિ ચેત્, ન, સ્વપ્નાવસ્થાયામસત્યપ્યુદકાહરણેર્ઽથક્રિયાવિજ્ઞાનદર્શનાત્* ॥॥
અથ સુખજ્ઞાનમેવાર્થક્રિયા તચ્ચાવ્યભિચાર્યેવ નહિ ક્વચિદપ્યસતિ સુખે સુખજ્ઞાનમસ્તિ ।

સત્યમેતત્ ।
નતુ તેન પૂર્વજ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યાધ્યવસાનં સંભવતિ, અપ્રમાણેનાપિ પ્રિયાસંગમવિજ્ઞાનેન સ્વપ્નાવસ્થાયાં સુખદર્શનાત્ ।
તસ્માત્સ્વતઃપ્રામાણ્યં પ્રાપ્તમર્થાન્યથાત્વકારણદોષજ્ઞાનાભ્યામપોદ્યત ઇત્યવશ્યમઙ્ગીકરણીયમ્ ।
એવઞ્ચ શબ્દેનાપ્તપુરુષસ્પર્શકૃતત્વાદ્દોષાણામપૌરુષેયે વેદે તદભાવાત્સાક્ષાચ્ચાર્થાન્યથાત્વજ્ઞાનાભાવદપોદિતં પ્રામાણ્યં ભવતિ ।
પૌરુષેયવચનાનિ તુ પુરુષબુદ્ધિપ્રભવત્વાદ્ભ્રાન્ત્યા વિપ્રલિપ્સયા વા પ્રયુક્તાનિ મૂલદોષેણ દુષ્ટત્વાદયથાર્થાનિ ભવન્તીતિ વૈષમ્યમ્ ।
કેચિત્બાહુઃ- ન લોકે ઽપિ શબ્દસ્યાયથાર્થાત્વમસ્તિ તદભાવાત્, ન હિ લોકે શાબ્દં પ્રમાણમસ્તિ વક્રભિપ્રાયાનુમાપકત્વાત્પુરુષવચસામ્, તેનાનુમાનસ્યૈવાયં વ્યભિચારો ન શબ્દસ્ય ।
નવા તસ્યાપિ વિવેકાગ્રહણાદલિઙ્ગે લિઙ્ગવ્યવહારપ્રવૃત્તિઃ ।
યદિ તુ શબ્દસ્યૈવાયં વ્યભિચારો ઽભ્યુપેયતે ।
સ્વાભાવિકમેવાપ્રમાણં સ્યાત્, ન હિ પુરુષદોષેણ શબ્દસ્ય દોષો ભવતિ યથાવસ્થિતશબ્દાભિવ્યક્તિમાત્રે પુરુષસ્ય વ્યાપારાત્* ॥॥
તદિદમસારમ્ ।
યદિ લોકે શાબ્દં નાસ્તિ તદા વેદે ઽપિ કથં તત્સ્યાત્ ।
નહ્યભિપ્રાયાનુમાનક્ષીણસ્ય શબ્દસ્યાર્થં પ્રતિ વાચકત્વે પ્રમાણમસ્તીત્યુક્તં ન્યાયરત્નમાલાયામ્* ॥॥
યચ્ચ વ્યભિચારાભ્યુપગમે સ્વાભાવિકમપ્રામાણ્યં ભવતિ પુરુષદોષસ્ય શબ્દે ઽનવતારાદિતિ ।
સ્યાદેતદેવં યદિ યદીયં યદ્વાક્યં તત્ સ પુરુષો ઽભિવ્યઞ્જ્યાત્ ।
તત્તુ
તેનૈવ ક્રિયતે વર્ણા નિત્યાઃ પદાનિ ચ, વાક્યાનિ તુ પુરુષૈરેવ ક્રિયન્તે પૌરુષેયત્વાદેવ ।
યથાવસ્થિતાનિ વ્યજ્યમાનાનિ વેદવાક્યવદપૌરુષેયાણ્યેવ સ્યુઃ ।
તતશ્ચ વક્ત્રભિપ્રાયાનુમાપકત્વમપિ ન સ્યાત્, તદ્યથાધ્યેતૃભિરભિવ્યજ્યમાનાનિ વેદવાક્યાનિ નાધ્યેતૄણામભિપ્રાયં સૂચયન્તિ તથા પુરુષવાક્યાન્યપિ ન સૂચયેયુઃ ।
યદિ હિ વ્યભિચારશઙ્ક્યા લોકે શબ્દસ્ય પ્રામાણ્યં ન સંભવતીત્યુચ્યતે, તર્હિ તદ્વક્ત્રભિપ્રાયાનુમાને ઽપિ તુલ્યમ્ ।
અન્યથાસંવિદાનસ્યાપ્યન્યથાવાક્યરચનાદર્શનાત્ ।
કિં ચ શબ્દસ્ય ચક્ષુરાદેરિવ સ્વસામર્થ્યેન બોધકત્વાદ્વ્યભિચારે ઽપિ ન બોધકત્વહાનિઃ ।
લિઙ્ગસ્યાવ્યભિચારિણ એવ ગમકત્વમિતિ વ્યભિચારિણો ઽલિઙ્ગત્વમુપપન્નમ્* ॥॥
અથ વક્તુમાપ્તત્વાદ્વ્યભિચારશઙ્કાં નિર્વર્ત્યનુમાનં, તથાસતિ શબ્દમેવાર્થે પ્રમાણમસ્તુ પ્રતિબન્ધકાયાઃ શઙ્કાયા નિરસ્તત્વાત્ ।
અવશ્યં હિ બુદ્ધિવિશેષમનુમિત્સતા પ્રથમં પદાર્થાસ્તેષાં ચાન્વયયોગ્યતાલોચયિતવ્યા, તે આલોચ્યમાના દ્રાગેવ વાક્યાર્થં બોધયન્તીતિ નાનુમાનં પ્રતીક્ષન્તે* ॥॥
કિઞ્ચાનુમિતે બુદ્ધિવિશેષે પશ્ચાદનુવાદભૂતં વાક્યં વાક્યાર્થમવબોધયતીતિ વઃ સિદ્ધાન્તઃ, તતશ્ચ યો નામાનાપ્ત એવાબુદ્ધ્યા ગૃહીતસ્તદ્વાક્યાદયથાર્થમેવ જ્ઞાનમુત્પન્નમિત્યભ્યુપગન્તવ્યમ્, તતશ્ચ દોષાધીનત્વાદપ્રમાણ્યસ્ય વક્તૃદોષાણાં ચ શબ્દે સંક્રાન્ત્યનભ્યુપગમાત્સ્વારસિકમેવ શબ્દે
દુષ્ટત્વમાપન્નમિતિ બલાદપ્રમાણ્યં વેદસ્ય પ્રસજ્યત ઇત્યાસ્તાં તાવત્ ।
તસ્માદનાપ્તાવચસાં સત્યેવાપ્રામાણ્યે વક્તૃદોષાધીનત્વાદ્વેદે ચ તદભાવાત્પ્રામાણ્યમેવ વક્તવ્યમ્ ।
તસ્માચ્ચોદનાલક્ષણ એવ ધર્મઃ શ્રેયસ્કરઃ ઇત્યર્થઃ ।
યદેવ શ્રેયઃસાધનરૂપં યાગહોમાદિ તદેવ ધર્મ ઇત્યુચ્યતે લોકે, નાપૂર્વમન્તઃકરણપ્રવૃત્ત્યાદિ વા લોકપ્રસિદ્ધિવિરહાત્ ॥
ધર્મલક્ષણવિચારઃ ॥
નન્વપૂર્વમેવ શ્રેયઃસાધનમ્ ।
ન ।
અવાન્તરવ્યાપારામાત્રત્વાત્ ।
તસ્માદ્યાગાદિરેવ શ્રેયઃસાધનરૂપેણ ધર્મઃ ।
તદ્રૂપાભાવાચ્ચ ન શૂદ્રકૃતસ્ય ધર્મતાપત્તિઃ ।
ચોદનાલક્ષણમાત્રસ્ય ધર્મત્વં માભૂદિત્યર્થશબ્દેન વિશેષ્યતે* ॥॥
ચોદનાશબ્દેન ચ પ્રવર્તકં નિવર્તકં ચ વાક્યમુચ્યતે તતશ્ચ નિષેધવાક્યૈઃ ન હિંસ્યાત્ ઇત્યાદિભિરનર્થત્વેન લક્ષ્યમાણાનાં હિંસાદીનામપિ ધર્મત્વં સ્યાત્ તદ્વ્યાવૃત્ત્યર્થં ય એવાર્થરૂપેણ પ્રવર્તકવાક્યૈર્લક્ષ્યતે તસ્યૈવ ધર્મત્વં વક્તુમર્થગ્રહણમ્* ॥॥
ભાષ્યે ચ શ્યેનાદિગ્રહણમ્ તત્સાધ્યહિંસાદિલક્ષણાર્થમ્ ।
ઉપરિષ્ટાત્ હિંસા હિ સા, સા ચ પ્રતિષિદ્ધા ઇતિ વિવરણાત્ ।
કેચિત્તુ લક્ષણાં પરિહરન્તઃ શ્યેનાદિસ્વરૂપમેવાર્થપદસ્ય વ્યાવર્ત્ય મન્યન્તે, તેષામેવ શ્યેનાદયઃ કર્તવ્યા વિજ્ઞાયન્તે, ઇતિ વિધેયત્વનિરાકરણેન પ્રતિષેધવિષયત્વસમર્થનાત્ ।

કથં પુનસ્તેષાં વિધેયત્વં નિરાક્રિયતે, તત્રાહુઃ- યસ્ય હિ વિધિઃ સ્વસિદ્ધ્યન્યથાનુપપત્ત્યાનુષ્ઠાનમાક્ષિપતિ તદ્વિધેયમિત્યુચ્યતે, કામ્યેષુ ચ કર્મસુ કામનાવશાદેવ પ્રવૃત્તિસિદ્ધેસ્તત એવ વિધિઃ સિદ્ધ્યન્નન્યથાનુપપત્ત્યભાવાન્ન સ્વયમનુષ્ઠાનમાક્ષિપતિ* ॥॥
નનુ કર્તવ્યતાબોધનમેવ પ્રવર્તનમ્, કર્તવ્યતા ચ વેદે યાગસ્ય વિનૈવ બોધિતેતિ કથમવિધેયત્વમ્ ।
સત્યમ્ ।
નતુ યાગસ્ય કર્તવ્યતા લિઙા(?)ભિધીયતે, સ્વાર્થસ્ય કર્તવ્યતાં લિઙા(?)ભિધત્તે, યાગશ્ચ તસ્ય વિષયઃ કરણં ચ, સો ઽયં કર્તવ્યતાત્મા નિયોગાર્થો ઽન્યથાનુપપત્ત્યા સ્વવિષયસ્ય કર્તવ્યતાં બોધયન્નનુષ્ઠાપક ઇત્યુચ્યતે ।
શ્યેનાદીનાં તુ રાગાદેવાનુષ્ઠાનસિદ્ધેર્ન નિયોગસ્તેષામનુષ્ઠાનમાક્ષિપતીતિ ન તેષાં વિધેયત્વમ્ ।
અસતિ ચ વિધેયત્વે તેષાં નિષેધવિષયત્વાદનર્થત્વમિતિ તદ્વ્યાવૃત્ત્યર્થમર્થપદમિતિ* ॥॥
તત્રેદં વક્તવ્યમ્- કસ્મિન્નંશે તેષાં વ્યાવૃત્તિરિતિ ।
ધર્મત્વ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
તત્સ્વરૂપાનભિધાનાત્ ।
ઇદં હિ સૂત્રં વેદાર્થસ્ય કાર્યત્વપ્રતિપાદનાર્થં ન કર્મસ્વરૂપલક્ષણાર્થમ્ ।
યતઃ શ્યેનાદીનાં ધર્મત્વં મા પ્રસાઙ્ક્ષીદિત્યર્થપદેન
વ્યાવૃત્તિઃ ક્રિયેત* ॥॥
યદિ પરં કાર્યત્વવ્યાવૃત્તિઃ સ્યાત્ સા ચાયુક્તેત્યુક્તં પ્રાક્ ।
ભવતુ વા વાક્યભેદાઙ્ગીકારેણ ધર્મલક્ષણાર્થમપિ સૂત્રમ્ ।
તથાપિ ચોદનાલક્ષણાપદેન કાર્યાત્મકમપૂર્વમુદ્દિશ્ય તસ્ય ધર્મત્વમુચ્યત ઇતિ વો મતમ્, તત્ર શ્યેનાદિયાગસ્ય કઃ પ્રસઙ્ગો યદ્વ્યાવૃત્ત્યર્થમર્થપદં સ્યાત્ ।
નહિ જ્યોતિષ્ટોમાદિયૈગસ્યાપિ ધર્મત્વમસ્તિ, અપૂર્વસ્ય ધર્મત્વાભ્યુપગમાત્* ॥॥
અથ શ્યેનાદ્યપૂર્વસ્યૈવ ધર્મત્વમર્થપદેન વ્યાવર્ત્યતે તતો ભાષ્યે શ્યેનાદિશબ્દેન કર્મનામધેયેન તત્સાધ્યમપૂર્વં લક્ષ્યત ઇત્યવિશિષ્ટા લક્ષણા સ્યાત્ ।
યદિ ચાપૂર્વમેવ પ્રત્યુદાહરણં તતો હિંસા હિ સા સા ચ પ્રતિષિદ્ધેતિ ભાષ્યમસંગતં સ્યાત્ ।
શ્યેનયાગો વા તત્ફલં વા હિંસા, નન્વપૂર્વં કથઞ્ચિદપિ હિંસાપદાસ્પદમ્ ।
અસ્મિંશ્ચ કલ્પે કથં પુનરસાવનર્થઃ કર્તવ્યતયોપદિશ્યત ઇતિ ચોદ્યમ્ ।
નૈવ શ્યેનાદયઃ કર્તવ્યા વિજ્ઞાયન્તે ઇતિ ચોત્તરમપૂર્વવિષયં સ્યાત્ ।
ન ચ તસ્ય કર્તવ્યત્વં શક્યતે વારયિતું કાર્યસ્વભાવત્વાત્* ॥॥
એવઞ્ચ યાગકર્તવ્યતાનિષેધાર્થમિદં ભાષ્યમઙ્ગીકૃત્યયત્ તત્સમાધાનાય પ્રયત્યતે કર્તવ્યતાવિષયો હિ નિયોગો ન પુનસ્તસ્ય કર્તવ્યતામાહેતિ તદપાર્થકમ્ ।
કામ્યેષ્વપિ વિધિરેવ પ્રવર્તકો ન ફલં, તસ્ય વિધ્યધીનોત્પત્તિકત્વેન યાગાપેક્ષાભાવાત્ ।
વિધિસ્તુ યાગાધીનનિષ્પત્તિત્વાદ્યાગમનુષ્ઠાંપયતીતિ યુક્તમ્ ॥
કામ્યેષ્વપિ કર્મસુ વિધેરેવ પ્રવર્તકત્વમ્ ।
યદિ ચ વિધિરપ્રવર્તકઃ કામ્યેષુ સ્યાદિતિકર્તવ્યતાપ્યવિધેયા સ્યાત્, તસ્યામપિ ફલત એવ પ્રવૃત્તિસિદ્ધેઃ સાઙ્ગપ્રધાનસાધ્યત્વાત્ફલસ્ય ।
વક્ષ્યતિ હિ તદ્યુક્તે તુ ફલશ્રુતિસ્તસ્માત્સર્વચિકીર્ષેતિ ।
તતશ્ચાગ્નીષોમીયહિંસાયા અપિ વિધ્યભાવેન નિષેધવિષયત્વાત્તદ્યુક્તસ્ય જ્યોતિષ્ટોમસ્યાપ્યનર્થત્વાપત્તેઃ કોર્ઽથો યો નિઃશ્રેયસાય જ્યોતિષ્ટોમાદિરિતિ ભાષ્યાનુપપત્તિઃ ॥
નનુ ન હિંસ્યાદિતિ નિષેધો નારભ્યાધીતત્વાત્પુરુષાર્થઃ તેનાનેન પુરુષાર્થો એવ હિંસાઃ પ્રતિષેદ્ધવ્યાઃ, ક્રત્વર્થનિષેધે હિ સો ઽપિ ક્રત્વર્થઃ સ્યાત્ ।
અવિશેષે ત્વેકસ્ય પ્રતિષેધવિધેઃ ક્રત્વર્થત્વપુરુષાર્થત્વાપત્ત્યા વૈરુપ્યં સ્યાત્ ।
તસ્માત્પુરુષાર્થાનામેવ હિંસાનામિહ પ્રતિષેધો ન ક્રત્વર્થાનામિતિ* ॥॥
તદિદં બાલસંમોહનમ્ ।
નહ્યવિશેષણાપિ પ્રતિષેધે વૈરૂપ્યમ્ ।
યદિ હિ ક્રત્વર્થત્વપુરુષાર્થત્વરૂપં વિશેષેણોદ્દિશ્ય પ્રતિષેધઃ ક્રિયેત તતઃ સ્યાદપિ વૈરૂપ્યં પ્રતિષેધ્યોપસ્થાપિતક્રતુપુરુષગોચરત્વાત્પ્રતિષેધસ્ય ।
યદાતુ હિંસામાત્રમુદ્દિશ્ય પ્રતિષેધઃ ક્રિયતે તદાસ્ય કિં વૈરૂપ્યમ્ ।
તદ્યથા યા ભોજનાર્થં માંસોત્પાદને હિંસા, યા ચ વૈરિનિર્યાતનાર્થતયા સાક્ષાત્પુરુષાર્થા તસ્યામુભય્યામવિશેષેણ પ્રતિષિધ્યમાનાયામપિ નાસ્તિ
વૈરૂપ્યમેવમિહાપિ ।
ઇતરથા તત્રાપિ ભોજનાઙ્ગતા પુરુષાર્થતા ચ પ્રતિષેધસ્ય સ્યાદિતિ વૈરૂપ્યં સ્યાત્ ।

તસ્માદ્યૈવ કાચિદ્યેન કેનાપિ પ્રકારેણ પ્રસક્તા હિંસા સા સર્વા સામાન્યેન પ્રતિષિધ્યતે ।
પુરુષાર્થશ્ચ પ્રતિષેધો ઽનારભ્યાધીતત્વાત્ ।
તસ્માદગ્નીષોમીયહિંસાપ્યસતિ વિધેયત્વે પ્રતિષેધગોચરઃ સ્યાત્ ।
વિધેયત્વે તુ વિધેર્વિશેષવિષયત્વાત્સામાન્યવિષયો નિષેધસ્તદ્વિરોધાદ્ધિસાન્તરાણ્યવલમ્બતે ॥
હિંસાયાં સાંખ્યમતં તત્ખણ્ડનં ચ ।
નનુ સત્યપિ વિધેયત્વે વિધેઃ ક્રત્વર્થાત્પ્રતિષેધસ્ય ચ પુરુષાર્થત્વાદ્વિષયભેદેનાવિરોધાન્ન બાધઃ ।
નહીદં વિરુદ્ધં ક્રતોર્હિંસયા ભવિતવ્યં પુરુષસ્ય તુ તદ્વર્જનેનેતિ ।
સત્યમ્ ।
અઙ્ગવિધિમાત્રાલોચનાયાં નાસ્તિ વિરોધઃ ।
જ્યોતિષ્ટોમવિધિસ્તુ સાઙ્ગં પ્રધાનં પુરુષસ્ય વિદધત્પુરુષાર્થાહિંસાનિષેધમગ્નીષોમીયહિંસાયામવતરન્તં નિરુણદ્ધિઃ ।
નહ્યગ્નીષોમીયહિંસાં વર્જયતા
જ્યોતિષ્ટોમઃ શક્યતે ઽનુષ્ઠાતુમ્ ।
તસ્માદસ્તિ વિરોધ ઇતિ સામાન્યસ્ય બાધઃ ।
વિધૌ ત્વપ્રવર્તકે સત્યગ્નીષોમીયહિંસાપિ પ્રતિષિધ્યેત* ॥॥
કિમર્થં ચ શ્યેનસ્ય વિધેયત્વં નિરાક્રિયતે, પ્રતિષેધસિદ્ધ્યર્થમિતિ ચેત્, કઃ પ્રતિષેધઃ ન હિંસ્યાત્સર્વભૂતાનિ ઇતિ ।
નાયં નિષેધઃ શ્યેને પ્રવર્તતે હિંસાવિષયત્વાત્ ।
શ્યેનફલં ચ હિંસા ન શ્યેનઃ ।
તથા ચોક્તમ્, યો હિંસિતુમિચ્છેત્તસ્યાયમભ્યુપાય ઇતિ હિ તેષામુપદેશ ઇતિ* ॥॥
કશ્ચિત્વાહ- શ્યેનસ્ય કર્તવ્યત્વે સતિ બલાત્તત્ફલમપિ હિંસા કર્તવ્યા ભવતીતિ ન નિષેદ્ધું શક્યતે ।
અતઃ ફલકર્તવ્યતાનિરાસાર્થં શ્યેનકર્તવ્યતા બલાન્નિરસ્યત ઇતિ ।
તદિદમસંબદ્ધમ્ ।
યથૈવ હિ શ્યેનાપૂર્વસ્ય કર્તવ્યતાયાં સત્યામપિ તત્સાધ્યફલસ્ય કર્તવ્યતા ન પ્રસજ્યતે તથા યાગસ્ય કર્તવ્યત્વે સત્યપિ રાગપ્રાપ્તસ્ય ફલસ્ય નાસ્તિ કર્તવ્યતાપત્તિઃ ।
તસ્માદનર્થકં શ્યેનકર્તવ્યતાનિરાકરણમ્ ।
તસ્માદ્ધિસૈવાત્ર પ્રત્યુદાહરણમ્* ॥॥
ઇદઞ્ચાપરમેકદેશિનઃ પ્રષ્ટવ્યાઃ- અર્થશબ્દેન કિમુચ્યતે ઇતિ ।
યદિ શ્રેયઃસાધનં, નિત્યાનાં ધર્મત્વં ન સ્યાત્ ।
અથ યન્નિષિદ્ધફલં ન ભવતિ તદર્થશબ્દેનોચ્યતે, તથાસતિ નઞર્થવિષયસ્યાપૂર્વસ્ય ધર્મત્વપ્રસઙ્ગઃ, ચોદનાલક્ષણત્વાન્નિષિદ્ધફલત્વાભાચ્ચ ।
ભવત્વિતિચેત્ ।
ન ।
લોકવિરોધાત્ ।
યો હિ હિંસાયામુદ્યુક્તઃ પ્રતિષેધવશાન્નિવર્તતે ન તં ધાર્મિક ઇત્યાચક્ષતે કિન્ત્વધર્માન્નિવૃત્ત ઇત્યેતાવત્ ।
તદાહુઃ- લોકસિદ્ધસ્ય લક્ષણં પરીક્ષકૈર્વક્તવ્યં ન વૃદ્ધ્યાદિવત્પરિભાષણમિત્યાસ્તાં તાવત્ ।
ઇતિ ચોદનાસૂત્રમ્ ॥
ધર્મપ્રમાણપરીક્ષાધિકરણમ્ ॥3 ॥
તસ્ય નિમિત્તપરીષ્ટિઃ
અનેન સૂત્રેણ ચોદનાખ્યસ્ય નિમિત્તસ્ય પરીક્ષણમસ્મિન્પાદે વક્ષ્યમાણમ્ અથાતઃ શેષલક્ષણમ્ઽ, અથ વિશેષલક્ષણમ્ઽ ઇતિવત્સુખગ્રહણાર્થમનુકીર્ત્યતે* ॥॥
ચોદનૈવેત્યર્થસ્ય સાધનાય પ્રત્યક્ષાદીનામનિમિત્તત્ત્વમુચ્યતે-
ધર્મે પ્રત્યક્ષાદ્યગમ્યત્વાધિકરણમ્ ॥4 ॥
સત્સંપ્રયોગે પુરુષસ્યેન્દ્રિયાણાં બુદ્ધિજન્મ તત્પ્રત્યક્ષમનિમિત્તં વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વાત્
પ્રત્યક્ષં તાવદિન્દ્રિયાર્થસંપ્રયોગજન્યત્વેન વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વાદ્ભવિષ્યતિ ધર્મે ન નિમિત્તમ્ ।

સત્સંપ્રયોગજન્યત્વમાભાસે ઽપિ તુલ્યત્વાદલક્ષણમિતિ નૈયાયિકા દૂષયન્તિ, તત્તુ લક્ષણાનભિધાનાદદૂષષણમ્ ।
નહીદં લક્ષણં પ્રત્યક્ષસ્ય, કિન્ત્વનિમિત્તત્લકથનમાત્રમ્ ।
તત્ર હેતુર્વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વં તત્સાધનં ચ સત્સંપ્રયોગજત્વમ્ ।
નહિ સત્સંપ્રયોગજમવિદ્યમાનોપલમ્ભનં સંભવતિ* ॥॥
ઇન્દ્રિયાર્થસંપ્રયોગજત્વં સુખાદિજ્ઞાનેષ્વવ્યાપ્તેરહેતુરિતિચેત્ ।
ન ।
તેષામપિ મનઃસંજ્ઞકેન્દ્રિયસંપ્રયોગજત્વાત્ ।
મનઃસદ્ભાવે ચ સુખાદિજ્ઞાનમેવ પ્રમાણમ્, અપરોક્ષાવભાસજ્ઞાનસ્યેન્દ્રિયાધીનતયા રૂપાદિજ્ઞાનેષુ વ્યાપ્તિદર્શનાત્ સુખાદિવિષયમપરોક્ષજ્ઞાનમિન્દ્રિયમનુમાપયતિ ।
તત્ર ચક્ષુરાદીનામસંભાવાત્તેભ્યો ઽન્યદવતિષ્ઠતે* ॥॥
અત્ર કશ્ચિત્- નિત્યદ્રવ્યગતવિશેષગુણત્વાત્સુખાદીનાં દ્રવ્યાન્તરસંયોગજત્વમ્, પાર્થિવપરમાણુગતરૂપાદીનામગ્નિસંયોગજત્વદર્શનાત્, યચ્ચ દ્રવ્યાન્તરં તન્મન ઇત્યાહ -તન્ન યુક્તમ્ ।
શરીરં હિ ભોગાયતનમ્ ।
કિઞ્ચ તસ્ય ભોગાયતનત્વમન્યત્ તત્સંયોગાપેક્ષસુખાદ્યુત્પત્તેઃ, અશિતપીતાદ્યાધારત્વાચ્ચ ન બહિઃ શરીરાત્સુખાદ્યુત્પત્તિઃ ।
અતઃ શરીરસંયોગાદેવ સિદ્ધેર્ન દ્રવ્યાન્તરાનુમાનમ્ ।
કિઞ્ચ પાર્થિવગુણાનામેવ દ્રવ્યાન્તરસંયોગાપેક્ષા દૃષ્ટા ન દ્રવ્યમાત્રગુણાનામ્ ।
તેજઃસંયોગ એવ ચ કતારણતયા દૃષ્ટો ન દ્રવ્યમાત્રસંયોગસ્તસ્માન્નૈવં મનઃસિદ્ધિરિતિ
સુખાદ્યપરોક્ષજ્ઞાનમેવ મનસો લિઙ્ગમ્ ॥
ઇન્દ્રિયલક્ષણમ્ ।
કિંપુનરિન્દ્રિયલક્ષણં ચક્ષુરાદિષુ મનસિ ચાનુસ્યૂતમ્ ।
ઉચ્યતે- યત્સંપ્રયુક્તે વિશદવભાસં વિજ્ઞાનં જનયતિ તદિન્દ્રિયમિત્યુચ્યતે, તચ્ચ દ્વિવિધમ્, બાહ્યમાભ્યન્તરં ચ, બાહ્યં પઞ્ચવિધં ઘ્રાણરસનચક્ષુસ્ત્વક્શ્રોત્રાત્મકમ્ ।
આન્તરં ત્વેકં મનઃ ।
તત્રાદ્યાનિ ચત્વારિ ચ પૃથિવ્યપ્તેજોવાયુપ્રકૃતીનીત્યક્ષુપાદદર્શનવદભ્યુપગમ્યતે ।
શ્રોત્રં ત્વાકાશાત્મકં તૈરભ્યુપગતમ્ ।
વયં તુ- દિશઃ શ્રોત્રમિતિ દર્શનાદ્દિગ્ભાગમેવ કર્ણશષ્કુલ્યવચ્છિન્નં શ્રોત્રમાચક્ષ્મહે ।
મનસ્તુ પૃથિવ્યાદીનામેવાન્યતમાત્મકં તેભ્યો ઽન્યદ્વા સર્વથા તાવદસ્તિ મનઃ ।
તચ્ચાત્મતદ્ગુણેષ્વેવ સ્વતન્ત્રં પ્રવર્તતે ન બાહ્યેષુ રૂપાદિષ્વિત્યાન્તરમિત્યુચ્યતે ।
રૂપાદિજ્ઞાનેષ્વપિ તચ્ચક્ષુરાદિસહાયં પ્રવર્તતે, એવમનુમાનાદિષ્વપિ લિઙ્ગાદિસહાયં, અન્યમનસ્કસ્ય સંપ્રયુક્તેષ્વપિ રૂપાદિષુ જ્ઞાનાનુત્પત્તેઃ ।
સ્મૃતાવપિ સંસ્કારપરતન્ત્રં પ્રવર્તતે સ્વતન્ત્રમ્* ॥॥
નન્વનુમાનાદીનાં મનોજન્યત્વાત્તેષાં ચ ભૂતભવિષ્યતોરપિ પ્રવૃત્તેરિન્દ્રિયજન્યત્વં વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વેનાનૈકાન્તિકં સ્યાત્ ।
ન સ્યાત્ ।
નહીન્દ્રિયજન્યત્વં હેતુઃ કિન્ત્વિન્દ્રિયસંપ્રયોગજત્વમ્ ।
નચાનુમાને ઽતીતાયા ભવિષ્યન્ત્યા વા વૃષ્ટેરનુમીયમાનાયા મનસા સંપ્રયોગો ઽસ્તીત્યવ્યભિચારઃ ।
અથ પ્રત્યક્ષમ્ ।
તદેવં પ્રત્યક્ષં તાવદનિમિત્તં તત્પૂર્વકત્વાચ્ચાનુમાનાદ્યપિ ।
નહ્યગૃહીતે ધર્મે તેન સહ કસ્યચિત્સંબન્ધગ્રહણં સંભવતિ ।
સાદૃશ્યવિષયકત્વાચ્ચોપમાનં દૂરભ્રષ્ટમ્ ।
અર્થાપત્તિરપિ ધર્મેણ વિનાનુપપદ્યમાનસ્ય કસ્યચિદદર્શનાદસમર્થા* ॥॥
નનુ જગદ્વૈચત્ર્યમનુપપન્નમ્ ।
ન ।
સ્વાભાવિકત્વેનોપપત્તેઃ ।
યદ્યપિ તદનુપપત્ત્યા કિઞ્ચિદદૃષ્ટં કલ્પ્યેત તથાપિ કો ધર્મઃ કો વાધર્મ ઇતિ વિવેકાભાવાદવશ્યં ચોદનૈવાર્થનીયા ।

સા ચેદઙ્ગીકૃતા કૃમર્થાપત્ત્યા, સામાન્યતો દૃષ્ટેન વા* ॥॥
નનુ વિકલ્પનિમિત્તં સંબન્ધગ્રહણં તત્કથં પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વમ્ ।
સવિકલ્પકમપ્યનુપરતેન્દ્રિયવ્યાપારસ્ય જાયમાનમપરોક્ષાવભાસત્વાત્પ્રત્યક્ષમેવેત્યદોષઃ ॥
પ્રત્યક્ષબૌદ્ધમતમ્ ।
વિકલ્પપશ્ચાપરોક્ષાવભાસશ્ચેતિ ચિત્રમ્ ।
અપરોક્ષમિતિ હિ સ્વલક્ષણમુચ્યતે તદ્વિષયો ઽવભાસતો ઽપરોક્ષાવભાસઃ ।
વિકલ્પસ્ત્વભિલાપસંયોગ્યપ્રતિભાસત્વાન્ન સ્વલક્ષણં સ્પૃશતિ, નહ્યભિલાપઃ સ્વલક્ષણં સ્પૃશતિ, યદિ સ્પૃશેદભિલાપમાત્રેણાપિ વિનાક્ષવ્યાપારમપરોક્ષાવભાસઃ સ્યાત્, નચાસાવસ્તિ, તદુક્તમ્- અન્યથૈવાગ્નિસંયોગાદ્દાહં દગ્ધો હિ મન્યતે ॥
અન્યથા દાહશબ્દેન દાહાર્થઃ સંપ્રકાશતે ઇતિ ।
યસ્ત્વયં વિસ્ફારિતાક્ષસ્ય- ગૌરયમ્- ઇતિ વિકલ્પો વિશદાવભાસઃ સ સમાનકાલવિશદવભાસનિર્વિકલ્પકસંસર્ગકૃતઃ, તદભાવે ઽભિલાપમાત્રે ઽનુમાને ચ વિકલ્પાકારપ્રતિભાસે વૈશાદ્યાભાવાત્ ।
તસ્માન્નિર્વિકલ્પકમેવ પ્રત્યક્ષમ્ ।
તત્રૈવ હિ વિશદસ્ય સ્વલક્ષણસ્યાવભાસઃ ।
બૌદ્ધમતખણ્ડનમ્ ।
મૈવમ્ ।
ઉન્મીલિતનેત્રસ્ય વિકલ્પો ઽપિ ગૌરયમિત્યપરોક્ષાવભાસ એવ પ્રતીયતે નચાસાવન્યસંસર્ગકૃતઃ પ્રમાણાભાવાત્ ।
અભિલાપસંસર્ગયોગ્યસ્યાપિ સામાન્યાકારસ્યાભિલાપલિઙ્ગાદિભિરવૈશદ્યમિન્દ્રિયૈશ્ચ વૈશાદ્યમુપપદ્યત એવ ।
નહ્યયં પરોક્ષાપરોક્ષવિભાગો વિષયકૃતઃ, યદિ હિ તથા સ્યાત્ સર્વદૈવ સામાન્યં પરોક્ષં સ્યાત્, નચૈવમસ્તિ,
સામાન્યાકારસ્યાપિ પરોક્ષાપરોક્ષવિભાગદર્શનાત્ ।
તથાહિ - દૂરાચ્છ્વેતં સ્વલક્ષણં પશ્યન્નનિર્ધારિતગવાશ્વજાતિવિશેષો હેષાવિશેષો હેષાશબ્દશ્રવણાદશ્વત્વં તસ્મિન્નેવ સ્વલક્ષણે ઽનુમિમાનો ઽપિ પરોક્ષં બુધ્યતે ।
વદન્તિ હિ અશ્વો ઽપ્યયં ન ચક્ષુષા તથાવભાસત ઇતિ ।
પ્રત્યાસન્નસ્તુ વદતિ- સંપ્રત્યશ્વત્વમપ્યસ્ય ચક્ષુષા પશ્યામિ ન પૂર્વમિતિ ।
સ્વલક્ષણં તુ પ્રાગપિ વિશદમેવેતિ સામાન્યાંશગત એવાયં દૂરસમીપવર્તિનઃ પરોક્ષાપરોક્ષવિભાગઃ, તસ્માત્કારણકૃતો ઽયં વિભાગઃ* ॥॥
એકસ્મિન્નપિ હિ વિષયે ઽક્ષૈર્જાયમાનં વિજ્ઞાનમાપરોક્ષ્યં જનયતિ લિઙ્ગાદિજં તુ નેતિ કિં નોપપદ્યતે ।
જ્ઞાનજન્યો વિષયગતઃ ફલવિશેષો ઽયમાપરોક્ષ્યં નામ સર્વસ્ય સંવેદ્યઃ ।
યદ્ભાવાભાવાભ્યાં લિઙ્ગાભ્યામક્ષૈઃ પશ્યામિ ન પશ્યામીતિ વિસ્ફારિતાક્ષાણામેવ વ્યવહારઃ પ્રવર્તતે ।
અતો ઽસ્તિ વિકલ્પસ્યાપિ વિશદાવભાસિત્વમિતિ પ્રત્યક્ષત્વોપપત્તિઃ ।
જ્ઞાનસ્ય સવિકલ્પકત્વનિયમસ્તત્ખણ્ડનં ચ ।
કેચિત્તુ સવિકલ્પકમેવ સર્વં જ્ઞાનં ન નિર્વિકલ્પકં નામ કિઞ્ચિદસ્તીતિ મન્યન્તે ।
તત્તુ પ્રતીતિ વિરુદ્ધં- પ્રતીમો હિ વયમક્ષસંનિપાતાનન્તરમવિવવિક્તસામાન્યવિશેષવિભાગં સંમુગ્ધવસ્તુમાત્રહગોચરમાલોચનજ્ઞીનમ્ ।
તદભાવે તુ વિકલ્પ એવ ન જાયેત ।
વિકલ્પતયા હિ પૂર્વાનુભૂતં જાતિવિશેષં સંજ્ઞાવિશેષં ચાનુસ્મૃત્ય તેન પુરઃસ્થિતં વસ્તુ વિકલ્પયિતવ્યમ્ ।
નચાર્થમદૃષ્ટવતસ્તત્સ્મરણમાકસ્મિકમેવોત્પદ્યતે ।
તસ્માદસ્તિ નિર્વિકલ્પકમપિ જ્ઞાનમ્ ।
અદ્વૈતમતેન નિર્વિકલ્પકસ્ય સન્માત્રવિષયત્વાત્ ।
તચ્ચ સન્માત્રવિષયમિતિ કેચિત્ ।
ભેદસ્ય વિકલ્પવેદ્યત્વાદગૃહીતે ચ ભેદે વિશેષાણામગ્રહણાત્ ।
કિઞ્ચેતરાભાવો ભેદો પ્રત્યક્ષેણ ગ્રહીતું શક્યતે નતરાં અવિકલ્પેન ।
અતશ્ચ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચનેત્યાદિનિષેધાનાં પ્રત્યક્ષવિરોધાભાવાત્ એકમેવાદ્વિતીયમિત્યાદિશ્રુતિભિરદ્વિતીયમ્ બ્રહ્મ સિદ્ધમ્ ।
અદ્વૈતમતખણ્ડનમ્ ।
તદિદમતિસાહસમ્- કિં ભવતો નીલપીતયોસ્તિક્તમધુરયોઃ શીતોષ્ણયોઃ સુખદુઃખયોશ્ચાવિલક્ષણા બુદ્ધિઃ ।
યદ્યેવં નાત્રોત્તરં વક્તવ્યમ્ ।

નચ સત્સ્વરૂપે સવિકલ્પેન વિશેષગ્રહણમિતિ વાચ્યમ્, અવિકલ્પેન વિકલ્પસ્યાપિ વિલક્ષણસ્યોત્પત્ત્યસંભવાત્* ॥॥
યચ્ચાવશ્યમિદમસ્માદ્ભિન્નમિત્યેવં વિકલ્પેનૈવ ભેદો ગ્રહીતવ્યો નાવિકલ્પેન તસ્ય સંભવતીતિ ।
ન બ્રૂમો ભેદસ્ય ગ્રહણં કિન્તુ ભિન્નાનામ્ ।
તેષામપિ ન ભિન્નતયા કિન્તુ સ્વરૂપેણ- યદન્યસ્માદ્ભિન્નં નીલં પીતં વા તદ્ગૃહ્યત ઇતિ બ્રૂમઃ ।
નહિ નીલં પીતં વા ભેદઃ, તયોર્હિ ધર્મો ભેદઃ, તદગ્રહે ઽપિ ધર્મિણાં ગ્રહણં નાનુપપન્નમ્* ॥॥
યદિચ સન્માત્રં પ્રત્યક્ષેણ ગૃહ્યતે ન નીલં પીતં વા તતો વિકલ્પેનાપીદમસ્માદ્ભિન્નમિતિ કથં ભેદો ગૃહ્યેત ।
ન હિ સદેવ સતો ભિન્નમિતિ સંભવતિ ।
તસ્માન્નીલાદિગુણાનાં પૃથિવ્યાદિદ્રવ્યાણાં ચ પ્રત્યક્ષેણ ગ્રહણાત્પ્રપઞ્ચાપલાપઃ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધ એવ* ॥॥
યદિ તુ પૃથિવ્યાદિપ્રપઞ્ચં નાપહ્નુમહે તદ્ધર્મં તુ ભેદમેવેતિ બ્રૂયાત્, તદપ્યશક્યમ્, નીલપીતયોરિતરેતરાભાવસ્ય પ્રત્યક્ષાનુપલબ્ધિસિદ્ધસ્યાપહ્નવાસંભવાત્ ।
પ્રત્યક્ષાભાવો ઽપિ હિ પ્રત્યક્ષવદેવ પ્રમાણાન્તરેભ્યો બલીયાન્, ઇતરથા શશે ચતુષ્પાત્ત્વાદ્વિષાણિત્વમનુમીયતે, અતો ભેદાપલાપો ન સંભવતિ* ॥॥
યદિ ત્વિતરેતરાશ્રયતયા ઇતરેતરાભાવગ્રહણસ્યાનવકૢપ્તેરવિદ્યામાત્રનિમિત્તં તદિત્યુચ્યતે, તદપિ - યદિ ભિન્નતયા પ્રતિયોગિનમાશ્રયં ચ ગૃહીત્વા તત ઇતરેતરાભાવો ગૃહ્યેત તતઃ સ્યાત્, નીલપીતયોસ્ત્વિતરેતરાભાવાનાદરેણ સ્વરૂપેણ ગૃહીતયોઃ પશ્ચાદતરેતરાભાવગ્રહણે
કિમિતરેતરાશ્રયત્વમ્* ॥॥
યદિ તુ દ્વિત્વમપહ્નૂયતે ન પૃથિવ્યાદયસ્તેષાં ચ મિથો ભેદઃ તદપિ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધમ્ ।
સંખ્યાયાઃ પ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
સત્યપિ પ્રત્યક્ષવિરોધે તદપમર્દેન પ્રવર્તમાનસ્તદ્બાધેનાવાગમો ઽદ્વૈતમવગમયતીતિચેત્ ।
ન ।
પ્રવૃત્ત્યસંભવાત્ ।
પ્રત્યક્ષં હિ નિરપેક્ષં શીઘ્રં જાયમાનં સ્વવિરુદ્ધસ્યાગમિકજ્ઞાનસ્ય પદપદાર્થસંનિધ્યપેક્ષાયોગ્યત્વન્યાયાલોચનસાપેક્ષતયા વિલમ્બિતપ્રવૃત્તેઃ પ્રવૃત્તિમેવ નિરુણદ્ધિ* ॥॥
કિઞ્ચાશક્યમેવ શ્રુત્યા પ્રપઞ્ચસ્યાસત્યત્વં બોદ્ધુમ્ ।
બુધ્યમાને હિ શ્રુતિરપિ પ્રપઞ્ચાન્તર્ગતત્વાદસતી બોદ્ધવ્યા સ્યાત્ ।
કથં ચ શ્રુત્યૈવ શ્રુતેરસત્વં બુધ્યેત ।
અસત્વેન હિ પ્રતીયમાના ન પ્રમાણં સ્યાત્ ।
પ્રમાણત્વે ત્વવસ્થિતે સત્તયા પ્રતીયમાનાયાઃ શ્રુતેર્ન મિથ્યાત્વં શક્યં વક્તુમ્ ।
નહ્યેકસ્યૈવ વસ્તુનો યુગપદેવ સત્ત્વમસત્વં ચ સમુચ્ચિત્ય બોદ્ધું શક્યમ્, અન્યતરોપમર્દેન હ્યન્યતરદ્બુદ્ધાવારોહતિ ।
તતશ્ચ શ્રુતિરસ્તીતિચેત્, ન પ્રપઞ્ચાપલાપઃ સંભવતિ* ॥॥
નનુ સ્વયંપ્રકાશં બ્રહ્મ કિમસ્યાન્યેન પ્રમાણેન ।
ભવતુ બ્રહ્મ સ્વયંપ્રકાશં પ્રાપઞ્ચાભાવસ્ય કિમાયાતં, સ હિ પ્રમાણમપેક્ષત એવ* ॥॥
કથં ચાવિદ્યમાનસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય પ્રતિભાસઃ ।
અવિદ્યયેતિચેત્, કસ્ય પુનરિયમવિદ્યા ।
જીવાનામિતિચેત્, ન, તેષામભાવાત્ ।
ભાવે વા દ્વૈતપ્રસઙ્ગઃ ।
બ્રહ્મણિ તુ વિશુદ્ધવિજ્ઞાનાત્મકે નિરવકાશૈવાવિદ્યા ।
વિદ્યાત્મકમપિ બ્રહ્મવિદ્યાશબલમિવ ભ્રાન્ત્યાવગમ્યત ઇતિ ચેત્, કસ્યેયં ભ્રાન્તિઃ, યદિ ન કસ્યચિત્સૂક્તમ્ ।
જીવાનામિતિ ચેત્, ન, તદભાવાત્ ।
યદિ બ્રાહ્મણઃ, નાસ્ય ભ્રાન્તિઃ સંભવતીત્યુક્તમ્ ।
યદિ ચ વિદ્યારૂપે ઽપ્યવિદ્યા સ્યાત્ કેનાસાવુચ્છિદ્યેત ।
ધ્યાનાદિભિરિતિચેત્ ।
ન, તેષામપ્યભાવાત્, ભાવે તુ દ્વૈતાપત્તિઃ ।
બ્રહ્મણિ તુ સહાવસ્થાનાદવિરુદ્ધાવિદ્યા ન તેનોચ્છેત્તું સા શક્યા ।
તતશ્ચાનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ ।

તસ્માદ્બ્રહ્મણઃ પ્રશંસાર્થૈરસ્થાયિત્વેન પ્રપઞ્ચસ્યાસત્ત્વમુપચરદ્ભિરૌપનિષદૈર્વાદૈસ્તદનુસારિભિશ્ચેતિહાસપુરાણૈર્ભ્રાન્તાનાં વાક્યતાત્પર્યમજાનાનાનાં ન્યાયાભિયોગશૂન્યાનાં પ્રલાપોમદ્વૈતવાદ ઇત્યુપેક્ષણીયઃ ।
તત્સિદ્ધમવિકલ્પસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય વિશેષવિષયત્વમ્ ।
નિર્વિકલ્પકવિષયકબૌદ્ધમતખણ્ડનમ્ ।
અપરે તુ સ્વલક્ષણમાત્રગોચરં નિર્વિકલ્પકમિચ્છન્તિ ।
તદપિ પ્રતીતિવિરુદ્ધમ્ ।
પ્રતીયતે હિ સંમુગ્ધાકારં વસ્તુ સહસૈવ યત્પઞ્ચાજ્જાતિદ્રવ્યગુણક્રિયાનામભિઃ પઞ્ચધા સવિકલ્પકેન વિકલ્પ્યતે ગૌરયમ્, દણ્ડયમ્, શક્લો ઽયમ્,ગચ્છત્યયમ્, ડિત્થો ઽયમિતિ ।
તત્ર નિર્વિકલ્પકમનેકાકારં વસ્તુ સંમુગ્ધં ગૃહ્ણાતિ, સવિકલ્પં ત્વેકૈકાકારં જાત્યાદિકં વિવિચ્ય વિષયીકરોતિ ।
નનુ ષષ્ઠો ઽપિ વિકલ્પો ઽસ્તિ તદેવેદમિતિ તત્કથં પઞ્ચધા વિકલ્પ ઇત્યુચ્યતે ।
નત્વયં જાતિવિકલ્પો વ્યક્તિપ્રત્યભિજ્ઞા હીયમ્ ।
ન સંજ્ઞાવિકલ્પઃ ।
અનવગતસંજ્ઞાનામપિ ભાવાત્ ।
તિર્યઞ્ચો ઽપિ હ્યદ્યજાતાઃ સ્વમાતરં પ્રથમમુપલભ્ય ક્ષણાન્તરે પુનરુપલભમાનાઃ સૈવેયમિતિ શબ્દાનુવેધશૂન્યમેવ પ્રત્યભિજાનન્તિ, તસ્માદિયં ષષ્ઠી કલ્પનેતિપ્ઠચવિધત્વાનુપપત્તિઃ* ॥॥
ઉચ્યતે- ઇયમેવાસ્માભિર્નામકલ્પનેત્યુચ્યતે ।
તથાહિ ડિત્થો ઽયમિતિ તાવદ્ગૌરયમિતિવદ્ભાવાત્મના ડિત્થાત્મના વસ્તુ વિકલ્પ્યતે, નદણ્ડીતિવત્તત્સંબન્ધિતયા મત્વર્થાનુપાદાનાત્ ।
તત્ર ન ડિત્થશબ્દેન જાતિવદર્થસ્યાત્મા અત્યન્તભિન્નત્વાત્ યતસ્તેનૈવાર્થો ઽનુરજ્યેત ।
તદેતદેવં વિજ્ઞેયમ્- ડિત્થશબ્દેન તદ્વાચ્યં પૂર્વાવગતં ડિત્થમુપસ્થાપ્ય તદાત્મના પુરઃસ્થિતોર્ઽથો વિકલ્પ્યતે ડિત્થો ઽયમિતિ ।
કિમુક્તં ભવતિ, યો ઽસાવસ્માકં ડિત્થઃ સો ઽયં પુરઃસ્થિતો નાન્ય ઇતિ ।
સેયં વ્યક્તિપ્રત્યભિજ્ઞૈવ
પઞ્ચમીકલ્પના ।
સાચ શબ્દવિદાં નામરૂષિતૈવ ભવતીતિ નામ વિકલ્પેનેતિ વ્યવહ્રિયતે ।
એતેન યદાહુઃ-
ડિત્થો ઽયમિત્યશબ્દાકારસ્યાર્થસ્ય શબ્દાકારેણ વિકલ્પનાદપ્રમાણં સવિકલ્પમ્, ઇતિ તદપિ નિરસ્તમ્ ।
નહ્યત્ર શબ્દાકારેણાર્થઃ પ્રતીયતે કિન્તુ પૂર્વાવગતાર્થસ્મરણમાત્રે શબ્દસ્ય વ્યાપારઃ, તેન ચ સ્મૃતેનાર્થેન તાદાત્મ્યેન પુરઃસ્થિતાર્થવિકલ્પનાત્ ।
આહચ- યદા તુ યાદૃશઃ પિણ્ડઃ પૂર્વં શબ્દાત્પ્રતીયતે ।
તાદૃશસ્મરણે હેતુઃ શબ્દસ્તત્ર યથાર્થતેતિ ।
તસ્માન્નામવિકલ્પે ઽપિ જાત્યાદિવન્નાસ્ત્યતદ્રૂપારોપઃ ।
કિં પુનર્જાત્યાદિભિર્વિકલ્પ્યતે, દ્રવ્યં, કિં પુનરિદં દ્રવ્યં નામ, પૃથિવ્યુદકતેજોવાયુપ્રભૃતિ ॥
દ્રવ્યાભાવે બૌદ્ધમતેન પૂર્વપક્ષઃ ।
નનુ રૂપાદિવ્યતિરિક્તં દ્રવ્યં નામ ન કિઞ્ચિદુપલભામહે ।
ન ચ તસ્યોપલમ્ભકમસ્તિ, ચક્ષુરાદીનાં પઞ્ચાનાં રૂપાદિષ્વેવોપક્ષીણત્વાત્ ।
ગન્ધરૂપરસસ્પર્શસંઘાતઃ પૃથિવી ।
રસરૂપસ્પર્શસંઘાત આપઃ ।
રૂપસ્પર્શસંઘાતસ્તેજઃ ।
શબ્દસ્પર્શસંઘાતો વાયુઃ ।
એવ રૂપાદિસંઘાતભેદાવેવ પૃથિવ્યાદિવિભાગો ન દ્રવ્યં નામ કિઞ્ચિદિતિ સૌગતાઃ ।
તદયુક્તમ્- આગમાપાયિષુ રૂપાદિષુ યદનુયાયિપ્રત્યભિજ્ઞા જાયતે તદ્દ્રવ્યમ્ ।
દર્શનસ્પર્શનાભ્યાં ચાસ્ય ગ્રહણમ્ ।
પ્રત્યભિજ્ઞા ચ- યથા બદરફલં શ્યામાવસ્થાયાં રક્તાવસ્થાયાં ચ યથા વા ઘટપિણ્ડકપાલાવસ્થાસુ મૃદ્દ્રવ્યમ્ ।
અસ્તિ હિ તત્ર પિણ્ડાવસ્થાભેદે શ્યામરક્તરૂપભેદે ઽપિ દ્રવ્યપ્રત્યભિજ્ઞા- મૃદિયં પિણ્ડાવસ્થામપહાય ઘચાવસ્થા સંજાતા શ્યામિમાનં ચ ત્યક્ત્વા પક્વા સત્યરુણિમાનં ગૃહીતવતી ।
અનન્તરં ઘટાવસ્થામપહાય કપાલિકા જાતેતિ ।

એવં તન્તુપટાદ્યવસ્થાસ્વપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તર્કમતેનાવયવેષ્વવયવ્યુત્પત્તિઃ ।
નનુ તન્તુપટાદિષુ દ્રવ્યાન્તરોત્પત્તિરેવાભિમતા, અન્યથા હ્યવયવ્યપલાપઃ સ્યાત્ ।
નાવયવિનમપહ્નુમહે, દ્રવ્યાન્તરોત્પત્તિં તુ નેચ્છામઃ પ્રતિપત્ત્યભાવાત્ ।
તન્તવ એવ હિ સંયોગવિશેષાદેકદ્રવ્યતામાપદ્યન્તે, અવયવી ચ ભવન્તિ તાદૃશાશ્ચ પટજાતિં સ્થૌલ્યં ચ બિભ્રત એકપટસ્થૂલબુદ્ધ્યા ગૃહ્યન્ત ઇતિ લૌકિકી પ્રતિપત્તિઃ ।
અતો ન દ્રવ્યસ્ય કદાચિદાગમો ઽપાયો વા, ઘટપટગવાશ્વશુક્લરક્તાદ્યવસ્થાનામેવાગમાપાયૌ* ॥॥
આહચ- આવિર્ભાવતિરોભાવધર્મકેષ્વનુયાયિ યત્ ॥
તદ્ધર્મિ યત્ર ચ જ્ઞાનં પ્રાગ્ધર્મગ્રહણાદ્ભવેદિતિ ।
તથા- યાદૃશમસ્માભિરભિહિતં દ્રવ્યં તાદૃશસ્યૈવ હિ સર્વસ્ય ગુણ એવ ભિદ્યતે ન સ્વરૂપમિતિ ।
તત્સિદ્ધં દ્રવ્યમ્ ।
તચ્ચ જાત્યાદિભિઃ પઞ્ચધા સવિકલ્પેન વિભજ્યતે ।
અતઃ સવિકલ્પકમપિ પ્રત્યક્ષં, તત્પૂર્વકં ચાનુમાનાદીતિ સિદ્ધં તેષામપ્યનિમિત્તત્વમિતિ પ્રત્યક્ષસૂત્રમ્ ।
ધર્મે વેદપ્રામાણ્યાધિકરણમ્ ॥5 ॥
ઔત્પત્તિકસ્તુ શબ્દસ્યાર્થેન સંબન્ધઃ, તસ્ય જ્ઞાનમુપદેશો ઽન્યતિરેકશ્ચાર્થે ઽનુપલબ્ધે તત્પ્રમામાણં બાદરાયણસ્યાનપેક્ષત્વાત્
ઉક્તં પ્રત્યક્ષાદીનામનિમિત્તત્વમ્ ।
તત એવ ।
તન્મૂલપુરુષવચનસ્યાપ્યનિમિત્તત્વમ્ ।
એવં તર્હિ શબ્દસ્ય સર્વત્ર પ્રમાણાન્તરાપેક્ષયૈવ પ્રામાણ્યદર્શનાત્તદભાવે તસ્યાપ્યપ્રામાણ્યાદભાવગમ્યત્વમેવાયાતં ધર્મસ્યેત્યાશઙ્કાનિરાકરણાય ચોદનાયાઃ પ્રામાણ્યમુચ્યતે ।
સત્યમ્ ।
લોકે પ્રમાણાન્તરમૂલાનાં પ્રામાણ્યં અતન્મૂલાનાં ચાપ્રામાણ્યં દૃશ્યતે, નન્વેમપિ સાપેક્ષં પ્રામાણ્યં કિન્તુ સ્વત એવ ।
અનાપ્તવાક્યસ્ય ત્વપ્રામાણ્યં ન મૂલવિરહાત્ કિન્તુ દુષ્ટમૂલતયા શબ્દસ્ય દુષ્ટત્વાત્સ્વાભીવિકસ્ય પ્રામાણ્યસ્યાપવાદાત્ ।
વેદસ્યાપૌરુષેયત્વાત્ ।
અપૌરુષેયે તુ વેદે યદ્યપ્યાપ્તપ્રણીતત્વં નાસ્તિ પ્રામાણ્યસ્ય તદપેક્ષાભાવાદનાપ્તસ્પર્શનિમિત્તદોષાભાવાચ્ચાનપોદિતં પ્રામાણ્યં ભવતિ ।
ત્રેધા હ્યત્ર પુરુષાનુપ્રવેશઃ- પદપદાર્થસંબન્ધદ્વારેણ વાક્યવાક્યાર્થસંબન્ધદ્વારેણ ગ્રન્ધસ્યૈવ વા ભારતાદિવત્પૌરુષેયત્વાત્ ।
નત્વેતન્નયમપ્યસ્તિ, પદપદાર્થસંબન્ધસ્ય નિત્યત્વમત્રૌત્પત્તિકશબ્દેનોક્તં, વાક્યાર્થસ્ય ચ પદાર્થમૂલત્વં વેદસ્ય ચાપૌરુષેયત્વમુપરિષ્ટાદ્વક્ષ્યતે ॥
સામાન્યતઃ પ્રમાણલક્ષણમ્ ।
નચ સાક્ષાદ્બાધકમસ્તીત્યવ્યતિરેકશબ્દેનોચ્યતે ।
અનુપલબ્ધાર્થત્વાચ્ચ નાનુવાદલક્ષણમપ્રામાણ્યમસ્તીતિ અર્થે ઽનુપલબ્ધે ઇત્યનેનોક્તમ્ ।
એતચ્ચ વિશેષણત્રયમુપાગદદાનેન સૂત્રકારેણ કારણદોષબાધકજ્ઞાનરહિતમગૃહીતગ્રાહિજ્ઞાનં પ્રમાણમિતિ પ્રમાણલક્ષણં સૂચિતમ્ ।
પ્રભાકરમતેન પ્રમાણલક્ષણમ્ ।
નન્વેવં ધારાવાહિકેષુત્તરેષાં પૂર્વગૃહીતાર્થવિષયકત્વાદપ્રામાણ્યં સ્યાત્ તસ્માદનુભૂતિઃ પ્રમાણમિતિપ્રમાણલક્ષણમ્,
સ્મૃતિવ્યતિરિક્તા ચ પ્રતીતિરનુભૂતિઃ ।
સ્મૃતિશ્ચ સંસ્કારમાત્રજં જ્ઞાનમભિધીયતે ।
માત્રગ્રહણં ચ સંસ્કારસઘ્રીચીનેન્દ્રિયજસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય સ્મૃતિત્વપ્રસઙ્ગેનાપ્રામાણ્યં માપ્રસાંક્ષીદિત્યેલમર્થમ્ ।
તદેવં સંસ્કારાતિરિક્તકારણજન્યં જ્ઞાનં પ્રમાણમિત્યુક્તં ભવતિ, તદિદં સ્વપ્નદર્શને તાવદવ્યાપકમ્, સંસ્કારમાત્રજસ્યાપિ જ્ઞાનસ્ય સ્વરૂપે કર્તરિ ચ પ્રામાણ્યમિષ્ટં ભવતામ્* ॥॥
અથ સ્મર્તવ્યાપેક્ષયૈવ સ્મૃતેઃ સ્મૃતિત્વં તદ્વિષયસંસ્કારજત્વાત્, સ્વરૂપકર્ત્રપેક્ષયા ત્વનુભૂતિરેવ, અતઃ સિદ્ધ્યતિ પ્રામાણ્યમિત્યુચ્યતે ।
એવં તર્હિ માત્રગ્રહણમનર્થકમ્, પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્યાપિ પૂર્વાનુભૂતાંશાપેક્ષયૈવ સ્મૃતિત્વાત્તત્ર ચાપ્રામાણ્યમિષ્ટમેવ, યત્ર ત્વંશે પ્રામાણ્યં તત્રાનુભૂતિરેવ સા* ॥॥
કિઞ્ચાનુવાદાનાં ય એવં વિદ્વાન્પૌર્ણમાસીમિત્યાદીનામપિ સંસ્કારમાત્રજત્વાભાવાત્પ્રામાણ્યં સ્યાત્ ।
ભવત્વિતિચેત્ ।
ન ।

લોકવિરોધાત્ ।
તથા લૌકિકમપિ વાક્યં વક્તૃજ્ઞાનાનુમિતેર્થે ઽનુવાદકતયા પ્રવર્તમાનં પ્રમાણં સ્યાત્ ।
નચૈતદિષ્ઠં ભવતામ્ ।
અસંનિકૃષ્ટગ્રહણમનુવાદાનાં શાસ્ત્રત્વનિવૃત્ત્યર્થમિત્યઙ્ગીકરણાત્* ॥॥
અથાનપેક્ષં પ્રમાણં યત્સ્વવિષયે પ્રમાણાન્તરં નાપેક્ષતે તત્પ્રમાણમ્ ।
અનુવાદાનાં તુ પુરોવાદસાપેક્ષત્વાદપ્રામાણ્યમિતિ ।
એવં તર્હિ લૌકિકં વાક્યમપ્યનુમિતેર્ઽથે પ્રવર્તમાનમનુમાનસ્ય શઙ્કાનિરાકરણમાત્રૌપયિકત્વાદર્થપ્રતિપાદને તદપેક્ષાભાવાત્પ્રમાણં સ્યાત્* ॥॥
તથાનુમાનસ્ય પ્રામાણ્યં ન સ્યાત્, તદ્ધિ નિયમગ્રહણમપેક્ષતે ।
ન ચ ગૃહીતમર્થં માત્રયાપ્યધિકં ગૃહ્ણાતીતિ ભવતાં દર્શનમ્ ।
પીતશઙ્ખજ્ઞાનમપ્યનુભૂતિત્વાત્પ્રમાણં સ્યાત્ ।
ઇષ્ટમેવેતિ વદતો લોકવિરોધઃ ।
તસ્માદ્યથાર્થમાગૃહીતગ્રાહિજ્ઞાનં પ્રમાણમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
ધારાવાહિકેષ્વપ્યુત્તરોત્તરેષાં કાલાન્તરસંબન્ધસ્યાગૃહીતસ્ય ગ્રહણાદ્યુક્તં પ્રામાણ્યમ્ ॥
કાલપ્રત્યક્ષનિરૂપણમ્ ।
સન્નાપિ કાલભેદો ઽતિસૂક્ષ્મત્વાન્ન પરામૃષ્યત ઇતિ ચેત્, અહો સૂક્ષ્મદર્શી દેવાનાંપ્રિયઃ ।
યો હિ સમાનવિષયયા વિજ્ઞાનધારયા ચિરમવસ્થાયોપરતઃ સો ઽનન્તરક્ષણસંબન્ધિતયાર્થં સ્મરતિ ।
તથાહિ કિમત્ર ઘટો ઽવસ્થિત ઇતિ ષષ્ઠઃ કથયતિ- અસ્મિન્ક્ષણે મયોપલબ્ધ ઇતિ ।
તથા પ્રાતરારભ્યૈતાવત્કાલં મયોપલબ્ધ ઇતિ ।
કાલભેદે ત્વગૃહીતે કથમેવં વદેત્ ।
તસ્માદસ્તિ કાલભેદપરામર્શઃ ।
તદાધિક્યાચ્ચ સિદ્ધમુત્તરેષાં પ્રામાણ્યમ્* ॥॥
નનુ યથાર્થતામપિ ચેત્પ્રામાણલક્ષણમ્, ઉષ્ણજલજ્ઞાનપ્રમાણં સ્યાત્ ।
ઇષ્ટમેવૈતત્ ।
નનુ લોકવિરોધઃ સ્યાત્ ।
સ્યાત્ યદ્યયથાર્થતાં જાનન્ત એવ લૌકિકાઃ પ્રામાણ્યં
મન્વીરન્ ।
તે તુ યથાર્થતામેવૈતસ્ય મન્વાનઃ પ્રામાણ્યમભ્રાન્તત્વં ચ મન્યન્તે ।
યેત્વયથાર્થતાં જાનન્તિ તે નૈવ પ્રામાણ્યં મન્યન્તે, નાપ્યભ્રાન્તતામ્, તસ્માન્નાસ્તિ વિરોધઃ* ॥॥
પીતશઙ્ખજ્ઞાનસ્યાપિ સ્મૃતિત્વાભિમાનાદનુભૂતિત્વાપરિજ્ઞાનાદપ્રામાણ્યં મન્યન્તે, અતો ઽસ્માકમપિ નાસ્તિ વિરોધ ઇતિ ચેત્, તદયુક્તમ્ ।
નહિ લૌકિકાઃ શુક્તિરજતજ્ઞાને ઽપિ સ્મૃતિત્વં મન્યન્તે, નતરાં પીતશઙ્ખજ્ઞાને ।
તસ્માત્સૂક્તમ્ અર્થે ઽનુપલબ્ધે ઇતિ ।
વૃત્તિકારસ્ત્વન્યથેદં વર્ણયાઞ્ચકારેત્યેવમાદિનોપવર્ષમતેન ।
તસ્ય નિમિત્તપરીષ્ટિરિત્યેવમાદિસૂત્રત્રયમન્યથાકૃત્વા વ્યાચષ્ટે ભાષ્યકારઃ, તત્ર નિમિત્તસૂત્રેણ તાવત્પ્રતિજ્ઞાતસ્ય ચોદનાપ્રામાણ્યસ્ય પરીક્ષાપદેશેન સ્વતઃપ્રામાણ્યં હેતુરિત્યુચ્યતે ॥
પ્રામાણાનાં સ્વતઃપ્રામાણ્યમ્ ।
પ્રસિદ્ધાનિ હિ પ્રત્યક્ષાદીનિ પ્રમાણાનિ તદન્તર્ગતં ચ શાસ્ત્રં, અતસ્તદપિ પ્રસિદ્ધમેવ ।
ન ચ પ્રસિદ્ધસ્ય પ્રમાણસ્ય પ્રામાણ્યમન્યેન પરીક્ષિતવ્યમ્, સ્વત એવ તસ્ય સ્વવિષયોપસ્થાપનસામર્થ્યાત્ ।
યદિ ચ પરીક્ષ્યેત, તતો યેન પરીક્ષ્યેત તસ્યાપ્યન્યેનેત્યવસ્થા સ્યાત્ ।
તસ્માત્પ્રસિદ્ધત્વાત્પ્રમાણસ્ય ચોદનાપિ પ્રમાણમિતિ* ॥॥
નનુ ન જ્ઞાનમુત્પન્નમિત્યેવાર્થતથાત્વમધ્યવસાતું શક્યમ્- પ્રસિદ્ધતરસ્યાપિ પ્રત્યક્ષસ્યાયથાર્થસ્યોત્પત્તિદર્શનાત્, યથા- શુક્તિકાયાં રજતમિતિ પ્રત્યક્ષમેવાયથાર્થં ન શુક્તિકાયાં રજતજ્ઞાનસ્ય, પ્રત્યક્ષાભાસાત્વાત્ ॥
પ્રત્યક્ષલક્ષણં, પ્રત્યક્ષખણ્ડઃ ।

કિંપુનરાભાસંકીર્ણં પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્ ।
તદ્દર્શયતિ- તત્સંપ્રયોગે પુરુષસ્યેન્દ્રિયાણાં બુદ્ધિજન્મસત્પ્રત્યક્ષમ્- યદાભાસં વિજ્ઞાનં તેનેન્દ્રિયાણાં સંપ્રયોગે યદ્વિજ્ઞાનં તત્સત્પ્રત્યક્ષમ્ ।
તત્સતોર્વ્યત્યયાદાભાસાસંકરસિદ્ધિઃ ।
તદિતિ ચાવ્યયં તૃતીયાન્તં તેનેત્યર્થે ।
નન્વસત્યપિ વ્યત્યયે નાસ્તિ સંકરઃ- ઇન્દ્રિયસંપ્રયોગજં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્- ઇત્યેતાવદેવ વક્તવ્યમ્ ।
નહિ શુક્તિકાયાં રજતજ્ઞાનમિન્દ્રિયસંપ્રયોગજં, કિં તર્હિ, ઇન્દ્રિયસંપ્રયોગચ્છુક્તિશકલં રજતસાધારણેન ભાસ્વરત્વાદિરૂપેણ ગૃહીતમ્, અસાધારણં તુ શુક્તિકાત્વમિન્દ્રિયદૌર્બલ્યાદ્ગૃહીતમ્, અનન્તરં ચ સંસ્કારાદ્બોધાદ્રજતં સ્મૃતં, તતઃ સ્મૃતરજતાત્મના શુક્તિવ્યક્તિર્દેષવશાદ્ગૃહ્યતે, અતો નેન્દ્રિયસંપ્રયોગજં રજતવિજ્ઞાનમિતિ નાતિપ્રસઙ્ગઃ* ॥॥
પ્રણાડ્યાસ્તીન્દ્રિયસંપ્રયોગજત્વમિતિ તદ્વ્યાવૃત્ત્યર્થં તત્સંપ્રયોગજત્વમિતિ ।
વિશેષણં વક્તવ્યમિતિ ચેત્ , તન્ન ।
નહીહ યથાકથઞ્ચિત્સંપ્રયોગજન્યત્વં લક્ષણં, કિન્તુ સાક્ષાત્તજ્જન્યત્વમ્ ।
યદિચ યથાકથઞ્ચિદિત્યાશ્રીયેત તતો વિશેષણે સત્યપ્યતિવ્યાપ્તિમલ્લક્ષણં સ્યાત્- આરાદિગ્નિમધ્યક્ષયતો
યદૌષ્ણ્યવિષયમનુમાનં તદપિ પ્રત્યક્ષં સ્યાત્, પ્રણાડ્યેન્દ્રિયસંપ્રયોગજત્વાત્ સંપ્રયુક્ત વિષયત્વાચ્ચ, અસ્તિહ્યૌષ્ણ્યસ્યેન્દ્રિયસંપ્રયોગઃ સંયુક્તસમવાયલક્ષણઃ ।
તસ્માદવશ્યં સાક્ષાત્સંપ્રયોગજત્વં લક્ષણમિત્યઙ્ગીકર્તવ્યમ્, અતઃ શુક્તિરજતવેદને ઽપિ વ્યભિચારાભાવનર્થકસ્તત્સતોર્વ્યત્યયઃ* ॥॥
સત્યમ્- સાક્ષાત્સંપ્રયોગજત્વં લક્ષણમ્ ।
સત્યં ચ શુક્તિરજતજ્ઞાને ઽપિ વ્યભિચારાભાવાદનર્થકસ્તત્સતોર્વ્યત્યયઃ* ॥॥
સત્યમ્- સાક્ષાત્સંપ્રયોગજત્વં લક્ષણમ્ ।
સત્યં ચ શુક્તિરજતજ્ઞાને ઽપિ નાતિપ્રસઙ્ગઃ, પીતશઙ્ખદ્વિચન્દ્રાદિજ્ઞાનેષ્વતિવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્ સાક્ષાત્સંપ્રયોગજત્વાત્ ।
અપિ ચ સ્મૃતેન રજતાકારેણ યત્સંનિહિતસ્ય શુક્તિશકલસ્ય તાદાત્મ્યગ્રહણં તદનુપરતેન્દ્રિયવ્યાપારસ્ય ભવત્સાક્ષાત્સંપ્રયોગજમેવાપરોક્ષત્વાત્ ।
તસ્માદાભાસનિવૃત્ત્યર્થત્યય ઇતિ સૂક્તમ્ ।
ભાષ્યે ત્વાભાસપ્રદર્શનાર્થં શુક્તિકારજતજ્ઞાનોદાહરણમિત્યનવદ્યમ્* ॥॥
તત્સંપ્રયોગજત્વે કથં વિવચ્યેતે ।
ઉચ્યતે- જ્ઞાનસ્વરસાદેવ વિષયસ્ય તથાત્વમધ્યવસીયતે, તદન્યથાત્વં તુ કારણદોષજ્ઞાનાદર્થાન્યથાત્વજ્ઞાનાદ્વાવગન્દવ્યમ્ ।
અતો યત્ર પ્રયત્નેનાન્વિષ્યમાણો ઽપિ કારણદોષો બાધકજ્ઞાનં વા નોપલભ્યતે તત્પ્રમાણમ્, ઇતરચ્ચાપ્રમાણમ્ ।
ચોદનાર્થજ્ઞાનસ્ય
તૂભયાભાવાત્સિદ્ધં ટપ્રામાણ્યમ્ ।
ઇત્યૌત્પત્તિકસૂત્રમ્* ॥॥
નનુ સર્વ એવ નિરાલમ્બનઃઽ ઇત્યાદિના પૂર્વોક્તહેતુદ્વયાક્ષેપનિમિત્તમિથ્યાત્વાક્ષેપેણ શૂન્યવાદી પ્રત્યવતિષ્ઠતે ।
તથાહિ - યત્ર કારણદોષજ્ઞાનં બાધકજ્ઞાનં વા તત્ર મિથ્યાત્વમ્, અન્યત્ર સત્યત્વમિતિ વ્યવસ્થા નોપપદ્યતે, સર્વજ્ઞાનાનાં મિથ્યાત્વાત્ ॥
બાહ્યાર્થશૂન્યવાદેનાક્ષેપઃ ।
સર્વમેવ હિ જ્ઞાનમાત્માંશપર્યવસિતમનાદિવાસનાવશાદાત્માનમેવ બાહ્યતયાધ્યવસ્યન્મિથ્યૈવ ।
કથં પુનરાત્માંશપર્યવસા યિત્વં ગમ્યતે, અનુમાનાત્, બાહ્યે ચ પ્રવૃત્ત્યસામર્થ્યાત્ ।
યથાચાસામાર્થ્યે તથા વક્ષ્યામઃ ।
સંપ્રત્યનુમાનમુચ્યતે- સ્તમ્ભાદિપ્રત્યયાઃ સ્વાંશમેવ બાહ્યતયાધ્યવસ્યન્તો મિથ્યાભૂતાઃ પ્રત્યયત્વાત્ સ્વપ્નપ્રત્યયવત્ શુક્તકારજતાદિપ્રત્યયવચ્ચ ।
સ્વપ્નાદિપ્રત્યયા હિ યથાવગમ્યમાનબાહ્યાર્થાભાવાદ્દેશાન્તરકાલાન્તરવર્તિનાં ચ સંનિહિતદેશકાલતયા પ્રતિભાસસંભવાત્ ક્વચિત્કદાચિદપ્યસંભવતાં સ્વશિરશ્છેદાદીનાં સ્વપ્ને પ્રતિભાસાદવશ્યં સ્વાત્માનમેવ બહિર્વદ્ગૃહ્ણન્તીત્યભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
અતસ્તત્સામાન્યાજ્જાગ્રજ્જ્ઞાનાનામપિ સ્વાંશપર્યવસાયિત્વાન્મિથ્યાત્વમ્- ઇતિ પ્રાપ્તે* ॥॥
અભિધીયતે ।
ન તાવત્સ્વપ્નાદિપ્રત્યયાઃ સ્વાંશાવલમ્બનાઃ, તે ઽપિ બાહ્યાર્થમેવાન્યથાસન્તમેવાન્યથા ગૃહ્ણન્તીતિ વક્ષ્યામઃ ।
ભવતુ વા તત્રાત્મખ્યાનં, નૈતાવતા નીલાદિપ્રત્યયાસ્તથા ભવિતુમર્હન્તિ, તત્ર હિ નીલમિદં પીતમિદં સ્તમ્ભો ઽયં ઘટો ઽયમિત્યેવમિદમાકારાસ્પદીભૂતં બાહ્યં નીલાદિ પ્રત્યક્ષેણાવગમ્યમાનં ન શક્યમનુમાનેનાપહ્નોતુમ્ ।
આત્મગ્રાહિત્વે હ્યહં નીલમિતિ સ્યાત્* ॥॥
તદેવં પ્રત્યક્ષમેવ બાહ્યાર્થમુપસ્થાપ્ય તદપહ્નવપ્રવૃત્તસ્યાનુમાનસ્યોદયં નિરુણદ્ધિ ।
સ્વપ્નાદિષુ તુ બાધકેન જ્ઞાનાન્તરેણ બાહ્યસદ્ભાવનિરાકરણાદ્યુજ્યેતાત્મખ્યાતિઃ ।

નત્વિહ તથા બાધકમસ્ત્યન્યત્ ભવદુક્તાદનુમાનાત્ ।
નચાનુમાનમલં બાધિતુમિત્યુક્તમ્ ।
દૂષણસહસ્રં ચાસ્યાનુમાનસ્ય વાર્તિકે પ્રપઞ્ચિતમિત્યુપરમ્યતે ॥
યોગાચારસૌત્રાન્તિકયોઃ કલહઃ ॥
એવમનુમાને પ્રત્યક્ષવિરોધેન નિરાકૃતે પ્રત્યક્ષસ્ય બહિઃપ્રવૃત્તૌ સામર્થ્યે નાસ્તીત્યેવં પૂર્વોક્તાક્ષેપેણ શૂન્યસ્ત્વિત્યાદિના સ એવ શૂન્યવાદી પુનઃ પ્રત્યક્ષવતિષ્ઠતે ।
તદિહૈવં ચિન્ત્યતે- યદિદં નીલમિદં પીતમિદમિતિ નીલાદ્યાકારં વસ્તુ પ્રથતે તત્કિં વિજ્ઞાનમેવ તથા પ્રથતે કિંવા બાહ્યં વસ્ત્વિતિ ।
તદર્થમિદં વિચાર્યતે- કિં વિજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમુતાનુમેયમિતિ, પ્રત્યક્ષત્વે સતિ નિરાકારસ્ય પ્રત્યક્ષગ્રહણયોગાત્, આકારસ્ય ચૈકસ્યૈવ ગ્રહણાત્ ગૃહ્યમાણ આકારો જ્ઞાન એવાવતિષ્ઠત ઇત્યર્થસ્યાગૃહ્યમાણત્વાદસત્ત્વમેવ ભવતિ ।
અનુમેયત્વે તુ બાહ્યાર્થં વિનાનુમાનાસંભવાદ્બાહ્યાર્થસિદ્ધિઃ ।
તત્ર- જ્ઞાનમેવૈવમાકારમાત્મના પ્રથતે કુતઃ ॥
નાપ્રત્યક્ષસ્ય તસ્યાસ્તિ પ્રમાણાન્તરતો ગતિઃ ॥
સંવેદ્યત્વાચ્ચ નીલાદેર્જ્ઞાનાકારત્વનિશ્ચયઃ ॥
અર્થાન્તરસ્ય ચ ગ્રાહ્યલક્ષણં નહિ યુજ્યતે* ॥॥
યો હિ વિજ્ઞાનપ્રત્યક્ષમિચ્છતિ તસ્ય જ્ઞાનમેવ ન સિધ્યેત્ પ્રમાણાન્તરસંભવાત્ ।
અનુમાનમિતિ ચેત્ ।
ન લિઙ્ગાભાવાત્ ।
ન તાવદર્થો લિઙ્ગમ્, વિનાપિ તેન સુષુપ્ત્યાદ્યવસ્થાયામર્થસદ્ભાવાભ્યુપગમાત્ ।
અર્થવ્યવહારો લિઙ્ગં - સ હિ કાદાચિત્કં કારણં કલ્પયતીતિચેત્, એવન્તુ પ્રાગ્વ્યવહારાજ્જ્ઞાનપ્રતિભાસો ન સ્યાત્ ।
અવ્યવહારન્નપિ ઘટં પશ્યન્ જાને ઽહં ઘટમિતિ જ્ઞાનમનુસંધત્તે
ઇતિ પ્રતીતિસાક્ષિકમ્ ।
અર્થધર્મો જ્ઞાનજન્મા લિઙ્ગમિતિચેત્ ।
ન ।
તત્સદ્ભાવે પ્રમાણાભાવાત્ ।
અતીતાનાગતયોશ્ચાર્થયોર્ધર્માસંભવાદતીતાદ્યનુમાને જ્ઞાનસિદ્ધિર્ન સ્યાત્, તસ્માદવશ્યં વિજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમેષિતવ્યમ્ ।
એવં ચ તસ્યૈવાયમાકાર ઇતિ નિષ્પ્રમાણકોર્ઽથઃ* ॥॥
કિઞ્ચ વેદ્યત્વાદપિ નીલાદેર્જ્ઞાનાકારત્વં, નહ્યનાત્મનો નીલસ્ય પીતવદ્વેદ્યતા
સંભવતિ ।
યદિ ચાર્થાન્તરં નીલં તતો ઽસ્ય કિં લક્ષણં વેદ્યત્વમ્ ।
યદ્યર્થત્વલક્ષણં સ્યાત્, સર્વં સર્વસ્ય વેદ્યં સ્યાત્ વ્યવસ્થાહેતુત્વભાવાત્ ।
અથ વ્યવસ્થાપકં - ય એવાર્થો જ્ઞાનસ્ય હેતુઃ, સ એવ વેદ્યો નાન્ય ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
નેત્રાદેરપિ વેદ્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
સાદૃશ્યં હેતુત્વં ચ વિષયત્વમ્, નીલાર્થશ્ચ નીલજ્ઞાનેન સદૃશો ન નેત્રમિતિચેત્, એવમપિ સમનન્તરપ્રત્યયસ્ય હેતુત્વાત્ વિજ્ઞાનત્વેન ચ સાદૃશ્યાદ્વિષયત્વં સ્યાત્* ॥॥
અથાસાધારણત્વેન વિષયાકારેણ સાદૃશ્યં વિષયલક્ષણમ્- જ્ઞાનત્વં હિ સર્વજ્ઞાનસાધારણં નીલાદ્યાકારસ્તુ કેષાઞ્ચિદેવાસાધરણસ્તેન તદાકારેણ સાદૃશ્યં વિષયત્વમ્ ।
એવમપિ ધારાવાહિકેષુ પૂર્વમુત્તરસ્ય વિષયઃ સ્યાત્- ઉભયોર્નીલરૂપત્વાદ્ધેતુત્વાચ્ચ* ॥॥
સ્યાન્મતમ્- ન સાદૃશ્યં વિષયત્વં કિન્તુ યો જ્ઞાને નીલાદ્યાકારવિશેષસમર્થકો હેતુઃ સ વિષયઃ, સમનન્તરપ્રત્યયસ્તુ ન નીલાદ્યાકારાણાં સમર્પકઃ ।
તથાસતિ નીલજ્ઞાનાન્તરં સર્વદૈવ નીલવિજ્ઞાનં સ્યાત્ ।
તત્રૈકસ્મિન્સંતાને નીલપીતાદિવિચિત્રાર્થસંનિધિવિશેષકૃતશ્ચાયં વિચિત્રાકારોદય ઇત્યર્થસ્યૈવ ગ્રાહ્યત્વમ્ ॥
પુનર્યોગાચારશઙ્કા ।
નનુ કાર્યભૂતસમયે કારણભૂતસ્યાર્થસ્ય ક્ષણિકત્વેનાતીતત્વાત્કથં પ્રત્યક્ષગ્રાહ્યત્વમ્, એતદેવાર્થસ્ય ગ્રાહ્યત્વં યજ્જ્ઞાનાકારર્પણક્ષમહેતુત્વમ્ ।
યથાહુઃ- ભિન્નકાલં કથં ગ્રાહ્યમિતિ ચેદ્ગ્રાહ્યતાં વિદુઃ ॥

હેતુત્વમેવ તદ્યુક્તં જ્ઞાનાકારાર્પણક્ષમમ્ ઇતિ ।
યદ્યેવં કસ્યાયમાકારો યો વર્તમાનઃ પ્રથતે, યદિ જ્ઞાનસ્યૈવ તર્હિ અર્થસ્યાપ્રથમાનસ્ય સદ્ભાવે જ્ઞાનં પ્રતિ હેતુત્વે ચ કં પ્રમાણમ્ ।
જ્ઞાનવૈચિત્ર્યમેવ, ન હિ તત્સમનન્તરપ્રત્યયમાત્રાત્સંભવતીત્યુક્તમ્ ।
એવં તર્હ્યનુમેયોર્ઽથઃ કથં પ્રત્યક્ષગ્રાહ્ય ઇત્યુચ્યતે ।
એતદેવ હિ પ્રત્યક્ષગ્રાહ્યત્વમર્થસ્ય યત્સાક્ષાદાકારસમર્પણેન હેતુત્વમ્, યસ્તુ પરંપરયા જ્ઞાનાકારસમર્પકો હેતુશ્ચ સો ઽનુમેયઃ ।
તદ્યથા- વહ્નિસ્વલક્ષણં ધૂમસ્વલક્ષણતદ્દર્શનતદ્વિકલ્પપ્રણાડ્યા વહ્નિજ્ઞાનં જનયદનુમેયમ્ ।
અત એવ પ્રત્યક્ષમનુમાનં ચ દ્વે એવ પ્રમાણે જ્ઞાનાર્થયોર્ભિન્નત્વાત્ ।
અસતિ તાદાત્મ્યે તદુત્પત્તિનિબન્ધન એવ જ્ઞાનાદર્થનિશ્ચયઃ ।
તત્ર સાક્ષાદુત્પત્તૌ પ્રત્યક્ષં પ્રણાડ્યૌ ત્વનુમાનમિતિ દ્વે એવ વિધે ।
એત એવ વિષયસાદૃશ્યમેવ પ્રામાણ્યં તદધીનત્વાદર્થવિશેષવ્યવસ્થાપનસ્ય ।
ન હિ જ્ઞાનમિત્યેવ નીલવેદનં ભવતિ પીતાદાવપિ તુલ્યત્વાત્ ।
નીલિમ્ના તુ નીલવેદનસિદ્ધિઃ ।
યથાહુઃ- નહિ સંવિત્તિસત્તયૈવ તદ્વેદના યુક્તા તસ્યાઃ સર્વત્રાવિશેષાદવિશેષપ્રસઙ્ગાત્, તાં તુ સારૂપ્યમાવિશત્ સરૂપયિતું ઘટયેદિતિ ।
તસ્માત્સાકારે વિજ્ઞાને સિદ્ધમર્થસ્ય સત્ત્વં ગ્રાહ્યલક્ષણં ચેતિ સૌત્રાન્તિકાઃ ॥
અત્ર વદામઃ- સ્યાદિદં ગ્રાહ્યલક્ષણં યદ્યર્થસ્યાકારસમર્પકત્વે હેતુત્વે વા પ્રમાણં સ્યાત્, નતુ તદસ્તિ, સમનન્તરપ્રત્યયવિશેષાદેવ વિચિત્રાકારોદયસંભવાત્ ।
તથાહિ- ત્વયાપિ હિ સ્વપ્નાવસ્થાયામસત્યપ્યર્થસંનિધૌ જ્ઞાનવૈચિત્ર્યદર્શનાદવશ્યં સમનન્તરપ્રત્યયકૃતત્વમઙ્ગીકર્તવ્યમ્ ।
એવઞ્ચેજ્જાગ્રત્પ્રત્યયાનામપિ તથૈવાસ્તુ કિમર્થગ્રહણેન, અતો ન હેતુત્વં ગ્રાહ્યલક્ષણમ્* ॥॥
અથ જ્ઞાનિનિબન્ધનો યત્રોપાદાનાદિવ્યવહારઃ સ વિષય ઇત્યુચ્યતે, તથાસતિ નીલજ્ઞાનસ્ય નીલાન્તર્ગતાઃ પરમાણવો રસાદયશ્ચ વિષયભાવમશ્રુવીરન્, ઉપાદીયંમાનત્વાત્* ॥॥
અથ દ્રવ્યસ્યૈવોપાદાનં ન ગુણાનાં રસાદીનામ્ ।
એવં તર્હિ રૂપસ્યાપિ વિષયત્વં ન સ્યાત્ ।
કિઞ્ચ સુખાર્થઃ સર્વો
વ્યવહારો ઽતો ઽનુભૂતે સુખે ન કશ્ચિત્સુખવિષયો વ્યવહારો ઽસ્તિ ન ચ સંભવતિ, યતઃ સુખપ્રતિબદ્ધવ્યવહારો ઽસ્તીતિ કથં તસ્ય વિષયત્વમ્* ॥॥
નનુ નોપાદાનમેવ વ્યવહારઃ શબ્દપ્રયોગસ્યાપિ વ્યવહારત્વાત્, અતો નીલજ્ઞાનનિબન્ધનશબ્દપ્રયોગગોચરત્વાન્નીલિમ્નો વિષયત્વમ્, એવં સુખાદેરપિ ।
એવમપ્યુપાદાનસ્યાપિ વ્યવહારત્વાત્તગદ્વિષયભૂતાનાં પરમાણૂનાં વિષયત્ત્વાપત્તિસ્તદવસ્થૈવ* ॥॥
કિઞ્ચ ન શબ્દપ્રયોગવશેન જ્ઞાનસ્ય વિષયનિરૂપણં શક્યં વિપરીતત્વાત્ ।
અર્થસંબદ્ધશબ્દપ્રયોગો હિ લક્ષણં ન શબ્દમાત્રપ્રયોગઃ, પ્રત્યાય્યપ્રત્યાયકત્વમેવ હિ શબ્દાર્થયોઃ સંબન્ધો ઽતો યદર્થવિષયં જ્ઞાનં યઃ શબ્દો જનયતિ સ તસ્ય વાચ્યઃ, અતો જ્ઞાનવિષયનિરૂપણપૂર્વકં શબ્દવિષયનિરૂપણં, તદધીને તુ તસ્મિન્ દુરુત્તરમિતરેતરાશ્રયમાપદ્યેત* ॥॥
જ્ઞાનજન્યાતિશયભાક્ત્વમેવ ગ્રાહ્યત્વમિતિ ચેત્, નાસાવુપલભ્યતે, ન ચ સંભવતિ ભૂતભવિષ્યતોરિત્યુક્તમ્ ।
અથ સંપ્રયુક્તેન્દ્રિયજં જ્ઞાનં યત્વ્યાપ્તલિઙ્ગજં વા સ વિષય ઇતિ મતમ્ ।
તતો નેત્રજન્યસ્ય નીલજ્ઞાનસ્ય સ્પર્શો વિષયઃ સ્યાત્, અસ્તિ ચ સ્પર્શસ્યાપિ રૂપસ્યૈવ સંયુક્તસમવાયલક્ષણઃ સંબન્ધો નેત્રેણ ।
તથા ગન્ધલિઙ્ગસ્ય રસાનુમાનસ્ય રૂપમપિ વિષયઃ સ્યાત્, રૂપેણાપિ રસેનેવ તસ્ય વ્યાપ્તત્વાત્ ।
તસ્માત્ જ્ઞાનાત્મકત્વમેવ નીલાદેર્વિષયલક્ષણમિતિ સિદ્ધં તાદાત્મ્યમ્* ॥॥
સહોપલમ્ભનિયમો ઽપિ જ્ઞાનાર્થયોરનિયમવ્યાપ્તં ભેદં વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધ્યા પ્રતિષેધન્ન ભેદમુપસ્થાપયતિ, ભિન્નાનાં ઘટપટાદીનામનિયતસહોપલમ્ભત્વાત્ ।
ન ચાસિદ્ધૌ વેદ્યોપલમ્ભસમયે વિત્તેરુપલમ્ભ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
ઉત્તરકાલં સહૈવ જ્ઞાનેન વિષયસ્મરણદર્શનાત્- જ્ઞાતો ઘટ ઇતિ ।
નચાનુભૂતસ્ય સ્મરણં સંભવતિ, તસ્માદુત્પત્તિવેલાયામેવ જ્ઞાનસ્ય
પ્રકાશનમઙ્ગીકર્તવ્યમ્ ।
ન ચ નિરાકારસ્યોપલબ્ધિરસ્તીતિ સિદ્ધં જ્ઞાનાત્મકત્વં નીલાદેઃ ।
અવશ્યં ચ સ્વપ્નાદિબોધે બન્ધ્યાસુતો યાતિ, અઙ્ગુલ્યગ્રે હસ્તિયૂથશતમિત્યાદૌ ચાત્યન્તાસંભવાદ્બાહ્યસ્ય જ્ઞાનાત્મકત્વમેવાકારણામભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
તથાન્યત્રાપ્યસ્તુ, તસ્માન્ન બાહ્યમસ્તીતિ પ્રાપ્તે ।
યોગાચારમતખણ્ડનમ્ ।

અભિધીયતે નીલાદિવિત્તેરાત્માંશગ્રાહિત્વં કેન ગૃહ્યતે ।
નાત્મના નાન્યસંવિત્ત્યા સાપિ હ્યાત્માવસાયિની ॥
અજ્ઞાનસ્થિરચિત્રત્વબાહ્યત્વાદેરનાત્મનઃ ॥
અસતો વા સતો વાપિ કથં વિજ્ઞાનવેદ્યતા ॥
વિજ્ઞાનવાદી હિ સર્વમેવ વિજ્ઞાનમાત્મનમેવ ગૃહ્ણાતિ નાન્યત્, અત્મનૈવ ચ ગૃહ્યતે નાન્યેન, તસ્યાપ્યન્યસ્ય સ્વાત્મપર્યવસાયિત્વાદિતિ વદતિ ।
યથોક્તમ્- નાન્યો ઽનુભાવ્યો બુદ્ધ્યાસ્તિ તસ્યા નાનુભવો ઽપરઃ ॥
ગ્રાહ્યગ્રાહકવૈધુર્યાત્સ્વયં સૈવ પ્રકાશતે ઇતિ તમેવંવાદિનં પ્રત્યુચ્યતે- નીલજ્ઞાનસ્યાત્માવસાયિત્વં નીલસ્ય ચ વિજ્ઞાનકારણત્વં કેન જ્ઞાનેન ગૃહ્યતે ।
ન તાવદાત્મનૈવ - નહિ નીલમિદમિત્યત્ર સ્વાત્મપર્યવસાયિત્વં નીલાકારસ્ય ચ જ્ઞાનાત્મકત્વં પ્રકાશતે નીમમાત્રપ્રકાશનાત્ ।
સંવેદ્યત્વગ્રાહ્યલક્ષણયોગસહોપલમ્ભનિયમાદિલિઙ્ગનિમિત્તકેન ત્વનુમાનેનૈવ તદવગન્તવ્યં- તદપિ ત્વનુમાનમાત્માંશગ્રાહિ ચેત્, ન જ્ઞાનાન્તરસ્ય સ્વાત્મપર્યવસાયિતાં ગ્રહીતુમલમ્* ॥॥
અથાનુમાનં ન સ્વાત્માંશગ્રાહિ, તતો નીલાદિવિજ્ઞાનૈઃ કિમપરાદ્ધં, યેન તાનીદઙ્કારાસ્પદીભૂતબાહ્યનીલાદિપ્રકાશકત્વેનાવભાસમાનાન્યપિ સ્વાત્મન્યેવાવરુધ્યન્તે ।
ન હિ તદૈતદ્વક્તું શક્યમ્- નાનાત્મનઃ સંવેદનં ગ્રાહ્યલક્ષણં સહોપલમ્ભનિયમો વા સંભવતીતિ ।
તેષાં સર્વેષામેવાતસ્મિન્નૈવ ભવદીયે ઽનુમાને વ્યભિચારાત્ ।
તત્ખલ્વાત્માનમતિક્રમ્ય નીલાદિવિત્તેર્નીલાદ્યાત્મભૂતસ્વાત્માંશાવસાયિતાં ગૃહ્ણાતીત્યભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
તસ્યાપિ
સ્વાત્મપર્યવસાયિત્વે નીલબુદ્ધેસ્તદ્વશેન સ્વાત્માંશગ્રાહિતા ન સિદ્ધ્યેત્ ।
આહચ- ચૈત્રાદિપ્રત્યયાનાં ચ નિરાલમ્બનતા યદિ ।
ધર્મભૂતા ન ગૃહ્યેત સાધનોત્થિતયા ધિયા ॥
તતો વિષયનાનાત્વાત્પ્રતિયોગ્યનિરાકૃતા ।
રૂપાત્સાલમ્બનપ્રાપ્તિઃ સતી કેન નિચાર્યતે ઇતિ* ॥॥
કિઞ્ચાજ્ઞાનમિત્યસ્ય જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનાભાવો ગ્રાહ્યઃ, ન ચ જ્ઞાનાભાવસ્ય જ્ઞાનાત્મતા સંભવતિ, અત્યન્તવિપરીતત્વાત્ ।
તથા- તદેવેગદમિતિ જ્ઞાને પૂર્વાપરકાલાવસ્થાયિત્વં પ્રકાશતે, નચ ક્ષણિકસ્ય જ્ઞાનસ્ય સ્થાયિત્વમાત્મા સંભવતિ ।
તથા- ચિત્રબુદ્ધૌ નાનાકારણામવભાસઃ ।
નચૈકસ્ય જ્ઞાનસ્ય નાનાકારતા સંભવતિ* ॥॥
નન્વર્થસ્યાપિ સ્થાયિત્વમેકસ્ય ચ નાનાકારણત્વં ન સંભવત્યેવ, સંભવતુ વા મા વા, જ્ઞાનાત્મતા તાવન્ન સંભવતિ ।
તદસંભવે ચાર્થાકારૌ વા સ્થાયિત્વચિત્રત્વે સ્યાતામ્, અત્યન્તાસદ્રૂપે વા, દ્વૈધાપિ જ્ઞાનાનાત્મકયોર્જ્ઞાનેન ગ્રહણાત્સિદ્ધં નઃ સમીહિતમ્* ॥॥
તથા બાહ્યં નાસ્તીતિ નિષેધયતાવશ્યં બુદ્ધાવારોપયિતવ્યમ્, જ્ઞાનાતિરિક્તં ચ બાહ્યમ્ ।
ન ચ જ્ઞાનાકારતા તસ્ય સંભવતિ, તસ્માદેવમાદિસિદ્ધ્યર્થમવશ્યં વિજ્ઞાનાનામનાત્મગ્રાહિત્વં બલાદભ્યુપગન્તવ્યમ્, ભવદીયાનુમાનાર્થં ચ ।
તદેવં સંવિદ્બલસિદ્ધસ્ય બાહ્યસ્ય સંભવે વેદ્યત્વાદિભિર્નાપહ્નવઃ સંભવતિ, બાહ્યસ્યૈવ હિ તદા સંવેદ્યત્વં દર્શનબલાદભ્યુપગમ્યતે ।
પ્રત્યુતાત્મન એવ સંવેદ્યત્વં ન સંભવતિ- નીલાદિવિત્તીનામિદં નીલમિદં પીતમિત્યનાત્માવભાસિત્વાત્ આત્માવભાસિત્વાભાવાત્* ॥॥
અહંપ્રત્યયસ્તર્હિ જ્ઞાનાવલમ્બનો ભવતુ ।
સો ઽપિ કર્ત્રવલમ્બનો ન જ્ઞાનાવલમ્બન ઇત્યાત્મવાદે વક્ષ્યામઃ ।
તથા ગ્રાહ્યલક્ષણમપિ બાહ્યસ્યૈવ કિઞ્ચિદેષ્ટવ્યમ્ ।
અન્યથા નીલાદિવિત્તીનાં સ્વાંશપર્યવસાયિત્વસાધનાર્થસ્ય તદીયાનુમાનસ્ય નીલાદિવિત્તિગતં સ્વાંશવિષયત્વં ગ્રાહ્યં ન સ્યાત્, સ્થાયિત્વાદયશ્ચ તદ્બુદ્ધીનામ્ ॥
જ્ઞાનાનુમેયત્વસ્થાપનમ્ ।
તલ્લક્ષણં ચેતરેષામુક્તદોષત્વાત્ જ્ઞાનજન્યફલભાગિત્વમેવાશ્રિયતવ્યમ્ ।
જ્ઞાનક્રિયા હિ સકર્મિકા કર્મભૂતેર્ઽથે ફલં જનયતિ પાકાદિવત્, તચ્ચ ફલમિન્દ્રિયકજ્ઞાનજન્યમાપરોક્ષ્યમ્, લિઙ્ગાદિજ્ઞાનજન્યં તુ પારોક્ષ્યમિત્યુચ્યતે ।
અસ્તિ હિ વિષયાવિષયવિભાગઃ વિષયેષ્વપિ પરોક્ષાપરોક્ષવિભાગઃ સાર્વજનીનઃ ।
ન ચ ફલમન્તરેણાયં વિભાગઃ સંભવતીતિ તદાશ્રીયતે ।
તદેવ ચ ફલં કાર્યભૂતં કારણભૂતં વિજ્ઞાનમુપકલ્પયતીતિ સિદ્ધ્યત્યપ્રત્યક્ષમપિ જ્ઞાનમ્* ॥॥
અથવા જ્ઞાનક્રિયાદ્વારકો યઃ કર્તૃભૂતસ્યાત્મનઃ કર્મમભૂતસ્ય ચાર્થસ્ય પરસ્પરં સંબન્ધો વ્યાપ્તૃવ્યાપ્યત્વલક્ષણઃ સ માનસપ્રત્યક્ષાવગતો વિજ્ઞાનં ક્લપયતિ, નહ્યાગન્તુકકારણમન્તરેણાત્મનોર્ઽથં પ્રતિ વ્યાપ્તૃત્વત્વમુત્પત્તુમર્હતિ ।

તચ્ચ કારણં લોકે જ્ઞાનશબ્દેનાભિધીયતે ।
યે ઽપિ સ્વપ્રકાશં સંવિદમાતિષ્ઠન્તે તૈરપ્યયં સંબન્ધો માનસપ્રત્યક્ષગમ્યો ઽવશ્યમભ્યુપગમનીયઃ ।
અન્યથા જ્ઞાતો મયા ઘટઃ ઇતિ જ્ઞાનજ્ઞેયસંબન્ધો વા ન વ્યવહર્તું શક્યતે ।
યન્માત્રં હિ પ્રકાશિતં તન્માત્રમેવ વ્યવહર્તું શક્યતે નાન્યત્* ॥॥
ઇહચ સંવિન્માત્રં સ્વયંપ્રકાશિતં, અર્થો ઽપિ તદ્વશાત્, જ્ઞાનસંબન્ધસ્તુ કેન પ્રકાશિતઃ ।
સો ઽપિ તયૈવ સંવિદા પ્રકાશત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
તદુત્પત્ત્યવસ્થાયાં સંબન્ધસ્યાનિષ્પન્નત્વાત્ ।
પ્રકાશકત્વમેવ હિ સંવિદા વિષયેણ સંબન્ધો નાન્યઃ, તેન જાતાયાં સંવિદિ વિષયે ચ પ્રકાશિતે
નિષ્પદ્યમાનઃ સંબન્ધો ન તયા સંવિદા શક્યતે વિષયીકર્તુમ્, વિરમ્યવ્યાપારાસંભવાત્ ।
નહિ પ્રથમમર્થં પ્રકાશ્ય પુનઃસંબન્ધં પ્રકાશયિતુમર્હતિ ક્ષણિકત્વાત્* ॥॥
અથ સંબન્ધો ઽપિ સ્વયંપ્રકાશત ઇતિ મન્યેથાઃ, નાત્ર પ્રમાણમસ્તિ ।
તસ્માન્માનસપ્રત્યક્ષગમ્યોર્ઽથેન સહાત્મનઃ સંબન્ધો જ્ઞાનં કલ્પયતીતિ
રમણીયમ્ ।
અસ્તિ હિ કો ઽપિ સંબન્ધોર્ઽથેન સહાત્મનો માનસપ્રત્યક્ષગમ્યઃ સર્વજનીનઃ સ જ્ઞાનસ્ય કલ્પકઃ ।
અર્થગતો વા જ્ઞાનજન્યો ઽતિશયઃ કલ્પયતિ જ્ઞાનમ્, અવશ્યમઙ્ગીકરણીયશ્ચાયમતિશયસ્ત્રિતયપ્રતિભાસવાદિભિરપિ ।
ત્રિતયં પ્રતિભાસત ઇતિ વદતા જ્ઞાનજ્ઞેયજ્ઞાતૃષુ ત્રિષ્વપ્યનુગતં પ્રકાશનપદવાચ્યમવશ્યમઙ્ગીકર્તવ્યમ્ ।
તત્ર જ્ઞાનત્વં તાવન્નાનુગતમ્- તદ્ધિ જ્ઞાને એવ ન જ્ઞાતૃજ્ઞેયયોઃ ।
જ્ઞેયત્વમપિ જ્ઞેય એવ ન જ્ઞાતૃજ્ઞાનયોઃ ।
જ્ઞાતૃત્વં જ્ઞાનજ્ઞેયયોઃ* ॥॥
વ્યવહારવિષયત્વં પ્રકાશમાનત્વમિતચેત્, ન, સંવિદિ વ્યવહારાભાવાદ્વિનષ્ટત્વાત્ ।
શબ્દપ્રયોગો વ્યવહાર ઇતિ ચેત્, ન, ઉક્તદોષત્વાત્ ।
તદવશ્યં પ્રકાશનભાસનાદિપર્યાયો ધર્મવિશેષસ્ત્રિષ્વપ્યનુવૃત્તો ગોત્વમિવ ગોવ્યક્તિષ્વસ્તિ ।
સચ ધર્મો જ્ઞાતરિ જ્ઞેયે ચ જ્ઞાનવશાજ્જ્ઞાયતે, જ્ઞાનસ્ય તુ સ્વાભાવિકો ઽગ્નેરિવૌષ્ણ્યૌમિતિ સ્વપ્રકાશં જ્ઞાનમ્ ।
ઇતરૌ પરપ્રકાશ્યાવિત્યાશ્રયણીયમ્ ।
તન્નિમિત્તં ચ વિષયસ્ય વિષયત્વમ્ ।
વ્યવહારાદીનાં હિ વિષયલક્ષણત્વં પ્રાગેવ દૂષિતમ્ ।
એકદેશિનાં તુ- વ્યવહારનિબન્ધનવિષયતાઙ્ગીકરણે રજતવિત્તેઃ શક્તિકા વિષયઃ સ્યાત્, નચૈવમિચ્છન્તિ ।
તદેવવિવાદસિદ્ધેર્ઽથગતે ઽતિશયે તેનૈવ જ્ઞાનસ્યાનુમાનં પૂર્વોક્તેન વા માનસપ્રત્યક્ષગમ્યેન સંબન્ધેન સંભવતિ ।
અતિક્રાન્તદિવસગતદશત્વાદિસંખ્યાવચ્ચાસતોર્ભૂતભવિષ્યતોરવિદ્યમાનત્વે ઽપિ ધર્મિણઃ પ્રકાશનધર્મો જાયત ઇતિ પ્રમાણબલાદબ્યુપગમ્યતે ।
અતો ન પ્રત્યક્ષત્વં સંવિદો ઽભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
પુનર્વિજ્ઞાનવાદખણ્ડનમ્ ।
ન ચ પ્રતીતિબલાદપિ પ્રત્યક્ષત્વમ્- અર્થાઊ(?)અસસમયે સંવિદઃ પ્રતિભાસ એવ નાસ્તિ, નતરામાપરોક્ષ્યમ્ ।
એવં ચ સહોપલમ્ભસ્યૈવાભાવાત્તન્નિયમો ય ઉક્તઃ સ દૂરાપાસ્ત ઇતિ પ્રત્યુક્તમેતત્- સહોપલમ્ભનિયમાદભેદો નીલતદ્ધિતયોઃ ઇતિ ।
યત્તુ પશ્ચાત્સ્મરણસ્ય દર્શનજ્જ્ઞાનમપિ પ્રાગનુભૂતમિતિ ।
તદપ્યસિદ્ધમ્ ।
અર્થ એવ હિ તદા સ્મર્યતે, તત્તત્સ્મરણાચ્ચ તદૈવાર્થવ્યાપ્તિરાત્મનો મનસાવગમ્યતે, તદ્ધશાચ્ચ તદાર્થે તાવજ્જ્ઞાનં કલ્પયતિ ।
તસ્ય જ્ઞાનસ્યેન્દ્રિયાદિકારણાભાવાત્સ્મૃતિત્વં નિશ્ચિત્ય સ્મૃતિકારણભૂતં પૂર્વજ્ઞાનં તદૈવ કલ્પયતીતિ નાસ્ય સ્મરણમ્* ॥॥
ઇતશ્ચ ન નીલાદેર્જ્ઞાનાત્મકત્વમ્, અનુમાનાદિષુ વિષયાકારાણાં પરોક્ષત્વાત્, જ્ઞાનસ્ય ચ સર્વત્ર પ્રત્યક્ષત્વાબ્યુપગમાત્, નહિ પરોક્ષાપરોક્ષયોરેકત્વં સંભવતિ ।
એવમત્યન્તાસદ્રૂપત્વેનાભિમતસ્ય સ્થાયિત્વાદેઃ સદ્રૂપજ્ઞાનાત્મકત્વમત્યન્તાંસંભાવ્યમ્ ।