Sāratama · Part 2138

'prābandhiko ' hi bhāvanāmārgaḥ / tataḥ prākṛto viṣayaḥ paścāttamo viṣayīti nāsti virodhaḥ / atra sūtraṃ bhagavānāhetyādi / imānīti yathoktāni śūnyatādīni / prajñāpāramitāpratisaṃyuktānīti / vikalpapāramittaiva prajñā prajñāpāramitā darśanamārgo bhāvanāmārgaśca / nirvedhabhāgīyāni tu tādarthyātprajñāpāramitā / tasyāṃ trividhāyāṃ pratisaṃyuktāni sambaddhāni tadādhārāṇītyarthaḥ / ya imānio cintayiṣyati tulayiṣyati upanidhāsyatīti sambandhaḥ / kathamityata āha / evaṃ mayetyādi / sthātavyamiti cintayaikāntaniścayāt / śikṣitavyamiti tulanena śamathotpādanāt / pratipattavyamityupanidhyānena vipaśyanotpādanāt / ājñaptaṃ granthaśravaṇāt / ākhyātamarthajñāpanāt / upadiṣṭaṃ rahasyakīrtanāt catasro yuktayaḥ / apekṣāyuktiḥ sarvahetūnapekṣya kāryotpatteḥ / kāryakāraṇayuktiḥ tebhyaḥ pratyekaṃ kāryaviśeṣotpatteḥ / upapattiḥ sādhanayuktiḥ / yena pramāṇena yo 'rthaḥ sidhyati / dharmatāyuktiḥ svabhāvaniyamodharmāṇām / agni eva dahatyāpa eva kledayantītyādi / ābhiḥ samādhyālambanasya rahasi paryaṅkamāruhya satkṛtya sātatyena nirūpaṇaṃ cintā / tatraiva navākāreṇa śamathena cetasaḥ samīkaraṇaṃ tulanam / dharmānvicinoti pravicinoti parivitarkayati parimīmāṃsāmāpadyata iti caturākārā vipaśyanā upanidhyānam // tatra yathāvabhdāvikatājñānaṃ vicayaḥ / ( RSt_119 ) pañcaiva skandhā ityādi yathāvabhdāvikatājñānaṃ pravicayaḥ / sarva ete śūnyā ityādi nirvikalpena manasā prajñāsahagatena nimittīkaraṇaṃ parivitarkaḥ / santīraṇaṃ parimīmāṃsā / iti bhāvanāmārgasya svabhāvaḥ //
navadhā ca prakārataḥ /
sa bhāvanāmārgaḥ prakārabhedena navadhā bhavati / cakārādvipakṣo navadhā / kathamityāha-
mṛdumadhyādhimātrāṇāṃ punarmṛdvādibhedataḥ // 4-54 //
mṛdumṛduḥ / mṛdumadhyaḥ / mṛdvadhimātraḥ / madhyamṛduḥ / madhyamadhyaḥ / madhyadhimātraḥ / adhimātramṛduḥ / adhimātramadhyaḥ / adhimātrādhimātraśceti / vipakṣāṇāmapyeta eva nava prakārāḥ / tatraite mārgasya prakārā anulomamutpadyante / taiḥ pratilomaṃ vipakṣaprakārāḥ kṣīyante / adhimātrādhimātro 'dhimātramadhyo yāvanmṛdumṛduḥ / sa ca vipakṣo bhāvanāheyaḥ kleśavikalpā yathāyogām / audāriko hi malaścelātpurva niṣpīḍyate paścāsūkṣmaḥ / tadvaccittādapi /
tatrādyaḥ tathetyādinā / dvitīya evamityādinā / tataḥ yathā punaraparādibhīḥ prasavatyantaiḥ tataḥ dvāvekena punaraparādinā subhūtirāhetyataḥ prāk / tathetyādi / tatheti yathoktena krameṇa sampādayamānaḥ śamathena / upanidhyāyana vipaśyanayā / upaparīkṣamāṇa ubhābhyām / prayujyamānaḥ śamathavīryeṇa / ghaṭamāno vipaśyanāvīryeṇa / vyāyacchamāna ubhayavīryeṇa / svayameva bhagavān pṛcchati kiyatkarma karotīti / uttaraṃ svayamevāha tadyathāpītyādinā / prasādā prabhavantīti prāsādikā guṇāḥ / matvarthīyo 'c / paraparigṛhīteti parakīyā na vaśayen na śaknuyāt / saṃsārādityāgāmino janmaprabandhāt / chorayatīti tyajati / vipṛṣṭhīkaroti / āgāmino 'nāgamanāt / vyantīkarotītyaparāntataḥ pūrvāntanayanāt / yathājñaptamityādi pūrvavat / yathoddiṣṭaṃ yathā nirdiṣṭamityuddeśanāt / tiṣṭhati cintayā saṃśayacchedāt / śikṣate śamathena / pratipadyate vipaśyanayā / upanidhyāyatītyubhābhyām / evaṃ yogaṃ bhāvanāmāpadyate / iyatā ekaṃ karmoktam /
dvitīyamāha tāṃścetyādinā samyaksambodherityetadantena / iti bhāvanāmārgo mṛdumṛduḥ //
evamityādi evamityanantaroktavat / tāvatkarmeti bahutarakalpavyantīkaraṇam / samyaksambodhivinivartakadoṣavivarjanaṃ ca / adhikamāha ( RSt_120 ) yathetyādinā prāk punaraparāt / tata iti dāyakāt / ayameva viśiṣyate bahutarapuṇyatayā prakṛṣyate / ityata āha / yoyamityādi / iti bhāvanāmārgo mṛdumadhyaḥ //
punarityādi / dadyādarpaṇataḥ / pratiṣṭhāpayedavipratisārataḥ / iti bhāvanāmārgo mṛddhadhimātraḥ //
punarityādi / manasikāro vihāraḥ / iti bhāvanāmārgo madhyamṛduḥ //
punarityādinā bhāvanāmārgo madhyamadhyaḥ //
punarityādi / vyutthāya dharma deśayet tacca bodhau pariṇāmayediti bhāvanāmārgo madhyādhimātraḥ //
punaraparetyādi / tacca dharmadānaṃ / prajñāpāramitoktena pariṇāmena pariṇāmayediti bhāvanāmārgo 'dhimātramṛduḥ //
punarityādi / taddharmadānaṃ prajñāpāramitoktapariṇāmena pariṇamayya punaḥ pratisaṃlayane yogamāpadyate / iti bhāvanāmārgo 'dhimātramadhyaḥ //
yaḥ punastat pratisaṃlayanamavirahitaṃ karoti prajñāpāramitayā sa tasya bhāvanāmārgo 'dhimātrādhimātraḥ //
subhūtirāhetyādi / iha bahutaraṃ puṇyaṃ prasavatīti bāhulyenoktam / ataḥ subhūteścodyam / abhisaṃskāro vikalpaḥ / tadvatpuṇyābhisaṃskāropi / tasmādvahutaraṃ puṇyamiti bahutaro vikalpa uktaḥ syāditi / uttaraṃ bhagavānāha sopītyādinā prasavatyantena / idānīmiti bhāvanāmārgakāle / yathālakṣaṇamasattvācchūnyaḥ / ajñātārthe kapratyayaḥ / bālairajñātaḥ śūnyaka ityeva / evameva ākhyāti prakhyātīti ākhyaḥ / anākhye ākhyā bhavati ākhyāyate lohitāderākṛtigaṇatvāt kyaṣ / prakhyātītyarthaḥ / evamuttareṣvapi draṣṭavyam / asvāmikatvād riktaḥ / agrāhyatvāt tucchaḥ / grāhakābhāvatvād asaraḥ / evamiti śūnyatādibhiḥ / śeṣaṃ subodham / iti bahutaraṃpuṇyaṃprasavacodyaparihārau //
subhūtirāhetyādi / utkarṣopi viśeṣaḥ / chedopi nānākaraṇam / tayorvyavacchedārthamubhayorupādānam / pramāṇānītyaudāryaparicchedāḥ / saṃkhyayāpīti gaṇanayāpi na kṣapayituṃ kṣayaṃ netum / syābhdagavannityādi sugamam / adhikaṃ vacanaṃ adhivacanaṃ mukhyaṃ vācakamityarthaḥ / akṣayā apīti ( RSt_121 ) ākāśavat / aprameyātāpītyākāśasyeva / akṣayāprameyaśūnyatānimittādīnāṃ abhilāpāḥ śabdāḥ / nanu śabdā api vicatrāḥ kathamekārthe vyavacchedyabhedyaleśāditi bhāvaḥ / ata evāha deśanābhinirhāra eṣa iti / deśyate 'nayeti deśanā karuṇā tasyābhinirhāro niḥṣyandaḥ sa cāsau nirdeśaśca / atra śāstram-
[114] asaṃkhyeyādinirdeśāḥ paramārthena na kṣamāḥ /
kṛpāniṣyandabhūtāste saṃvṛtyābhimatā mune // 4-55 //
'na kṣamā' iti na yuktāḥ / ityasaṃkhyeyādinirdeśe codyaparihārāḥ //
subhūtihāha / āścaryamityādyapi tu khalvityataḥ prāk / avāggocaratvād anabhilāpyāḥ / pāramitārthasyeti śūnyatālakṣaṇasya / atra śāstram-
[115] hānivṛddhī na yujyete nirālāpasya vastunaḥ /
bhāvanākhyena kiṃ hīnaṃ vartmanā kimudāgatam // 4-56 //
ityanabhilāpyasya hānivṛddhyabhāvaḥ //

kathaṃ tarhi bodhirityata āha / api tu khalvityādyāparivartasamāpteḥ / sa dānaṃ dadattānmanasikārāṃstāṃścittotpāniti yairdānaṃ dadāti / tāni ca kuśalamūlānīti yāni taiscittotpādaiḥ saṃprayuktāni / yathā bodhisthā pariṇāmayatīti / anyathā na sā pariṇāmanā bodhaye syāt / evamuttarāsvapi draṣṭavyam //
yathānuttarā samyaksambodhirityuktam / ataḥ pṛcchati / atha khalvityādinā / bhagavānāha tathataiṣā subhūte 'nuttarā samyaksambodhirityādi / abhīkṣṇamiti punaḥ punaḥ / bahulamiti prabandhane / evaṃ khalvityādinopasaṃhāraḥ / atra śāstram-
[116] yathā bodhistathaivāsāviṣṭasyāthaisya sādhakaḥ /
tathatālakṣaṇā bodhiḥ sopi tallakṣaṇo mataḥ // 4-57 //
'asau' iti 'sopi' iti bhāvanāmārgaḥ //
śūnyatāpradhānaḥ parivartaḥ śūnyatāparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāmaṣṭādaśaḥ parivartaḥ //
19. gaṅgadevābhaginīparivarto nāmekonaviṃśatitamaḥ /
atha khalvityādi prāgevamuktāt / na pūrveṇa cittena bodhirna ca paścimena tayorasamavadhānāditi codyam //
evamukta ityādi prāgevamuktāt / iyatā dīpadṛṣṭāntena parihāraḥ / atra śāstram-
[117] pūrveṇa bodhirno yuktā manasā paścimena vā /
iti codyam /
dīpadṛṣṭāntayogena
bodhiriti vartate / anena parihāraḥ //
atha śāstram-
gambhīrā dharmatāṣṭadhā // 4-58 //

yā bodhiriti vartate / kevalāyā bodhestathataiva lakṣaṇamuktamaṣṭādaśe / saparicchadāyāstu bodherlakṣaṇamaṣṭavidhaṃ gāmbhīryam / tatkathamaṣṭadhā?
[118] utpāde ca nirodhe ca tathatāyāṃ gabhīratā /
jñeye jñāne ca caryāyāmadvayopāyakauśale // 4-59 //
'advayaṃ ca upāyakauśalyaṃ ca; iti samāhāradvandvaḥ / ata evamukta ityādinā prāgevamuktādgāmbhīrya subhūtiḥ prastauti / anyatra tebhya iti vinā tebhyaḥ / evamukte bhagavānityādinā parijayaṃ karotītyetadantenāṣṭavidhaṃ gāmbhīryamāha / yaccittamiti bhrāntamabhūtaparikalpātmakam / niruddhamiti santānakṣayāt kṣīṇam / no hīti naivetyarthaḥ / bhrāntikāraṇasya dvayābhiniveśasya kṣayāditi bhāvaḥ / ityutpādagāmbhīryam //
yaccittamutpannamiti abhrāntam / bhrāntikṣayāccittādhīnatvācca cittotpatteriti bhāvaḥ / nirodhadharmi bhagavanniti pratikṣaṇamiti bhāvaḥ / nirotsyata iti santānanirodheneti bhāvaḥ / no hīdamiti svarasata utpatteḥ praṇidhānādibhiśca saviśeṣamakṣayīkṛtatvāditi bhāvaḥ / ( RSt_123 ) yaccittamanutpannarmityutpādagāmbhīrye yaduktam yanna nirodhadharmītyanantarameva yaduktaṃ yannirodhadharmītyasmiṃsteṣāṃ punaruktatā syāt / yaccittamiti yaccittasantānaḥ / anutpādānirodhadharmītyanādinidhanam yo dharma iti nirvāṇākhyaḥ / nirodhoniruddham / tatsvabhāvo 'syeti svabhāvaniruddhaḥ / dharmateti śūnyatā / iti nirodhagāmbhīryam /
tathaiva sthāsyatīti yāvadākāśam / mā kuṭasthā bhūditi tathatāvat / no hīdamiti pravāhanityatvāditi bhāvaḥ / gambhīrā tathateti samyagjñānādapi sūkṣmatvāditayatāgāmbhīryam //
tathatāyāṃ cittamiti tadveditvāttasyā ādheyam / no hīdamiti jñānābhdede vedyatvāyogāt / cittaṃ tathatetyekalakṣaṇāditi bhāvaḥ / anyattathatāyā ilikṣaṇabhedādeva / no hīdamiti lakṣaṇabhedepi tādātmyāt / tadevamagrāhyatvepi vedyā tathateti jñeyagāmbhīryam //
samanupaśyasi tvamiti cittarūpam / no hītyagrāhyatvāt / tadeva grāhyamapi cittaṃ vettīti jñānagāmbhīryam //
gambhīre caratīti prajñāpāramitārthe / samudācārā ālambananimittāni / pravartante na bhavanti / na samudācaranti na prakhyāntīti caryāgāmbhīryam //
nimitte caratīti dvayanimitte 'dvayanimitte vā / no hīti na dvayanimitte nādvayanimitte / nimittamiti dvayādvayanimittam / avibhāvitamaprahīṇam / no hīti nāprahīṇam / prahīṇamevetyarthaḥ / ityadvayagāmbhīryam //
api nviti kinnu / nimittaṃ vibhāvitaṃ bhavatītyapratipūrṇeṣu sarvabuddhadharmeṣu iti bhāvaḥ / subhūtiruttaramāha / na sa bhagavannityadinā / ihaiveti / asminneva janmani / kuta ityāha / sa cedityādi / śrāvako bhavaediti na samyaksambuddhaḥ / etattadityādinopasaṃhāraḥ / yallakṣaṇaṃ yannimittamiti yaddharmanimittaṃ yacca dharmatānimittaṃ tatsarvaṃ jānāti / parijayamabhyāsamātraṃ karoti / ityupāyakauśalagāmbhīryam //
tatrāṣṭamaṃ gāmbhīryaṃ viprakṛṣṭam / bodhe śeṣāṇi sannikṛṣṭānītyuktavidhaṃ gāmbhīryam / uktaśca 'śaikṣau'vaivartiko gaṇaḥ' //
'samatā bhavaśāntyoḥ' vaktavyā / ataḥ śāstram-
[119] svapnopamatvāddharmāṇāṃ bhavaśāntyorakalpanā /
eṣa saṃsāra etannirvāṇamiti bhedakalpanā / saṃsāranirvāṇayoḥ samatājñānaṃ bhāvanāmārge / svapnopamānsarvadharmān paśyatastayorbhedakānupalambhāt / nanvabhūtaparikalpaḥ saṃsāraḥ sa ca bhrāntimātraṃ bhrāntikṣayastu nirvāṇam / kadā tayoḥ samatājñānam? bhāvanāmārge saṃmukhībhūte sarvadharmanairātmyasaṃvedanāditi cet / darśanamārgepyetadastīti bhāvanāmārgasya ko 'tiśayaḥ? tasmāttato vyutthitasya samatājñānaṃ grāhyam / taccāyuktam / vyutthitasya hi jñānaṃ bhrāntaṃ svapnopamatvāt svapnaḥ / bhāvanāmārgastu samyagjñānaṃ divasopamatvāddivasaḥ / tatra kadā yuktaṃ syāt? yadi daivasikādabhyāsātiśayāt, svapneti prajñāpāramitā vivardheta / ataḥ sūtre 'tha khalvityādinā vivardhata ityetadantena praśnaḥ / subhūtirāhetyādinā bhāvitavyontenottaram / avikalpa iti / vikalpo viśeṣaḥ / avikalpo nirviśeṣaḥ / prajñāpāramitābhyāsata iti bhāvanāmārgābhyāsataḥ / iti saṃsāranirvāṇasamatā //
śāriputra āhetyādi / iha svapnaśabdena svapna evocyate / kṣayasaṃjñeti kṣayo nirvāṇaṃ tasya saṃjñā udgrahaḥ / bhutārthakalpanaṃ kalpaḥ / vitathakalpanaṃ vikalpaḥ / evameveti / ākāśavattathāgatavadvā / cittaṃ cetanā buddhirvikalpaḥ ityeko 'rthaḥ / viviktānīti niḥsvabhāvāni / viplutā hi buddhiravidyamānameva nimittīkṛtyārambaṇī karoti / cetanāpītyādi sugamam / kāyasākṣīti kāya āśrayaḥ / tatparāvṛttyā kāyena sākṣātkārī kāyasākṣī enamarthamityetaccodyaṃ visarjayiṣyatīti parihariṣyati / ajito maitreya iti paryāyau / yo dharmo visarjayediti maitreyaḥ / visarjayitavya iti praśnaḥ / yena dharmeṇeti vācā / yasya dharmasyeti śāriputrasya / utpitsuḥ trāsa uttrāsaḥ / saṃbhūtastrāsaḥ santrāsaḥ / tasya pravāhaḥ santrāsāpattiḥ / balādhānaṃ bhāvanā balavāsanā / atra śāstram-
karmābhāvādicodyānāṃ parihārā yathoditāḥ // 4-60 //
iti saṃsāranirvāṇasamatāyāṃ codyaparihārāḥ //
'kṛtiśuddhiranuttarā' vaktavyā / ataḥ śāstram-
[120] sattvalokasya yāśuddhistasyāḥ śuddhayupahārataḥ /
tathā bhājanalokasya buddhakṣetrasya śuddhatā // 4-61 //
ekadā yatraika eva buddho jāyate tadbuddhakṣetram / tasya śuddhatā pariśuddhiḥ / sā kuto bhavati? 'sattvalokasya' dṛśyate 'yāśuddhiḥ' vyāḍakāntārāditā / tasyāḥ svabuddhakṣetrapariśuddhādupasaṃhārāt / mama buddhakṣetre sarvathaivaṃ mā bhūditi / eṣā vistareṇa mahatyoruktā / iha tu saṃkṣepataḥ / punaraparamityādinā atha khalu tatretyataḥ prāk / uttrāsādiniṣedha ukto vaktavyaśca tadapekṣayā punaraparaśabdāḥ / durgatā bhūmiḥ kāntāram / vyāḍaiḥ kāntāraṃ vyāḍakāntāram pānīyavarjitakāntāraṃ pānīyakāntāram / yadicecchabdo yadyarthe / divyopabhogetyādi / samabuddhakṣetrasattvā iti vartate / rudhirādyāhāravyudāsāya caitaduktam / sarvasvaparityāga eva kuśalam / yadeteṣāṃ loka iti bhājanaloke sukhasamaṅgilaḥ / sukhaṃ samarpitamāhitameṣāmiti sukhasamarpitāḥ / sarvata iti sarvatra / vyādhikāntāraṃ rogopasargaḥ / iyatīti cittakṣaṇaparimāṇā / apūrveti bhāvinī / yadutākoṭīriti nahi niraṃśasya kṣaṇasya koṭirasti / yā setyarthā(tyapūrvā) bhut / apūrvā koṭīryatrābhisaṃbhotsye / iti buddhakṣetrapariśuddhiḥ //
atha khalvityādyāparivartāntāt / anena yattasyāṃ deśanāyāṃ saṃvṛttaṃ tadāha / asaktāni alagnāni / antarikṣe vihāyasīti kevala evākāśe / pariniṣpattiriva pariniṣpattirvaśībhāvaḥ / pramāṇabaddhaḥ pramāṇaniyataḥ / asātakāntārāṇi duṣkāntārāṇi / śeṣaṃ subodham //

gaṅgadevābhaginyā lakṣitaḥ parivartastatparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāmekonaviṃśatitamaḥ parivartaḥ //
20. upāyakauśalyamīmāṃsāparivarto nāma viṃśatitamaḥ /
kṣetrapariśuddhiruktā / upāyakauśalaṃ vaktavyam / ataḥ śāstram-
[121] viṣayo 'sya prayogaśca sā(śā)travāṇāmatikramaḥ /
apratiṣṭho yathāvedhamasādhāraṇalakṣaṇaḥ // 4-62 //
[122] aśa(sa)kto 'nupalambhaśca nimittapraṇidhikṛtau /
talliṅgaṃ cāpramāṇaṃ ca daśadhopāyakauśalam // 4-63 //
asya hyupāyakauśalasya 'viṣayaḥ' sūtre prathamaṃ vaktavyaḥ / tataḥ'prayogaḥ' prathamābhyāsaḥ / tato daśa prabhedāḥ sā (śā)travātikramādayaḥ / 'nimittapraṇidhikṛtau' tābhyāmiti tathoktau nimittakṛtaḥ praṇidhikṛtaśca /
atha khalvityādi / atrādau bhūtakoṭimityetadantena viṣaya uktaḥ / śūnyatāsamādhinaivānimittāpraṇihitayorbodhipakṣādīnāṃ copalakṣaṇāt / śūnyatāyāmiti śūnyatāsamādhau / santatiḥ pravāhaḥ / kathaṃ pratyavekṣamāṇa ityāha rūpaṃ śunyamitīti / tāmiti śūnyatām / dharmatāmiti dharmaprakṛtim / dharmatayeti dharmasāratayā / bhūtakoṭiriti śūnyataiva kaivalyaṃ gatā bhūtakoṭiḥ / ityupāyakauśalasya viṣayaḥ //
evamukta ityādi tadyathāpītyataḥ prāk / asamāhita eveti sākṣātkartavyatayānadhyavasita eva / atrāntarā iti yāvadbuddhadharmā asya na paripakvāḥ / evamityuktena krameṇa / ārūḍha upārjitāḥ / śeṣa subodham / ityupāyakauśalasya prayogaḥ //
tadyathāpītyādi tadyathāpītyataḥ prāk / śūro nirbhīḥ / vīryamutsāhaḥ / pratiṣṭhānaṃ sthairyam / pratibhānamabhyūhaḥ / pratipattiranuṣṭhānam / yasminkālādau yadyuktaṃ tajjñānāt kālādijñaḥ / gatiḥ kāyavākcittakarmaṇyatā / tāṃ gataḥ prāptaḥ / praharaṇāvaraṇaṃ kavacādi / smṛtiḥ smaraṇam / matirabhyūhaḥ / gatirjñānam / dhṛtirdhāraṇam / nītirnītijñānam / viśāradaḥ paṇḍitaḥ iti śatrava eva 'śātravā' antarāyāḥ / teṣāmatikramaścaturbhirapramāṇairiti prathamamupāyakauśalam //
tadyathāpītyādi tadyathāpītyataḥ prāk / caratīti gacchati / na ca bhūmau patatīti pātapratiṣedhaḥ sthitiḥ / na ca kañcinniśrityeti pratiṣṭhāpratiṣedhaḥ / niśrityetyāspadīkṛtya / viharatīti tiṣṭhati / na ca tatrāpīti viharaṇepi niśritaḥ / patatyaparipūrṇairiti / atra na patatīti na pratitiṣṭhatītyarthaḥ / pratiṣṭhāvirahādapratiṣṭha upāyaḥ //
tadyathāpītyādi prāgevamuktāta / vārayediti / ākāśa eva sthāpayet / patanaṃ na dadyāditi patituṃ na dadyāt / uddharva kṣiptasya sa(śa)rasyeva śarāntaraiściramapātāya ya āvedhastadvadābuddhadharmaparipākama(kaṃ) sākṣātkaraṇāya cittasya cittāntarairya āvedhaḥ / tadanatikrameṇa vṛttiryathāvedhamupāyaḥ //
evamukta ityādi prāk punaraparāt / carati śamathena / viharati vipaśyanayā / samādhisamāpattirubhābhyām / mameti mayā / abhinirharatīti niṣpādayati / samādhiścāsau vimokṣaśca muktidvāratvāt / cittotpādaścittābhinirhāraḥ / anenāyaṃ duṣkarakārakaḥ / eṣa ca sarvaśrāvakapratyekabuddhairasādhāraṇatvādasādhāraṇa upāyaḥ //
punaraparādi prāk punaraparāt / sattva ātmā puruṣaḥ / indriyāṇi pañca śraddhādīni / balānyapi pañcaiva / bodhyaṅgāni sapta / mārgo 'ṣṭāṅgaḥ / sattvadṛṣṭiḥ saktiḥ / tatprahāṇāya sattvānāmabhisambuddhaḥ / sattvān deśayiṣyāmīti sañcintya śūnyatādisamāpattirasaktiḥ / tadyogādasakta upāyaḥ //
punaraparādi prākpunaraparāt / dharmasaṃjñā skandhadhātvādisaṃjñā / sa upalambhaḥ / tatprahāṇāyetyādi pūrvavat / evaṃ śūnyatādisamāpattiranupalambhaḥ / tadyogādanupalambha upāyaḥ //

punaraparādi punaraparātprāk / strī pumān rūpaṃ śabda iti nimittasaṃjñā / tatprahāṇāyetyādi pūrvavat / evamanimittasamāpattirānimittam / tadyogādānimitta upāyaḥ //
punaraparādi yo hītyataḥ prāk / devaḥ śakraścakravarttī syāmityādirbhavabhogābhilāṣaḥ praṇihitam / tasya mūlaṃ viparyāsāḥ / tasmāccaturviparyāsaprahāṇāyetyādi pūrvavat / evamapraṇihitasamādhirapraṇihitam tadyogādapraṇihita upāyaḥ //
yo hi kaścidityādi naitat sthānaṃ vidyata iti yāvat / anupalambhādīnāmupāyā vimokṣamukhatrayaṃ viṣaya uktaḥ / sāṃpratameṣāmanabhisaṃskārādikamadhikaṃ viṣayamamoghatāṃ ca bravīti / anabhisaṃskāre patediti hīnabodhau / traidhātukeneti saṃsāreṇa //
evaṃ hītyādi subhūtirāhetyataḥ prāk / samyaksambodhikāmena bodhisattvena vijño bodhisattvaḥ praṣṭavyaḥ / samyaksambodhaye kiṃ bhāvayeyaṃ kathaṃ ca bhāvayeyamiti / sa cedācakṣīta śūnyatādikameva bhāvaya tacca parijayaṃ mātuḥ sākṣātkārṣīḥ / tatropāyaḥ sarvasattvāparityāgacittādiriti / etattasyākhyāturavaivartikatve liṅgam / tasmāttasya liṅgamasminniti talliṅga upāyaḥ //
subhūtirāhetyādi sacetpunarityataḥ prāk / bahavo bodhāya caranti teṣvalpakāste ya evaṃ visarjayanti / vyākṛtāste 'vaivarttikatve 'saṃhāryāḥ ( RSt_128 ) sadevamānuṣāsureṇa lokena / yataste 'lpakā ato 'lpapramāṇā ityapramāṇa upāyaḥ //
tadevaṃ navamasya paścārddhāt prabhṛti viṃśatitamasya pūrvārddhaṃ yāvadekādaśaparivartāḥ sarvākārābhisaṃbodhiḥ //
ita ūddharvaṃ mūrddhābhisamayo vaktavyaḥ / tasyoddeśaḥ pūrvamuktaḥ ślokadvayena ṣaḍakṣarādhikena-
[123] liṅgaṃ tasya vivṛddhiśca nirūḍhiścittasaṃsthitiḥ /
caturdhā ca vikalpasya pratipakṣaścaturvidhaḥ // 1-14 //
[124] pratyekaṃ darśanākhye ca bhāvanākhye ca vartmani /
ānantaryasamādhiśca saha vipratipattibhiḥ // 1-15 //
[125] mūrdhābhisamayaḥ
tasyāṣṭau vastūni / 'liṅgavivṛddhiḥ nirūḍhiścittasaṃsthitiḥ' / dṛṅmārge vipakṣapratipakṣāḥ bhāvanāmārge vipakṣapratipakṣā ānantaryasamādhivipratipattayaśceti /
tatra liṅgamadhikṛtya śāstram-
[126] svapnāntarepi svapnābhā sarvadharmekṣaṇādikam /
mūrddhaprāptasya yogasya liṅgaṃ dvādaśadhā matam // 5-1 //
'mūrdhaprāptasya' iti prakarṣaprāptasya / 'yogasya' iti trisarvajñatāprayogasya / sa cetpunarityādi veditavyā / svapnāntaragatopi svapnopamān sarvadharmān paśyati na ca sākṣātkarotīti prathamaṃ liṅgam //
punaraparādi veditavyāntam / svapnāntaragatopi śrāvakabhūmau pratyekabuddhabhūmau traidhātuke ca spṛhāṃ na karotīti dvitīyam //
punaraparādi veditavyāntam / svapnāntaragato mahatyāṃ pariṣadyubhayasaṅghaparivṛtaṃ tathāgatamātmānaṃ paśyatīti tṛtīyam //
punaraparādi veditavyāntaram / svapnāntaragato vaihāyasamabhyudgamya sattvebhyo dharma deśayati vyāmagataṃ cātmānaṃ saṃjānīte / bhikṣūṃśca nirmitīta ye lokadhātvantareṣu buddhakṛtyaṃ kurvantīti caturtham //
punaraparādi veditavyāntam / svapnāntaragatopyātmanaḥ pareṣāṃ vā vadhabandhanaśiraśchedādīn dṛṣṭvā nottrasyati / vibuddhasya caivaṃ bhavati svapnopamaṃ sarva traidhātukaṃ mayā cābhisaṃbudhyaivaṃ dharmo deśayitavya iti pañcamam //
punaraparādi veditavyāntam / svapnāntaragatasya nairayikādīn sattvān dṛṣṭvā evaṃ bhavati / tathā kariṣyāmi yathā me 'bhisambuddhasya buddhakṣetre trayo 'pāyāḥ sarvathā na bhaviṣyantīti ṣaṣṭham //
punaraparādi punaraparāt prāk / svapnāntaragato yadi grāmadāhādau vartamāne prativibuddha evaṃ samanvāharet / yathā mayā svapne 'vaivartikaliṅgānyātmani dṛṣṭāni tena satyenāyaṃ grāmadāhādiḥ śāmyatviti / sa cecchāmyati tatsaptamaṃ liṅgam //
punaraparādi āparivartasamāpteḥ / yadi kaścitsattvo 'manuṣyeṇa gṛhīto 'dhiṣṭhitaḥ āviṣṭo vā antaḥpraveśāt / tatra bodhisattvaḥ satyādhiṣṭhānaṃ kuryāt / yadyahaṃ vyākṛtaḥ pūrvabuddhairanuttarāyāṃ bodhau yadi ca me pariśuddho 'dhyāśayastāmabhisamboddhaṃ yathā ca nāsti buddhānāṃ kiñcidajñātam / anena satyenāyamamanuṣyo 'pakrāmatviti sa cettasmāt satyādhiṣṭhānāt apakrāmati tadaṣṭamaṃ liṅgam //
upāyakauśalyānāṃ mīmāṃsā parijñānaṃ tadarthaḥ parivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ viṃśatitamaḥ parivartaḥ //
21. mārakarmaparivarto nāmaikaviṃśatitamaḥ /
tatra khalvityādi / ayamekaviṃśatitamaḥ parivarto mārakarmaṇām / kasteṣāṃ prastāvaḥ? navayānasaṃprasthitasya bodhisattvasya satyādhiṣṭhānaphalasampādanādinā mithyāmānotpādanāya bahudhā mārāḥ / parākramata ityayameṣāṃ prastāvaḥ / ( RSt_130 ) tatretyanantarokte satyādhiṣṭhāne / autsukyamiti prāptāvasarasya karmaṇaḥ karaṇārtha mutsāhaḥ / balamutsāhaśaktiḥ / tejaḥ prabhāvaśaktiḥ / kathaṃ tejovattaramiti yāvat / tasau matvartha iti bhatvāspadatvaṃ nāstīti bhatvena na bhavitavyam / tadyathā āyuṣmān sarasvān iti / evaṃ tarhi dīptyarthā[d]dravateḥ śatrantāt tarap / tejasā dīptataraṃ tejovattaramiti / autsukyamiti / ātmani bahumānam / āvamaṃsyata ityādi / avamāno 'nādaraḥ / uccagghānamantarhāsaḥ / ullāpanaṃ manasānyatkaraṇam / kutsanaṃ doṣadarśitā / taṃsanaṃ doṣavāditā / sambodhāvitīti / itiśabdo hetau / mānaṃ janayiṣyatītyādi / atra saśabdasya sarvatretyarthaḥ / jananamutpādanam / vadhaṃnaṃ puraḥsarīkaraṇam / stambhanaṃ sthirīkaraṇam / bṛṃhaṇa paripuṣṭiḥ / utpādanamaccairnayanam / mānenetyādi / anyebhyo 'dhikatvena cittasyonnatiḥ sāmānyena mānaḥ sa pūrvamuktaḥ / iha tu tadviśeṣā ucyante / yā tasya hīnādunnatiḥ sa mānaḥ / yādṛśādeva so 'timānaḥ / yo punaḥ prakṛṣṭāt sa mānātimānaḥ / aprāpte 'vaivartikatve prāptaṃ mayeti so 'bhimānaḥ / yā punarabhūtairavaivartikaguṇairguṇavānasmīti sa mithyāmānaḥ / tathā rūpāniti mahābhūtān bodhisattvān dṛṣṭaveti pareṇa sambandhaḥ / śeṣaṃ teṣāmeva viśeṣaṇam / bhajiṣyata ityatra bhajeriṭpratiṣedho bhavati saṃjñāpūrvakasya vidheranityatvāt / tadeva mārabandhanamiti mānam /

punaraparamityādi / nāmāpadeśaḥ saṃjñākathanam / mṛduko mṛdvindriyaḥ / āraṇyakatvādayo dhutaguṇāḥ / grāmādvahiḥ krośātparamaraṇyam / tatraiva sthānāt āraṇyakaḥ / piṇḍapātasyaiva bhojanāt piṇḍapātikaḥ / pāṃsukūlasyeva prāvaraṇāt pāṃsukūlikaḥ / madhyānhasyopānta eva bhojanāt khalu paścābhdaktikaḥ / ekāsana eva bhuṅkte ekāsanikaḥ / sakṛdāstīrṇe nityaṃ śayanāt yāthāsaṃstarikaḥ / tricīvarādadhikatyāgāt traicīvarikaḥ / śmaśānasamīpa eva sthānāt śmāśānikaḥ / vṛkṣamūla eva sthānāt vṛkṣamūlikaḥ / niṣadyayā rātrinayanān naiṣadyikaḥ / acchanno 'vakāśo 'bhyavakāśaḥ / tatraiva sthānāt ābhyavakāśikaḥ / aurṇakaśānakādereva prāvaraṇāt nāmantikaḥ / alpaiṣaṇāt alpecchaḥ / tāvataiva santoṣāt santuṣṭaḥ / ekākitvāt praviviktaḥ / dṛṣṭe dharme tasminneva janmani bhavo dṛṣṭadhārmikaḥ / tena ādekṣyati vyapadekṣyati / kathamityāha pūrvamapītyādi / yacchabdastasmādarthe / adhiṣṭhānamāviṣkaraṇam / dhutaguṇaiḥ saṃlekhaḥ karṣaṇaṃ dhanulekhanavat / manyāṃ karotīti ṇic / yac manyanā māna ityarthaḥ / śeṣaṃ subodhaṃ dhutaguṇāḥ saṃvidyanta iti yāvat /
tasya khalvityādi / nāmādhiṣṭhāneneti kimatra nāma? avinivartanīyaśabdastadguṇaśabdaśca / stambhābhibhūta iti stambho guruṣvagauravam / katamannāmadheyamityata āha / yadevetyādi / teneti bodhisattvena / anuvartitamityanuvicintitam / asyaiva nirdeśa uttarābhyām / anuvitarkitaṃ kiṃ me nāma bhavediti / anuvicāritamidaṃ me nāma bhavediti / vyākariṣyatītyāyākhyāsyati māraḥ / anuvartitamākāṅikṣatam / sametīti saṃvadati / kiṃ kena saṃvadatītyata āha nāmnā nāmeti / tataḥ kimityāha vyākṛta ityādi / saṃdhāvya saṃsṛtyeti tāsu tāsu durgatiṣūtpadya / yadi ceti cakāraḥ samuccayārthaḥ sūkṣmasūkṣmāṇīti durlakṣyāṇi /
araṇyaṃ ca yathoktam / vanaprasthaṃ ca giriguhā ca śmaśānaṃ ca palālapuñjaśceti dvandvaḥ / ādiśabdādvṛkṣamūlādi / āraṇyakānītyaraṇye bhavāni / ata eva prāntāni vijanapadānīti vijanasthānāni / viviktāni śūnyāni / vivikto rahitaḥ grāmasyāntaḥ samīpamekadeśo vā / manasikāraviveka iti manasikārebhyo vivekaḥ / mṛdunā abhiniveśena niśritaḥ / madhyena ālīnaḥ / adhimātreṇa adhyavasitaḥ / tenaivātmotkarṣaṇāt adhyavasāyamāpannaḥ / saṃkīrṇo gṛhipravrajitaiḥ / ākīrṇaḥ pravrajitaireva bodhisattvacaṇḍālaḥ tairasaṃvāsyatvāt / bodhisattvadūṣī svadoṣeṇa teṣāṃ dūṣaṇāt / bodhisattvapratirūpako dehasāmyāt / bodhisattvaprativarṇiko nāmasāmyāt / bodhisattvakāraṇḍavakaḥ haṃseṣviva teṣvakṛṣṇeṣu kṛṣṇatvāt / cauraḥ śramaṇaveṣeṇa dharmagrahaṇāt / cauro bodhisattvānāmasammatatvāt / cauraḥ sadevakasya lokasya mithyādakṣiṇīyatvāt / tajjātīya ityādinā tāvadvaśasya sabhdirasevyatāṃ vistareṇāha / sthāma balam / anāryāḥ pāpāḥ / udvignaṃ bhītam / tatrāpi tāvaditi tādṛśepi / maṃtrāyamāṇenetyādinā maitryādicatuṣṭayaviṣayabhedānāha / evaṃ cetyādinā praṇidhānam / ayamapīti / yasya khalu punarityādikaḥ sarvaḥ / abhijñāyeti / atyutka[ṭaḥ] parākramaḥ puruṣakāraḥ / idamapītyādinā paścimamārakarmopasaṃhāraḥ //
mārakarmaṇāmabhidhāyakaḥ parivartastathoktaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāmekaviṃśatitamaḥ parivartaḥ //
22. kalyāṇamitraparivarto nāma dvāviṃśatitamaḥ /
atha khalvityādinā āsu khalu punarityataḥ prāk / prajñāpāramitaiveti prādhānyādavadhāraṇam / yathā ca saikā tayā sahitāḥ ṣaṭ / ata āha / sarvā eva cetyādi / kuta ityāha / ṣaḍevetyādi / tā eva niṣṭhāṃ gatāḥ śāstā yaḥ paramaṃ phalam / tataḥ pūrvānta eva mārgaḥ / āloko lokottaraṃ jñānaṃ pramuditāyāṃ sopi tā eva / ulkā prayatnavāhī mārgo vimalādibhūmiṣu ṣaṭsu sopi tā eva / avabhāso divasālokaḥ / sa cāyatnavāhī mārgo 'calādiṣu bhūmiṣu sopi tā eva / ataśca tā eva trīṇi ratnāni / tasmāttā eva śaraṇaṃ yāvat dīpaḥ / padārthaḥ pūrvavat / tā eva mātā dhāraṇātpoṣaṇācca / tā eva pitā bijādhānāt / jñānāyeti darśanāya / bodhāyeti bhāvanāmārgāya / taktasya hetoriti kutaḥ prajñāpāramitaiva yathoktaguṇā netarā ityarthaḥ / atra hītyādinā parihāraḥ / traiyadhvikabuddhānāṃ ca sarvajñatā tatprasūtaivetyākhyātumāha / yepītyādi / nirjātā niṣpannā / antargatā iti yathāyogamantarbhūtāḥ / buddhajñānādipadāni pūrvameva vyākhyātāni / sarvabhūtānāṃ upakāribhūto bhavatīti sambandhaḥ / kadetyāha yadetyādi / iti kalyāṇamitrasevā navamaṃ liṅgam //
āsu khalvityādi subhūtirāhetyataḥ prāk / yasmāt iyameva praṇāyikā tasmāt aparapraṇeyatā ityādi / tasmādaparapraṇeyatā daśamaṃ liṅgam //
subhūtirāhetyādi / saṃkleśo vyavadānaṃ ca prajñāyata iti yāvat / asaṅgalakṣaṇetyanupalambhalakṣaṇā / sarvadharmasvalakṣaṇānāṃ tasyāmanupalambhāt / tathā rūpādayopi śūnyatvādviviktatvāt / yadityādinā codyaṃ na codyaṃ na hītyarthaḥ / udagraho nimittasya abhiniveśo vastutvena grāhaḥ / tadevamasaṅgalakṣaṇā bhagavatī dharmāśca / tathāpyasti saṃkleśo 'sti vyavadānamityekādaśamaṃ liṅgam //
subhūtirāhetyādi sa cetpunarityataḥ prāk / anavamardanīya ityasaṃhāryaḥ / anenāpīti sarvadharmeṣvavivikteṣvityādinā anavamardanīyatvalābho dvādaśaṃ liṅgam // ityuktāni liṅgāni //
vivṛddhirvaktavyā / ataḥ śāstram-
[127] jambūdvīpajaneyattābuddhapūjāśubhādikāḥ (kām) /

upamāṃ bahudhā kṛtvā vivṛddhiḥ ṣoḍaśātmikāṃ // 5-2 //
ṣoḍaśaprakārā vivṛddhiruktā sūtre / kiṃ kṛtvā? 'upamāṃ kṛtvā' / kīdṛśīm? jambūdvīpe ye janāḥ sattvāsteṣāmiyattayā sūtroktena māhātmyena manuṣyabhāvacittotpādalakṣaṇena yā buddhapūjā tayā yacchubhaṃ puṇyaṃ tadādiryasyā upamāyāḥ, tām / ādiśabdaṃ (bdāt?) labdhara (?)kāri(?)mahāmaṇiratnādiparigrahaḥ / buddhabhūmirbahubhiḥ prakārairuktā vināpyupamām //
tatrādyā sa cetpunarityādinā tadyathāpītyataḥ prāk / yāvajjīvamiti yāvadāyuḥ / taddānamiti yadbuddhebhyo sarvasattvebhyaḥ / manasikāraiḥ viharatīti vivṛddhisaṃgṛhītaiḥ / sthāpayitveti tyaktvā / tatteṣāṃ sthāpanaṃ kasya hetoḥ? vadhyagatāniveti vadhyasthānagatānivā(va) / virāgayata ityaprāptavataḥ / itiprajñāpāramitāpratisaṃyuktairmanasikārai rātriṃdivānāṃ nayanāt prathamā vivṛddhiḥ //
tadyathāpītyādi na ca parihīyata iti yāvat / prajñāpāramiteti tāvadanveṣṭavyeti sambandhaḥ / kīdṛśena? avirahitasarvajñatācittena / avirahitātpūrvaṃ manasikāraśabdaḥ kvacit paṭhyate / sā vānyā veti pustakabhedāt / prajñāpāramitāpratisaṃyuktairmanasikāraiḥ kṣaṇamapyavirahād dvitīyā vivṛddhiḥ //
subhūtirāhetyādi netatsthānaṃ vidyata iti yāvat anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntipratilambhādvyākaraṇalābha iti tṛtīyā //
subhūtirāhetyādyā parivartāntāt / vyākaraṇe 'bhisambodhe ca nirmānatvāccaturthī //
kalyāṇamitrādiḥ parivarto kalyāṇamitraparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ dvāviṃśatitamaḥ parivartaḥ //
23. śakraparivarto nāma trayoviṃśatitamaḥ /
tena khalu punarityādi evaṃ śikṣamāṇaṃ cetyataḥ prāk / sadevamānuṣāsuraṃ lokaṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhayānikānanupāyakuśalāṃśca bodhisattvo 'bhibhavati / teṣāṃ cānabhibhūto bhavatīti pañcamī vivṛddhiḥ //
evaṃ śikṣamāṇaṃ cetyādi āparivartāntāt / catvāro lokapālāḥ śakrastadanye ca devāstamupasaṃkramiṣyantītyādibhiranuśaṃsaiḥ ṣaṣṭhī //
śakreṇoktaḥ parivartaḥ śakraparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ trayoviṃśatitamaḥ parivartaḥ //
24. abhimānaparivarto nāma catarśititamaḥ /
atha khalvityādi kathaṃ cānandetyataḥ prāk / ālīno bhavatīti anulagno bhavati / kathamityāha / eṣa ityādi yāvatparipūrayiṣyatīti / na hyevamityādi / yathānyasūtreṣu tathāgatabhāṣitaṃ yujyamānaṃ evamatra nāstītyarthaḥ / gādhaḥ pratiṣṭhā / āsvādo ruciḥ / nāmagotragrahaṇaṃ dhutaguṇakīrtanaṃ ca pūrvavat / utsadā upacitāḥ kāyā rāśayaḥ iti saptamī vivṛddhiḥ //
kathaṃ cetyādyā pavirtāntāt sarvaṃ subodham / ityaṣṭamī vivṛddhiḥ //
yoyamavinivartanīyo 'bhimāno bodhisattvasya bavhanarthahetustadupalakṣitaḥ parivarto 'bhimānaparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ caturviśatitamaḥ parivartaḥ //
25. śikṣāparivarto nāma pañcaviṃśatitamaḥ /
atha khalvityādi pāraṃ gacchatīti yāvat / kva śikṣamāṇaḥ sarvajñatāyāṃ śikṣata iti praśnaḥ / kṣaye 'nutpāde 'nirodhe 'jātau'bhāve ( RSt_135 ) viveke virāge ākāśe dharmadhātau nirvāṇe śikṣamāṇa ityuttaram / atropapattiḥ / yā hi tathāgatasya tathatā yayāsau tathāgataḥ na sā kṣīyate 'kṣayatvāt [a?] kṣayasya / na ca sā utpadyate va nirudhyate vā jāyate vā bhavati vā vibhavati vā vivicyate vā rajyate vā ākāśībhavati vā dharmībhavatīti vā nirvāti vā / evaṃ śikṣamāṇaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣata ityanena mārgamāha //
buddhabhūmau śikṣata ityanena phalamāha / amṛtadhāturmokṣadhātuḥ / nāthakāmā iti nāthatvakāmāḥ / abhyudgatatetyutkṛṣṭatā / śakunīn dhnanti śākunikāḥ / niṣādā mṛtapā(? mṛgayavaḥ) / dhīvarāḥ kaivartāḥ / urabhrā meṣāḥ / tān dhnantīti aurabhrikāḥ / andho 'cakṣuḥ / badhiro 'śrotraḥ / kāṇa ekākṣaḥ / kuṇṭho vakrabāhuḥ / kubjo bhagnapṛṣṭhaḥ / kuṇiḥ karavikalaḥ / laḍgaḥ saṃhatajānuḥ / khañjo vikalagatiḥ / jaḍo niṣpratibhaḥ / lolo 'sthirapadaḥ / lallo 'karmaṇyajivhaḥ / kalla uccaiḥ śabdaśrāvī / hīnāṅgo ninditāṅgaḥ / vikalāṅga ūnāṅgaḥ / vikṛtāṅgo manuṣyavisadṛśāṅgaḥ / nigacchatīti niṣpādayati / tāmanuprāpnotīti balādipariśuddhim / jānamiṣyāmaḥ paśyayiṣyāma iti / śatrantātkarotyarthe ṇic / ṭilopaḥ / śeṣaṃ subodhaṃ yāvat pāraṃ gacchanti / iti navamī vivṛddhiḥ //
tadyathāpītyādi punaraparātprāk / suvarṇajātarūpādayaḥ gobalīvardanyāyena / ūṣarāḥ sakṣāramṛttikāḥ / ujjaṅgalā ucca(?)nirjalāḥ / tṛṇaṃ vīraṇādi / khāṇḍaḥ su(śu)ṣkatarukīlakaḥ / kaṇṭakādhānaḥ kaṇṭakīmadanādirvividhāste yeṣu / śeṣaṃ subodham / iti daśamī //
punaraparādi punaraparātprāk / cakravartirājyaṃ saṃvartate 'smāditi tat saṃvartanīyam / ityekādaśī //
punaraparādi punaraparātprāk / śakraḥ saṃvartate 'smāditi tatsaṃvartanīyam / iti dvādaśī //
punaraparādi punaraparātprāk / brahmā saṃvartate 'smāditi tatsaṃvartanīyam / iti trayodaśī //
punaraparādi jīvitendriyavākyātprāk / kuśalasasyaprarohavirodhino rāgadveṣamohāḥ khilāḥ / vicikitsā satyaratneṣu vimatiḥ / īrṣyā parasampattau vyāroṣaḥ / śeṣāḥ ṣaṭ pāramitāvipakṣāḥ / śeṣaṃ subodham / iti caturdaśī //
tadyathāpītyādi sa cetpunarityataḥ prāk / ajñāna iti prajñāpāramitāvipakṣe / puṇyāgraḥ puṇyairagraḥ / tadeva darśayitumāha tatkimityādi / buddhaviṣayo buddhadharmasākalyam / vaśavartī vṛṣabhiḥ / tabhdāvastattā / vikrīḍitaṃ ṛddhiprātihāryeṇa / siṃhanādanadanamanuśāsanīprātihāryeṇa / buddhānāṃ sampattirubhayāryasaṃghaiścaryam / vyavacārayati parijñānāt / na ca prativahati teṣvanavasthānāt / śeṣaṃ subodham / iti pañcadaśī //
sa cetpunarityādyāparivartāntāt / atha tāmapi na sañjānīte / kathamityāha iyaṃ setyādi vāśabdāntam / evamapītyebhireva tribhirākāraiḥ / sa cedevaṃ caratīti tathaivāsaṃjānannasamanupaśyan / iti ṣoḍaśī vivṛddhiḥ //
śikṣāyā vācakaḥ parivartaḥ śikṣāparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ pañcaśiṃtitamaḥ parivartaḥ //
26. māyopamaparivarto nāma ṣaḍviṃśatitamaḥ /
uktā vivṛddhiḥ / nirūḍhirvaktavyā / ataḥ śāstram-
[128] trisarvajñatvadharmāṇāṃ paripūriranuttarā /
aparityaktvasattvārthā nirūḍhirabhidhīyate // 5-3 //

tribhiḥ sarvajñatvaiḥ saṃgṛhītā dharmāḥ 'trisarvajñatvadharmāḥ' / tāraṇamocanāśvāsanaparinirvāpaṇāni 'sattvārthāḥ' / ataḥ sūtre 'tha khalvityādi viharantīti yāvat / carannapīti kva caran? vivṛddhau / kiṃ caran? dānādīn / cittaṃ krāmatīti gacchatīti prasīdatītyarthaḥ / cittamutpāditamityaho batāhamenāmadhigaccheyamiti / uhyamānāniti hriyamānān / same yukte nirdoṣe / pārime tīra iti nirvāṇe / samṛdhyantāṃ teṣāmiti cittotpādā iti pareṇa sambandhaḥ / abhīpsitāḥ prītikaratvāt / paricintitāḥ punaḥpunarutpādanāt / parigṛhītā aparityāgayogena / buddhadharmāṇāmiti buddhaḥ sarvajñaḥ / tasya dharmāṇāmityayamuddeśaḥ /
tasya nirdeśastribhiḥ sarvajñatvaiḥ sarvajñabhāvaiḥ yataḥ sa sarvajño bhavati sarvajñatā ca svayambhūṃtvaṃ ca, asaṃhāryatā ca / tatra sarvākārasarvadharmasamyagjñānamiha sarvajñatā / svayameva cittādeva bhavantyasya dharmā iti svayaṃbhūḥ / sarvadharmavaśavartītyarthaḥ / tasya dharmāḥ svayaṃbhūtvena ye saṃgṛhītāḥ / nāsya saṃhāramastīti asaṃhāryaḥ / ( RSt_137 ) savāsanasarvāvaraṇanirmukta ityarthaḥ / tasya dharmā ye 'saṃhāryatvena saṃgṛhītāsteṣāṃ sarveṣāṃ paripūraṇāya bhavantviti iyatā paripūriruktā //
sattvārthāparityāgamāha / na me bhagavannityādinā / imairiti sautro nirdeśaḥ / ato bhisa ais bhavati / ido 'nādeśaśca na bhavati / imairityuktam / katamairityāha / kimitītyādi / kimitiśabdasya kathaṃ nāmetyarthaḥ iti nirūḍhiḥ //
cittasya saṃsthitiḥ / sā vaktavyā / samādhirityarthaḥ / ataḥ śāstram-
[129] caturdvīpakasāhasradvitrisāhasrakopamāḥ /
kṛtvā puṇyabahutvena samādhiḥ parikīrtitaḥ // 5-4 //

sūtre puṇyabahutvena samādhirukto na sākṣāt / katham? caturdvipakaśca lokadhātuḥ sāhasraśca dvisāhasrakaśca trisāhasrakaśca tairupamāḥ kṛtvā / katamena granthena? yasteṣāṃ bhagavannityādinā abhinirhṛtāni bhagavantītyetadantena / teṣāmiti sarveṣām / tāniti pratirūpān / dharmatā dharmasamūhaḥ svabhāvo vā / palāgreṇeti palapramāṇena pramāṇaṃ grahītuṃ iyanti palānīti / atha kiṃ kasyātropamānam? puṇyaparimāṇasya jambūdvīpādiparimāṇam / śāstra upacāraḥ kṛtaḥ / nanvanumodanāmātrasyaitatpuṇyaparimāṇaṃ na samādheḥ? anumodanāpuṇyānumodanena puṇyabahutvenetyabhiprāyādadoṣaḥ /
anumodanāyāḥ paripūraṇārthaṃ tāmakurvatāṃ ca nindārthamāha / evamityādi / mārādhiṣṭhitā iti māreṇa mahāpāpena nirutsāhīkṛtāḥ / na śṛṇvanti śabdataḥ / na jānantyarthataḥ / na paśyantyādarataḥ / na samanvāharantīti nābhimukhīkurvanti / mārapakṣe bhavāḥ mārapākṣikāḥ / tadvadeva mahataḥ sattvārthasya vighātakaraṇāt / mārabhavanebhyaścyutā iti / mārā eva atyantaṃ tatsādharmyāt / abhinirhṛtā iti niṣpāditāḥ / kairityāha / yairityādi / yeṣāmityādi ca /
evamukta ityādinā anumoditavyāntena śakrapraśaṃsā /
yarityādinā yairapītyataḥ prāk / mahāyānaprasthitānāṃ anumodanānuśaṃsāḥ /
yairapītyādinā prathamacittotpādikānāmapi na kevalamanumoditāni svasantāne cāvaropitānyabhinirhṛtāni ca bhavanti / anumodya cāvaśyaṃ pariṇāmanā kartavyā / yathā ca te kartavye tathānumodanāpariṇāmanāparivartādveditavyam / yathoktaṃ mahatyobhagavatyoḥ- 'tāni kuśalamūlāni anumodyānuttarāyāṃ ( RSt_138 ) samyaksambodhau pariṇāmayitavyāni / tathā ca pariṇāmayitavyāni yathā na cittaṃ citte carati na cānyatra cittāt" ityādi / tadevamanumodanāsahagataṃ kuśalamūlamasya samādherālambanaṃ samyaksambodhau pariṇāmanamākāraḥ / cittasaṃsthitiḥ svabhāvaḥ / kva saṃsthitiḥ? na citte grāhakalakṣaṇena na vānyatreti na sarvadharmeṣu / kiṃ tarhi? sarvadharmatathatāyāmadvayāyāmiti cittasaṃsthitiḥ //
darśanaheyā vikalpāḥ sapratipakṣā vaktavyāḥ / tānadhikṛtya śāstram-
[130] pravattau ca nivṛttau ca pratyekaṃ tau navātmakau /
grāhyau vikalpau vijñeyāvayathāviṣayātmakau // 5-5 //
dvau tāvadvikalpau 'grāhyau' grāhyasya vikalpanāt / kathaṃ 'vikalpau'? yatastayorātmā na yathāviṣayaṃ vitathaḥ kalpo vikalpa iti kṛtvā / tau punaḥ kasminviṣaye? pravṛttipakṣe ca / 'pratyekaṃ' ityubhayorapi pakṣayoḥ / 'navātmakau' navaprabhedau //
[131] dravyaprajñaptisatsattvavikalpau grāhakau matau /
pṛthagjanāryabhedena pratyeka tau navātmakau // 5-6 //
aparau dvau 'vikalpau grāhakau' grāhakasya vikalpanāt / kathaṃ dvau? yathākramaṃ dravyasataḥ prajñaptisataśca sattvasya vikalpanāt / tatra prathamaṃ pṛthagjanānāṃ dvitīyamāryāṇām / tāvapi 'pratyekaṃ navātmakau' / kathaṃ tau grāhakavikalpau? asata eva grāhakasya kalpanāt / vitatho hi kalpo vikalpaḥ / etadevāha-
[132] grāhyau cenna tathā sto 'rthau kasya tau grāhakau matau /
iti grāhakabhāvena śūnyatā lakṣaṇaṃ tayoḥ // 5-7 //
'grāhakabhāvena' iti grāhakasattvarūpeṇa / 'tayoḥ' iti grāhakavikalpayoḥ //
catvāropyamī vikalpā viṣayabhedena pratyekaṃ navavidhāḥ / ata ādyamadhikṛtya śāstram-
[133] eṣa svabhāve gotre ca pratipatsamudāgame /
jñānasyālambanābhrāntau pratipakṣavipakṣayoḥ // 5-8 //
[134] svasminnadhigame kartatatkāritrakriyāphale /
pravṛttipakṣādhiṣṭhāno vikalpo navadhā mataḥ // 5-9 //
'kartṛtatkāritrakriyāphale ' iti kartari tatkāritrakriyāphale cetyarthaḥ / svabhāvādinavakaṃ pravṛttipakṣaḥ / bodhisattvopādeyatvāt / tadadhiṣṭhāna eṣa vikalpaḥ / tasmātprathamaḥ / ataḥ prathamaṃ vikalpamadhikṛtya sūtre navavākyāni /
tatrādyamadhikṛtya sūtram / subhutirāha / kathaṃ ca bhagavan māyopamamityādi tadyathāpityataḥ prāk / māyākāranirmitaṃ gajādikaṃ māyā / tadvadanyadapi yat khyāti nehāsti tat māyopamam / ta thā ca cittam / grāhakalakṣaṇatvāt grāhakasya cāsattvāt / na hyasati grāhye grāhakaṃ yuktam / grāhyābhāvaḥ kathamiti cet / yadi jñānenārthaḥ prakāśyeta syādgrāhyatvam / na ca prakāśyeta / aprakāśasya prakāśyavirodhāt / athārthaḥ prakāśātmaiva / kiṃ tasya jñānena? tasmānmāyopamaṃ cittaṃ tadasat kathamabhisaṃbudhyata iti praśnaḥ / uttaraṃ tatkimityādinā / no hīdaṃ no dīdamityasattvāditi bhāvaḥ / anyatretyanyam / taṃ dharmamityātmānam / no hīdamiti tasyātyantamasattvāditi bhāvaḥ /
etadeva sphuṭīkartumāha / nāhamityādi / astīti nāstīti vā nirdeśaṃ nopaiti / asato 'vijñātarūpasya vidhipratiṣedhābhyāmasambandhāditi bhāvaḥ / yopi dharma ityādi sugamam / tasmāttarhītyādi / tarhiśabdo 'kṣamāyām / tasmāditi grāhakalakṣaṇatvāt / grāhakatvasya vāyogāt / atyantagrahaṇena caitadāha / yatheyaṃ svena lakṣaṇena grāhakatvena śūnya tathā sarvaiḥ saṃprayogibhiḥ, teṣāmapi grāhakalakṣaṇatvāt / ālambanabhūtaiśca sarvadharmaiḥ, ālambanasya grāhyalakṣaṇatvāt / dharmāṇāṃ ca yathāyogaṃ grāhyagrāhakalakṣaṇatvāt / kathaṃ punargrāhakau na staḥ? abhede grāhyagrāhakatvāyogāt, aṅgulyagravat / bhede jaḍasya paratopi prakāśāyogāt / ajaḍasya svayameva prakāśāt / nāsau bhāvayitavyaḥ / na punaḥpunarbuddhau niveśyaḥ kharaviṣāṇavat / nāpyasāvityādi / kasyaciddharmasyeti samyaksambodhyādeḥ / āvāhaka āhārakaḥ / nirvāhako niṣpādakaḥ / asato 'kiñcitkaratvāt / pratītyasamutpāda eṣa enaṃ prāpya bodhisattvaḥ saṃbudhyata iti cedāha / kathaṃ cetyādi / na hyasat prāpyata iti bhāvaḥ / anuttarāpītyādi / atyantaviviktā prajñāpāramitāvat / kathaṃ bhavatīti naiva bhavati / atyantāsatoḥ sādhyasādhanatvāyogāditi bhāvaḥ /

evamukta ityādi / yata eva ata eveti / hetvanurūpatvātphalasyetyarthaḥ / sa cedityādinā hetuṃ paripūrayati / yadi hi saṃjānīte tadā vikalpaḥ syāt na prajñāpāramitā / evamityādinopasaṃhāraḥ / nāpyabhisaṃbudhyata ityabhisaṃbodheravikalpanāditi bhāvaḥ / abhisabudhyate cetyādi / parikalpitena hi rūpeṇa trayamidaṃ nāsti tacchūnyena tu vijñaptirūpeṇāstīti bhāvaḥ / tathāpi saṃvṛttireṣāṃ yathā ( RSt_140 ) pratibhāsasamatvāt / śūnyatā tu paramārthaḥ / gambhīre 'rthe caratīti yato 'sminnarthe na śakyate 'nyaiścaritum / duṣkarakāraka iti / yataḥ sa bhagavān sākṣātkartuṃ śaktopi na sākṣātkaroti sattvāvekṣayā / bhāṣitasyārthamiti ābhiprāyikamartham / duṣkaramanyeṣāṃ sukaraṃ bodhisattvasyeti bhāvaḥ / kutaḥ sukaram? upāyakuśalatvāt / sa copāyaḥ prajñāpāramitaiva / atastamevāha tathāhītyādinā / ya iti bodhisattvaḥ / ya iti gambhīro 'rthaḥ / yeneti prajñāpāramitākhyena / athāsyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ sā caryā kiyatā bhavatītyata āha / sa cedityādi / na saṃsīdatīti na bhajyate / ayamuddeśaḥ / asya nirdeśaḥ ṣoḍhā / nāvalīyata iti nāsyāṃ madhyapremā / na saṃlīyata iti nāsyāṃ mṛdupremā / na vipṛṣṭhībhavatīti nāpremā / nottrasyatīti naināṃ tyaktukāmaḥ / na saṃtrasyatīti na tyajati / na saṃtrāsamāpadyata iti na prabandhena tyajati / tadevaṃ ṣaḍvidhabhaṅgapratiṣedhādetadgamyate yosyāmabhimukhībhūtāyāmatyantaṃ prīyate so 'syāṃ caratīti / aparamāha sa cedityādinā / aparamāha / āsannetyādinā / aparamāha dūrīkṛtetyādinā / iha svabhāvādayo navārthāḥ / pravṛttipakṣe bodhisattvairupādeyatvāt / teṣu vikalpaḥ sammoho 'samyagjñānam / tatrādyaḥ svabhāvavikalpaḥ / svabhāvaḥ svābhiprāyaḥ / ahamanuttarāṃ samyaksambodhimadhigaccheyaṃ tanmārgeṇeti / bodhicittamityarthaḥ / tasmin vikalpaḥ / ākāro bodheḥ prajñāpāramitāyāśca śūnyatāyāṃ yadajñānamasamāhitajñānaṃ ca / samāhitajñāne ca tisro manyanā / ahaṃ carāmi āsannā me mahābodhirahaṃ vā dūre hīnabodheḥ syāmiti / asya pratipakṣaḥ kathaṃ bhagavanmāyopamaṃ cittamityata ārabhya tadyathāpītyataḥ prāk / iti svabhāvavikalpaḥ //
tadyathāpītyādi / āsannā me mahābodhirdūre hīnabodhī yatohaṃ buddhagotra iti sammohaḥ / asya pratipakṣaḥ / ākāśasamatvādgotrasya tadvadavikalpā prajñāpāramiteti gotravikalpaḥ //
tadyathāpītyādi / asti me pratipattisamudāgamaḥ / tata āsannā me mahābodhirdūre hīnabodhī iti saṃmohaḥ / tasya pratipakṣaḥ samudāgamasya māyāpuruṣopamatvādavikalpā prajñāpāramiteti pratipatsamudāgamavikalpaḥ //
tadyathāpītyādi / pratibhāsaḥ pratibimbaḥ / jñānapratibhāsasya pratibhāsatvenaiva yad jñānaṃ na tvālambanasya ca / seha jñānasyālambanā bhrāntiḥ / sā mama jātā / tata āsannā me mahābodhirdūre hīnabodhī iti saṃmohaḥ / tasya pratipakṣaḥ pratibimbavadavikalpā prajñāpāramiteti ālambanābhrāntivikalpaḥ //
tadyathāpītyādi / pratipakṣo hantā vipakṣo hantavya iti saṃmohaḥ / asya pratipakṣo yathā tathāgatasya priyāpriyau na stastadvadavikalpāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratopīti pratipakṣavipakṣavikalpaḥ //
yathaiva hītyādi abhūtakalpanāt kalpaḥ / tasya vigamakalpanādvikalpaḥ / tau prahīṇau yathā tathāgatasya tadvadavikalpāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratopi / tatra kalpavigamo vikalpaḥ svādhigamasaṃmohaḥ / tasya pratipakṣaḥ kalpavikalpaprahīṇā prajñāpāramiteti svādhigamavikalpaḥ //
tadyathāpītyādi / prajñāpāramitāmahaṃ bhāvayāmi / tata āsannā me mahābodhirdūre hīnabodhī iti kartari sammohaḥ / tasya pratipakṣaḥ / kartustathāgatanirmitopamatattadvadeva kartari nirvikalpā prajñāpāramiteti kartari vikalpaḥ //
tadyathāpītyādi / sa ca tathāgatanirmito yadarthaṃ nirmitastacca kṛtyaṃ karoti / na ca tāṃ kriyāṃ vikalpayati / tadvadbodhisattvaḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayati na ca vikalpayatīti pratipakṣaḥ / bodhivikalpanaṃ kriyāphalavikalpaḥ //
tadyathāpītyādi [ā parivartā]ntāt / śilpinā yadartha dāruyantramayaḥ pumānkṛtaḥ sa tadartha karoti na vikalpayati / tadvadbodhisattvo bodhaye, na (tāṃ) bodhiṃ prāpsyati na ca tāṃ vikalpayatīti pratipakṣaḥ / bodhivikalpanaṃ kriyāphalavikalpaḥ //
māyopamacittopalakṣitaḥ parivarto māyopamaparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ ṣaḍiṃvaśatitamaḥ parivartaḥ //
27. sāraparivarto nāma saptaviṃśatitamaḥ /
māyopamaparivartasyānte prathamo grāhyavikalpa uktaḥ / itare trayo vikalpā iha sāraparivarte vaktavyāḥ / tatra dvitīyaṃ grāhyavikalpamadhikṛtya śāstram /
[135] bhavaśāntiprapātitvānnyūnatve 'dhigamasya ca /
parigrahasyābhāve ca vaikalye pratipadgate // 5-10 //
[136] parapratyayagāmitve samuddeśanivartane /
prādeśikatve nānātve sthānaprasthānamohayoḥ // 5-11 //

[137] pṛṣṭhato gamane ceti vikalpo 'yaṃ navātmakaḥ /
nivṛttipakṣādhiṣṭhānaḥ śrāvakādimanobhavaḥ // 5-12 //
adhigamanyūnatādau doṣe bodhisattvapraheye[']bhāvānnivṛttipakṣādhiṣṭhāno navavidhaśca śrāvakādīnāṃ manobhavastairaheyatvāt / etānāha atha khalvityādinātha khalu bhagavānityataḥ prāk / tatra śāriputra ekamāha / tataḥ subhūtirekaṃ tato devaputrāstrīn / punaḥ subhūtiścaturaḥ / ihāpi pratipakṣāḥ paṭhyante / tadviparyayeṇa vikalpā gamyante / sāre batāyamiti bataśabdo harṣe / utkṛṣṭaṃ phalaṃ samyaksaṃbodhiḥ / so 'nusāraḥ / tannimittaṃ bodhisattvaścarati / katama ityāha / ya ityādi / prajñāpāramitā cātra ubhayanairātmyajñānamucyate / tasyāṃ carataḥ saṃsāre nātyantamudvego nirvāṇe nātyantamutkaṇṭhā / ubhayoranupalambhatvāt / tatoyamanuttarāṃ samyaksambodhimadhigacchediti pratipakṣaḥ / anyathā tu saṃsāre vā patetpañcabhiḥ pāramitābhiḥ / nirvāṇe vā pudgalanairātmyajñānāt / ata eva ca vinā prajñāpāramitayā bodhisattvo bodhisattvākhyāṃ na labhate / tadyathā samyagabhiṣiktopi cakravartinaḥ putraścakravartiśabdaṃ vinā saptabhī ratnairityadhigamanyūnatāvikalpaḥ //
saraṇaṃ sāraḥ / karma dharmaḥ / gamyatā sudharṣaṇatetyarthaḥ / viparyayādasāro durddharṣaṇatā / ataḥ pāramitānāṃ durddharṣaṇatve sa carati yaścarati prajñāpāramitāyām / sā hi tāsāṃ parigrahasamarthā / tadyathā strīṇāṃ sadhūrtake nagaramārge śasrapāṇipuruṣa iti pratipakṣaḥ / anyathā sudharṣaṇāḥ syuriti parigrahābhāvavikalpaḥ //
etadabhavaditi namaskartavyā ityādyatha khalvityataḥ prāk / namaskartavyāsta iti kutaḥ? pratipattisākalyādaparādhīnatvāduddeśānivṛtteśca / ata evāhuḥ yairityādi / sarvamabhinirhṛtānīti pratipattitaḥ pañcabhiḥ pāramitābhiḥ / ihetyubhayanairātmyavedinyām / ata eva gambhīrāyāmiti pratipakṣaḥ / tasyāmacaratāṃ pratipattivaikalyaṃ syāt / tataste mārādibhiḥ suyodhanāḥ syuḥ / akṣatakavacā iva yodhāḥ pratiyodhairiti pratipattivaikalyavikalpaḥ //
tathetyādi / ye ceti vartate / tatheti prajñāpāramitāpradhānāsu pāramitāsu caranta iti hetau śatṛpratyayaḥ / tathā caraṇādityarthaḥ / tataḥ kimityāha / bhūtakoṭirityādi / yathā hi cakravartī pradhānaṃ mahāprabhāvatvāt, kodrārātīḥ (? koṭṭarājānaḥ) ( RSt_143 ) tadanuvartinastathaiva prajñāpāramitā pradhānaṃ tayā saṃsāranirvāṇayoranupalambhāt / yathā te pāramitābhiḥ saṃsāre na pātyante tathā pudgalanairātmyajñānavaśena bhūtakoṭiṃ na sākṣātkurvanti / yadi tu prajñāpāramitā pradhānaṃ na syāt tadā hīnabodhiṃ bhūtakoṭiṃ sākṣātkuryureveti parapratyayagāmitvavikalpaḥ //
anenāpītyādi / aneneti vakṣyamāṇena / tamevāhurya ityādinā na sākṣātkurvantīti / kutaḥ? uddeśaḥ samyaksaṃbodhau litsā / kutastasmādanivṛttiḥ? yato na tāvatprajñāpāramitā tato nivartate tadarthameva tasyāṃ caraṇāt / nāpītarāḥ / tadanupraviṣṭānāṃ tāsāmapyanivṛtteḥ / tadyathā sarvāḥ kunadyo mahānadīmanupraviśya samudrameva gacchanti na nivartata ityuddeśanivṛttikalpaḥ //
navāpyete vikalpā mahatyorbhagavatyo svārthasampattimadhikṛtya yojitāḥ / ataḥ prādeśikatvanānātvavikalpau yathā tayoruktau tathā tāvad brūmaḥ / pāramitāpañcakaṃ vāmahastavat / ṣaṣṭhī dakṣiṇahastavat / ubhābhyāṃ sarvakṛtyeṣu vyāpārasiddheriti pratipakṣaḥ / yadi tu dakṣiṇahastaprāyā ṣaṣṭhī na syāttadā prādeśikaḥ syādvyāpāra iti prādeśikavikalpaḥ //
yathā hi nānārasāḥ kunadīmahānadyo mahāsamudramanupraviśyaikarasā bhavanti tathā nānārasāḥ pañca pāramitāḥ ṣaṣṭhīmanupraviśyaikarasā bhavantīti pratipakṣaḥ / nānārasāḥ tathaiva tāḥ samyaksambodhāvapīti nānātvavikalpaḥ / asyāṃ tu bhagavatyāṃ parārthasannāhamadhikṛtya dvāvimau vikalpau subhūtirāhetyādinā / atha khalvityādinā tatra sannahyanta ityanena duṣkaratvaṃ darśitamanantānāṃ sattvānāmarthasya kartumaśakyatvāt / tathāpyevameva sannāhaḥ kartavya īdṛśīṃ mahāśayatāmantareṇa svaparārthayoḥ kartumaśakyatvāditi pratipakṣaḥ / sarvasattvānāmarthasya kenacidakaraṇādātmavineyānāmarthāya sannāhaḥ kartavya iti prādeśikatvavikalpaḥ //
nānātvavikalpapratipakṣaḥ samatā / tāmeva vivakṣuḥ paramaduṣkaratvamāha te cetyādinā / vainayikā iti vinayārhāḥ sattvāḥ / tathāpi kasya duṣkaratetyata āha / evaṃ cetyādi / dṛṣṭāntena dṛḍhīkartumāha / ākāśamityādi / tatkasya hetoriti kutaḥ sādharmyādityarthaḥ / ata uttaraṃ ākāśetyādi / anenetyupasaṃhāraḥ / punadrdṛḍhīkartumāha / ākāśenetyādi / ākāśopamaiḥ sattvairityarthaḥ / kuto vivāda ityāha / ayaṃ cetyādi veditavyāntam / caśabdo hetau / vivādaḥ kalahaḥ / sattvānayaṃ vinetukāmaste cāsattvātpariharantīti kalahaḥ / vainayiketyādi / yathā ca vineyā na santi tathā vinayitāpi / tata ubhayāsattayā sutarāṃ paramaduṣkaratā / evamiyaṃ bodhisattvena sarvasattvātmasamatā draṣṭavyā yataḥ śaknuyāt ( RSt_144 ) svaparārthau kartum / sa punarasyāṃ caran kathaṃ jñeya ityāha / sa cedityādi / na saṃsīdatīti na khidyate sutarāṃ prīyata ityarthaḥ / tatkasya hetoriti / mattasya prajñāpāramitāyāṃ caraṇaṃ kasya hetornaiva kasyacit / dharmanairātmyādarśanāditi bhāvaḥ / ata uttaraṃ sattvaviviktatayetyādi / evamityādinā draṣṭavyāntenopasaṃhāraḥ / viviktatā hi sarvadharmāṇāṃ samateti vistareṇa pratipakṣaḥ / nānā sattvā nānā dharmāstato nāstyekarasā prajñāpāramiteti nānātvavikalpaḥ //
evaṃ devaputrā ityādi / eva bhāṣyamāṇāyāmiti / evamidānīṃ mayā deśyamānāyāṃ sarvadharmaviviktatāyāmiti caryākāle deśyamānāyāṃ bodhisattvo na saṃsīdatīti sambandhaḥ / na saṃsīdatīti sthānaprasthānayorna muhyati / kena gantavyaṃ kva vā sthātavyamiti / tayaiva sarvadharmasamatāsaṃvedinyā prajñāpāramitayorasaṃmohāt / tathāhi / yena bodhistena gantavyaṃ bodhau sthātavyam / te ca gatisthitī tasyā eva svādhī ne hetuphalāvasthe / tato yena sā gacchati yatra vā tiṣṭhati tatpariṇāmitā api pañca pāramitāstenaiva gacchanti tatraiva tiṣṭhanti / tadyathā cakravartinaścakraratnaṃ yena gacchati yatra vā tiṣṭhati sarvo balakāyastenaiva gacchati tatraiva tiṣṭhatīti pratipakṣaḥ / avijñāḥ pañcapāramitāḥ ṣaṣṭhī nirābhāsā / tataḥ sthānaprasthānayoraniścayaḥ sthānaprasthānaṃ(na)sammohavikalpaḥ //

yata ityādi na saṃsīdatīti prasāditametat / yataśca na saṃsīdati tato gamyate carati prajñāpāramitāyāṃ pūrvameveti śeṣaḥ / anyathā kuto na saṃsīdet / tadyathā cakravartinaścakraratnamagrato gacchati paścādbalakāya iti pratipakṣaḥ / udāraviṣayatvātpañcapāramitāḥ prāk pravartante / sūkṣmaviṣayatvāt pṛṣṭhataḥ ṣaṣṭhīti pṛṣṭhato gamanavikalpaḥ //
ityukto dvitīyo grāhyavikalpo navavidhaḥ //
prathamaṃ grāhakavikalpamadhikṛtya śāstram-
[138] grāhakaḥ prathamo jñeyo grahaṇapratimokṣaṇa /
manaskriyāyāṃ dhātūnāmupaśleṣe trayasya ca // 5-13 //
[139] sthāne cābhiniveśe ca prajñaptau dharmavastunaḥ /
śa(sa)ktau ca pratipakṣe ca yathecchaṃ ca gatikṣatau // 5-14 //
dravyasannātmā 'prathamo grāhakaḥ' / sa cāsti prajñāpāramitāvat / sā hi kiñcidgṛṇhāti kiñcinmuñcatīti grahaṇamokṣaṇavikalpaḥ / sāpi na gṛṇhāti na muñcatīti pratipakṣaḥ //
gṛhyanta eva dharmāsteṣāṃ manasikārāditi manasikāravikalpaḥ / na sa dharmānmanasikarotīti pratipakṣaḥ //
manasikarotyeva dharmāstraidhātuke śleṣāditi traidhātukaśleṣavikalpaḥ / nāsau traidhātuke śliṣyatīti pratipakṣaḥ //
traidhātuke sthitaḥ kathaṃ tatra na śliṣyatīti sthānavikalpaḥ / nāsau kvacittiṣṭhatīti pratipakṣaḥ //
satyabhiniveśe kathaṃ na tiṣṭhatīti abhiniveśavikalpaḥ / nāsau kiñcidabhiniviśata iti pratipakṣaḥ //
asti bodhisattvasya dharmavastūnāṃ prajñaptiḥ / dānapāramitā śīlapāramitā yāvat sarvākārajñateti sarvavastuprajñaptivikalpaḥ / sāpyasya nāstīti pratipakṣaḥ //
śa(sa)kta eva samyaksambodhau tāmabhisambudhyate / anyathā vaimukhyāditi śa(sa)ktivikalpaḥ / aśa(sa)ktāḥ sarvadharmā aparigṛhītāḥ / na cāśa(sa)ktaḥ kiñcidabhisambudhyate / sa cedevaṃ carati carati prajñāpāramitāyāmiti pratipakṣaḥ //
dānapāramitāśūnyā śīlapāramitāśūnyetyevamādi pratipakṣavikalpaḥ / sopi bodhisattvasya nāstīti pratipakṣaḥ //
sarvākāraiḥ sarvadharmāṇāmanupalambhe yathecchagamanaṃ tasya kṣatiḥ / sā bodhisattvasyāstīti yathecchagamanavyāghātavikalpaḥ / sopi tasya nāstīti pratipakṣaḥ /
amī nava prabhedā mahatyorbhagavatyoruktāḥ / asyāṃ tu sāmānyena dravyasadgrāhakavikalpaṃ sapratipakṣamāha / atha khalvityādinā nāpītyataḥ prāk / jānanneveti na hi bhagavataḥ kiñcidajñātamasti / bodhisattvo mahāsattva iti lokaprasiddhito dravyasatpudgalarūpaḥ sa kena kāraṇena na saṃsīdatīti dravyasadgrāhakavikalpaḥ / tasya pratipakṣo 'nupalambhaḥ / tamevāha / viviktatvādityādinā / asattvādityarthaḥ / sa hi svayamasat kutaḥ saṃsīdatīti /
dvitīyaṃ grāhakavikalpamadhikṛtya śāstram-
[140] yathoddeśamaniryāṇe mārgāmārgāvadhāraṇe /
sanirodhe samutpāde vastuyogaviyogayoḥ // 4-15 //
[141] sthāne gotrasya nāśe ca prārthanāhetvabhāvayoḥ /
pratyarthikopalambhe ca vikalpo grāhako 'paraḥ // 4-16 //
ete nava vikalpāḥ pṛthagjanānāṃ prathamasyaiva bhāvānna teṣāṃ dharmāḥ / tairapraheyatvāt / teṣāṃ pratipakṣaḥ ṣaṣṭhī yathā sūtram / yathā sārathiraśvānāṃ sanmārgeṇa yathoddeśaṃ netā tathā ṣaṣṭhī pañcānāmiti pratipakṣaḥ / ṣaṣṭhyabhāvānniyanturabhāvādyathoddeśāniryāṇavikalpaḥ /
sarvākārajñatāmārgo bodhisattvānāṃ mārgaḥ / hīnabodhimārgasteṣāmamārgaḥ / tayoravadhāraṇaṃ ṣaṣṭhyaiveti saiva pratipakṣaḥ / tadabhāve mārgāmārgāvadhāraṇavikalpaḥ /
naiṣā kasyaciddharmasyotpādikā nirodhikā vā dharmatāṃ pramāṇīkṛtyeti pratipakṣaḥ / utpādikā buddhadharmāṇāṃ nirodhikā tadāvaraṇānāmityutpādanirodhavikalpaḥ /
sarvadharmā na saṃyuktā na visaṃyukta iti pratipakṣaḥ / saṃyuktā visaṃyuktā veti saṃyogaviyogavikalpaḥ /
rupādau yāvatsarvākārajñatāyāṃ na sthāsyatīti yogaḥ karaṇīyaḥ / sarvadharmāṇāṃ kvacidapyasthitatvāditi pratipakṣaḥ / rūpe yāvatsarvākārajñatāyāṃ sthāsyatīti sthānavikalpaḥ //
yathā hi phalakāmo bījamavaropya samyak savardhya yāvatphalāni paripācya bhakṣayati / evaṃ mahābodhikāmaḥ pāramitāsu śikṣitvā tābhiḥ sattvānanugṛhya saṃsārānmocayatīti pratipakṣaḥ / bodhau cittamutpādya sattvānupekṣata iti gotravipraṇāśavikalpaḥ //
prārthito 'rthaḥ prārthanā / sarvadharmavaśavartitāmanuprāptukāmena ṣaṣṭhyāṃ śikṣitavyamiti pratipakṣaḥ / tacca śikṣamāṇe sā na syāditi prārthanābhāvavikalpaḥ //

ṣaṣṭhī hetuḥ sarvadharmāṇāṃ samudra iva sarvaratnānāṃ tayā paribhāvitā hi śukladharmā buddhadharmā bhavantīti pratipakṣaḥ / ṣaṣṭhyabhāve heturna syāditi hetvabhāvavikalpaḥ //
prajñāpāramitāyāṃ carantaṃ traiyadhvikā buddhāḥ samanvāharanti / na ca rūpādito yāvanna sarvākārajñatātaḥ / api tu yatra na rūpādi yāvadyatra na sarvākārajñatā tathā samanvāharantīti pratipakṣaḥ / rūpādito yāvatsarvākārajñatātaḥ samanvāharantīti pratyarthikadharmopalambhavikalpaḥ //
etepi na va prabhedāḥ mahatyorbhagavatyoruktāḥ / asyāṃ tu sāmānyenaiva prajñaptisaṃgrāhakavikalpaṃ sapratipakṣamāha / nāpītyādinā api tu khalvityataḥ prāk / kaściddharma iti ātmaprajñaptiviṣayaḥ skandhādiḥ / na saṃsīdatīti svayamasattvāt / ata evāha / tatkasyetyādi / kaściddharma iti skandhādi cittaṃ vā / ( RSt_147 ) sopītyādi / yena dharmeṇeti cittena yo dharma iti bodhisattvaḥ / evametadityādirabhyupagamaḥ / iyatā pratipakṣa uktaḥ /
mā bhūd dravyasatsattvaḥ / ahaṃkāraviṣayaḥ skandhādiśvattaṃ vā bodhisattva iti prajñaptisaṃgrāhakavikalpaścaturthaḥ //
evaṃ bhagavatā caturvidhāvikalpapratipakṣabhūtā bhagavatī vistareṇa deśitā / bodhisattvastu tasyāṃ caran yathā jñeyastadāha / api tu khalvityādi / bhāṣyamāṇe granthataḥ / deśyamāne arthataḥ / nirdeśyamāne nirviśeṣaṃ kathanāt / upadiśyamāne rahasyakathanāt / na saṃsīdati na mandībhavati / na viṣīdati khedāt / na viṣādamāpadyate santatakhedāt / nāvalīyate cittanamanāt / na saṃlīyate santataṃ tannamanāt / vipṛṣṭhaṃ vaimukhyāt / bhagnapṛṣṭhaṃ punarasāṃmukhyāt / nottrasyati trāsonmukhatvāt / na saṃtrasyati samyak trāsāt / nainamāpadyate sātatyena / tadā veditavyaṃ caratyasyāṃ prajñāpāramitāyāmiti / asyāmacarataḥ saṃsīdanādīnāmavaśyaṃbhāvāt /
subhūtirāhetyādinā pāramitāntena subhūterabhyupagamaḥ / evamityādinā / asyāṃ carato 'nuśaṃsātiśayānāha / anugṛṇhanti viśeṣādhānataḥ / samanvāharanti smaraṇataḥ / tepi tasya buddhā bhagavanto dharma deśayantīti sambandhaḥ / kīdṛśā ityāha / bhikṣusaṃghetyādi / kīdṛśasyetyāha / prajñāpāramitāyāṃ carata ityādi / nāma cetyādi / nāma saṃjñā / gotraṃ gārgyādi / balaṃ kāyabalaṃ buddhibalaṃ ca / varṇaḥ pariśiṣṭā guṇāḥ / rūpaṃ varṇasaṃsthāne / etāni parikīrtayamānāḥ prakarṣeṇa prakarṣarūpam / udānamiti guṇaharṣobhdavāṃ gāthāṃ udānayantyudāharanti / kasya guṇā ityāha tasyetyādi / tadyathāpītyādinā dṛṣṭāntamāha / evamevetyādinā dārṣṭāntikam / kiṃ sarveṣāmityādinā praśnaḥ / uttaraṃ no hīdamityādinā / sarvasaṃgāḥ sarve 'bhūtopalambhāḥ / santi bhagavannityādinā punaḥ praśnaḥ / uttaraṃ santītyādinā / ime ta ityādinopasaṃhāraḥ / aparānapyāha yepītyādinā / imepītyādinopasaṃhāraḥ /
punaraparamityādinā avinivartanīyānāṃ vaśitā tasyāḥ prāptiḥ / tāmavakrāntāḥ praviṣṭāḥ / buddhairnāmādiparikīrtanasyānuśaṃsamāha / yeṣāṃ khalvityādinā punaraparamityādi / kathamadhimokṣyantītyāha / evametadityādi / teṣāṃ ceti na kevalamakṣobhyasya keṣāmityāha / ye cetyādi teṣāṃ ceti / akṣobhya-tabdodhisattvānām / evamityādinā śravaṇānuśaṃsamupasaṃhṛtya tathātvapratipattyādīnāmanuśaṃsotkarṣamāha / evamanuśaṃsātiśayeṣūkteṣu prakṛtāyāḥ prajñāpāramitāyā viśeṣanirdeśa āparivartāntābhdaviṣyati / taṃ ( RSt_148 ) prastotuṃ subhūtirāha yadā bhagavannityādi / tathatāvinirmukta iti / tathatāmātrasyeva prakhyānāt / parikalpitasya nānāvidhasyāpratibhāsanāt / na kaściddharma upalabhyate / tadā koyamityādi sugamam / tathataiva tāvannopalabhyata iti tasyā agrāhyatvāt / yaḥ sthāsyatīti bodhisattvaḥ /
sajjatīti vihanyata ityarthaḥ / ārabhyeti adhikṛtya / dharmavādīti yuktivādī / dharmasyeti buddhanirvāṇasya / anudharmamanukūlaṃ mārgaḥ / vyākurvan ācakṣāṇaḥ / vyākaromyācakṣe / sarvadharmāṇāṃ viviktaṃ vivekaḥ śūnyatā / tasminvihāraḥ samādhiḥ sarvadharmāṇāṃ anupalambhaḥ / tasminvihāraḥ yaḥ khalu punarityādinā subhūtervihārādvodhisattvavihārasyortṣa darśayati / upapattimāha / tathāgatavihāraṃ hītyādinā / carataḥ samādhiniṣpattaye / viharato niṣpannena samādhinā / śeṣaṃ subodham / durbodhaṃ tu prāgeva vyākhyātam //
sārādiḥ parivartaḥ sāraparivarttaḥ /
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ saptaviṃśatitamaḥ parivartaḥ //
28. avakīrṇakusumaparivarto nāmāṣṭāviṃśatitamaḥ /
māyopamasāraparivartābhyāṃ darśanaheyā vikalpā uktāḥ / darśanamārgādeśca prajñāpāramitāvihārasyāvaśyakaṃ bodhiprāpakatvamuktam / tatastasya tathābhāve kāraṇatrayamanena parivartena prathamaṃ vakṣyati paścādvodhilakṣaṇam / ataḥ kāraṇatrayamadhikṛtya śāstram-
[142] bodhau saṃdarśanānyeṣāṃ taddhetośca parīndanā /
tatprāptyanantaro hetuḥ puṇyabāhulyalakṣaṇaḥ // 5-17 //
tasyā bodheryathoktāt prajñāpāramitāvihārādavaśyaṃ prāptiḥ 'tatprāptiḥ' / tasyā 'anantaro ' 'vinābhāvī 'hetuḥ' jñāpakastrividha uktaḥ sūtre / 'bodhau sandarśanā' vyākaraṇaṃ yad 'anyeṣāṃ' sa prathamo hetuḥ / bhāvināṃ bodhihetorāryānandāya 'parīndanā' dvītīyo hetuḥ / 'puṇyābāhulyalakṣaṇaḥ' tṛtīyaḥ / ataḥ sūtram // atha khalvityādi avakīrṇakusumanāmāno vyākartavyāḥ / tato devaiḥ puṣpamānītaṃ vyākartavyairavakīrṇaṃ tato raśmīnāṃ niścārapraveśau / ānandapṛṣṭena ( RSt_149 ) bhagavatā teṣāṃ vyākaraṇam / tatteṣāṃ vyākaraṇamanyasminviśiṣṭe lokadhātāvitilakṣyate lokadhātoranirdeśāt / āyuḥsaddharmaśitikālayoścayatatvāt / tadanu tasmāttarhītyādinā upasaṃhāro vihartavyāntaḥ / iti prakṛtena vihāreṇa bodhiprāpteḥ prathamaṃ kāraṇam //

tato ye hītyādinā samyaksambuddhānāmityetadantena prajñāpāramitācāriṇāṃ guṇānāha / tato ye caināmityādinā veditavyāntena yepyenāṃ śrutvā na pratikṣipanti teṣāṃ guṇamāha / atra pratikrośaṇaṃ mānasī nindā / prativahanaṃ manasā tyāgaḥ / pratikopanaṃ tasmai kopaḥ / pratisaṃharaṇaṃ guptau sthāpanam / pratiṣedhanaṃ niḥsāratākhyāpanam / pratikṣepo 'sabhdūtabādhakābhidhānam / tadavyavasāyaḥ saptamaḥ / tataḥ kiñcāpītyādinā caritavatetyetadantena hīnayānāpatane kāraṇadvayamāha / praṇidhānādināvisaṃvāditāṃ kṛtajñatāṃ ceti / tadevaṃ ye hi kecidityādinā vistareṇopodghātaṃ kṛtvā tasmāttarhītyādinā parīndanāmāha / parīndanā samarpaṇā saivānubandhinī anuparīndanā / akṣarasannipātāditi / akṣarasannipāto vyañjanakāyaḥ / tamadhikṛtyeti lyap lope pañcamī / kimarthamityāha / udgrahaṇāyetyādi / kathaṃ parīndanetyata āha / yatheyaṃ nāntarddhīyeteti / yatheyamantarhitā na syāttathā tvayā karaṇīyamityarthaḥ / ata ūrdhvaṃ sa cedityādinā āhāriketyetadantena dvitīyamupodghātaṃ kṛtvā tasmāttarhītyādinā dvitīyā parīndanā / atra punareveti paścāt / nāśayeriti hārayeḥ / śīghramananuśa(sa)raṇāt utsṛje / smartumaśakyatvāt vismareḥ / aparāddhaḥ kṛtāparādhaḥ / ārādhanamārāgaṇaṃ ca toṣaṇam / mātā bījadhā[ra]nā(ṇā)t / jananī bījapṛṣṭeḥ / janayitrī utpādanāt / tata urdhvaṃ udgrahītavyeyamityādinā tādṛśī prajñāpāramitā sadevakasya lokasya śāstetyetadantenopoddhātaṃ kṛtvā tasmāttarhītyādinānuśā nītyetadantena tṛtīyā parīndanā /
atra suniruktā supaṭhitā dharmakāyateti prajñāpāramitaiva dharmaḥ kāya eṣāṃ tattaditi vakṣyamāṇena kartavyādinā sambadhyate / tatra kartavyamupasthānādi dātavyaṃ puṣpādi samanvāhartavyaṃ deśanādi / kalyāṇata iti puṇyakāmatayā / sparśavihārata iti tenaiva sukhībhāvāt / guṇavattayeti kalyāṇādinā / bhāṣeye(yami)ti vadeyam / kalpaṃ vā yāvattato vā upari yadi vistara iṣṭaḥ syāt / kintarhi saṃkṣepeṇānanda bhāṣaye(bhāṣe) / yādṛśa ityādi / tato yopi kaścidityādinā samyaksambodhirityetadantenopodghātaṃ kṛtvā caturthī parindanāmāha / tamāttarhītyādinā nāntardhīyetyetadantena / ( RSt_150 ) caturthakamiti vaktavye dvitīyakamityuktam / u(anu)ktānāmuktasāmānyenaikīkaraṇāt / paridadāmi parindāmi samarpayāmītyeko 'rthaḥ / evaṃ caturākārā parindanā dvitīyaṃ kāraṇam //
tata eṣā hyānandetyādinopādghātaṃ kṛtvā sa cet tvamityādi naitatsthānaṃ vidyata iti yāvat / atra adhvaparyantaḥ kṣaṇaḥ / viṃśaṃ kṣaṇaśataṃ tatkṣaṇaḥ / tatkṣaṇāḥ ṣaṣṭirlavaḥ / lavāstriṃśanmuhūrtaḥ / nālikā ghaṭikā / iti puṇyabahutvaṃ tṛtīyaṃ kāraṇam //
tato 'tha khalu bhagavānityādinā akṣobhyasya bhagavataḥ sabuddhakṣetrasya sapariṣadaḥ sandarśanamantardhāyanaṃ ca dṛṣṭāntaḥ / atra sāgaropamatvamativistīrṇatvāt / gambhīratvaṃ dhyānasampadā / akṣobhyatvaṃ prajñāsampadā / dārṣṭāntike yojayitumāha / evamānanda sarvadharmā ityādi / sarvadharmā hītyādinā yuktimāha / na kāryasamarthā iti pratijñāntaram / nirīhakā hītyādinā yuktimāha / evaṃ caranta ityādinānuśaṃsāmāha / mahābodhiśabdāt prāk / asaṅgatāmiti nirupala[mbha]tām / apratihatajñānatāṃ vā / pramāṇaṃ vaipulyaniyamaḥ / kṣayaḥ kālaniyamaḥ / paryantaḥ saṃkhyāniyamaḥ / pramāṇabaddheti pramāṇaparicchinnā / aprameyatvādityanupalambhāt / kṣayo 'pacayaḥ / parikṣayo 'bhāvaḥ / ākāśākṣayatvāditi ākāśavadakṣayatvāt / kuta ityāha sarvadharmānutpādata iti / anutpannā sarvadharmāḥ / atasteṣāmanupalambhalakṣaṇā prajñāpāramitāpyākāśavadakṣayeti / abhinirhartavyeti pratyakṣīkartavyā / rūpādīnāmakṣayatveneti teṣāmanutpādataḥ / evamavidyādīnām / iyaṃ seti yā skandhādīnāmavidyādīnāṃ cākṣayatvena / antadvayamutpattivināśau madhyamutpannasya sthitiḥ / āveṇiko 'nyairasādhāraṇaḥ / na ca kiñciddharmamiti skandhaiḥ saṃgṛhītam / kutaḥ? pratītyotpādadarśanāt / nityamityanādinidhanam / dhruvamiti sthiram / śāśvatamityanidhanam / kārakaṃ vedakaṃ veti / īhaturgṛhītuścābhāvāt / ita uttaro granthaḥ subodhaḥ samyaksambodhariti yāvat / iyatā kṣayānutpādajñānalakṣaṇā bodhirucyate / atra śāstram-
[143] kṣayānutpādayorjñāne malānāṃ bodhirucyate /
kṣayābhāvādanutpādātte hi jñeye yathākramam // 5-18 //
malāḥ kleśavikalpāḥ / teṣāṃ 'kṣayānutpādayoḥ' ye 'jñāne ' sā bodhiḥ / 'te ' ca jñāne teṣāṃ 'kṣayābhāvādanutpādācca yathākramaṃ' veditavye / kṣayasyātyantamasattayā jñānaṃ kṣayajñānam / anutpādasyo(syānu)tpattikatvena jñānamanutpādajñānamiti bhāvaḥ / ( RSt_151 ) atha bodherlakṣaṇāntarasambhavepi kimarthamidaṃ lakṣaṇamuktam? darśanamārgeṇa kṣīṇānāṃ vikalpānāmakṣayato 'nutpādataśca vyavalokanārtham / tadevāha-
[144] prakṛtāvaniruddhāyāṃ darśanākhyena vartmanā /
vikalpajātaṃ kiṃ kṣīṇaṃ kiṃ vānutpattimāgatam // 5-19 //
vikalpānāṃ prakṛtistathatā / na kadācittasyāḥ kṣaya utpādo vā / jātireva 'jātaṃ' prakāraḥ / tato na kaścidvikalpaprakāro darśanamārgeṇa kṣīṇa utpādaṃ vā tyājita iti //
anye tvāhuḥ-
"kṣayajñānaṃ tu satyeṣu parijñātādiniścayaḥ /
na punarjñeyamityādiranutpādagatirmatā" // iti //
te hi śasyante- santi skandhāḥ santi catvāri satyāni / tatra saṃkṣepataḥ kleśaduḥkhayoḥ kṣayaḥ punaranutpādaśca prāpyate / tatoḥ prāptayorye jñāne te kṣayānutpādajñāne / prādhānyena tathāgatānāṃ tu jñeyāvaraṇamapi kṣīyate teṣāmakliṣṭasyāpyajñānasya kṣayāditi / tannirāsāya śāstram-
[145] sattā ca nāma dharmāṇāṃ jñeye cāvaraṇakṣayaḥ /
kathyate yatparaiḥ śāsturatra vismīyate mayā // 5-20 //
[146] nāpaneyamataḥ kiñcit prakṣeptavyaṃ na kiñcana /
draṣṭavyaṃ bhūtato bhūtaṃ bhūtadarśī vimucyate // 5-21 //
'nāma' śabdo 'marṣe / 'atra vismīyate mayā' iti vipakṣapratipakṣayorayogāditi bhāvaḥ / 'ataḥ' kāraṇāt 'nāpaneyaṃ kiñcit' pudgalasya dharmāṇāṃ ca svayamabhāvāt / 'prakṣeptavyaṃ na kiñcanaṃ' pudgaladharmanairātmyayoranādinidhanatvāt / kiṃ tarhi? tadubhayaṃ 'bhūtaṃ' bhūtatvena 'draṣṭavyam' / yato bhūtaṃ pudgalanairātmyaṃ dṛṣṭvā kleśāvaraṇādvimucyate / bhūtaṃ dharmanairātmyaṃ dṛṣṭvā jñeyāvaraṇād 'vimucyate ' / tasmādabhūtānāṃ pudgaladharmāṇāṃ dṛṣṭirvipakṣaḥ / teṣāṃ nairātmyadarśanaṃ pratipakṣaḥ / ubhayostu nairātmyayorbhūtatvaṃ mahārathaiḥ kṣuṇṇam / tata iha nocyate //

tasmāttarhītyādi / kṣayānutpādalakṣaṇā bodhisatasyā avaśyalabhyatā kāraṇatrayaṃ ca prasaṅgādāgatam / prākṛtaṃ tu māyopamasāraparivarte nirdiṣṭaṃ darśanaheyānāṃ vikalpānāṃ prahāṇam / ato yasmāddarśanamārgeṇa darśanaheyānāṃ vikalpānāṃ prahāṇaṃ tasmāddhetoḥ / tarhīti darśanakāle prajñāpāramitāyāṃ darśanamārgātmikāyāṃ caritavyam //
tatkasya hetoriti / hetumukhena darśanamārgasya lakṣaṇapraśnaḥ / prajñāpāramitāyāmiti / atratye darśanamārge dhyānapāramitetyatra cārtho gamyate / tenānuktasamuccayaḥ / prajñāpāramitā ceti / kuta ityāha / prajñāpāramitāyāṃ hītyādi / bhāvanāparipūriṃ ṣaṭpāramitā gacchantīti sambandhaḥ / sarvā iti pratyekaṃ samagrāḥ satyaḥ / ekaikayā ṣaṇṇāmapi saṃgrahāditi bhāvaḥ / ataśca ṣaḍeva pāramitāṣaṭkā darśanamārgaḥ / saṃkṣiptā ceyaṃ bhagavatī / ato lakṣaṇamātramasyāmuktam / yathā tvekaikayā sarvasaṃgrahastadvistareṇa mahatyorbhagavatyoruktam / atra śāstram-
[147] ekaikasyaiva dānādau teṣāṃ yaḥ saṃgraho mithaḥ /
sa ekakṣaṇikaḥ kṣāntisaṃgṛhīto 'tra dṛkpatha // 5-22 //
ekaikameva ekaikaśaḥ svārtha śas / tasya bhāva ekaikasya / avyayatvāddhi lopaḥ / tena 'ekaikasyaiva dānādau' iti dānādiṣu / 'teṣāṃ' dānādīnāṃ 'mithaḥ' anyonyaṃ 'yaḥ saṅgrahaḥ' / so 'smin mūrdhābhisamaye darśanamārgaḥ / sa ca 'ekakṣaṇīkaḥ' na tu ṣoḍaśakṣaṇāḥ(ṇaḥ) / sa ca kṣāntyā 'saṃgṛhītaḥ' na punaraṣṭābhiḥ kṣāntibhiraṣṭābhirjñānaiḥ / iti mūrdhābhisamaye darśanamārgaḥ //
tato bhāvanāmārgaḥ / tamāha / sarvāṇi cetyādinā / upāyau ca kauśalyaṃ ceti upatyakauśalyāni / tatra niśrayatvādupāyau siṃhavijṛmbhitāvaskandhakau samādhī / kauśalyaṃ pratītyasamutpādasyānulomaṃ ca vyavalokanam- "avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ saṃskārapratyayaṃ vijñānaṃ yāvajjātipratyayā jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ sambhavantītyanulomam / avidyānirodhātsaṃskāranirodhaḥ / saṃskāranirodhādvijñānanirodho yāvajjātinirodhājjarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā nirudhyante" iti pratilomam /

tatra siṃhavijṛmbhitaḥ samādhiḥ / tadyathā- "prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate / dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturtham / ākāśānantyāyatanaṃ vijñānānantyāyatanaṃ ākiñcanyāyatanaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ nirodhasamāpattiṃ ca samāpadyate / nirodhasamāpattervyutthito naivasaṃjñānasaṃjñāyatanaṃ samāpadyate / tata ākiñcanyāyatanaṃ vijñānānantyāyatanaṃ ākāśānantyāyatanaṃ caturthaṃ dhyānaṃ tṛtīyaṃ dvitīyaṃ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyata" iti /
avaskandakasamādhiḥ / tadyathā- "prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturtham / ākāśānantyāyatanaṃ vijñānānantyāyatanaṃ ākiñcanyāyatanaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ ( RSt_153 ) nirodhasamāpattiṃ ca / tato vyutthāya prathamaṃ dhyānam / tato nirodham / tato dvitiyaṃ dhyānam / tato nirodham / tatastṛtīyaṃ dhyānam / tato nirodham / tataścaturtha dhyānam / tato nirodham / tata ākāśānantyāyatanam / tato nirodham / tato vijñānānantyāyatanam / tato nirodham / tata ākiñcanyāyatanam / tato nirodham / naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam / tato nirodham / tato 'samāhitacitte patati / tato nirodhaṃ samāpadyate / tato 'samāhite citte tiṣṭhati / tato naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam / tato 'samāhite / tata ākiñcanyāyatanam / tato 'samāhite / tato vijñānānantyāyatanam / tato 'samāhite / tata ākāśānantyāyatanam / tato 'samāhite / tataścaturthaṃ dhyānam / tato 'samāhite / tatastṛtīyam / tato 'samāhite / tato dvitīyam / tato 'samāhite / tataḥ prathamam / tato 'samāhite citte tiṣṭhati" iti /
tatra prathamāyāṃ gatau nava sthānāni / dvitīyāyāṃ saptadaśa / āgamane 'ṣṭādaśa / atra śāstram-
[148] samādhiṃ [sa] samāpadyaḥ tataḥ siṃhavijṛmbhitam /
anulomaṃ vilomaṃ ca pratītyotpādamīkṣate // 5-23 //
[149] kāmāptamavadhīkṛtya vijñānamasamāhitam /
sanirodhāḥ samāpattīrgatvāgamya na va dvidhā // 5-24 //
[150] ekadvitricatuṣpañcapaṭsaptāṣṭavyatikramāt /
avaskandasamāpattirānirodhamatulyagā // 5-25 //
siṃhavijṛmbhito yathā sūtrameva / avaskandastu gahanam / tena tasya lakṣaṇamāha / 'avaskandasamāpattiḥ' bhavati / kathamityāha / 'nava samāpattīrdvidhā gatvā' paścād 'āgamya' / ādau kathaṃ gatvetyata āha 'ānirodham' iti / nirodhasamāpattimante kṛtvā / itarā aṣṭau krameṇa prāgityarthaḥ / punaḥ kathaṃ gatvetyata āha 'ekadvitricatuṣpañcaṣaṭsaptāṣṭavyatikramāt' / 'sanirodhāḥ' kṛtvā / kāḥ? itarā aṣṭau 'samāpattīḥ' / kāmāvacaraṃ ca 'asamāhitaṃ' cittaṃ 'avadhīkṛtya' / ante gantavyaṃ kṛtvetyarthaḥ / paścāt kathamāgatyetyata āha 'atulyagā' iti / atulyagā satī / asamāhitādasamāhitaḥ / samāhitācca samāhitamagacchantītyarthaḥ / ihāpi 'kāmāptamavadhīkṛtya vijñānamasamāhitaṃ' iti sambadhyate / ( RSt_154 ) teneyasamāhitāccittātprabhṛtyāgacchati / antepyasamāhita eva citte gatvā tiṣṭhati / iti mūrdhābhisamaye bhāvanāmārgaḥ //
sarvāṇi copāyakauśalyāni paripūriṃ gacchantītyuktam / kathaṃ ca teṣāṃ bhāvanāparipūribhavet / yadi bhāvanāheyāścatvāro vikalpanavakāḥ kṣīyeran / teṣāṃ ca pratipakṣā eva mahatyorbhagavatyoḥ paṭhyante / te tu sāmarthyādgamyante / vayamapi tameva pāṭhamabhisaṃkṣipya tān vakṣyāmaḥ / tatrādyaṃ vikalpanavakamadhikṛtya śāstram-
[151] saṃkṣepe vistare buddhaiḥ sānāthyenāparigrahe /
traikālike guṇābhāve śreyasastrividhe pathi // 5-26 //
[152] eko grāhyavikalpo 'yaṃ prayogākāragocaraḥ /
'ekaḥ' iti prathamaḥ / 'prayogākāragocaraḥ' iti prajñāpāramitāprayogaviśeṣaḥ viṣayaḥ / 'vistare ' 'saṃkṣepe ' ceti paṭhitavyam / vṛttānurodhāt tvanyathā paṭhitam / vistare sammoho vistaravikalpaḥ / tasya pratipakṣaḥ / bahuṣu sthāneṣu bodhisattvena śikṣitavyaṃ dānādiṣu yāvadvaleṣu vaiśāradyeṣviti //
saṃkṣepe sammohaḥ saṃkṣepavikalpaḥ / tasya pratipakṣaḥ na ca kvacan śikṣitavyamiti / bahunāmapi teṣāṃ na ca kvacaneti śūnyataikarasatvāt / sambuddhaiḥ'sānāthyena' yaḥ parigrahaḥ / tadabhāve vikalpaḥ kalpanā / tasya pratipakṣaḥ / yaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā dānapāramitāṃ yāvatsarvākārajñatāmanuprāpsyati / tenaivaṃ jñātavyaṃ- daśadiksarvabuddhaiḥ sānāthyenāhaṃ parigṛhītaḥ svasyāṃ mātari teṣāṃ kṛtajñatayeti //
'guṇābhāvo ' 'nuśaṃsābhāvaḥ / prayogadarśanabhāvānākālabhāvitatvāt 'traikālikaḥ' / tasmiṃstrayo vikalpāstrisraḥ kalpanāḥ / teṣāṃ pratipakṣāḥ / anuśaṃsān vistareṇoktvā yathāha- 'itīme 'nuśaṃsāḥ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ prajñāpāramitāmabhinirharataḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayataḥ /" iti yathākramaṃ prayogadarśanabhāvanāmārgakālikaguṇābhāve trayo vikalpāḥ /
'śreyasaḥ pathi' iti nirvāṇamārge / prayogādibhedāt trividhā sammohāstrayo vikalpāḥ / teṣāṃ pratipakṣā yathākramaṃ- "rūpavedanādīnāṃ śāntavaśikatucchāsārakatayā tasyāṃ caritavyam / ( RSt_155 ) ākāśaśūnyatābhinirhāratayābhinirhartavyā / ākāśaśūnyatā bhāvanayeyaṃ bhāvayitavyā" iti / iti trayaḥ prayogādibodhimārgasaṃmohavikalpāḥ //
ityukto navavidhaḥ prathamo grāhyavikalpaḥ //
dvitīyaṃ vikalpanavakamadhikṛtya śāstram-
dvitīyaścittacaittānāṃ pravṛttiviṣayo mataḥ // 5-27 //
[153] anutpādastu cittasya bodhimaṇḍāmanaskriyā /
hīnayānamanaskārau sambodheramanaskṛtiḥ // 5-28 //
[154] bhāvane 'bhāvane caiva tadviparyaya eva ca /
ayathārthaśca vijñeyo vikalpo bhāvanāpathe // 5-29 //
dvitīyo grāhyavikalpaścittacaittānāṃ yā pravṛttistadviṣayaḥ / kiyacciraṃ carannasyāṃ cīrṇo bhavatīti praśnaḥ / uttaram / prathamacittotpādamupādāyeti cittotpādavikalpaḥ //
yāvabdodhimaṇḍala manasikaroti / kathamiyaṃ caritavyābhinirhartavyā bhāvayitavyeti / ābodhimaṇḍā manasikāravikalpaḥ //
hīnayānamanasikārāṇāṃ cāvakāśaṃ na dadātīti hīnayānayormanasikāravikalpau //
sarvākārajñatā mānasikārāvipraṇāśa eva cāsyāṃ caryā / tathā caritavyaṃ yathā cittacaitasikā na pravartanta iti saṃbodhyamanasikāravikalpaḥ //
kiṃ bhāvayan sarvākārajñatāmanuprāpsyati neti bhāvanāvikalpaḥ //
abhāvayaṃstāmanuprāpsyati neti [a]bhāvanāvikalpaḥ //
neti bhāvayannābhāvayannanuprāpsyati / neti naiva bhāvanānābhāvanāvikalpaḥ //
tatkathaṃ tāmanuprāpsyati yathā tathatā bhūtakoṭīrdharmadhāturityayathātvavikalpaḥ //
iti dvitīyo grāhyavikalpaḥ //
tṛtīyaṃ vikalpanavakamadhikṛtya śāstram-
[155] grāhakaḥ prathamo jñeyaḥ sattvaprajñaptigocaraḥ /
dharmaprajñaptyaśūnyatve śaktipravicayātmakaḥ // 5-30 //
[156] kṛtena vastuno yānatritaye ca sa kīrtitaḥ /
dakṣiṇāyā aśuddhau ca caryāyāśca vikopane // 5-31 //

aprajñapanīyāḥ sattvāḥ anupalambhāditi sattvaprajñaptivikalpaḥ //

aprajñapanīyāḥ sarvadharmā iti dharmaprajñaptivikalpaḥ //
alakṣaṇaśūnyān sarvadharmān paśyatītyaśūnyatvavikalpaḥ //
dharmāśca dharmānupalambhaśca yaścābhyāṃ carati sopi nopalabhyata iti śaktivikalpaḥ //
dharmāṇāṃ pravicayaḥ kartavyaḥ / sa cānupalambhayogeneti pravicayātmako vikalpaḥ //
na ca vastunaḥ kṛte so 'syāṃ carati / yato 'kṛtāvikṛtānabhisaṃskṛtā sarvadharmā iti vastūddeśavikalpaḥ //
yadyapyakṛtāvikṛtānabhisaṃskṛtāḥ sarvadharmāstathāpi yathā kaścittathāgatanirmito 'bhisaṃbudhya dharmacakraṃ pravartya tribhiryānaiḥ sattvān parimocayati lokavyavahāreṇa na paramārthena tathaiva ca tathāgatopīti yānatrayavikalpaḥ //
yadyapi tathāgato nirmitānna viśiṣyate tathāpi dakṣiṇāpariśuddhiḥ / yathā hi tathāgate pratiṣṭhāpitā dakṣiṇā ānirupadhiśeṣānnirvāṇānna kṣīyate tathāḥ nirmitepi / tathā tathāgatāyākāśe puṣpāṇi kṣipatastathā namo buddhāyeti bruvato manasi kurvato vā saṃjñāṃ ca pramāṇīkṛtya yā hi dharmatā tathāgatasya saiva vinirmitasyāpīti dakṣiṇāpariśuddhivikalpaḥ //
caryā pāramitādiḥ / tasyā vikopanaṃ bhedanam / kutaḥ? dharmatātaḥ / dānapāramitāyā yāvat prajñāpāramitāyā vā / evaṃ yāvatsarvadharmāṇāṃ dharmateti / kathaṃ tarhi bhagavatā dharmā vikopitāḥ? nāmanirmitā hi te dharmā nirdiṣṭā dharmāṇāṃ sūcanāya / kathaṃ paro 'vatarediti / na tu dharmāṇāṃ dharmatā vikopiteti caryāvikopanavikalpaḥ //
caturthaṃ vikalpanavakamadhikṛtya śāstram
[157] sattvaprajñaptitaddhetuviṣayo navadhāparaḥ /
bhāvanāmārgasambaddho vipakṣastadvighātataḥ // 5-32 //
[158] sarvajñatānāṃ tisṛṇāṃ yathāsvaṃ trividhābṛttau /
śāntimārge tathatādisamprayogaviyogayoḥ // 5-33 //
[159] asamatve ca duḥkhādau kleśānāṃ prakṛtāvapi /
dvayābhāve ca sammohe vikalpaḥ paścimo mataḥ // 5-34 //
yairākārairliṅgairnimittairdharmāḥ sūcyante tāni tathāgatenānubuddhāni / tenocyate tathāgatasya sarvākārajñateti sarvākārajñatāsammohavikalpaḥ //
yau ca śrāvakapratyekabuddhamārgau ye ca bodhimārgāste sarve bodhisattvena paripūrayitavyāḥ / taiśca mārgakaraṇīyaṃ kartavyam / na ca bhūtakoṭiḥ sākṣātkartavyāparipūrya praṇidhānamaparimucya sattvānapariśodhya buddhakṣetraṃ tenocyate bodhisattvasya mārgajñateti mārgajñatāsammohavikalpaḥ //
etāvadeva sarvaṃ yadādhyātmikabāhyā dharmāḥ / te ca śrāvakapratyekabuddhānāṃ sarvajñateti sarvajñatāsammohavikalpaḥ //
sarvadharmāṇāṃ pāraṃ nirvāṇaṃ gatā sarvārthā vā gatānayeti prajñāpāramitā / sarvadharmāṇāṃ vā pāraṃ paramo 'rtho 'bhinnaṃ tattvaṃ so 'syāṃ tathāgatairduṣṭaḥ / api cāsyāṃ tathatā bhūtakoṭirdharmadhāturantargatastenocyate prajñāpāramiteti śāntimārgasammohavikalpaḥ //
neyaṃ tathatādibhiḥ saṃyuktā na visaṃyuktā / tathāhīyamarūpānidarśanāpratighā, ekalakṣaṇā yadutālakṣaṇātvāditi tathatādisaṃyogaviyogavikalpaḥ //
neyaṃ kaiścidācchettuṃ(?) śakyate / tasmādasādhāraṇīkṛtya samatvasammohavikalpaḥ //
asyāṃ caratā duḥkhasamudayanirodhamārgādyartheṣu caritavyamiti duḥkhādisammohavikalpaḥ //
rāgādayo nārtho nānartha iti prakṛtisammohavikalpaḥ //
yathā na dvayo nādvayo dharma upalabhyate tathā nadvayaṃ nādvayaṃ dharmamanuprāpnotīti dvayābhāvasammohavikalpaḥ //
ityuktāḥ ṣaṭtriṃśabhdāvanāheyāḥ vikalpāḥ //
evaṃ tāvabhdavatu doṣāṇāṃ kṣayo guṇānāṃ punaḥ kathamudaya ityata āha-
[160] āsāṃ kṣaye satītīnāṃ cirāyocchvasitā iva /
sarvākārajagatsaukhyasādhanā guṇasampadaḥ // 5-35 //
[161] sarvāḥ sarvābhisāreṇa nikāmaphalaśālinam /
bhajante taṃ mahāsattvaṃ mahodadhimivāpagāḥ // 5-36 //
prakṛtisiddhā guṇāḥ kevalamākrāntā [a]guṇairāśān cireṇa / doṣakṣayāt praśatā (? prakaṭā?) i(e)va taṃ bodhisattvaṃ bhajante sarvadoṣaprahāṇaśālinam / 'abhisāraḥ' saṃdohaḥ / śeṣaṃ gatārtham //
tasyetyādi vivarjayiṣyatīni yāvat / iti bhāvanāmārgasyānuśaṃsaḥ //
ānantaryasamādhirvaktavyaḥ / tamadhikṛtya śāstram-
[162] trisāhasrajanaṃ śiṣyakhaḍgādhigasampadi /
bodhisattvasya ca nyāme pratiṣṭhāpya śubhopamāḥ // 5-37 //
[163] kṛtvā puṇyabahutvena buddhatvāpteranantaraḥ /
ānantaryasamādhiḥ sa sarvākārajñatā ca tat // 5-38 //
antarayituṃ śakto 'ntaryaḥ / na tathā anantaryaḥ svārtha'ṇ / ānantaryaḥ samādhiḥ sa uktaḥ sūtre / kathamānantaryaḥ? yathā 'buddhatvāpteranantaraḥ' / avyavahitau hetuḥ kathamuktaḥ? 'puṇyabahutvena' / tadapi kathamuktam? śubhaṃ puṇyaṃ tadevopamā / tāṃ kṛtvā / kathaṃ tacchubham? trisāhasrajanaṃ trisāhasralokadhātavīryā(yā)n sattvān 'pratiṣṭhāpya' / kva? 'śiṣyakhaḍgādhigamasampadi bodhisattvaniyāme ca / ' śiṣyāḥ śrāvakāḥ khaḍgāḥ pratyekabuddhāsteṣām / arthādgamyate bodhisattvasya ca prāṅniyāmāvakrānteradhigamasampattau bodhisattvaniyāme ca / kva punarevamuktaṃ puṇyabahutvam? mahatyorbhagavatyo / asyāṃ kathamuktam? aupalambhikabodhisattvoyāṃ (ttvasya) gaṃgānadīvālukopamakalpakṛtāddānamayātpuṇyādenaṃ samādhimantaśo 'cchaṭāsaṃghātamātramapi samāpadyamānasya bahutarapuṇyatvena / etatkārikāyāṃ kathamuktam? vināpi tena cārthagateścakārasyānuktasamuccayārthatvāt / 'sarvākārajñatā ca tat' iti / tacca buddhatvaṃ sarvākārajñatālakṣaṇam //
[164] ālambanamabhāvosyāḥ (sya) smṛtiścādhipatirmataḥ /
ākāraḥ śāntatā cā [tra]

ānantaryasamādheḥ 'ālambanamabhāvaḥ' sarvadharmāṇāṃ smṛtiradhipatipratyayaḥ / 'ākāraḥ śāntatā' sarvadharmākārāstagamaḥ / 'atra' sarvākārajñatāyām-
jalpājalpipravādinām // 5-39 //
vādināṃ jalpaiśca jalpaiśca prahṛtya yuddhaṃ vṛttaṃ 'jalpājalpi' / yathā daṇḍādaṇḍi / ataḥ sūtram / sarvopāyakauśalyāni parigrahītukāmenetyādi / ( RSt_159 ) upeyata ityupāyaḥ sarvākārajñatā / tasmiṃ kauśalyāni vipratipattīnāmapohanāni / tāni labdhukāmena prajñāpāramitāyāmiti / ānantaryasamādhilakṣaṇāyām / caritavyaṃ prayogato nirhārataśca / nirhṛtya bhāvayitavyā / bhāvitāyāṃ tasyāmanantarameva sarvākārajñatālābhe sarvavipratipattīnāṃ kṣayāditi bhāvaḥ / abhinirharatīti yathālambanaṃ yathādhipati yathākāraṃ ca saṃmukhīkaroti / abhinirhartavyā iti svarasavāhinaḥ kartavyāḥ / atyayeneti / atyayo 'vadhiḥ / abhavyaścetyādinā tathāgatasamanvāhṛtasyānuśaṃsamāha nantvānantaryasamādhisamāpannasya / na hi tasya bhūyo durgatiḥ sugatirvā / anantarameva bodhiprāptaiḥ / śeṣaṃ sugamamāparivartasamāpteḥ /
vipratipattīradhikṛtya śāstram-
[165] ālambanopapattau ca tatsvabhāvāvadhāraṇe /
sarvākārajñatājñāne paramārthe sasaṃvṛtau // 5-40 //
[166] prayoge triṣu ratneṣu sopāye samaye muneḥ /
viparyāse samārge ca pratipakṣavipakṣayoḥ // 5-41 //
[167] lakṣaṇe bhāvanāyāṃ ca matā vipratipattayaḥ /
sarvākārajñatādhārāḥ ṣoḍhā daśa ca vādinām // 5-42 //
'ṣoḍhā daśa' ceti ṣaṭdaśa ca ṣoḍaśetyarthaḥ / kutaḥ ṣoḍaśa? yatastāḥ ṣoḍaśasvartheṣu ālambanopapattyādiṣu / kathaṃ tarhi 'sarvākārajñatādhārāḥ' ālambanādistāsāṃ viṣayaḥ? viṣayasambandhāttu sarvākārajñatāyāṃ viṣayatvopacāraḥ / tadyathā rājaputre 'parāddho rājanyaparāddho bhavati / vipratipattayopi prāyeṇa pratipakṣapāṭhādunnetavyāḥ /
tatrādyā vipratipattiḥ / yadi sarvākārajñatāyā abhāva ālambanaṃ sa tarhi katamaḥ? yadi dharmāṇāṃ parikalpitaḥ svabhāvastadevaṃ bhrāntiḥ syādvālavijñānavat / atha paratantraḥ sa kathamabhāvaḥ? atra parihāraḥ / yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ / nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvo dharmāṇāṃ svayamabhāvāt / api ca tathatā svabhāvo dharmāṇāṃ sā cābhāva ityālambanopapattau vipratipattiḥ //
yadyabhāvāḥ sarvadharmāḥ kenopāyakauśalyenādikarmiko dānādiṣu carati? deyadāyakadānādīnāmabhāvasvabhāvāvadhāraṇameva tasyopāyakauśalyamiti tatsvabhāvāvadhāraṇe vipratipattiḥ //
dṛṣṭasatyasya tarhi kimupāyakauśalyam? sa āryeṇa cakṣuṣā dharmān vyavalokayan bhāvamapi paratantraṃ svabhāvaṃ nopalabhate / saṃyogikena svabhāvena parikalpitena vā tasyāpyabhāvāt / kiṃ punarabhāvaṃ parikalpitaṃ svabhāvaṃ, tasyātyantamasattvāt / sa dānādau caran deyadāyakadānādīn pratyekamabhāva iti saṃjānīte / bhāvābhāvānupalambhe kathamabhāvaṃ saṃjānīte? saṃvṛtyā na tu paramārthena / iha dānādayaḥ sarve mārgaprakārāḥ sarvākārāḥ / teṣu jñātā(to) bhāvābhāvānupalambhaḥ / tato jñānaṃ koṭiṣvabhāvasaṃjñeti sarvākārajñatājñāne vipratipattiḥ //
yā saṃvṛtiḥ sa eva paramārthaḥ / eta ekaiva tayostathatā / api tu skandheṣu bhāvasaṃjñināṃ tatparihārārthamabhāva iti saṃvṛtyā nirdiśyate 'bhāvasaṃjñināṃ bhāva iti / paramārthato na bhāva upalabhyate nāpyabhāva iti satyadvaye vipratipattiḥ //
prayogaścaryā / kathaṃ caryā? śūnyāḥ sarvadharmā iti / sarvāsu ca śūnyatāsu dānādau ca sarva trakoṭitrayānupalambheneti prayoge vipratipattiḥ //
buddha iti karmaṇi niṣṭhā / tato jñātaḥ sarvo buddhaḥ syāt / atha buddhavāniti buddhaḥ kena kartari ktaḥ? sarvaśca cetano buddhaḥ syāt / atrottaram / bhūtārtha iti buddhaḥ / bhūtā nya(ya)sya dharmā abhisaṃbuddhā iti vā / bhūto asyārthaḥ pratividdha iti vā / abhisaṃbuddhā yathāvat sarvadharmā asyeti vā / caturṣvapi pakṣeṣu bahuvrīhau kṛte nairuktavidhiḥ kartavyaḥ / bhūtārtha ityartho jñeyaḥ / tatsambandhādvodhaḥ / samāsārthaḥ- bhūtamevārtho yasya bodhasya sa buddhaḥ / anyeṣāmavaśyaṃ kvacidbhrānteḥ / bhūtārthaḥ kathaṃ buddhaḥ? bhūtasya bubhdāvo arthasya sattvaṃ iti bhāvaḥ / bhūtā asya dharmā abhisambuddhā iti bhūtāḥ / bhūtairarthaiḥ puruṣasya sambandho jñānakṛta eva / iha tu prakarṣagaterabhisambodhaḥ kṛta iti pradarśanārthamabhisambuddhagrahaṇam / asyeti samāsārthaḥ / samāsastu dvayoreva padayoḥ / tatra bhutaśabdasya bubhdāvo dhramasya dvitīyākṣaralopaḥ / bhūto 'syārthaḥ pratividdha iti / pratividdhaḥ pratyakṣārthaḥ / tripado bahuvrīhiḥ / ddhaśabdātpūrvasya śabdasya curādeśaḥ / abhisambuddhā yathāvatsarvadharmā asyeti / matibuddhipūjārthebhyaśceti vartamāne ktaḥ / ktasya ca vartamāna iti ( RSt_161 ) kartari ṣaṣṭhī / atrādyasya padasya buśabdaḥ / atha dvitīyasya takāraḥ / tṛtīyasya dhaśabda iti buddharatne vipratipattiḥ //

atha dharmaratnaṃ katamat? bodhiḥ / sarvadharmotkṛṣṭatvāt / tatra yadi dharmatā dharmātpṛthageva gaṇyate, 'dvayamidaṃ dharmadharmatāsaṃgrahāt' iti vacanāt, tadā tāthāgataṃ jñānaṃ bodhiḥ / iṇajādibhya iti budherbhāva iṇa / atha dharmatāpi dharmādharmaprakṛtitvāt / tadāsyaiva dharmaratnaṃ bhūtakoṭitvāt tattvaśikharatvādityarthaḥ / tadā ca karmaṇi budheriṇa / ubhayathāpi buddhistāthāgate jñāne pravartate prakarṣagateḥ / tatra dharmatāpakṣamadhikṛtyāha / "bodhiḥ śūnyatā tathatā bhūtakoṭirdharmatā dharmadhātuḥ" iti / tatra śūnyatā lakṣaṇataḥ / tathatā nirvikāratvāt / bhūtakoṭistattvaśikharatvāt / dharmatā dharmaprakṛtitvāt / dharmadhāturāryadharmāṇāṃ hetutvāt / punarāha / "nāmadheyamātrametat bodhiriti" iti / itiśabdo bhinnakramaḥ / nāmadheyamātrametaditi yo 'rthaḥ so 'rtho bodhirityarthaḥ / nāmadheyānāmarthaśūnyatā bodhiriti yāvat / punarāha / "abhedārtho bodhyarthaḥ" iti / sarvajñajñānatathatāmātraprakhyānāt / jñānapakṣamadhikṛtyāha / "bodhistathatāvitathatānanyatathatānanyathābhāvo bodheḥ" iti / tatra bodhestathateti bodhasya tathatā / tathaiva bodharūpeṇaiva bhāvo nālīkena rūpeṇa / avitathatetyabhrāntatā / ananyatathateti bodhādanyo 'līkastasya tathatā bodharūpatā / asatā tena rūpeṇa bodhasyaiva prakhyānāt / tadviraho 'nanyatathatā / ananyathībhāva iti / bodhasya prakṛtiḥ svenātmanā prakāśaḥ / tasyānyathībhāvo 'līkenātmanā prakāśaḥ / tadviraho 'nanyathībhāvaḥ / sarvavibhramaviveko jñānasya bodhirityarthaḥ / punarāha / "nāmanimittamātrametadvodhiriti" iti / itiśabdo bhinnakramaḥ / nāmanimittamātrametaditi yo bodhaḥ sā bodhirityarthaḥ / prayoga eṣa bodherbodhiṃ sūcayati / na tvayaṃ bodhiravikalpatvāttasyāḥ / tatra nāmetyarūpiṇaḥ skandhāḥ / teṣāmalīko 'rthasadṛśa ākāro nimittam / punarāha / "buddhānāṃ bodhastasmadvodhiḥ" iti / prakarṣagateriti bhāvaḥ / punarāha "buddhairabhisambuddhā tasmādvodhiḥ" iti / arthaḥ pradhānamasminvacane na śabdaḥ / buddhānāmadhigatastasmādvodhirityarthaḥ / ṣaṣṭhīsamāse kṛte pūrvapadasya bobhāvaḥ / uttarapadasya dhiśabdaḥ śeṣaḥ / umāśabdavanniyoga iti dharmaratne vipratipattiḥ //
saṃhatatvāt saṃghaḥ / abhedyo 'cchedya ityarthaḥ / kasmādabhedyaḥ / kena vā / samyaksambodherabhedyaḥ / sadevakena samārakena lokena hīnabodherāhārakairdharmairakuśalaiśceti saṃgharatne vipratipattiḥ //
'sopāye samaye muneḥ iti kārikāpāṭhe upāyakauśalamupāya uktaḥ / viṣayeṇa viṣayiṇo nirdeśāt / abhisamayaḥ samayaḥ ityuktaḥ / ayo bodhaḥ / sa(saṃ)śabdaḥ saṃmukhārthaḥ / mithyājñānamajñānameveti bhāvaḥ / muneriti bhāvapradhānam / buddhatvasyetyarthaḥ / upāyakauśalyaṃ bodherabhisamayaṃ ceti samudāyārthaḥ / "avirahitasarvajñatācitto dānādiṣu carati koṭītrayānupalambhena / na ca dānādīnāṃ vipākamātmani spṛhayati / kintu sarvasattvaparimocanāya samyaksambodhau pariṇāmayati" ityādikamupāyakauśalyaṃ vistareṇetyupāyakauśalye vipratipattiḥ //
astyabhisamayo niḥprapañcetyatra na bhāvo nābhāva ityabhisamaye vipratipattiḥ //
sūtre prapañcaśabdaḥ paṭhyate / śāstre viparyāsaśabdaḥ / ubhayorekārthatvāt / rūpaṃ nityamanityaṃ rūpaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ rūpamātmānātmetyādayo viparyāsasyātibahavaḥ / saṃkṣepato yāvānvikalpaḥ sa sarvaḥ prapañcaḥ / aprapañcānna prapañcayatīti pratipakṣaḥ / aprapañco dharmadhāturnirvikalpatvāt / tanna prapañcayatīti na vikalpayatīti viparyāse vipratipattiḥ //
iha bodhisattvena durgatimārgā jñātavyāḥ sahetuphalaistebhyaśca sattvā nivārayitavyāḥ / evaṃ narakinannaragaruḍagandharvādimārgāḥ / evaṃ cāturmahārājikānāṃ trāyastriṃśānāṃ yāvannaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanānām / evaṃ śrotaāpannamārgo yāvadarhanmārgaḥ pratyekabuddhamārgo bodhisattvamārgo buddhamārgaśca jñātavyaḥ sahetuḥ saphalaḥ / ye ca yasmin pale vyavasthāpanīyāstāṃsteṣu vyavasthāpayati yāvabudddhatve / svayaṃ tu hīnayānabhūmīḥ sarvā (rva?) jñānena cātikramya bodhisattvayānamavakrāmatīti mārge vipratipattiḥ //
iha sarva evāryapudgalāḥ kleśopakleśaiḥ kāmarūpārūpyadhātubhirbodhipakṣaiḥ pāramitādibhistatphalaiśca sarvāryadharmerna saṃyuktvā na visaṃyuktvā arūpiṇo 'nidarśanā ekalakṣaṇā yadutālakṣaṇāḥ / ya evaṃ na jānanti tān prati saṃvṛsyā nirdiśyate bodhipakṣā dharmā bodherāhārakā bodhyāvaraṇānāmapahārakā iti vipakṣapratipakṣayorvipratipattiḥ //
vistareṇa bhagavatā dharmāṇāṃ lakṣaṇaṃ deśitaṃ sattvānāmavatāraṇāya saṃvṛtyā paramārthatastena lakṣaṇe śikṣitavyaṃ nālakṣaṇe / yataḥ sthita evaiṣa nityaṃ lakṣaṇadhāturiti lakṣaṇe vipratipattiḥ //
yadyalakṣaṇāḥ pāramitādayo dharmāḥ kathamalakṣaṇānāṃ teṣāṃ bhāvanā bhavati? "nāsti subhūte 'bhāvasvabhāveṣu dharmeṣu bhāvasaṃjñinaḥ prajñāpāramitā bhāvanāviparyāsāt / api tu sarvāsāṃ dharmasaṃjñānāṃ bhāvanāvibhāvane prajñāpāramitā / evaṃ yāvannāsti bhāvasaṃjñino dānapāramitā bhāvanā / eṣohamasmai idaṃ dadāmītyevaṃ saṃjñinaḥ / " evaṃ bodhipakṣādiṣu vaktavyam / dṛṣṭasatyāstu dharmāṇāṃ kevalamabhāvasvabhāvatāṃ bhāvayanti na bhāvasaṃjñayā nānyabhāvasaṃjñayā / saṃjñā hi prapañcaḥ prajñāpāramitā tu niḥprapañceti bhāvanāyāṃ vipratipattiḥ /
avakīrṇakusumanāmāno bodhisattvā iha parivarte bodhau vyākṛtāḥ / atastairupalakṣitaḥ parivartastatparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāmaṣṭaviṃśatitamaḥ parivartaḥ //
29. anugamaparivarto nāmaikonatriṃśattamaḥ /
anupūrvābhisamaya idānīṃ vaktavyaḥ / tamadhikṛtya śāstram-
[168] dānena prajñayā yāvadbuddhādau smṛtibhiśca sā /
dharmābhāvasvabhāvenetyanupūrvakriyā matā // 6-1 //
'anupūrvikriyā' anupūrvaśikṣā anupūrvapratipadyā pūrvamuddiṣṭā saṃprati nirdeṣṭavyā / sā 'matā' iṣṭā / kathamityāha / dānenetyādi / 'dānena' iti dānapāramitayā / 'prajñayā yāvad' iti prajñāpāramitayā / yāvadgrahaṇācchīlapāramitayā kṣāntipāramitayā vīryapāramitayā dhyānapāramitayā ca / 'buddhādau smṛtibhiśca' iti buddhādiviṣayābhiranusmṛtibhiḥ / cakāro bhinnakramaḥ / 'dharmābhāvasvabhāvena' ceti bhāvapradhāno nirdeśaḥ / dharmāṇāmabhāvasvabhāvatvena cetyarthaḥ / 'iti' evaṃ 'sā matā' /

ataḥ sūtraṃ punaraparamityādi / evamiti vakṣyamāṇena vākyatrayeṇa / prajñāpāramitetyunupūrvakriyā / anugantavyeti veditavyā / kathamityāha / sarvadharmāsaṅgataḥ prajñāpāramitānugantavyā / sarvadharmāsambhedataḥ prajñāpāramitānugantavyā / sarvadharmāsambhavataḥ prajñāpāramitānugantavyeti / tatrādau sarvadharmāḥ ( RSt_164 ) ṣaṭpāramitāḥ / tāsāmeva bodhimārgatvāt / dharmaśabdasya ceha mārgavācitvāt / sarvadharmāṇāmasaṅgatā niḥsaṅgatā nirvighnatā / bodhisattvairanukramakaraṇīyeṣu prathamacittotpādādiṣu sattvaparimocanānteṣu tayā(thā?)sānugantavyā / tadyathā- "prathamacittotpādamupādāya dānapāramitāyāṃ carannātmanā ca dānaṃ dadāti parāṃśca dānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati dānasya ca varṇa bhāṣate / ye cānye dānapāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ / sa tena dānena mahāntaṃ bhogaskandha pratilabhya dānaṃ dadāti vigatamatsareṇa cittena annaṃ pānaṃ vastraṃ vilepanaṃ śayanamupāśrayamanyadvā pariṣkāropakaraṇaṃ dadāti tadarthinām / sa tena dānena sattvān śīle samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayati / sa taireva śīlādiskandhaiḥ samanvāgataḥ śrāvakādibhūmimatikrāmati bodhisattvāniyāmamavakrāmati buddhakṣetraṃ pariśodhayati sattvān paripācayati sarvākārajñatāmanuprāpnoti dharmacakraṃ pravartayati / sattvāṃstriṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārātpratimocayati / evaṃ khalu dānenānupūrvakriyā / tāṃ ca sarvānnopalabhate / tathā hyasyāḥ svabhāvo nāsti / yasya ca svabhāvo nāsti so 'bhāva iti dānapāramitayānupūrvakriyā / evaṃ śīlādibhirapi" iti ṣaḍbhiḥ pāramitābhiḥ ṣaḍanupūrvakriyāḥ //
sarvadharmāsambhedataḥ prajñāpāramitānugantavyeti / sarvadharmāḥ ṣaḍanusmṛtayaḥ / tāḥ kathaṃ dharmāḥ? cittadhāraṇāt / api ca puṇyamapi loke dharma ucyate / tāśca bhāvanāmayaṃ puṇyam / sarvadharmāṇāmasaṃbhedato 'bhinnatā samatā / abhāvasvabhāvatvāt / tayānugantavyeti pūrvavat / tathāhi- "bodhisattvaḥ prathamacittotpādamupādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktairmanasikārairabhāvasvabhāvānsarvadharmānadhimucya ṣaḍanusmṛtīrbhāvayati / tāḥ svayaṃ ca bhāvayati parāṃśca tāsu pratiṣṭhāpayati tāsāṃ ca varṇa bhāṣate / ye cānye tāsu caranti teṣāṃ varṇavādi bhavati samanujñaḥ / sa tāstathā bhāvayannabhāvasvabhāvayogena saptatriṃśataṃ(taḥ) bodhipakṣān yāvatsarvākārajñatāṃ paripurayati / so 'bhāvasvabhāvenaiva sarvadharmānabhisaṃbudhya dharmacakraṃ pravartya yāvatsarvasattvān parimocayati / tatra buddhaṃ bhagavantaṃ na rūpādiskandhairna lakṣaṇānuvyañjanairna śīlādiskandhairna daśabalavaiśāradyapratisaṃvibhdirna mahākaruṇayā na mahāmaitryā nāṣṭādaśabhirāveṇikairnāpi pratītyasamutpādato mānasikaroti / tatkutaḥ? abhāvasvabhāvatvātteṣāmityanusmṛtiramanasikāro buddhānusmṛtiḥ /
sa prajñāpāramitāyāṃ caranna kuśalā[ku]śalān dharmān manasikaroti / teṣāmabhāvasvabhāvatvādityamanasikāro dharmānusmṛtiḥ /
yosau bhagavataḥ srāvakasaṃghaścatvāraḥ puruṣayugā aṣṭau mahāpuruṣapudgalāḥ svabhāvastasya nāsti / yasya dharmasya svabhāvo nāsti so 'bhāva ityamanasikāro saṃghānusmṛtiḥ /
tena prajñāpāramitāyāṃ caratākhaṇḍe 'cchidre 'kalmāṣe 'parāmṛṣṭe bhujiṣye vijñapraśaste samādhisaṃvartanīye śīle sthitvā tacchīlamabhāvasvabhāvato manasikartavyamityamanasikāro śīlānusmṛtiḥ /
sa prajñāpāramitāyāṃ carannāmiṣaṃ vā aṅgapratyaṅgāni vā tyajan sarvaṃ tadabhāvasvabhāvato manasikarotītyamanasikāro yo(tyā)gānusmṛtiḥ /
ye te devāḥ śrotaāpannāścāturmahārājakāyikeṣu yāvatparanirmitavaśavartiṣu deveṣūpapannāste sarve 'bhāvasvabhāvā ityanusmṛtiramanasikāro devatānusmṛtiḥ /"

iti ṣaḍbhiranusmṛtibhiḥ ṣaḍanupūrvakriyāḥ //
sarvadharmāsambhavataḥ prajñāpāramitānugantavyeti / svalakṣaṇadhāraṇāt dharmāḥ / skandhā dhātava āyatanāni bodhipakṣāḥ pāramitā yāvatsarvākārajñateti sarvadharmāḥ / teṣāmasaṃbhavata ityasaṃbhavajñānato 'nupūrvakriyā veditavyā / asaṃbhavo 'bhāvasvabhāvatā / tathā hi- "teṣāṃ nāsti svabhāvaḥ / yasya svabhāvo nāsti so 'svabhāvaḥ / sa prajñāpāramitāyāṃ caran prathamacittotpādamupādāya sarvadharmāṇāmabhāvasvabhāvatāmadhimucya catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni yāvatsarvākārajñatāṃ bhāvayati / so 'bhāvasvabhāvān sarvadharmānabhisaṃbudhya dharmacakraṃ pravartayati / tribhiśca yānaiḥ sattvān saṃsārātparimocayati" iti dharmāṇāmabhāvasvabhāvatayā trayodaśyānupūrvakriyāḥ //
ita ūrdhvaṃ codyāni svayamūhyāni parihārāstu vaktavyāḥ / yadyabhāvasvabhāvāḥ pāramitā bhāvyante tadā tabhdāvanā niṣphalā turagaviṣāṇabhāvanāvaditi codyam / parihāramāha / sarvadharmā nirvikārasamā itītyādi / nirvikāro dharmadhātustena samāḥ sarvadharmā nābhāvamātreṇa / dharmadhātuścālambyamāna āryadharmāṇāṃ heturbhavati / ata eva dharmadhāturitucyate / tatkuto vaiphalyam?
nanu pratyātmavedya ātmā vijñaptiśca / ataḥ sati grāhake grāhyamapyastīti na yuktaḥ sarvadharmāṇāmabhāva iti codyam / parihāramāha / sarvadharmāṇāmamanātmavijñaptitaḥ prajñānubodhanata ityādi / anātmavijñaptita ityātmavilakṣaṇatvādanātmākāreṇa grāhyagrāhakavaidhuryādavijñaptyākāreṇa ca / ( RSt_166 ) prajñānubodhanata iti pramāṇena pratīteḥ / ātmā hi nityaikarūpo jñātā na ca skandhādaya ithambhūtāḥ / tasmādanātmatvena siddhāḥ / grāhyagrāhakavaidhuryācca / ata eva ca vijñaptyākāreṇāpi siddhāḥ / grāhakalakṣaṇatvāttasyāḥ / grāhakābhāvādgrāhyamapi nāstīti siddhaḥ sarvadharmāṇāmabhāvaḥ /
rūpādiśabdairyebhilapyante ta eva rūpādayaḥ / asti ca loke taisteṣāmabhilāpaḥ / śrotṝṇāṃ vyavahāraḥ saṃvādaśca / tatkuto 'bhāvaḥ sarvadharmāṇāmiti codyam / parihāramāha / nāmamātreṇetyādinā / arthaśūnyaṃ nāma nāmamātram / tena te sarvadharmā abhilapyante / na hi buddhyākāra eṣāmartho bāhyatvena prati [ya]te, bāhye ca pravṛtteḥ / nāpi bāhya evārthaḥ, asatyapi bāhye śabdādarthagateḥ / buddhireva bāhyarūpeṇa śabdārtha iti cet / na caitasyā artho rūpaṃ, atyantabhedāt / abhede vā na visaṃvādaḥ syāt / buddhimantaścārthavantā bhaveyuḥ / tasmādarthābhāvānnāmamātreṇa vyavahāramātreṇābhilapyante / vyavahārastāvadastīti cedāha / vyavahāraścetyādi / na kvacidityarthābhāvat / na kutaściditi vācakābhāvāt / nāpi kaściditi na vāciko na ca kāyiko nāpi mānasaḥ / vācyavācakayorabhāvāt / sarvadharmā ityādinopasaṃhāraḥ / avyavahārā avyāhārā iti teṣu tayorabhāvāt / ata eva cāvyāhṛtāḥ /
nanu rūpādīnāṃ pramāṇavattvāt tacchūnyatā api pramāṇavatya iti tadālambanā prajñāpāramitā pramāṇavatī syāt / na ceṣyata iti codyam / parihāramāha / sarvadharmāṇāṃ apramāṇata iti / apramāṇatvāt / tathā hi sarvadharmāṇāṃ nāsti pramāṇamabhāvalakṣaṇatvāt / ākāśasyeva rūpābhāvalakṣaṇasya, tatastacchūnyatānāmapi nāsti pramāṇamavacchedakābhāvāt / tataḥ prajñāpāramitāyā apyālambanābhedāt /
yadi tarhi rūpādayo na santi kaitya(kimiti) nīlādayaḥ prakhyānti / dharmanimittānyetāni na dharmavastūni / ekānekasvabhāvavirahāt, aprakāśātmanaḥ prakāśāyogācca / dharmanimittāni tu dharmabhrāntīnāmākārāḥ / tā hi prakāśarūpatvāt prakāśamānāstairasabhdirapi rūpaiḥ prakhyānti / asatkhyātilakṣaṇatvāda bhrāntīnām / yadyeva, na siddhayati prajñāpāramitā / sā khalvabhrāntā sākārā tu buddhirbhrāntaiva / na ca nirākārā buddhiḥ svapnepyanubhūyata iti codyam / parihāramāha / sarvadharmānimittata ityādinā / sarvadharmeṣvānimittaṃ nimittāstamayājjñānasya nirābhāsatā nirākāratā / tataḥ prajñāpāramitā veditavyā / ākāraparivarjanādārūpyasamāpattivaditi bhāvaḥ /
nanvayaṃ vikalpanimittānāṃ parivarjanāddharmadhātoḥ samyaṅmanasikāro na punaḥ prajñāpāramiteti codyam / parihāramāha sarvadharmanirvedhata ityādi / ( RSt_167 ) nirvedhaśabdenātra prativedha uktaḥ / sarvadharmāṇāṃ pariniṣpannena rūpeṇa prativedho jñānasākṣātkriyā sa teṣāṃ nirvedhaḥ / tata iti tena lakṣaṇena prajñāpāramitā ityarthaḥ / pūrvatra hetau tṛtīyā / tadantāttam / tathā hi tasyaiva samyaṅmanasikārasya śrutacintābhāvanānvayādanābhogato 'nabhisaṃskārataḥ sarvadharmatathatāyā niṣprapañcajñānamutpadyate / sa tasyāḥ prativedhaḥ / atha ko 'rthaḥ prajñāpāramitā(ta)yā śuddhiḥ? naitadyuktam / tathā hi / kastayā śuddhyati? nātmā tasyāniṣṭeḥ, na cittaṃ pratikṣaṇabhedāt / atha cittasantānaḥ / sopyaśuddhaḥ śuddho vā prakṛtyā bhavet / pūrvasmin pakṣe na tasya śuddhiraṅgārasyeva ghṛṣyamāna(ṇa)sya / dvitīyapakṣe vaiyarthyam / atha cittadharmatā tayā śuddhyati / tadapyayuktaṃ nirvikāratvāttasyā iti codyam / parihāramāha / sarvadharmaprakṛtipariśuddhita ityādi / sarvadharmāṇāṃ prakṛtistasyāḥ pariśuddhistatastena prayojanena prajñāpāramitānugantavyā / anuṣṭhātavyetyarthaḥ //
nanūktaṃ tadapyayuktaṃ nirvikāratvāttasyā iti / uktametatkintu na yuktam / hetoranaikāntikatvāt / sā hi prakṛtyaiva pariśuddhā atanmayatvāt, āgantukenāvaraṇamalairmalinīkriyate nabha ivātra tamastuhinādibhiḥ / paścātprajñāpāramitayaiva teṣāṃ nirāsāddhiśuddhayati pavanādibhirabhrādimocanādiva nabhaḥ /
nanu prajñāpāramitāpi bhagavataiva deśitā / deśanā ca sanimittameva jñānamutpādayati / tataḥ prajñāpāramitāpi nirmimittā na yukteti codyam / parihāramāha / sarvadharmāvacanata ityādinā / sarvadharmāṇāmavacanāt / vācāsvarūpamaprakāśya kevalaṃ sūcanāt / paramārthadarśanāya prajñāpāramitānugantavyā /

nanu keyaṃ viśuddhiḥ? klaiśapakṣa (kṣaya) iti cet / punarbhavaḥ syādeva / atha hetukṣayājjanmāpi kṣīyate tadā pariśiṣṭā saṃskārā yāvadāyuravasthāya svayameva nirudhyante / iti śrāvakabodhireva syānnānuttarā samyaksambodhiḥ / satyāṃ vā viśeṣo vaktavya iti codyam / parihāramāha tribhirvākyaiḥ / sarvadharmāṇāmanirodhata iti / anāśravāṇāṃ dharmāṇāmakṣayāt prajñāpāramitānugantavyā / kathamanirodhaḥ? prahāṇasamatayā / nirdeśatvena prahāṇādaviśeṣāt / sarvadharmāṇāmiti sāṃkleśikānāṃ sarvadharmāṇāṃ nirvāṇaprāptitaḥ prajñāpāramitānugantavyā / yathā teṣāṃ tathatā tathaiva ta iti jñānaṃ tathatāsamatā / tayā kathaṃ tathatāsamatetyāha / sarvadharmā ityādi / nāgacchantyanāgatādadhvanaḥ, na gacchantyatītamadhvānaṃ, yata āgantavyaṃ yatra ca gantavyaṃ tayorasattvāt / yataśca ajānānāḥ svasaṃvinmātre 'dhvanāmajñānāt / jñānapūrvakatvācca gatyāgamanayoḥ / tasmāt ajātā atyantājātita iti //
iyatā bodhisattvānāṃ svārthasampat prasādhitā / astu nāmaiṣāṃ svārthasampatsvārthasya loke prakṛtyaiva priyatvāttadartha duṣkarasyāpi vyavasāyāt / ( RSt_168 ) parārthastu duṣkaratvānāmānantyāt paratvādvipratipattiḥ bahulatvāditi codyam / parihāramāha ātmetyādinā / ātmā para iti yo ca bheda [:] tasyādarśanātsarvasattvānāmātmasamatādarśanādityarthaḥ / tathā coktamāryavimalakīrtinirdeśe "sumerusamāṃ satkāyadṛṣṭimutpādya bodhicittamutpādyate / tataḥ sarvadharmā virohanti" iti /
ita ūrdhvaṃ duṣkarasaṃjñāpratipakṣeṇa yathā yathā pravekṣaṇīyaṃ tadāha samudraśabdādarvāk / tatrādau sattvānāmarhattvadiṣu duṣkara saṃjñānirāsārthamāha / sarvadharmāḥ sattvavyahāraviṣayāḥ / āryārhantaḥ yataḥ prakṛtipariśuddha / dharmatāmātratvāt / bhārānāropaṇatayeti niḥsvabhāvatvāt bhāvasya / sattvavinayāya daśadigbuddhakṣetragamanena duṣkarasaṃjñānirāsāyāha / sarvadharmāṇāṃ adeśāpradeśata iti / adeśatvācca prakṛtisvabhāvata iti / rūpādīnāṃ pratistasyāḥ svabhāvataḥ / na hi tasyādeśo 'patanadharmatvāt / nāpi pradeśo niraṃśatvādākāśavat / saṃsārasukhe dustyajasaṃjñānirāsāyāha / sarvadharmāṇāṃ sāṃsārikāṇāṃ nirodhe prahalādanatvaṃ sukhasaṃjñotpādanatvaṃ tataḥ prajñāpāramitānugantavyā /
"anityā vata saṃskārā utpādavyayadharmiṇaḥ /
utpadya hi nirudhyante teṣāṃ vyupaśamaḥ sukhamiti //"
itiśabdaḥ śrāvakavinayanasamāptyarthaḥ / bodhisattvavinayanamadhikṛtyāha / aratyaviratita iti / ratiratyantamutkaṇṭhā nirvāṇe / tadabhāvo bodhisattvānāṃ aratiḥ / viratiratyantamudvegaḥ saṃsāre / tadabhāvo bodhisattvānāmarati / tābhyāṃ prajñāpāramitā / iti saṃsāranirvāṇāpratiṣṭhānāya pratyavekṣā / araktāviraktatayetyādinā vairāgyāya pratyavekṣā / sarvadharmā aśa(sa)ktā ityanabhiniviṣṭāḥ / saṅgāsaṅgā saṅgatatpratipakṣau / tadvigatāstayoranupalambhāditi vikalpaprahāṇāya pratyavekṣā / sarvadharmāḥ sarvamārgāḥ saptābhisamayāḥ / ta eva bodhiḥ / bodhiprāpakatvāt / ata evāha / bodhiḥ / buddhajñānāvabodhanatayeti / avabodhana prāpaṇa iti bodhiḥ / sulabhāvabodhanāya pratyavekṣā / sarvadharmāsvalakṣaṇadhāraṇāt / te śūnyānimittāpraṇihitā vijñānamātratvenārthavirahāt sarvanimittāstamayāt / bhrāntiśarīre traidhātukapraṇidhānābhāvācca yathākramam / iti mārgasaṃkṣepaḥ /
yadi vimokṣamukhānyapi teṣāṃ mārgastadā tāni bhāvayanto hīnabodhau pateyuḥ / ityata āha / sarvatyādi / sarvadharmāḥ sarvabodhisattvamārgāḥ / bhaiṣajyamiti hīnayānaspṛhāmahāvyādhiharāḥ / kuta ityāha / maitrīpūrvaṅgamatayeti / yato maitrī teṣāṃ puraḥsarī / api ca / sarvacaturbhirapramāṇaiḥ saha viharaṇāt matrīvihāriṇaḥ / brahmabhūtā iti brahmaṇā tulyāḥ / tadvadeva doṣānutpādanādityuddeśaḥ / sarvadoṣānutpādanata iti nirdeśaḥ / sarvadoṣā maitryādīnāṃ vipakṣo yathākramaṃ vyāpādo vihiṃsā aratiḥ pratighānunayau ca / apraṇihitata iti nirvānotkaṇṭhāvirahāt / apratihatita iti saṃsāre atyantānudvegāt / iti trayodaśavidho 'pūrvābhisamayaḥ sānuṣaṅgaḥ //
ekakṣaṇābhisamayo vaktavyāḥ /
ekakṣaṇābhisambodho lakṣaṇena caturvidhaḥ // 1-16 //
iti yaḥ pūrvamuddiṣṭaḥ sa kathaṃ caturvidhaḥ? sarvānāśravadharmaikacittakṣaṇābhisamayaḥ / vipākajasarvasāśravānāśravadharmaikacittakṣaṇābhisamayaḥ / alakṣaṇasarvadharmaikacittakṣaṇābhisamayaḥ / advayasarvadharmaikacittakṣaṇābhisamayaśceti //
tatra prathamamadhikṛtya śāstram-
[169] anāśravāṇāṃ sarveṣāmekakenāpi saṃgrahāt /
ekakṣaṇāvabodho 'yaṃ jñeyo dānādinā muneḥ // 7-1 //
[170] araghaṭṭaṃ yathaikāpi padikā puruṣeritā /
sakṛtsarva calayati jñānamekakṣaṇe tathā // 7-2 //
prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasya 'ekaikenāpi dānādinā' cittakṣaṇena pravṛttena 'sarveṣāṃ' anāśravāṇāṃ dharmāṇāṃ 'saṅgrahāt' ākṣepāt 'ekṣaṇāvabodhaḥ' ekacittakṣaṇābhisamayaḥ / 'ayaṃ' iti prathamaḥ / tathā hi 'yathaikāpi pari(da)kā' 'puruṣapreritā sarvamaraghaṭaṃ(ṭṭaṃ) sakṛccalayati' tathaikapadamapi dānādicittaṃ prayuktaṃ sarvamanāśravadharmasandohaṃ sakṛdevākarṣayatītyarthaḥ / ataḥ sūtraṃ samudrāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / atra prajñāpāramitā parigṛhītatvāt, sarvākārajñatā manasikārāvirahitatvācca / gambhīrodāra ekaiko dānādicittakṣaṇaḥ ( RSt_170 ) prajñāpāramitetyucyate / tasyāparyantatā anāśravadharmākarṣakatvam / teṣāmanyonyasambandhasya cirapariśīlitatvāt sānugantavyā veditavyā / kathamityāha / samudrāparyantatayeti / gambhīrodārasya samudrasyāparyantatā sakṛdaparyantanimnagājalākarṣakatvam / tāsāṃ parasparasaṃsargāt / tayā samudrāparyantatayā upamayā / tadvadityarthaḥ / iti sarvānāśravadharmaikacittakṣaṇābhisamayaḥ //
dvitīyamadhikṛtya śāstram-
[171] vipākadharmatāvasthā sarvaśuklamayī yadā /
prajñāpāramitā jātā jñānamekakṣaṇe tadā // 7-3 //

vipākajo dharmo vipākadharmastabhdāvastattāsāṃ 'avasthā' asyā iti yathoktā prajñāpāramitā / 'sarvaśuklamayī' iti sarve kuśalā dharmāḥ sāśravā anāśravāḥ / ye purvamanena niḥsvabhāvatayā bhāvitāste paścādvipākajāḥ / ataḥ prakṛtyaiva teṣāṃ naiḥsvābhāvyasaṃvedinī / tasmātsarvaśuklamayī / īdṛśī sā yadā 'jātā' sampannā 'tadā' 'jñānaṃ' cittaṃ 'ekakṣaṇe ' teṣu sarveṣvanābhogena / anāśraveṣu sarveṣu sābhogaḥ prathamaḥ / ayaṃ tu dvitīyaḥ sāśravānāśravanirābhogaśca / ataḥ sūtram / gaganāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / prajñāpāramitāyāḥ vipākadharmatāvasthā sarvaśuklamayī ca / ata evāparyantatā / teṣu sarveṣu bhāvābhāvaikarasā / nirābhogaśca vipākajatvāt / tasyā aparyantatā veditavyā / kathamityāha / gaganāparyantatayā dṛṣṭānteneti / gaganamākāśam / tacca rūpidravyābhāvaikarasamaparyantaṃ nirābhogaṃ ca parispandābhāvāt / ata ubhayorapi aparyantatā sadṛśīti vipākajasarvaśukladharmaikacittakṣaṇābhisamayo dvitīyaḥ //
tṛtīyamadhikṛtya śāstram-
[172] svapnopameṣu dharmeṣu sthitvā dānādivaryavā /
alakṣaṇatvaṃ dharmāṇāṃ kṣaṇenaikena vindati // 7-4 //
'svapnopameṣu dhāvadgandharvanagaropameṣu" iti mahatyorbhagavatyoḥ paṭhyate / śāstre tvekameva padaṃ sarveṣāmekārthatvāt / sa punarartho vicitrairapi lakṣaṇaiḥ pratibhāsamānānāmeṣāṃ yathālakṣaṇamasattvādalakṣaṇatā / tato māyopamatvādalakṣaṇeṣu sarvadharmeṣu 'sthitvā' ṣaṭpāramitāḥ paripūrayan 'sarvadharmāṇāmalakṣaṇatvamekakakṣaṇenaiva 'vindati' jānāti / dhātūnāmekārthatvena vindaterjñānavṛtteḥ / etadāha / meruvicitrayā prajñāpāramitāvicitratānugantavyeti / māyopameṣu ( RSt_171 ) sarvadharmeṣvalakṣaṇatvena yadekarasaṃ jñānaṃ seha prajñāpāramitā / atastasyā ekarasatvepi māyopamaiḥ sarvadharmapratibhāsairyā vicitratā sā meruvicitratayā dṛṣṭāntena veditavyā / yathā hyākāśasya nīrūpatvādasatī meruṇā vicitratāvabhāti / merupārśvānāṃ caturvarṇānāṃ dikṣu tatsarvavarṇatayā prakhyānāt / tathā tasyā ityalakṣaṇasarvadharmaikacittakṣaṇābhisamayastṛtīyaḥ //
caturthamadhikṛtya śāstram-
[173] svapnaṃ taddarśinaṃ caiva dvayayogādanīkṣakaḥ /
dharmāṇāmadvayaṃ tattvaṃ kṣaṇenakena paśyati // 7-5 //
'snanaṃ taddarśinaṃ caiva' iti kudyoge kathaṃ dvitīyā? kartavyo 'tra yatnaḥ / athavā / anīkṣiteti tṛn paṭhitavyaḥ / tṛtīye sarvadharmāṇāṃ svapnamāyopamairākārairvicitraḥ pratibhāsaḥ / caturthe tu teṣāmastamayāccharanmadhyānhagaganasamo vigatasamastaviplavaḥ / tatra svapnadṛśyaṃ narakacittaraṅgādisvapnaḥ / taddarśī ātmaiva tayorastamayāt / yastau vikṛte(tau) 'yogena' [a]bhedena so 'dvayaṃ' grāhyagrāhakaśūnyaṃ 'dharmāṇāṃ tattva' paramārthaṃ 'ekakṣaṇenaiva paśyati' / enamāha / rūpāparyantatayetyādinā / iha caturtha ekakṣaṇābhisamayaḥ / prajñāpāramitā tasyā aparyantatā / sarvadharmaparamārthasya kevalasya kevalavimalanabhonibhasya tena saṃvedanāt / sā veditavyā / kathamityāha / rūpādīnāmaparyantayeti / kathaṃ teṣāmaparyantatā? dvayapratibhāsāstamayāt / yāvatkhalu dvayaṃ tāvatparyantaḥ parimitatvāt /
nanu rūpatadgrāhakayorastamayenāpi paryantatā? ka āha rūpasyaiveti? kintarhi? rūpasya yāvadvijñānasya / nanu tathāpi grāhakasyāstamayo nokta iti cet / na tasyāpi skandhaireva saṃgrahāt / aprakāśātmano grāhakatvāyogāditi sarvadharmādvayatattvaikacittakṣaṇābhisamayaścaturthaḥ //
ekakṣaṇābhisamayaḥ saptamo 'bhisamayaḥ //

aṣṭamo 'bhisamayo dharmakāyaḥ / tasya catvāri vastūni / trayaḥ kāyāḥ kāritraṃ ca / tathāhi pūrvamuddeśaḥ kṛtaḥ-
[174] sdābhāvikaḥ sasāṃbhogo nairmāṇika iti tridhā /
dharmakāyaḥ sakāritraścaturdhā samudīritaḥ // 1-17 //
iti // dharmo mārgaḥ / sa ceha prakarṣagateḥ prakaraṇācca saptābhisamayalakṣaṇo gṛhyate / dharmalabhyaḥ kāyo 'dharmakāyaḥ' / kāyaḥ śarīram / trīṇi śarīrāṇi buddhānāṃ trayaḥ kāyāḥ / uktaṃ hi mahatyorbhagavatyoḥ- "sarvākārapariśuddhānāmanāśravāṇāṃ sarvadharmāṇāṃ yā prakṛtiḥ sa tathāgato 'rhansamyaksambuddho veditavyaḥ // punaraparaṃ teṣāmeva dharmāṇāmadhigamādanuttarāṃ samyaksambodhimabhisambudhya dvātriṃśatā lakṣaṇairaśītyānuvyañjanairalaṅkṛtakāyastathāgato 'rhansamyaksambuddho bodhisattvānāṃ paramaṃ mahāyānadharmamanuttararatiprītiprāmodyasukhopabhogāya deśayati // punaraparaṃ teṣāmeva sarvadharmāṇāmadhigamādanuttarāṃ samyaksambodhimabhisambudhya tathāgato 'rhansamyaksambuddho daśasu dikṣvanantāparyanteṣu lokadhātuṣu sarvakālaṃ nānānirmāṇameghena sarvasattvānāmarthaṃ karoti" iti // uktaṃ ca sūtrālaṃkāre-
"tribhiḥ kāyaiśca vijñeyo buddhānāṃ kāyasaṅgrahaḥ /
sāśrayaḥ svaparārtho 'yaṃ tribhiḥ kāyairnidarśitaḥ" //
iti /
tasmāt tribhireva kāyaiḥ kāritreṇa ca paricchedena caturdhā dharmakāya uktaḥ /
tatra svabhāvaḥ prakṛtiḥ / svabhāva eva 'svābhāvikaḥ' / vinayādibhyaṣṭhagiti svārthe ṭhak / athavā tasminneva svabhāve bhavo viśuddhaḥ paraḥ prakarṣaḥ svābhāvikaḥ kāyaḥ / sambhogāya prabhavatīti 'sāmbhogikaḥ' / nirmāṇa nirmitiḥ / tena nirvṛttaḥ kāyo 'nairmāṇikaḥ' /
tatra svābhāvikamadhikṛtya śāstram-
[175] sarvākārāṃ viśuddhiṃ ye prāptā dharmā nirāśravāḥ /
svābhāviko mataḥ kāyasteṣāṃ prakṛtilakṣaṇaḥ // 8-1 //
teṣāṃ prakṛtidharmatā dharmadhātuḥ / nanu na dharmadhātustathāgato 'tiprasaṅgāt / kiṃ tarhi? dharmadhātuviśuddhiḥ / tathā coktamārya buddhabhūmisūtre- "pañcabhirākāraiḥ susamuditabuddhabhūmeḥ saṅgraho veditavyaḥ / katamaiḥ pañcabhiḥ? dharmadhātuviśuddhayā ādarśajñānena samatājñānena pratyavekṣaṇājñānena kṛtyānuṣṭhānajñānena ca" iti /
dharmadhātuviśuddhiḥ suviśuddho dharmadhātuḥ / suviśuddhānāṃ dharmāṇāṃ dharmateti nārthabhedaḥ kaścit / ataḥ sūtram / sūryaraśmimaṇḍalāparyantāvabhāsanatayā prajñāpāramitāparyantāvabhāsanatānugantavyeti / sarva eva trāsādidoṣarahitāḥ sphāṭikāḥ śuddhāḥ / tatra candrasūryābhyāmanye śrāvakapratyekabuddhānāṃ vimuktikāyasyopamāḥ / sūryācandramasāvapi śuddhasphāṭikau / tayoretadadhikaṃ yattau daśadigvyāpiraśmijālaṃ janayataḥ / tatastāvanantajñeyaviṣayamanantaṃ jñānamutpādayato buddhānāṃ vimuktikāyasyopamāne / ata evāsau dharmakāya ityabhidhīyate / anantadharmāśrayatvāt / tadiha dharmadhātuviśuddhijamanantaṃ jñānaṃ prajñāpāramitā / tasyā aparyantajñeyāvabhāsanatā veditavyā sūryaraśmimaṇḍalāparyantāvabhāsanatayā dṛṣṭāntena / tathā hi buddhadharmāṇāṃ suviśuddho dharmadhātuḥ sūryavat / tajjā prajñā prajñapāramitā sūryaraśmiṇḍalavat / tayā yadaparyantāvabhāsanaṃ tadraviraśmimaṇḍalenāparyantāvabhāsanavat / tadanena buddhānāṃ suviśuddho dharmadhātuḥ svābhāvikaḥ kāyastasya ca sarvatra jñeye jñānavaśitā darśitā /
tasyaiva sattvārthavaśitāṃ vyāpinityatvaṃ cādhikṛtya śāstram-
[176] paripākaṃ gate hetau yasya yasya yadā yadā /
hitaṃ bhavati kartavyaṃ prathate tasya tasya saḥ // 8-9 //
[177] varṣatyapi hi parjanye naivābījaṃ prarohati /
samutpādepi buddhānāṃ nābhavyo bhadramaśnute // 9-10 //
[178] iti kāritravaipulyādbuddho vyāpī nirucyate /
akṣayatvācca tasyaiva nitya ityapi kathyate // 8-11 //
'saḥ' iti svābhāvikaḥ kāyaḥ / 'prathate ' nirmāṇaprathanāt / tadā tadeti gamyate 'yadā yadā' iti vacanāt / tasya hitasya karaṇāyetyarthādgamyate / tasmāttadā tadaivetyata āha / 'varṣatyapi' ityādi / 'iti' ityādi / 'kāritravaipulyaṃ' sarvabhavyeṣu kāritram / tasyaiva' iti kāritrasya / iti svābhāvikaḥ kāyaḥ //
sāmbhogikasya kāyasya bahuvaktavyam / tatra sambhogamadhikṛtyāha / sarvaśabdāparyantatayā prajñāpāramitāpayantatānugantavyeti / śāsturdeśayataḥ śrṛṇvatāṃ ca bodhisattvānāṃ yaḥ paramamahāyānadharmasaṃbodhaḥ sā prajñāpāramitā / sa eva sambhogaḥ sambhogakāraṇatvāt / yaḥ punastajjānāṃ mṛdumadhyādhimātrasaumanasyalakṣaṇānāṃ ratiprītiprāmodyānāṃ sukhasya cānubhavaḥ sa mukhyaḥ sambhogaḥ / tasyāḥ prajñāpāramitāyā aparyantatā veditavyā / kathamityāha / sarvaśabdāpayantatayeti / ( RSt_174 ) hetau tṛtīyā / yatastayoḥ sambodhayoryathākramamaparyantā deśanāḥ śabdajanyā janakāśca te kathaṃ sarve? nānā vineyānurūpaiḥ sarvairākāraiḥ prathanāt / kathamaparyantāḥ? anidhanena tena kāyena deśanāyā niravadhikatvāt / tāthāgatasyāpi sambodhasyāparyantatā / kuta ityāha / savabuddhadharmasamudāgamāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā / yathoktaḥ śāstureva mahāyānadharmasambodha iha prajñāpāramitā / tasyā aparyantatā / tatkāraṇasya sarvabuddhadharmāṇāṃ samudāgamasyāparyantatayetyarthaḥ / te punardharmā mahatyobhagavatyoḥ paṭhyante / saptatriṃśabdodhipakṣyā dharmāḥ / aṣṭau vimokṣāḥ / navānupūrvavihārasamāpattayaḥ / daśa kṛtsnāyatanāni / aṣṭavabhibhvāyatanāni / araṇā samādhiḥ / praṇidhijñānam / catasraḥ pratisamvidaḥ / sarvākārāścatasraḥ pariśuddhayaḥ / daśa vaśitāḥ / daśa balāni / catvāri vaiśāradyāni / trīṇyarakṣyāṇi / trīṇi smṛtyupasthānāni / asaṃmoṣadharmatā / vāsanāsamudghātaḥ / mahākaruṇā / aṣṭādaśāveṇikāḥ buddhadharmāḥ / sarvākārajñatā ceti // ataḥ śāstram-
[179] bodhipakṣāpramāṇāni vimokṣāścānupūrveśaḥ /
navātmikā samāpattiḥ kṛtsna daśavidhātmakam // 8-2 //
[180] abhibhvāyatanānyaṣṭaprakārāṇi prabhedataḥ /
araṇāpraṇidhijñānamabhijñāḥ pratisamvidaḥ // 8-3 //
[181] sarvākārāścatasro 'tha śuddhayo vaśitā daśa /
balāni daśa catvāri vaiśāradyānyarakṣaṇam // 8-4 //
[182] trividhaṃ smṛtyupasthānaṃ tridhāsaṃmoṣadharmatā /
vāsanāyāḥ samudghāto mahatī karuṇā jane // 8-5 //
[183] āveṇikā munereva dharmā ye 'ṣṭādaśeritāḥ /
sarvākārajñatā ceti dharmakāyo 'bhidhīyate // 8-6 //
bodhipakṣyāścāpramāṇānīti dvandvaḥ / 'anupūrvaśa' iti / anupūrva pareṇa saṃbadhyate / 'arakṣaṇa' ityakaraṇīyarakṣaṇam / arakṣyamityarthaḥ / tat trividham / 'dharmakāya' iti / anāśravo buddhānāṃ dharmarāśiḥ / yathāvasaramasmābhirbahavo vyākhyātāḥ / śeṣāniha vyācakṣīmahi /

'aṣṭau vimokṣā' iti / rūpī rūpāṇi paśyati suvarṇadurvarṇāni nīlapītalohitāvadātānīti prathamo vimokṣaḥ / adhyātmamarūpasaṃjñī rūpāṇi paśyati pūrvavaditi ( RSt_175 ) dvitīyaḥ / śubhaṃ vimokṣaṃ kāyena sākṣātkṛtvopasampadya viharatīti tṛtīyaḥ / ākāśānantyāyatanādivimokṣāścatvāraḥ / saṃjñāveditanirodho 'ṣṭamaḥ /
āvaraṇādvimucyanta ebhiriti vimokṣāḥ / tatra trayo nirmāṇāvaraṇavimokṣāḥ / śeṣāḥ śāntavihārasamāpattyāvaraṇavimokṣāḥ / trayo rūpiṇaḥ / pañcārūpiṇaḥ / paramapraśānto 'ṣṭamaḥ / rūpīti ātmani rūpasaṃjñī / paśyatīti adhimokṣanirmitāni manasā paśyati / adhyātmamarūpasaṃjñī / ātmani nāmasaṃjñī / śubho vimokṣaḥ / śubhāśubhāni rūpāṇi nirmāya teṣvekatarasaṃjñālābhāt / yathākramamābhogaprātikūlyaprahāṇāya / saṃjñāveditānirodho 'sthāvarāṇāṃ cittacaitasikānāṃ kliṣṭamanaḥsaṃgṛhītānāṃ ca nirodhaḥ prāg vyutthānāt //
aṣṭāvabhibhvāyatanāni / ālambanābhibhavanādabhibhūtāni āyatanāni cittasthitayo 'bhibhvāyatanānyaṣṭau / tatra prathamādvimokṣāt dve abhinirhriyete / dvitāyādapi dve / tṛtīyāccatvāri / adhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati parīttāni suvarṇadurvarṇāni hīnapraṇītāni / tāni khalu rūpāṇyabhibhūya jānāti, abhibhūya paśyati, tathā saṃjñī ca bhavatīti prathamam / adhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyatyadhimātrāṇi suvarṇadurvarṇāni yāvattathāsaṃjñī ca bhavatīti dvitīyam / adhyātmamarūpasaṃjñī ca bahirdhā rūpāṇi paśyati parīttānītyādi tṛtīyam / adhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyatyadhimātrāṇītyādi caturtham / tṛtīyādvimokṣāccatvāryabhinirhriyante / adhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇī paśyati nīlāni nīlavarṇāni nīlanidarśanāni nīlanirbhāsāni / tadyathā umakāpuṣpaṃ sampannaṃ vārāṇaseyakaṃ vastraṃ nīlaṃ nīlavarṇaṃ nīlanidarśanaṃ nilanirbhāsam / tāni ca rūpāṇyabhibhūya jānāti, abhibhūya paśyati, tathāsaṃjñī ca bhavatīti pañcamam / evaṃ pītānītyādi / tadyathā karṇikārapuṣpamityadikaṃ ṣaṣṭham / evaṃ lohitānityādi / tadyathā bandhujīvapuṣpamityādi saptamam / evamavadātānītyādi / tadyathā uṣasi tārakārūpamityādi cāṣṭamam //
tatra parīttāni sattvasakhyātāni svalpapramāṇatvāt / suvarṇadurvarṇāni śubhāśubhatvāt / hīnapraṇītāni bhaumadivyatvāt / tāni vimokṣairadhimucyābhibhvāyatanairabhibhavati / punaḥ punarantarddhāpya darśanāt / abhibhūya jānāti śamathena paśyati vipaśyanayā tathāsaṃjñī bhavati nirabhimānatvāt / adhimātrāṇīti / asattvasaṃkhyātāni gṛhavimānaparvatādīni mahāpramāṇatvāt / nīlānīti uddeśaḥ / śeṣairnirdeśaḥ / nīlavarṇānīti svābhāvikena varṇena / nīlanidarśanānīti sāṃyogikena varṇena / nīlanirbhāsānīti / ubhayathāpi bhāsvaratvāt / umakātaśī(sī?) / karṇikāraḥ prasiddhaḥ / bandhujīvo bandhūkaḥ / uṣā rātrerantaḥ //
'kṛtsnaṃ' daśavidhātmakaṃ' iti / abhibhvāyatanairabhibhūya pṛthivyādīnāṃ kṛtsnaṃ samantādibhiḥ sapharaṇātkṛtsnānyucyante / kadācittānyevāyatanānīti kṛtsnāyatanānyucyante / kadācittu pṛthivyādibhirviśiṣya nirdiśyante / pṛthivīkṛtsnaṃ apkṛtsnaṃ tejaḥkṛtsnaṃ vāyuḥkṛtsnaṃ nīlakṛtsnaṃ pītakṛtsnaṃ lohitakṛtsnaṃ avadātakṛtsnaṃ ākāśānantyāyatanakṛtsnaṃ vijñānānantyāyatanakṛtsnaṃ ceti //
'sarvākārāścatasraḥ pariśuddhaya' iti / āśrayapariśuddhirālambanapariśuddhiścittapariśuddhirjñānapariśuddhiśca /

tatra savāsanānāṃ sarvakleśapakṣāṇāṃ daurbalyānāmāśrayādatyantoparamaḥ svasyacātmabhāvasya yathecchamādānasthānacyavaneṣu vaśavartitā sarvākārā āśrayapariśuddhiḥ / sarvālambanānāṃ nirmāṇapariṇāmasaṃprakhyāneṣu vaśavartitā sarvākārā ālambanapariśuddhiḥ / pūrvavatsarvacittadauṣṭhulyāpagamaścitte ca sarvākārakuśalamūlopacayaḥ sarvākārāṃ cittapariśuddhiḥ / pūrvavatsarvāvidyāpakṣadauṣṭhulyāpagamaḥ sarvajñeyajñāne ca vaśavartitā sarvākārā jñānapariśuddhiḥ //
'vaśitā daśa' iti / daśa vaśitāḥ / ayurvaśitā yathecchamāyuṣasthāpanāt tyajanācca / cittavaśitā yathecchadhyānādisamāpatteḥ / pariṣkāravaśitā yathecchamupakaraṇapratyupasthānāt / karmavaśitā yathecchaṃ kāyavākkarmasiddheḥ / upapattivaśitā sarvopapattyāyataneṣu yathecchamupapatteḥ / ṛddhivaśitā yathecchamabhijñāḥ / praṇidhānavaśitā sarvapraṇidhānasamṛddheḥ / adhimuktivaśitā yadyathādhimucyate tattathaiva bhavati / jñānavaśitā yadeva jñātumicchati tadeva jānāti / dharmavaśitā sūtrādidharmavyavasthāneṣu kauśalam //
'trīṇyarakṣyāṇi' iti / pariśuddhakāyasamudācārastathāgato nāsti tasyāpariśuddhakāyasamudācāratā yāṃ tathāgataḥ praticchādayitavyāṃ manyeta kaccitpare na jānīyurityetatprathamamarakṣyam evaṃ vākkarma dvitīyam / evaṃ manaḥkarma tṛtīyam //
'trīṇi smṛtyupasthānāni' yathāpāṭham- "tathāgatasya dharma deśayata ekatyāḥ śuśrūṣante / śrotramavadadhati / ājñācittamupasthāpayanti pratipadyante dharmasyānudharmam / na tena tathāgatasya nandī bhavati na saumanasyaṃ na cetasa utplāvitatvam / apare na śuśrūṣante / na śrotramavadadhatītyādi / na tena tathāgatasyāghāto nākṣāntirnāpratyayaḥ na cetaso 'nabhirāddhiḥ / ekatyāḥ śuśrūṣante / ekatyā na suśrūṣante / na tena tathāgatasya dvayaṃ bhavati nandī āghātaśca / sarvatropekṣako viharati smṛtimāna samprajānan" iti //
'asammoṣadharmatā' sattvārthakriyākālānatikramādbuddhānām / ata evaiṣā lakṣaṇavidhānatopapannā bhavati //
'vāsanāsamuddhāta' iti / prahīṇakleśasyāpi yadaprahīṇakleśasyeva ceṣṭitaṃ sā kleśavāsanā / sāpi tathāgatasyāstaṅgateti samudghātakleśavāsanaḥ sa bhagavānucyate //
'mahākaruṇā' hitāśayatā / yayā bhagavānsarvakālaṃ ṣaṭkṛtvo lokaṃ vyavalokayati "ko hīyata ko varddhata" ityādi //
'sarvākārajñatā' iti sarvadharmāṇāṃ svabhāvaviśeṣalakṣaṇaprabhedaparyantajñānamityarthaḥ //
raṇaṃ vivādakalahādi / iha tu raṇahetuḥ kleśo raṇaḥ / tamālambya raṇamutpādayatīti / yaṃ samādhiṃ samāpadyate, yato vyutthāya grāmādau praviṣṭaṃ tamālambya tatratyānāṃ raṇaṃ notpadyate sā 'araṇā' / sā śrāvakasyāpi bhavati buddhasyāpi / tayoḥ kāritraviśeṣaḥ / tamadhikṛtya śāstram-
[184] śrāvakasyāraṇādṛṣṭerna kleśaparihāritā /
tatkleśastrotaucchittyai grāmādiṣu jināraṇā // 8-7 //
śrāvakīyāraṇā kleśahetordarśanasya parihāritā / na sākṣātkleśasya / saugatī tu parakīyakleśasrotasa ucchedāya na darśanasyetyarthaḥ //
idaṃ jānīyāmiti praṇidhāya dhyānaṃ samāpannasya lokavṛttāntādau yajjñānamutpadyate tat 'praṇidhijñānaṃ' śrāvakāṇām /
tathāgatamadhikṛtya śāstram-
[185] anābhogamānāsaṅgamavyāghātaṃ sadā sthitam /
sarvapraśnāpanuddhauddhaṃ praṇidhijñānamiṣyate // 8-8 //
'anābhogaṃ' nirvikalpatvāt / 'anāsaṅgaṃ' nirapekṣatvāt / 'avyāghātaṃ' sarvatrāpratihatatvāt / 'sadā sthitaṃ' ityasamāhite cetasi sthitatvāt / sarvapraśnān chedayatīti 'sarvapraśnāpanut' /
sa ca sambhogakāyaḥ pariśuddhe svabuddhakṣetre jāyate yāvadākāśasthitiravatiṣṭhate / tatkuto buddhakṣetram? prādhānyena tasyaiva tatropapatteḥ /
lujyate pralujyateti lokaḥ / prajātaṃ bhājanaṃ ca / tasmāt dvidhā lokadhātuḥ sattvaloko bhājanalokaśca / tatra sattvalokapariśuddhimadhikṛtyāha / sarvasattvadhātupuṇyajñānasambhārāparyantatayā prajñāpāramitāpayantatānugatavyeti / yayā bhagavataḥ prajñayā paripācitāḥ sattvāstatra yāvadākāśamutpadyante / utpannāśca yayā bodhaye pariprācyante / seha prajñāpāramitā / tasyā aparyantatānugantavyā / kathamityāha / sarvetyādi / ye kecittatra sattvā utpadyante / sarve te labdhāryabhūmayo bodhisattvāḥ / te sarve / sarvaḥ sattvadhātuḥ sattvarāśiḥ / tasya puṇyajñānasambhāraḥ / tayoraparyantatayā / pṛthivīdhātvaparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyā / evamabdhātutejodhātuvāyudhātvākāśadhātuvijñānadhātvaparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / tathā hi bhājanalokastatra karatalasamaṃ bhūtalam / prāsādodyānavāpīkalpadrumādiparikaraśca sattvāvāsaḥ paramojjvalasaptaratnamayo 'nekalokadhātvantarasphuraṇamahāraśmipramokṣa upariṣṭhācca gaganamanurūpasanirbhāsaṃ ṣaḍdhātukāśca sattvāḥ / "ṣaḍdhāturayaṃ bhikṣo puruṣaḥ" iti vacanāt / atasteṣāmapi kāyaḥ kāntimān prabhāmaṇḍalībhūmyanurūpavarṇasaṃskāraḥ / tatrābhogaparibhogāśca sattvānāṃ sarvadevalokaprativiśiṣṭāḥ / yeṣāmupabhoga ekāntasukha ekāntānavadya ekāntavaśavartī ca / īdṛśī ṣaḍdhātupariśuddhiraparyantā niravadhikatvādativiśālatvācca / atastasyā aparyantayā tatkāraṇabhūtāyā bhagavataḥ prajñāyā aparyantatānugantavyā / tatra cotpannā bodhisattvā anantān lokadhātūn gatvā tatratyānāṃ sattvānāmakuśalaṃ(la)sañcayān hantadhyā(vyā?)na(n) tatpratipakṣāṃśca kuśalasañcayān prajānanti / teṣāmapramāṇatayā tatparicchedikāyāsteṣāṃ prajñāyā apramāṇatā veditavyetyetadāha / kuśalākuśaladhamasañcayāpramāṇatayā prajñāpāramitāpramāṇatā veditavyeti / yāvantaśca te bodhisattvāsteṣāṃ kuśaladharmotpādanāya dharma deśayanti sa sarvaḥ sarvadharmasañcayaḥ / tasyāpramāṇatayā tadvyavasthāpikāyāsteṣāṃ prajñāyā apramāṇatā veditavyetyetadāha / sarvadharmasañcayāpramāṇatayā prajñapāramitāpramāṇatā veditavyeti //
sarvadharmasamādhyaparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / dharmā dhāraṇyaḥ samādhayaścittasthitayaḥ / dharmāśca samādhayaśca sarve ca te dharmasamādhayaśca / teṣāmaparyantatā / tatpratilambhitā tallābhitā yā tatra bodhisattvānāṃ tayā tajjanikāyā bhagavataḥ prajñayā aparyantatā veditavyetyarthaḥ /

sarvabuddharmāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / tatra buddhaḥ sambhogakāyaḥ / tasya sarve dharmāḥ sarvabuddhadharmāḥ / dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇānyaśīti ( RSt_179 ) cānuvyañjanāni / teṣāmaparyantatā aparicchedyatā / kenāparicchedyatā? tulayā / tathāgatādanyasya tādṛśānāmabhāvāt / tayā bhagavataḥ prajñāyāstādṛśyevāparyantatā veditavyā / katamasyāḥ prajñāyāḥ? yayā teṣāṃ samagrāṇi kāraṇāni samyak parijñāya samyaganuṣṭhitāni / ataḥ śāstram-
[186] dvātriṃśallakṣaṇāśītivyañjanātmā munerayam /
sambhogiko mataḥ kāyo mahāyānopabhogataḥ // 8-12 //
caturthena pādena sambhogikatve kāraṇamāha /
tatrādau pañcabhirindravajrābhirlakṣaṇānyāha /
[187] cakrāṅkahastakramakūrmapādo jālāvanadvāṅgulipāṇipādaḥ /
karau sapādau taruṇau mṛdū ca samucchrayaiḥ saptabhirāśrayo 'sya // 8-13 //
[188] dīrghāṅgulitvāyatapārṣṇigātram prājyamṛjūcchaṅkhapadordhvaromā /
eṇeyajaṅghaśca paṭūrubāhuḥ kośāvadhānottamavastiguhyaḥ // 8-14 //
[189] suvarṇavarṇaḥ pratanucchaviśca pradakṣiṇaikaikasujātaromā /
ūrṇāṅkitāsyo haripūrvakāyaḥ skandhau vṛtāvasya citāntarāṃsaḥ // 8-15 //
[190] hino rasaḥ khyāti rasottamo 'sya nyagrodhavanmaṇḍalatulyamūrtiḥ /
uṣṇīṣamūrdhā pṛthucārujivho brahmasvaraḥ siṃhahanuḥ suśuklāḥ // 8-16 //
[191] tulyāḥ pramāṇe 'viralāśca dantā anyūnasaṃkhyādaśikāścatasraḥ /
nīlekṣaṇo govṛṣapakṣmanetro dvātriṃśadetāni hi lakṣaṇāni // 8-17 //
kramaḥ pādaḥ cakrāṅkau hastau cāsyeti 'cakrāṅkahastakramaḥ' / supratiṣṭhitatvāt kūrmāviva pādāvasyeti 'kūrmāpādaḥ' / sa cāsau sa ceti samāsaḥ / jālāvanaddhāṅgalī pāṇī ca pādau cāsyeti 'jālāvanaddhāṅgalipāṇipādaḥ' / 'karau sapādau taruṇau mṛdū ca' asyeti pareṇa sambandhaḥ / 'samucchrayaiḥ saptabhirāśrayo 'sya' / lakṣaṇe tṛtīyā / āśrayaḥ kāyaḥ saptabhirucchayairlakṣitaḥ kāyo 'syetyarthaḥ / etena pañcalakṣaṇānyuktāni / cakrāṅkitapāṇipādatā supratiṣṭhitapādatā jālapāṇipādatā mṛdutaruṇahastapādatā saptocchrayatā ceti /
'dīrghāṅgulitvāyatapārṣṇigātram prājyamṛjūcchaṅkhapadordhvaromā /
eṇeyajaṅghaśca paṭūrūbāhuḥ koṣā(śā)vadhānottamavastiguhyaḥ //
dīrghāṅgulitvaṃ ca āyatapārṣṇiśceti samāhāradvandvaḥ / 'gātraṃ prājyaṃ ṛju' iti bṛhadṛjugātram / ucchaṅkhapādaścāsau 'ūrdhvaromā' ca / uccaiḥ sunigūḍhajānugulphatvāducchaṅkhapāda iti sūtram / ataśca utkarṣanigūḍhārtha ucchabdaḥ / jānugulphāsthivācī śaṅkhaśabdaḥ / urū mūlādadhaśca sarva pāda iti gamyate / vastau guhyaṃ vastuguhyam / kośāvadhānamuttama vastiguhyamasyeti tathoktaḥ / anenāṣṭau lakṣaṇāni / dīrghāṅgulitā / āyatapārṣṇitā / bṛhadujugātratā / ucchaṅkhapādatā / ūrdhvāṅgaromatā / aiṇeyajaṅghatā / paṭūrubāhutā / kośāvahitavastiguhyatā ceti /
'suvarṇavarṇaḥ pratanucchaviśca pradakṣiṇaikaikasujātaromā /

ūrṇāṅkitāsyo haripūrvakāyaḥ skandhau vṛtāvasya citāntarāṃsaḥ // '
hareriva pūrvakāyo 'syeti 'haripūrvakāyaḥ' / 'vṛttau' iti susaṃvṛttau / suśliṣṭaparimaṇḍalagrīvatvāt / asaṃyoraṃtaraṃ uttarāṃsamuraḥ / tadupacitamasyeti 'citāntarāṃsaḥ' / anena saptalakṣaṇāni / suvarṇavarṇatā / ślakṣaṇacchavitā / ekaikapradakṣiṇāvartaromatā / ūrṇāṅkitamukhatā / siṃhapūrvakāyatā / susaṃvṛtaskandhatā / citāntarāṃsatā ceti /
'hīno rasaḥ khyāti rasottamo 'sya nyagrodhavanmaṇḍalatulyamūrtiḥ /
uṣṇīṣamūrdhā pṛthucārujivho brahmasvaraḥ siṃhahanuḥ suśuklāḥ //
tulyāḥ pramāṇe viralāśca dantā anyūnasaṃkhyādaśikāścatasraḥ /
nīlekṣaṇo govṛṣapakṣmanetro dvātriṃśadetāni hi lakṣaṇāni // '
anena ślokadvayena dvādaśalakṣaṇānyuktāni / rasarasajñatā / nyagrodhaparimaṇḍalatā / uṣṇīṣaśiraskatā / pṛthutanujivhatā / brahmasvaratā / siṃhahanutā / suśukladantatā / samadantatā / aviraladantatā / samacatvāriṃśaddantatā abhinīlanetratā / gopakṣmanetratā ceti / daśaparimāṇamasyāḥ saṃhateriti 'daśikā' / tāścatasraḥ / catvāriṃśadityarthaḥ / govṛṣau gobalīvardau / athavā 'govṛṣaḥ' puṅgavaḥ / sarvaikatvena 'dvāṃtriśadetāni hi lakṣaṇāni' / eṣāṃ vyākhyānaṃ ca hetuśca pūrvanimittatā ca dharmadāna (?) sūtre /
[192] yasya yasyātra yo heturlakṣaṇasya prasādhakaḥ /
tasya tasya prapūryāyaṃ samudāgamalakṣaṇaḥ // 8-18 //
atra
'yasya yasya lakṣaṇasya yo yo hetuḥ prasādhakaḥ /
tasya tasya prapūryāyaṃ samudāgamalakṣaṇaḥ' //
ayaṃ sāmbhogikaḥ kāyaḥ / kasya punaḥ ko heturityāha /
[193] gurūṇāmanuyānādi dṛḍhatā saṃvaraṃ prati /
saṃgrahāsevanaṃ dānaṃ praṇītasya ca vastunaḥ // 8-19 //
[194] vadhyamokṣāḥ samādānaṃ vivṛddhiḥ kuśalasya ca /
ityādiko yathāsūtraṃ heturlakṣaṇasādhakaḥ // 8-20 //
tatra gurūṇāmanugamanapratyudgamānābhyāṃ dharmaśravaṇamālyopahāracaityānupānaprabhṛtiṣu ca paricāradānāccakrāṅkahastapādatā / dṛḍhasamādānatvāt supratiṣṭhitapādatā / saṃgrahavastūnāmāsevanājjālahastapādatā / praṇītānnapānādidānānmṛdutaruṇahastapādatā ( RSt_182 ) saptocchadatā ca / 'vadhyamokṣāḥ' iti bahuvacanāmādyartham / vadhyamokṣaṇājjīvitānugrahakaraṇāt / prāṇātipātavirateścāsevanāddīrghāṅgulitā āyatapārṣṇitā bṛhadṛjugātratā ca / kuśaladharmasamādānasya vivardhanāducchaṃkhapādatā / ūrdhvāṅgiromatā ca / 'ityādika' evamādikaḥ / 'yathāsūtraṃ' iti yathā paṭhiṣyati dharmadāne / mahāpuruṣakāratvāt mahāpuruṣāstathāgatā mahābodhisattvāśca / teṣāṃ dyotakāni mahāpuruṣalakṣaṇāni dvātriṃśat / teṣāmeva śobhākaraṇādaśītyanuvyañjanāni / tānyadhikṛtya dvādaśaślokāḥ-
[195] tāmrāḥ snigdhāśca tuṅgāśca nakhā aṅgulayo muneḥ /
vṛttāścitānupurvāśca gūḍhā nirgranthayaḥ śirāḥ // 8-21 //
anenāṣṭāvanuvyañjanānyuktāni / tāmranakhatā snigdhanakhatā tuṅganakhatā ca / vṛttāṅgulitā citāṅgulitā anupūrvāṅgulitā ca gūḍhaśiratā nirgranthiśiratā ceti /
[196] gūḍhau gulphau samau pādo siṃhebhadvijagopateḥ /
vikrāntaṃ dakṣiṇaṃ cāru gamanamṛjuvṛttate (tā) //
[197] muṣṭānupūrvate
iti ṣaḍakṣarādhikena ślokena dvādaśa / gūḍhagulphatā / aviṣamapādatā / siṃhavikrāntagāmitā / haṃsavikrāntagāmitā / vṛṣabhavikrāntagāmitā / pradakṣiṇāvataṃgāmitā / cārūgāmitā / avakragātratā / vṛttagātratā / mṛṣṭagātratā anupūrvagātratā ceti //
medhyamṛdutve śuddhagātratā /
pūrṇavyañjanatā cārūpṛthumaṇḍalagātratā // 8-23 //
iti ṣaḍiṃvaśatyākṣaraiḥ pañcānuvyañjanāni / śucigātratā mṛdugātratā viśuddhagātratā paripūrṇavyañjanatā cārupṛthumaṇḍalagātratā ceti /
[198] samakramatvaṃ śuddhatvaṃ netrayoḥ sukumāratā /
adīnocchadagātratvaṃ susaṃhatanagātratā // 8-24 //
anena ṣaṭ / samakramatā viśuddhanetratā sukumāragātratā utsadagātratā susaṃhatanagātratā ceti //
[199] suvibhaktāṅgatā dhvāntapradhvastālokaśuddhatā /
vṛttamṛṣṭākṣatākṣāmakukṣitāśca gabhīratā // 8-25 //
[200] dakṣiṇāvartatā nābheḥ samantāddarśanīyatā /
anena sārdhaślokena nava / suvibhaktāṅgapratyaṅgatā vitimiraśuddhālokatā mṛṣṭakukṣitā abhagnakukṣitā akṣāmakukṣitā gambhīranābhitā dakṣiṇāvartanābhitā samantaprāsādikatā ceti //
samācāraḥ śuciḥ kālatilakāpagatā tanuḥ // 8-26 //
[201] karau tūlamṛdusnigdhagambhīrāyatalekhatā /
nātyāyataṃ vaco bimbapratibimbodayāsyatā // 8-27 //
bimbānāṃ pratibimbodayo 'sminniti tathoktamāsyaṃ mukhamasyeti 'bimbapratibimbodayāsyaḥ' / anena sārdhaślokenāṣṭau / śucisamācāratā vyapagatatilakagātratā tūlasadṛśasukumārapāṇitā snigdhapāṇilekhatā gambhīrapāṇilekhatā āyatapāṇilekhatā nātyāyatavadanatā bimbapratibimbadarśanavadanatā ceti /
[202] mṛdvī tanvī ca raktā ca jivhā jīmūtaghoṣatā /

cārumañjusvaro daṃṣṭrā vṛttāstīkṣṇāḥ sitāḥ samāḥ //
[203]anupūrvodagatāstuṅgā nāsikā paramaṃ śuciḥ // 8-28 //
'paramaṃ' atyantam / anena sārdhaślokena dvādaśa / mṛdujivhatā tanujivhatā raktajivhatā ca / gajagarjitajīmutaghoṣatā / madhuracārumañjusvaratā vṛttadaṃṣṭratā tīkṣṇadaṃṣṭratā śukladaṃṣṭratā samadaṃṣṭratā anupūrvadaṃṣṭratā tuṅganāsikatā śucināsikatā ceti //
viśāle nayane pakṣma cittaṃ padmadalākṣitā // 8-29 //
[204] āyataślakṣṇasusnigdhasamarome bhruvau bhujau /
pīnāyatau samau karṇāvupaghātavivarjitau // 8-30 //
[205] lalāṭamaparimlānaṃ pṛthu pūrnottamāṅgatā /
samarome iti striyāṃ ḍāp / anena ślokadvayena trayodaśa / viśālanayanatā citapakṣmatā sitasitakamaladalanayanatā āyatabhrūtā ślakṣṇabhrūtā snigdhabhrūtā samaromabhrūtā pīnāyatabhujatā samakarṇatā anupahatakarṇatā supariṇāmitalalāṭatā pṛthulalāṭatā paripūrṇottamāṅgatā ceti //
bhramarābhrāścitāḥ ślakṣṇā asaṃluḍitamūrtayaḥ // 8-31 //
[206] keśā aparuṣāḥ puṃsāṃ saurabhyādapahāriṇaḥ /
śrīvatsaḥ svastikaṃ ceti buddhānuvyañjanaṃ matam // 8-32 //
anena sārdhaślaukena sapta / bhramarasadṛśakeśatā citakeśatā ślakṣṇakeśatā asaṃluḍitakeśatā aparuṣakeśatā śrīvatsasvastikanandyāvartalalitapāṇipādatā ceti //
sarvaikatvena buddhānāmaśītiranuvyañjanāni //
iti sāmbhogikaḥ kāyaḥ //
nairmāṇikaṃ kāyamadhikṛtya śāstram-
[207] karoti yena citrāṇi hitāni jagataḥ samam /
ā bhavātso 'nupacchinnaḥ kāyo nairmāṇiko muneḥ // 8-33 //
[208] tathā karmāpyanucchinnamasyā saṃsāramiṣyate /
ataḥ sūtram / sarvadharmāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / yāvantaḥ sthalajalāntarikṣacarāṇāṃ sthāvarajaṅgamānāṃ sattvānāṃ kāyavāksaṃgṛhītā dharmāḥ sattvānāṃ vinayanāya bhagavatā ananteṣu lokadhātuṣu nirmitāḥ te sarvadharmāsteṣāmaparyantatayā bhagavataḥ prajñāyā aparyantatā veditavyā / katamasyāḥ te nirmitāḥ? śūnyatāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / yathā tathāgatena nirmitāḥ kāyā anantāstathā teṣāṃ śūnyatāpyanantā / kena śūnyatā? svādhīnaiścicaitasikairmāyāpuruṣavat / atastasyāpi aparyantatayāparyantateti pūrvavat / yathā teṣāṃ kāyavācau nirmite tathā cittacaitasikā api kinna nirmīyante? tadupādānābhāvāt, apūrvasattvāprādurbhāvācca / nanu cittacaitasikanirmāṇamapīṣyate buddhānāṃ /
"kāyavākcittanirmāṇaprayogopāyakarmakaḥ /"
iti vacanāt / satyamiṣyate / kintu satyupādāne devatādhiṣṭhānena svapnadarśanavat / vācā vāgarthanni(rthani)vedanavacca / ata āha / cittacaritāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / teṣāṃ ca sattvānāṃ yathā deśitaṃ dharmamālambya prātipakṣikāḥ kuśalā dharmā utpadyante / taiśca teṣāṃ vikṣepakā akuśalā dharmāḥ prahīyante / ata āha / kuśalākuśaladharmāparimāṇatayā prajñāpāramitāparimāṇatānugantavyeti /
atha ye nirmitāste kathaṃ bhagavataḥ kāyāḥ? bhagavatā nirmitatvāditi cet / māyākāranirmitā gajādayastarhi māyākārasya kāyāḥ syuḥ, svakāyatvenādhiṣṭhāya tena nirmāṇāt / svakāyavacca gamanavyāhārādiṣu duṣkareṣu vyāpa[ā]raṇāttepi kāyā ityayaṃ bhagavato nairmāṇikaḥ kāyaḥ /
uktāstrayaḥ kāyāḥ / kāritramidānīṃ vaktavyam / tatsamāsata āha / siṃhanādanadanatayā prajñāpāramitānugantavyeti / mṛgāṇāmuttamaḥ siṃhaḥ / tatsādharmyāt puruṣottamāḥ puruṣasiṃhā ityucyante / iha tu prakarṣagaterdevamanuṣyādisarvapuruṣottamastathāgataḥ siṃha ityucyate / tasya dharmaḥ sarvāśāparipūraṇatayā sarvaparapravādimṛgabhīṣaṇatayā ca siṃhanāda ityucyate / siṃhadhvajavat / tasya nadano deśakaḥ / tabhdāvastattā / tayā bhagavataḥ prajñā gantavyā pāragamanāt pāramitā veditavyetyarthaḥ / sa punaḥ siṃhanādanadanaḥ saptaviṃśatividhasya kāritradeśanā / sā vistareṇa mahatyorbhagavatyordraṣṭavyā / tāmadhikṛtya śāstram-
gatīnāṃ śamanaṃ karma saṃgrahe ca caturvidhe // 8-34 //
[209] niveśanaṃ sasaṃkleśe vyavadānāvabodhane /
sattvānāmarthayāthātmye ṣaṭsu pāramitāsu ca // 8-35 //
[210] buddhamārge prakṛtyaiva śūnyatāyāṃ dvayakṣaye /
saṃkete 'nupalambhe ca paripāke ca dehinām // 8-36 //
[211] bodhisattvasya mārge 'bhiniveśasya ca vāraṇe /
bodhiprāptau jinakṣetraviśuddho niyatiṃ prati // 8-37 //
[212] aprameye ca sattvārthe buddhasevādike guṇe /
bodheraṅgeṣvanāśe ca karmaṇāṃ satyadarśane // 8-38 //
[213] viparyāsaprahāṇe ca tadavastukatānaye /
vyavadāne ca sambhāre saṃskṛtāsaṃskṛte prati // 8-39 //
[214] vyatibhedāparijñāne nirvāṇe ca niveśanam /
dharmakāyasya karmedaṃ saptaviṃśatidhā matam // 8-40 //
bhagavāṃstānvigrahānnirmimīte ye nārakāṇāṃ narakāgninirvāpaṇena dharmadeśanayā ca tathā tiraścāṃ svamāṃsarudhirādidānena tathā pretānāmannapānādidānena dharmadeśanayā ca cittamabhipra sādya tena cābhiprasādena svagatibhyaścyutānāṃ devamanuṣyeṣūpapādayanti / devānapi hīnayānādhimuktikān dharmadeśanayābhiprasādya manuṣyeṣūpapannān yāvacchrāvakabodhau pratyekabodhau ca pratiṣṭhāpayiṣyantīti gatipraśamanakarma //
ye ca manuṣyān bāhyādhyātmikeṣvāmiṣadāneṣu laukikalokotareṣu ca dharmadāneṣu, arthacaryāyāṃ samānārthatāyāṃ ca śikṣayantīti saṅgrahavastuniveśanakarma //
saṃkleśaḥ kleśāvaraṇaṃ jñeyāvaraṇaṃ ca / vyavadānaṃ tayorastamayaḥ / sa ca pudgaladharmanairātmyajñānāditi saṃvṛtiḥ / paramārthastu [na] dharmadhātoranyadastīti saṃkleśavyavadānajñānaniveśanakarma //
yathā hi māyākāro vicitrāṇi vastūni yāvabhdakṣyabhojyāni nirmāya lokaṃ toṣayati / sa ca loko na jānāti sarvametadadravyakamiti / yaśca prajñāpāramitāyāṃ carati na sa dharmadhātuvyatiriktaṃ kiñcitpaśyati na sattvaṃ nāpi sattvaprajñaptiṃ dharmāṇāmapi nairātmyāditi sattvārthayāthātmyaniveśanakarma //

sa ātmanā ca dānaṃ dadāti parāṃśca dāne niyojayati dānasya ca varṇaṃ bhāṣate / ye cānye dānaṃ dadati teṣā ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ / evamātmanā ca śīlaṃ rakṣatītyādi vācyamiti ṣaṭpāramitāniveśanakarma //
ātmanā ca daśakuśalān karmapathān samādāya vartate / ātmanā ca pañcaśikṣāpadāni yāvadātmanā ca dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanāni niṣpādayatīti vācyamiti buddhamārganiveśanakarma //
iha bodhisattvaḥ sattvānāṃ pāramitādīn sarvadharmān deśayati / teṣāṃ koṭitrayasya phalasya ca prakṛtiśūnyatāṃ deśayati / te tathā bhāvayanto viśeṣamadhigacchanti / ( RSt_187 ) tataste bhūyasyā mātrayā prakṛtiśūnyatāṃ bhāvayanti yāvadanuttarāṃ samyaksambodhimadhigacchantīti prakṛtiśūnyatāniveśanakarma //
prakṛtiśūnyāḥ sarvadharmāḥ na cānyā prakṛtiśūnyatā anye dharmāḥ / kiṃ tarhi? prakṛtiśūnyataiva dharmāḥ / ta eva prakṛtiśūnyatetyadvayadharmaniveśanakarma //
na samyaksambodhau bhagavatā kaściddharma upalabdhaḥ / yatpunarabhisambudhya dharmā deśitāḥ skandhadhātvādayo vā yāvatsarvākārajñatā vā tatsarvaṃ lokavyavahāreṇeti sāṅketikajñānaniveśanakarma //
yadi pāramitādiṣu sarvadharmeṣu śikṣate tathāpi samyaksambodhaye na śaknoti / yadi punasteṣveva carati teṣāṃ ca koṭitrayaṃ phalaṃ ca nopalabhate / tadā samyaksambodhaye śaknotītyupalambhaniveśanakarma //
yadyapi bodhisattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvaṃ sattvaprajñaptiṃ ca nopalabhate tathāpi saṃvṛtyā paśyati sattvān vastūpalambhena saṃkliṣyamānān / sa tāṃstatprahāṇāya triṣu yāneṣu paripācayatīti sattvaparipākaniveśanakarma //
sa evamupaparīkṣate / śūnyāḥ sarvadharmāḥ / na ca śūnyatā śūnyatāmabhiniviśate / tasmātsarvadharmeṣvanabhiniviṣṭena bhavitavyam / dānādiṣu caritavyam / na ca teṣu tatphaleṣu vā gantavyamiti sarvābhiniveśaprahāṇaniveśanakarma //
na mārgeṇa bodhiḥ prāpyate nāmārgeṇa / yato bodhi eva mārgaḥ mārga eva bodhiḥ / bodhisattva eva tarhi buddhaḥ syāditi cet / yadā sarvabuddhadharmān paripūrya vajropamasamādhau sthitvā bodhisattva ekakṣaṇasamāyuktayā prajñayā samyaksambodhimadhigacchati tadā sa eva tathāgataḥ sarvadarśī sarvajña iti nirdiśyata iti bodhiprāptiniveśanakarma //
sa ātmanaḥ pareṣāṃ ca daśākuśalasaṃgṛhītāni dauḥśīlyāni ṣaṭpāramitāvipakṣāṃśca hīnayānaphalānāṃ ca pañcānāṃ sākṣātkriyāspṛhayoravakāśaṃ, skandhadhātvādisāśravānāśravasarvadharmasaṃjñādauṣṭhulyāni ca nivārya svayaṃ ca pāramitādiṣu sarvakuśaladharmeṣu pratiṣṭhito bhavati parānapi pratiṣṭhāpayati / tacca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇakṛtvā ātmanaḥ samyaksambodhau ca sarvākārāyāṃ ca svabuddhakṣetrapariśuddhau pariṇāmayati / praṇidhānāni ca buddhakṣetrapariśuddhaye yathā sūtraṃ karotīti buddhakṣetrapariśuddhiniveśanakarma //
prathamacittotpādika eva bodhisattvaḥ samyaksambodhau niyato bhavati / niyatasya kathamapāyeṣūpapattiriti cet / yaḥ samyaksambodhau cittamutpādya ṣaṭsu pāramitāsu caturṣu vāpramāṇeṣu carati daśa cākuśalān dharmān prahāya tiṣṭhati / ( RSt_188 ) aṣṭau tasyākṣaṇā na sambhavanti kiṃ punarapāyopapattiḥ / kathaṃ tarhi tiryagyonau jātakāni? tāni sāśravānāśravasarvakuśaladharmasamanvāgatasya sattvārthā(rtha) vaśitayā saṃcintyopapattayo na ca tiryagduḥkhavedanāḥ / tadyathā tathāgataḥ paramavaśitvalābhātsarvalokadhātuṣu yugapadanantānātmabhāvān parārthāya nirmimīta iti samyaksambodhiniyataniveśanakarma //
sa hi prajñāpāramitāyāṃ sthitvā daśasu dikṣu gaṅgānadīvālukopameṣu sattvānāmartha karoti na ca lipyate / tathā hi yaḥ spṛśet, yena spṛśet, yaṃ ca spṛśet, trīnimāndharmānasau nopalabhate śūnyatāyāṃ ca sthitaḥ sarvaśukladharmeṣu sthito bhavati / tayaiva teṣāṃ saṅgrāt / tathāhi sarvadharmāḥ sarvadharmaiḥ śūnyāḥ / tataḥ śūnyatāyāmantarbhūtā ityaprameyasattvārthaniveśanakarma //
sa evaṃ nirūpayati / ye te daśasu dikṣu gaṅgānadīvālukopamā lokadhātavo ye ca teṣu tathāgatāḥ sarve te svabhāvena śūnyāḥ kevalaṃ nāmasaṅketena prajñapyate / sāpi prajñaptiḥ svabhāvena śūnyā / yadi tu kasyacicchūnyatā na syāt prādeśikī syāt / yatastu na pradeśikī tataḥ sarvadharmāḥ sarvadharmaśūnyā iti / sa evaṃ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā ṣaḍabhijñā abhinirharati / yāsu sthitvā daśadiksarvatathāgatānupasaṃkrāmati paryupāste tebhyaśca dharma śṛṇoti teṣu ca kuśalamūlānyavaropayatyanabhiniviṣṭaḥ / na hi śūnyatāṃ śūnyatāyāmabhiniviśate / sa divyena cakṣuṣā daśadiglokadhātuṣu sattvān dṛṣṭvā sadyo 'bhijñayā tatra gatvā tebhyo dharmaṃ deśayati / divyena śrotradhātunā daśadiksarvabuddhānāṃ dharmadeśanāṃ śrutvodgṛhya sattvebhyo deśayati / cetaḥparyāyajñānena sattvānāṃ cittāni viditvā yathācittamebhyo dharma deśayati / so 'nekavidhaṃ pūrvanivāsamātmanaḥ pareṣāṃ cānusmarati / pūrvatathāgatadeśitāṃśca dharmānanusmṛtyatadvineyebhyaḥ sattvebhyo deśayati / sa āśravakṣayajñānena sattvānāmanurūpaṃ dharmaṃ deśayati / sa tābhirabhijñābhiryaṃ yamevākāṃkṣatyātmabhāvaṃ sattvānāmarthāya pratigrahītuṃ taṃ tameva pratigṛṇhāti / na ca tatra sukhaduḥkhānunayapratighairūpalipyata iti daśadigbuddhopāsanādiniveśanakarma //
kāni punarbodhisattvasya bodhyaṅgāni? ṣaṭpāramitāścatvāri dhyānāni yāvadāveṇikā buddhadharmāḥ / yadi teṣu carati koṭitrayaṃ ca teṣāṃ nopalabhate / yadi cātmanaḥ samyaksambodhaye sarvasattvānāṃ cāgratāyai tān samyakpariṇāmayati / yadyamī bodhisattvadharmāḥ katame tarhi buddhadharmāḥ? eta eva / yadyobhaḥ sarvākārajñatāmabhisambudhyate prahīṇasarvavāsanānusandhiśca bhavati, ekakṣaṇasamāyuktayā ca prajñayā sarvabuddhadharmānabhisambudhyate / na caivaṃ bodhisattva iti bodhyaṅganiveśanakarma //
yadyapi svalakṣaṇaśūnyāḥ sarvadharmāstathāpyasti karma, asti teṣāṃ phalam / na hi sattvāḥ svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānanti / ajānantaḥ pudgalaṃ dharmāṃśca kalpayantaḥ karmābhisaṃskurvanti sucaritaṃ duścaritaṃ vā / duścaritena triṣvapāyeṣu patanti / sucaritairdevamanuṣyeṣūpapadyante / kecitpunaḥ pudgalanairātmyaṃ parijñāya sugatidurgatīḥ prahāya nirvāṇamadhigacchanti / bodhisattvāḥ pāramitādīn kuśalān dharmānparipūrayantaḥ krameṇa daśabhūmīnadhigamyaikakṣaṇasamāyuktayā prajñāyā sarvadharmānabhisambudhya buddhā bhagavanto bhavantīti karmaphalasambandhāvipraṇāśananiveśanakarma //

na bodhisattvaḥ satyaiḥ satyajñānairvā nirvāti / kintarhi? catuḥsatyasamatayā / yā teṣāṃ samatā tathatā niḥsvabhāvatā sā na kaściddharmamupalabhate satyaparyāpannamanyaṃ vā / tataḥ sarvadharmāḥ śūnyā iti paśyanniyāyamamavakramya gotrabhūmau sthito bhavati dhyānānyutpādayatyapramāṇānyārūpyasamāpattīśca / sa iha śamathabhūmau sthitvā duḥkhaṃ parijānāti samudayaṃ prajahāti nirodhaṃ sākṣātkaroti mārgaṃ bhāvayati / na ca satyārambaṇaṃ cittamutpādayati / kevalaṃ bodhinimnena cittena svalakṣaṇaśūnyānsarvadharmān paśyati / so 'nayā vipaśyanayā sarvadharmaśūnyatāṃ paśyati / upāyakauśalyena ca dharmaṃ deśayatīti catuḥsatyadarśananiveśanakarma //
"maitreya āha / yadi bhagavannabhāvasvabhāvāḥ sarvadharmā kathaṃ bodhisattvena rūpādau śikṣitavyaṃ yāvadbuddhadharmeṣu? bhagavānāha / nāmamātratayā / āha / saṃskāranimittena vastunā avastukaṃ nāmakathanaṃ nāmamātram / saṃskāro vikalpaḥ / tasya nimittaṃ viṣayaḥ / yatraivaṃ bhavati / idaṃ rūpamiyaṃ vedanā yāvadamī buddhadharmā iti bhāvaḥ // bhagavānāha // āgantukametannāmadheyamatra prakṣiptam / idaṃ rūpaṃ yāvadamī buddhadharmā iti / nāmābhedena nāmā ca (? nāmyartha)pratīteḥ / tasmādalīkaḥ śabdārtho vyavahāramātraṃ na vastu // āha // vyavahāramātratāpi rūpasya svabhāva eveti / rūpasvabhāva upalabdha eva bhavati / bhagavānāha / na rūpasya svabhāva eveti / rūpasvabhāva upalabdha eva bhavati / bhagavānāha / na tasyotpādanirodhau tato na sa svabhāvaḥ // āha // kiṃ punarbhagavan sarvaśaḥ svalakṣaṇena na santyeva rūpādayo yāvadbuddhadharmāḥ? bhagavānāha / santi lokasaṅketavyavahārato na nu paramārthataḥ // āha // yathāhaṃ bhagavato bhāṣitasyārthamājānāmi / anabhilāpya eṣa dhātuḥ paramārthataḥ / sacetsaskāranimittaṃ vastu sa evānabhilāpyo dhāturiti vyāhatametat //
bhagavānāha // yadāte 'nabhilāpye dhātau prajñāpracāro bhavatyupalabhase / tadā saṃskāranimittaṃ vastu / āha / nohīti // bhagavānāha // ata eva na tattasmādanyannāpyananyata / adyanyat kutastadā vinaṣṭam / athānanyat kuto nopalabhyate / api ca / yadyasau saṃskāranimittādanyaḥ syādapīdānī sarvabālapṛthagjanāḥ parinirvāyuḥ samyaksambodhiṃ ( RSt_190 ) cābhisambudhyeran / athānanyaḥ syādapīdānīṃ tadapi nimittaṃ nopalabhyeta // āha // anabhilāpyadhātūpanibaddhe prajñāpracāre vartamāne yadi saṃskāranimittaṃ nopalabhyate tatkimasannopalabhyate sadvā? bhagavānāha / yadi vikalpato grahaṇameti na vikalpeṣvapagateṣu tadā parikalpamātraṃ taditi na tasya sattvamasattvaṃ vā / āha / katibhirākārairbhagavan dharmāṇāṃ prajñaptiḥ? tribhirmaitreya / yaduta parikalpitaṃ rūpaṃ vikalpitaṃ rūpaṃ dharmatā rūpam / yāvatparikalpitā buddhadharmāḥ / vikalpitā buddhadharmāḥ / dharmatā buddhadharmā iti / tatra yā saṃskāranimitte vastuni rūpamiti nāmasaṅketavyavahāraṃ niśritya rūpasvabhāvatayā parikalpanā tatparikalpitaṃ rūpam / yattasya saṃskāranimittasya vikalpamātratāyāmavasthānaṃ tadvikalpitaṃ rūpam / yā punastena parikalpitena rūpeṇa tasya vikalpitarūpasya nityakālaṃ niḥsvabhāvatā nairātmyaṃ tathatā bhūtakoṭistaddharmatārūpam / evaṃ yāvatparikalpitavikalpitadharmatākhyā buddhadharmāḥ / tatra parikalpitaṃ rūpamadravyam / vikalpitaṃ sadravyaṃ vikalpitasadravyatayā, na svatantravṛttitaḥ / dharmatārūpaṃ naivādravyaṃ na sadravyaṃ dharmatāprabhāvitam / evaṃ yāvadbuddhadharmāḥ / āha / yaduktaṃ bhagavatā / advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā yaduta rūpamiti yāvadbuddhadharmā iti tatkatham? bhagavānāha / yatkalpitaṃ rūpaṃ na tadrūpaṃ niḥsvabhāvatvāt / na cārūpaṃ vyavahārataḥ / yadvikalpitaṃ rūpaṃ na tadrūpaṃ svatantravṛttitaḥ / na cārūpaṃ vikalpitarūpatvāt / yaddharmatārūpaṃ na tadrūpaṃ rūpavivekatvāt / na cārūpaṃ rūpaparamārthatvāt / tasmādadvayasyaiṣā gaṇanā rūpamiti yāvadbuddhadharmā iti // āha // evamantadvayaṃ prahāya madhyamāpratipadaṃ pratipannasya rūpe yāvadbuddhadharmeṣu kathaṃ lakṣaṇaparijñā lakṣaṇaprahāṇa lakṣaṇasākṣātkriyā lakṣaṇabhāvanā ca? bhagavānāha // rūpasya yanna parijñānaṃ nāparijñānaṃ tadevāsya parijñānam

/ evaṃ yāvadyā bhāvanā nābhāvanā saiva bhāvanā / evaṃ yāvadbuddhadharmāṇām // āha // evaṃ parijñādisamanvāgatasya bodhisattvasya katamannirvāṇam? bhagavānāha / gambhīrameṣāṃ nirvāṇaṃ yato na tannirvāṇaṃ nānirvāṇam / tatkatham? yataḥ parānārabhya saṃsārāparityāga eṣāṃ na nirvāṇam / ātmānamārabhya nirvāṇāparityāga eṣāṃ nirvāṇam / ekātyāga itaratyāgādayukta ubhayoratyāga iti cet / ubhayoravikalpanādubhābhyāṃ nodvijate / tato yukta ubhayoratyāgaḥ / sa tarhi saṃsarati nirvāti ceti na yuktam? yadvodhisattvasya cittavaśitāprāptasyopāyakauśalyena saṃsārasaṃdarśanaṃ so 'sya saṃsārāparityāgaḥ / yā śūnyatā yā cānupalambhapratiṣṭhānatā so 'sya nirvāṇāparityāgaḥ // āha // avikalpanāyāḥ samastaṃ lakṣaṇaṃ katamat? bhagavānāha / ye ca rūpādayaḥ sarvadharmāḥ / yā ca teṣāṃ śūnyatā / yā ca teṣāṃ tasyāśca bhāvābhāvādvayatā / yā cāprapañcanā / ( RSt_191 ) idamavikalpanāyāḥ samastaṃ lakṣaṇam // āha // kinnu bhagavan sarveṣāṃ śrāvakāṇāmekāntena nirvāṇapratiṣṭhā bhavati? bhagavānāha / nānādhātuke loke nānābhūtāḥ sattvā nānāgotraprakṛutayaḥ / asti sā gotrajātiryā ādita eva praṇītaṃ viśeṣaṃ prārthayate / tamevādhigacchati / asti yā hīnaṃ viśeṣaṃ prārthayate / tamevādhigacchati / tenaiva santuṣyati / sa śamaikāyanaḥ śrāvakaḥ / asti yo hīnaṃ viśeṣa prārthayate / tamevādhigacchati na ca tāvatā santuṣyati / uttaripraṇītaṃ viśeṣaṃ prārthayate / sa bodhipariṇatikaḥ śrāvakaḥ / so 'rhattva prāpya cireṇa samyaksambodhiṃ prāpnoti / tasya tatprāptaye yā upapattayo na tāḥ karmakleśavaśena / api tvacintyāṃ nirvāṇapāragāminīmarhato 'pyupapattiṃ prajñapayāmi yā prathamā gotrajātiḥ sā bodhisattvānām // āha // āścaryaṃ bhagavan yāvadudārāśayā bodhisattvā māhātmyāśayāśca // bhagavānāha // yadamī śakratvalokapālatvacakravartitvādibhiḥ sarvalokasampattibhiranarthino 'nuttarāyāṃ bodhau kuśalaṃ pariṇāmayanti / tāsu ca niḥsaṅgatā niravagrahatā ca / iyameṣānudārāśayatā / yatpunastadaśa(sa)ktisukhamanavagrahasukhaṃ nirvṛtisukhaṃ ca tatsarva sarvasattvasādhāraṇamicchanto 'nuttarāyāṃ bodhau kuśalamūlaṃ pariṇāmayanti saṃsārāparityāgatayā / iyameṣāṃ māhātmyāśayatā // āha // āścaryādbhūtā bhagavan bodhisattvadharmāḥ / tān prāptukāmairanuttarāyāṃ samyaksambodhau cittamutpādayitavyam / ita ūrdhvam // subhūtirāha // abhāvasvabhāveṣu sarvadharmeṣu kathaṃ karmaphalavyavastheti // bhagavānāha // dharmāṇāmabhāvasvabhāvamajānantaḥ sattvā viparyāsasamutthitairvikalpaiḥ karmāṇi kṛtvā yathākarmaphalāni prāpnuvanti / " tatra catvāro viparyāsāḥ pudlanairātmyavipakṣaḥ / bhāveṣvabhiniveśo dharmanairātmyavipakṣaḥ / atra ca maitreyapraśnottarairvahavo viparyāsā nirastāḥ
/ subhūtipraśnottaraiḥ katicit / iti viparyāsaprahāṇaniveśanakarma //
viparyāsena sattvāḥ karmābhisaṃskurvanti / tataḥ saṃkliśyante ca lokavyavahāreṇa na paramārthataḥ / na hi kiñcidvastvasti vālāgrakoṭīnikṣepamātrakamapi yatra sthitvā karma kuryuḥ / tadyathā svapnamāyādiṣviti viparyāsanirvastukatājñānaniveśanakarma //
yā sarvadharmāṇāṃ samatā tathatā bhūtakoṭistanirvāṇam / tacca lokavyavahāreṇa vyavahriyate na paramārthato 'nabhilāpyatvāditi vyavadānaniveśanakarma //
yadyapi svapnamāyopamāḥ sarvadharmā nirvastukāstathāpi tadajānantaḥ sattvā vastvabhiniveśena karmāṇi kṛtvā sugatidurgati gacchanti / atasteṣāṃ viparyāsaprahāṇāya bodhisattvo bodhau cittamutpādya saṃsāre carati / yāvadabhisambudhya sattvān parimocayatīti vyavadānasambhāraniveśanakarma //
"bhagavānāha // na dvayenābhisamayo nādvayena ! eṣa evātrābhisamayo yatra na dvayaṃ nādvayam // tatkasya hetoḥ? prapañco eṣa yo 'yameṣāmabhisamayaḥ / na ca dharmasamatāyāṃ prapañcosti / niṣprapañcā dharmasamatā / saiva sarvadharmāḥ / saiva sarvapṛthagjanāryapudgalāḥ / saiva buddharatnaṃ saṃgharatnaṃ ca / samatā hi dharmatā / na ca dharmatāyā nānātvamasti // subhūtirāha / kiṃ dharmatā saṃskṛtā kiṃ asaṃskṛtā // bhagavānāha // na saṃskṛtā nāsaṃskṛtā / yaśca saṃskṛto dhāturyaścāsaṃskṛta ubhāvetau na saṃyuktau na visaṃyuktau na rūpiṇau anidarśanāvapratighāvekalakṣaṇau yadutālakṣaṇau" iti saṃskṛtāsaṃskṛtāvyatibhedena jñānaniveśanakarma //
"bhagavānāha // sarvadharmāḥ subhūte svabhāvena śūnyāḥ / te na śrāvakairna pratyekabuddhairna tathāgataiḥ kṛtāḥ / yā ca svabhāvaśūnyatā tannirvāṇaṃ" iti nirvāṇaniveśanakarma //
kāritrasyaiva vyāpitvaṃ darśayitumāha / sarvadharmākopyatayā prajñāpāramitākopyatānugantavyeti / kāritramācāraḥ / ācāro dharmaḥ / "nyāyo hi sācāro dharmaḥ svabhāvaśca dharmākhyaḥ" iti vacanāt / sarvo dharmaḥ saptaviṃśatividhaṃ kāritram / tasyākopyatā avadhyatā / daśadiksarvalokadhātusthiteṣu sarvasattveṣu sarvairākāraiḥ yathā bhājanamavicchedena yāvadākāśaṃ pravṛttiḥ / tayā tajjanikayā bhagavataḥ prajñāpāramitāyā akopyatā tādṛśyeva veditavyā / ityuktaṃ dharmakāyasya kāritram //

samudrāparyantatāvākyādibhirakopyatāvākyaparyantaiḥ prajñāpāramitāyā ye viśeṣā uktāsteṣāṃ pāramārthikaṃ jñānamānupūrvyā darśayitukāmaḥ pṛcchati tatkasya hetoriti / ekakṣaṇābhisamayadharmakāyasambandhibhiranugamavākyairyaduktaṃ tatsarvaṃ kasya hetoḥ kena kāraṇenetyarthaḥ / rūpaṃ hītyādikamuttaram / iha samudro 'paryantaḥ śūnyatāmātratvāt / tasyāśca pramāṇābhāt / evaṃ rūpādayopi pañcaskandhāḥ samudrasamāḥ / tadvatprajñāpāramitāpi / tathā hi ye ca rūpādayo yā ca teṣāṃ śūnyatā yā ca prajñāpāramitā sarva ete na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā ekalakṣaṇā yadutālakṣaṇā iti bhāvaḥ / evaṃ gaganasamatādayopi jñātavyāḥ / yāvadanupalabdhiriti / akliṣṭamajñānam / evaṃ hītyādi / evaṃ hīti / yathaite 'ṣṭāvabhisamayāḥ saparicchadā nirdiṣṭastathaivetyarthaḥ / anugantavyeti anusartavyā / tataḥ kiṃ karaṇīyamityāha yadetyādi / anugamiṣyatīti vyañjanakāyena śroṣyati / ( RSt_193 ) vyavacārayiṣyatītyarthaśarīreṇa jñāsyati / avatariṣyatīti śraddhāsyati / avabhotsyata iti prajñāsyati / cintayiṣyatīti catasṛbhirvicāraṇāyuktibhiścintayiṣyati vicārayiṣyati / evamevaitannānyatheti / yāni punaḥ sthānāni cintayan bālaḥ śaktikṣayāt khinna unmādyet mūrcchet maraṇaṃ vā nigacchet tāni sthānānyacintyāni teṣu tulayiṣyati / yathaitāni bhagavatā paramayogīśvareṇa dṛṣṭāni tathaiva nirdiṣṭāni / asmākametānyacintā(ntyā)ni tarkāgocaratvāditi upaparīkṣiṣyata iti / etāvataiva sarvasaṃśayānāṃ chedanādavadhārayiṣyatyevamevaitaditi / evamatīva cchinneṣu saṃśayeṣu bhavanāyā adhikāraḥ / ata āha / bhāvayiṣyatīti / caturvidhā bhāvanā / śamatho vipaśyanā śamathavipaśyane śamathavipaśyanābhiratiśca / kīdṛśairmanasikārairityāha / sarvamāyetyādi / ahamiti mameti rūpamiti vedanetyevamādikaḥ sarvābhiniveśaḥ sarvamanyanā / manyāśabdāṇṇijantādyac manyanā / sarvaparapravādibhirmārādibhiḥ kleśaiśca yāḥ kampanāḥ tāḥ sarveñjanāḥ / tadā nāsya durlabhetyādi / sarvaguṇānāmiti bodhisattvaguṇānām / buddhakṣetrasyeti guṇānāṃ paripūririti
vartate / śeṣaṃ sugamam //
sūtrasyārtho 'ṣṭavabhisamayāḥ śāstre prathamamuddiṣṭāḥ / ta iyatā vistareṇa nirdiṣṭāḥ / punaḥ śāstram-
'lakṣaṇaṃ tatprayogastatprakarṣastadanukramaḥ /
tanniṣṭhā tadvipākaścetyanyaḥ ṣoḍhārthasaṃgrahaḥ // '
athavā ṣaḍarthāḥ sūtrasya / sarvākārajñatā mārgajñatā sarvajñatā ceti trayametallakṣaṇaṃ prajñāpāramitāyāḥ / yatastrividhaiva sā / caturthaḥ sarvākārābhisambodhiḥ / so 'syāṃ prayogaḥ / caryetyarthaḥ / pañcamo mūrdhābhisamayaḥ / so 'syāṃ prayogaprakarṣaḥ / ṣaṣṭho 'nupūrvābhisamayaḥ so 'syāṃ prayogānukramaḥ / anupūrvaprayoga ityarthaḥ / saptama ekakṣaṇābhisamayaḥ / so 'syāṃ prayoganiṣṭhāḥ / aṣṭamo dharmakāyaḥ / so 'syāṃ vipākaḥ / pradhānaphalamityarthaḥ / punaḥ śāstram-
'viṣayastritayo hetuḥ prayogaścaturātmakaḥ /
dharmakāyaḥ phalaṃ karmetyanyastredhārthasaṃgrahaḥ // '
athavā trayorthāḥ sutrasya / hetuḥ prayogaḥ phalaṃ ca / tatra trividhaḥ prayogaviṣayo hetuḥ / sarvākārajñatā mārgajñatā sarvajñatā ca / catvāro 'rthāḥ prayogaḥ prayogasāmānyāt / sarvākārābhisambodho mūrdhābhisamayo 'nupūrvābhisamaya ekakṣaṇābhisambodhaśceti / ( RSt_194 ) phalaṃ dharmakāyaḥ karma ca / vināpi tenārthagateḥ / arthasaṃgrahaḥ sakalasūtrārthasya saṃkṣepaḥ / tatra prathamo 'ṣṭadhā / dvitīyaḥ ṣoḍhā / tṛtīyastredhā //
anugamasya vācakaḥ parivarto 'nugamaparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyā ekonatriṃśattamaḥ parivartaḥ //
30. sadāpraruditaparivarto nāma triṃśattamaḥ /
aṣṭābhirabhisamayairbhagavatī nirdiṣṭā / sā yathā veditavyā tannoktam / atastabhdagavān vica(va)kṣurāha punaraparamityādinā / paryeṣṭavyeti icchateḥ prayogaḥ / paryeṣitā paryeṣamāṇeneti / eṣṛ ityasya bhauvādikasya prayogaḥ / kāyaklamathādimanasikārāṇāṃ pratiṣedho vīryātiśayārthaḥ / mā ca kvacidityādinā vikṣepapratiṣedhaḥ / mā praṇidhā iti mā niveśaya / kvacita ityuddeśaḥ / adhyātmaṃ bahirdhā veti nirdeśaḥ / adhiśabdo 'dhikaraṇārthaḥ / tato vitarkyārthe 'vyayībhāvaḥ / ana ityac samāsāntaḥ ṭilopaḥ / bahirdheti bahirityarthaḥ / mā gā iti sambandhaḥ / māṅi luṅ, iṇo gā luṅi, gātisthetyādinā sico luk / na māṅyoga ityaḍāgamapratiṣedhaḥ / vāmena dakṣiṇeneti pārśveneti bhāvaḥ / pūrveṇetyādinā diśāṃ nirdeśaḥ / anuvidiśamiti vidiśām / anuśabdo vīpsāyām / vidiśi vidiśītyanuvidiśam / avyayībhāve śaratprabhṛtibhya ityac samāsāntaḥ / tathā ca kulaputretyādinā atattvamanasikārāṇāṃ pratiṣedhaḥ / nātmato na satkāyata iti / sīdatīti sat / rāśitvātkāyaḥ / anityo rūpādirāśiḥ satkāya ityucyate / satkāye pudgalaḥ prajñapyate / ataśca nātmato na satkāyataścalasīti / na dravyasatā pudgalarūpeṇa nāpi prajñaptisatā / ubhayoranupalambhādityarthaḥ / na rūpataścetyādi / nāpi rūpādibhiḥ skandhaiḥ / dharmāṇāmapyanupalabdheriti bhāvaḥ / ataścalatīti ebhiścalati / eṣāṃ samāropeṇa vitiṣṭhat iti nivartate / śeṣaṃ sugamam /

vaiśabdo 'vadhāraṇe / evamevetyarthaḥ / ālokamiti mokṣamārgasya deśanām / samudānetukāma iti / ātmani samyagutpādayitukāmaḥ / adhimuktimiti / evamevaitadityavadhāraṇam / kva? sarvadharmeṣu / kīdṛśeṣu? śūnyānimittāpraṇihiteṣu / yathāpratibhāsamarthābhāvācchūnyeṣu / tasya ca pratibhāsasya bhrāntinimittasya prakṛtinirodhādanimitteṣu / ( RSt_195 ) ataśca bhrāntimātratayā dṛṣṭe traidhātuke praṇidhānābhāvādapraṇihiteṣu / śūnyatāśabdaḥ kvacitpaṭhyate / tatra svārthe tal / nimittaparivarjitenetyuddeśaḥ / bhrāntinimittayorvastvabhiniveśastadiha nimittam / tatparivarjitena bhāvaparivarjitena sattvadṛṣṭiparivarjitena ceti nirdeśaḥ / bhāvo dharmadṛṣṭi sattvadṛṣṭirātmadṛṣṭiḥ / tābhyāṃ parivarjitenetyarthaḥ / yānītyādi / yāni dharma deśayantīti sambandhaḥ / śūnyānimittāpraṇihitāḥ pūrvavat / niḥsvabhāvasya notpādo na jātirna nirodhaḥ / yasya notpādanirodhau so 'bhāvaḥ / tasmād anutpādā ajātā anirodhā abhāvāḥ sarvadharmā ityevaṃ yāni dharmaṃ deśayanti tāni kalyāṇamitrāṇi / arthādgamyate tadviparītaṃ dharma yāni deśayanti tāni pāpamitrāṇi / pratipadyamāno anutiṣṭhan / kṛtajña śrutajñānāt / kṛtavedī śrutaphalajñānāt / paritulayamāneneti cintayatā / lokāmiṣaṃ annapānavastrādi / tena pratisaṃyuktā tadabhilāṣiṇī / anubaddhavyo 'nugantavyaḥ / asti hīti / asti khalvetat / sevitumityādeḥ padatrayasya paribhoktumityarthaḥ / abhibhūyeti nirdoṣīkṛtya / sattvavinayeneti sattvānāṃ cittarakṣārtham / parigrahamupādāyeti parigrahārtham / saṅgastṛṣṇā / ārambaṇamupalambhaḥ / bhūtanaya paramārthaprabhedaḥ / saṃkleśābhāvād asaṃkleśāḥ / vyavadānābhāvād avyavadānāḥ / niḥsattvādipadaiḥ pudgalanairātmyamāha / māyopamādipadairdharmanairātmyam / prativāṇiḥ prativacanam / aniviṇṇamakhinnam /

anuśāsanī upadeśaḥ / auṇādiko 'nirdharaṇīvat / rudan aśrupātena / krandan dīnasvaraiḥ / śocan utkaṇṭhamānaḥ / paridevamāno vilapan anubaddha iti samanvitaḥ / kvacillyapaḥ pāṭhaḥ / tasyāpi pūrvādikkarma / anuparikṣiptā pariveṣṭitā / parikhāḥ khātayaḥ / ṛddhā dhanasampattyā / sphītā gṛhodyānādiśobhayā / kṣemā nirupadravatvāt / subhikṣā sulabhānnapānatvāt / ākīrṇo vistīrṇaḥ / bahu nānāvidho janaḥ parivāro yeṣāṃ te tathā / tādṛśā manuṣyā yasyāṃ sā tathā / antarasyāntare āpaṇaḥ krayavikrayasthānam / tasmin vithīśatāni / taiḥ pañcabhiḥ nirviddhā niḥśeṣaṃ viddhā / vithīnāmā prakārāntamubhayato gamanāt / ālekhyena vicitrāṇi ca tāni citrāṇi cādbhūtatvāt / sadṛśāni ca purānurūpatvāt / taiḥ anutpīḍamasaṃbādhaṃ janayugyayānānāṃ saṃkramasthānāni saṃbhūya gamanasthānāni vistīrṇarathyāḥ / teṣāṃ sthāpitāni sthāpanāni / bhāve ktaḥ / taiḥ sumāpitā suracitā / tatra janaḥ padikādilokāḥ / ( RSt_196 ) yugyāni vāhanāni / yānāni rathāḥ / anantaratvātparasparatulyatvācca samasamaiḥ / khoḍakaśīrṣāṇi kramaśīrṣāṇi / upodgatānīti prākārādativistīrṇāt kiñcinnirgatyodgatāni / pramāṇavantīti pṛthūni tuṅgāni ca / nānāvicitrarityanyathānyathā vicitraiḥ / sarvataśca khoḍakavṛkṣānnirgatā vṛkṣāntaram / yathābhavati tathāvasaktam / sarvamasyāmastīti sarvāvanī / kiṅkiṇījāleneti catuṣprākārakhoḍakavṛkṣāvasaktamaṇisūtracatuṣṭayāvavaddhānekamaṇisūtravalambinā / valguḥ / śrotrasukhatvāt / rañjanīyo manoharatvāt / pañcāṅgāni vīṇāvaṃśādīni / gandharvā gāyanāḥ / krīḍanti śrotreṇa, ramante manasā, paricārayanti kāyavākparispandaiḥ / parikhāḥ khātayaḥ / anusārivārivāhinya iti vātādyanusāriṇā jalapravāheṇa yuktāḥ / padmaṃ raktakamalam / puṇḍarīkaṃ sitapadmam / abhijātābhijātariti praṇītapraṇītaiḥ / sugandhaśabdaḥ surabhiparyāyaḥ / tatpuṣkariṇīnāmityudyānapuṣkariṇīnāṃ pramāṇam / samantāditi sarvapārśveṣu / krośaḥ krośa iti vīpsā / nīlādipadāni prāgvyākhyātāni / upanikūjitā buddhanetrī prajñāpāramitā / tasyā citrīkāraḥ paraḥ prasādaḥ / tenānugataṃ sugatebhyaḥ śrutacittaṃ yeṣāṃ te tathā / teṣāṃ madhye śrṛṅgāṭakasyeti
sambandhaḥ / samantāditi pratipārśvam / gṛhaparibhoga iti gṛhasya pariveṣṭaḥ / kimarthamityāha / upabhogaribhogāyeti / upabhogaḥ phalapuṣpādīnām / paribhogaḥ sākalyena bhogo vanavihārādinā / vivaraṃ sandhiḥ / tasminnantaraṃ avakāśaḥ / samarpitaḥ saṅgamitaḥ / tairavakāśaguṇaiḥ / sarvendriyāṇāmanugrahaḥ samanvaṅgaḥ / tadyogāt samanvaṅgī krīḍati vācā / ramate manasā / paricārayati kāyena / tāvatkālamiti parimitakālam / tata iti krīḍādikālādūrdhvam / trikālamiti prāṇhamadhyānhāparānheṣu / āsanasya viśeṣaṇaṃ suvarṇapādakamityādi / ardhakrośamuccastveneti yāvat / tūlikayā vā āstīrṇaṃ goṇikayā vā garbholikācīnāṃśukapratyāstaraṇam / upari sā asyeti uparigarbholikama / kāśikavastraṃ vārāṇaseyakaṃ divyaṃ vā / tat pratyāstaraṇamasyeti tathoktam / samaṃ yathā bhavati na viṣamaṃ tathā dhārayanti pramāṇavabhdiḥ stambhaiḥ / sahitāḥ samagrāḥ / niratāḥ sāvadhānāḥ / kathamityāha / kimayaṃ saṃsthita iti / kuta ityāha / susaṃsthitetyādi / muktāvicitritaṃ paryanteṣu hārārddhahārāṇāṃ pralambanāt, madhye ca sthūlamuktākalāpasya / abhyavakiranti purastāt / prakaranti triṣu pārśveṣu / saṃpravikiranti punaścaturṣvapi ( RSt_197 ) pārśveṣu / dharmāśayaviśuddhyeti dharme yā teṣāṃ śraddhācchandayoḥ śuddhiḥ / dharmāya gauravaṃ kalyāṇamitratvāt / sanniśrayatā bhājanatā / śraddhārhe yā śraddhadhānatā tayā / vinipāto durgatigamanam / aviṣṭitaṃ avicchinnam / tuṣṭa iti prītaḥ / udagra iti tayā prītyā unnatapūrvakāyaḥ / tadekatānatvāt āttamanaskaḥ / prīterutkarṣāt pramuditaḥ / prītisahagataḥ prasādaḥ prītisaumanasyam / tajjātamasyeti tathoktaḥ / tasya śrṛṇoti smeti sambandhavivakṣayāpādāne ṣaṣṭhī /
sarvadharmeṣvaniśritasaṃjñāmiti / yathaitarhi me dharmodgatadeśanayā pratibhāsaḥ sanidhā(dā)namanāśritaḥ / evaṃ hetuniyamamanāśritāḥ sarvadharmā ityenāṃ saṃjñāmatyantasamāhitām / asyāḥ saṃjñāyāḥ prabhāvātkimabhūdityāha / tasyetyādi / samādhaya eva mukhāni mahopāyatvāt / sarvadharmāṇāṃ svabhāvāḥ svalakṣaṇāni / teṣāṃ vyavalokano draṣṭā / teṣāṃ anupalabdhirasattāniścayaḥ / sarvadharmāṇāṃ nirnānātvaṃ samatā svalakṣaṇānāmabhāvāt / tadālambanaḥ samādhistathoktaḥ / sā ca samatā tathatā / tayā nirvikārānsarvadharmān paśyatīti sarvadhamanirvikāradarśī / evaṃ yāvatsarvatathāgatadarśī samādhirveditavyaḥ / eṣu samādhiṣviti krameṇa sarveṣu sthitaḥ san / daśadiśo 'sminniti daśadiglokaḥ sarvalokadhātava ityarthaḥ / tatra buddhān bhagavato 'prameyāsaṃkhyeyān paśyati sma / naikasmin kāle 'nekastathāgata ekasyaiva sarvasattvārthakriyāsu śakteriti cet / nityameka eva buddhastasyaivānantamāyuradhiṣṭhātuṃ śakteriti kinneṣyate? hetubalādanyepi bhavantīti cet / hetubalādeva tarhi yugapadananteṣu lokadhātuṣvanantāstathāgatā jāyanta iti ko virodhaḥ? yathā buddhau cakravartinau sakṛdekatra caturdvīpake lokadhātau notpadyete niḥsapatnakarmakāritvāt tathā tathāgatau trisāhasre lokadhātāviti mahārathaiḥ kṣuṇṇametat /
gatiṃ gatā iti / gatirapratidyātaḥ / tāṃ prāptāḥ / śikṣāpita iti śikṣāṃ prāpitaḥ / tatkṛtamiti / yadeva tena purva kṛtam / dhārayitavyaṃ cetasi na vismartavyam / celaṃ vastram / tasya uṇḍukaḥ śiraśāṭaka ityarthaḥ / utkaṇṭhā śokaḥ / paritasanaṃ duḥkhāsikā / kāṣṭhāgatā prītiḥ prema / guṇavatsu cetaso 'kāluṣyaṃ prasādaḥ / tadguṇeṣu vismayaḥ citrīkāraḥ / arbhyahaṇaṃ gauravam / katamaṃ śabdamityata āha / ghoṣamityādi / katamaṃ bhoṣamiṃtyāha / kaḥ pureṣeṇetyādi / atikrāmayiṣyatīti mitāṃ hrasvo na bhavati / "vā cittavirāge" ( RSt_198 ) ityato vāśabdānuvṛttervyavasthitavibhāṣā / vijñānācca / atiśabdaścātra apaśabdārthe vartate / ataḥ pañcamī yuktā bhavati / yannuśabdastasmādarthe / paryutthāpayāmāseti vyagrīkṛtavān / yatheti yataḥ / asthimajjayāśceti / majjanśabdasya liṅgavyatyayena striyāṃ ḍāp sīmāvat / kalyacitta iti tenaiva harṣeṇa karmaṇyacittaḥ / tataśca dviguṇībhūtaharṣatvāt pramuditacittaḥ / guṇajātiḥ manuṣyasāmānyo guṇaḥ / viśeṣastu manuṣyātikrānto guṇaḥ / kṣamante ceti svayaṃ kartavyatayāpi rocanāt / viṣayiteti śaktiḥ /

viditābhiprāya āha / alpotsuka ityādi / utsuka autsukyam / yattat kṣaṇaṃ lavamapi tat / tanmuhūrtamapi tat / trayāṇāmupādānaṃ tu śrotṛṇāṃ śraddhabhedāt / niṣpratibhāna ityuddeśaḥ / sadāpraruditasyetyādinirdeśaḥ / uttara iti uttaranimiuttam / apratipadyamāno 'labhamānaḥ / daddhvamiti dad dāne / vādyaprakṛtayo vādyaprakārāḥ / prabhūtāḥ prakārabāhulyāt / vipulāḥ pratiprakāramānantyāt / bhogā arthāḥ / sarvalokaviśiṣṭā iti sarvalokātikrāntāḥ /
upariṣṭānmūrdhna iti upari śirasaḥ / prātiṣṭhata iti praśabdaḥ praterarthe / vihāyasītyantarikṣe / prāñco 'ñjalayaḥ prāñjalayaḥ / sphuṭa iti prāptaḥ / sahadarśanāditi darśanātkāraṇāddarśanena sahaivaityarthaḥ //
sadāpraruditopalakṣitaḥ parivartastatparivartaḥ // āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ triśattamaḥ parivartaḥ //
31. dharmodgataparivarto nāmaikatriśattamaḥ /
evamukta ityādi / na khalvityādi pratijñā / acalitā hi tathateti hetuḥ / tathāgatānāṃ kimāgatamiti cedāha / yā cetyādi / evamuttarepi hetavaḥ sasamarthanā veditavyāḥ / sarve caite hetavaḥ śūnyatāparyāyā nimittabhedāttu bhedaḥ / ākāśadhāturākāśasādharmyāttathataiva / nanu dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanavirājitavigrahastathāgato na punastathatādaya ityata āha / na hi kulaputrānyatretyādi / tathataiva suviśuddhā tathāgata iti bhāvaḥ / sa hi teṣāṃ svābhāvikaḥ kāya iti nyāyaḥ / evaṃ tathatāditathāgatayorabhedamuktvātyantābhedaṃ darśayitumāha / yā cetyādi / eṣāmeva dharmāṇāmiti tathatādīnāṃ tathateti parikalpitarūpaśūnyatā / yā ca sarvadharmāṇāmiti skandhadhātvādīnāṃ yā ca tathāgatasya / ekaivetyādiruddeśaḥ / punarekaivetyādi nirdeśaḥ / hetumāha / yadutāsattvāditi / adravyatvānna ( RSt_199 ) punaryathālakṣaṇamabhāvāditi bhāvaḥ / punastathāgatānāmagatigatyorabhāvaṃ yathākalpanamasattvāt / bhāvakalpanā tu saṃjñāviparyāsāditi dṛṣṭāntaiḥ pratipādayitumāha / tadyathāpītyādi / madhyānhakālasamaya iti / madhyānhaścāsau kālaśca / tasya samayaḥ / āgamanaṃ yathā ca grāmaṃ praviṣṭa iti viśaterarthasya gativiśeṣatvāt kartari ktaḥ / tathehāpi tathāgatam abhiniviṣṭā iti / dharmākāyā iti dharmatākāyāḥ / hastikāyasyetyādau kāyaḥ samūhaḥ / pariniṣpattiriti bhūtatvam / muṣāvādastatsādharmyān vañcaka ityarthaḥ / ata evāha abhūta iti / amoghaṃ dāyakasya mahāphalahetutvāt / ata eva dakṣiṇīyāḥ /
prabhāvyante upalabhyante / kāyapariniṣpattiḥ caramabhavasaṃgṛhītā / nāpi kvacidgacchatīti parinirvāṇakāle / na kvacidastīti parinirvāya yatra gacchati / hetarūpādānakāraṇaṃ pratyayāḥ sahakāriṇaḥ / tatra śabdasyopādānaṃ śabdaparamāṇava ityeke / vāyuparamāṇava ityapare / tatra upadhānī tantrīveṣṭanaṃ cakulikā / upavāṇyo apradhānatantrayaḥ / ādyantayoḥ na śabdo niścaratīti vacanaṃ madhye sarvatra sambandhanārtham / nirhetukāśabdāt svārthe 'ṇa nairhetukī /
saṃkṣobhitāni saṃpracalitāni / jihmībhūtāni naṣṭacchāyāni / utsṛjanti smeti muñcanti sma / vihāyasamiti ākāśam / svakena kāyena dharmodgatamabhicchādayati smeti tasyāgrataḥ sarvakāyena bhūmau patati smetyarthaḥ / kiyantaṃ kālamityata āha saptavarṣāṇīti / avakrāmaṇaṃ praveśanam / yadvayamiti yadā vayam / anuvartamānā ityanukurvatyaḥ / divyamityākāśabhavam / cittasyānyathātva pṛthivīsekavaimukhyam / iti pratisaṃkhyāyeti evaṃ nirūpya sarvāṇi tānīti dārikāśatāni / tāni tānīti śastraviśeṣaṇam / avatāramavakāśaḥ / adhyatiṣṭhadityakarot / gandhamityatra adhyatiṣṭhaditi cakāreṇānukṛṣyate / parīṣṭiḥ paryeṣaṇā /
kīdṛśī tatrāryasya dharmodgatasya dharmadeśanābhūdityata āha / tatreyaṃ dharmodgatasyetyādi sugamam / yadutaśabdaḥ sāmānyenoddiṣṭasya viśeṣaṃ dyotayati / ebhistriṃśatā ākārairityarthaḥ / ata evāsyāḥ śrutabalenotpannā / ( RSt_200 ) ebhireva triṃśatākāraiḥ sadāpraruditasya bodhisattvasyotpannāstriṃśatsamādhayaḥ paṭhiṣyante / prajñāpāramitāyāḥ samatā sarvadharmeṣu / kutaḥ? sarvadharmasamatayā / sā hi dharmadhātvālambanā / sa ca samānaḥ sarvadharmeṣu / prajñāpāramitāyā viviktatā / kutaḥ? sarvadharmaviviktatayā / yataḥ sarvadharmāḥ svalakṣaṇairviviktāḥ / ataḥ sāpi viviktā svalakṣaṇapratibhāsaiḥ / sā kadācidasmādvivekāccalatīti cedāha / prajñāpāramitāyā acalanatā / kutaḥ? sarvadharmācalanatayā / yataḥ sarvadharmā na vivekāccalanti / tataḥ sāpi na vivekāccalati / mananāccalatīti cedāha / prajñāpāramitāyā amananatā / kutaḥ? sarvadharmāmananatayā / amananā hi sarvadharmāḥ / na te kiñcinmanyante niḥsvabhāvatvāt / tataḥ sāpyamananā / kimasau kenāpi stambhitā yato na calatīti cedāha / prajñāpāramitāyā astambhitatā / kutaḥ? sarvadharmāstambhitatayā / na hi vivekāccalanti sarvadharmāḥ kenāpi stambhitāḥ / kiṃ tarhi? prakṛtyaiva viveke sthirāstataḥ prajñāpāramitāpi sthirā / ādau samatāmātramuktaṃ naikarasatā / tāmapyāha / prajñāpāramitāyā ekarasatā sarvadharmeṣu / kutaḥ? sarvadharmāṇāmekarasatayā tathataikarasā hi sarvadharmāḥ svalakṣaṇānāmabhāvāt / tadvatprajñāpāramitāpi svalakṣaṇānāmapratibhāsāt / prajñāpāramitāyā aparyantatā / kutaḥ? sarvadharmāṇāmaparyantatayā / tathā hi dvau paryantau pūrvā ca koṭiraparā ca / tau ca na staḥ sarvadharmāṇām / atītānagatayorasattvāt / tasmādaparyantāḥ sarvadharmāḥ / tadvatprajñāpāramitāpi / prajñāpāramitāyā anutpādatā / kutaḥ? sarvadharmānutpādatayā / tathāhi niḥsvabhāvāḥ sarvadharmāḥ / tasmānnotpadyante kharaviṣāṇavat / tasmādanutpādāḥ / tadvatprajñāpāramitāpi / anirodhā prajñāpāramitā / kutaḥ? sarvadharmāṇāmanirodhatayā / na hyamī nirudhyante 'sattvāt kharaviṣāṇavat / tadvatprajñāpāramitāpi / prajñāpāramitāyā aparyantatā / kenopamānena? gaganāparyantatayā / tathāhi gaganasya nāsti paryanto daśasu dikṣu triṣu cādhveṣu / evaṃ prajñāpāramitāyāḥ / [yā] daśadiktraiyadhvikā sarvadharmatathatāmātraprathanāt / samudrāparyantatayā prajñāpāramitāparyantateti / yathā hyākāśasya nāstyantastathaiva daśadiglokadhātūnāṃ kimpunarananteṣu lokadhātuṣu samudrāṇām / tataḥ siddhā samudrāparyantatā / tadvatprajñāpāramitāyāḥ / tathā hi yā teṣāṃ samudrāṇāṃ tathatā yā ca sarvadharmāṇāṃ yā ca prajñāpāramitāyāḥ, ekaivaiṣā tathatā / tathatālambanā ca prajñāpāramitā / tasmātsamudrāparyantatayā prajñāpāramitāparyantateti siddham /

nanu svapnopamatayāpi jñānaṃ prajñāpāramitā gaganopamatayāpi / tatra pūrvā vicitrapratibhāsā uttarā nirābhāsā / kathamanayorekārthatetyata āha / meruvicitratayā prajñāpāramitāvicitrateti / yathā hyekarasamākāśaṃ prakṛtyā tathāpi ( RSt_201 ) merupārśvānāṃ vicitrāṇāmādhipatyāttadvadeva vicitraṃ khyāti / evamekarasaiva tathatā na vicitrā / tathatālambanā ca prajñāpāramitā / yastu svapnopamādijñāne vicitrapratibhāsaḥ so 'bhūtaparikalpadharmaḥ / tasmātsvapnopamamāyopamādijñānaṃ saṃvṛtiḥ / nirābhāse yā ca parimārthike jñāne sattvanāmavatāraṇāya nirdiśyate, nirābhāsapṛṣṭhabhāvī cāvikalpoyaṃ tadanubhūtaniścayārthaḥ / tasmātsiddhamidaṃ meruvicitratayā prajñāpāramitāvicitrateti /
nanu saiva nirābhāsā prajñāpāramitā svayamanubhūyamānaṃ paramārthamitthaṃ niścinoti niḥsvabhāvāḥ sarvadharmā iti / tatkathamasau nirvikalpetyata āha / gaganākalpanatayā prajñāpāramitākalpanateti / prajñāpāramitāyā yākalpanatā na sā kiñcidvikalpayati vikalpapāragatatvāt / tadyathā gaganaṃ na kiñcidvikalpayati jaḍatvāt / ajaḍā prajñāpāramitā kinna vikalpayatīti cet / uktamatra / vikalpaśca bhrāntirabhrāntā ca sā / tasmānna vikalpayatīti siddham /
rūpāparyantatayā prajñāpāramitāparyantateti / yathā hyākāśamaparyantaṃ tathārūpaskandhopi / yatrānyadrūpaṃ nāsti tatrāvaśyaṃ tamaḥ prakāśo vāsti / tadvattadīyatathatāpratibhāsinī prajñāpāramitāpyaparyantatā / yathaiva samudrāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatāsmābhirvyākhyātā tathaiva sattvānāmānantyāt vedanāparyantatayāpi saṃskāraparyantatayāpi vijñānāparyantatayāpi pṛthivīdhātvaparyantatayāpi apdhātvaparyantatayāpi tejodhātvaparyantatayāpi vāyudhātvaparyantatayāpi ākāśadhātvaparyantatayāpi vijñānadhātvaparyantatayāpi vyākhyātavyā / atha yā vijñānaskandhāparyantatayā yā ca vijñānadhātvaparyantatayā tayoḥ ko viśeṣaḥ? skandhadhātuśabdābhyāṃ prayogakṛtaḥ /
vajropamadharmasamatayā prajñāpāramitāsamateti / cittadhāraṇāddharmaḥ samādhiḥ / tasya yā sarvadharmeṣu samatā tayomānena prajñāpāramitāyāḥ samatā sarvadharmeṣu sarvadharmāsambhedanatayā prajñāpāramitāsambhedanateti sarvadharmāṇāmasambhedo abhedaḥ / bhedakānāṃ svalakṣaṇānāmabhāvāt / tadvatprajñāpāramitāyā api na bhedaḥ / samvedyamānenaiva rūpeṇa teṣāṃ tasyāmabhāvāt / sarvadharmānupalabdhitayā prajñāpāramitānupalabdhiteti / sarvadharmā na kiñcidupalabhante / rūpasya jaḍatvāt / śeṣāṇāmapyātmani paratra vā grāhakatvāyogāt / nāpyupalabhyante grāhakābhāvāt / tadvatprajñāpāramitāpi nopalabhate nāpyupalabhyate / tasmātteṣāṃ tasyāścānupalabdhitā / sarvadharmāvibhāvanāsamatayā prajñāpāramitāvibhāvanāsamateti / vibhāvanāṃ parebhyo ( RSt_202 ) vācā deśanā / sā sarvadharmāṇāṃ na vidyate tasmādavibhāvanayā samatā teṣām / tadvatsarvālambaneṣu prajñāpāramitāyā avibhāvanāsamatā / sarvadharmaniśceṣṭatayā prajñāpāramitāniśceṣṭateti / ceṣṭā īhāvyāpāraḥ / avyāpāraḥ sarvadharmāḥ / kathaṃ tarhi kaścitkutaścidutpadyate? idaṃpratyayamātreṇa / asmin satīdaṃ bhavati, asati na bhavatītyetāvatā hetuphalabhāvaḥ / tasmādamī niśceṣṭāḥ tadvatprajñāpāramitāpi / sarvadharmācintyatayāpi prajñāpāramitācintyateti / yathā hi dharmāḥ parebhyo na deśyante nirviṣayatvādvācaḥ / tathā svayamapi na cintyante na nirūpyante vāgvikalpayorekārthatvāt / tadvatprajñāpāramitāpyacintyā / veditavyetyante yat paṭhyate tatsarvadharmasamatādivākyeṣu sarveṣu sambadhyate 'ntardīpakatvāt /
atha khalvityādi / atheti deśanāparisamāptau / tathā niṣaṇṇasvaṃveti śrutāsanādanutthitasya / athetyuddeśaḥ / kṛtaḥ / tasyaiva nirdeśaḥ tasyāṃ velāyāmiti / yenaiva krameṇa yairevākāraiḥ prajñāpāramitā deśitā tenaiva krameṇa tairevākāraistriṃśatsamādhaya utpannā iti samudāyārthaḥ / tatra sarvadharmasamatādyākāratvātsamādhayastathā vyapadiśyante / kathamamī ākārāḥ? ebhi prakārairvastujñānāt / yathoktam-
vastujñānaprakārāṇāmākāra iti lakṣaṇam /
iti / kiṃ tarhyālambanam? tadeva vastu yathāsvam / athavā sarvadharmasamatādirevālambanam / tadālambanatvātsamādhayastathoktāḥ / vastūnyadhiṣṭhāni / ākāro yathāsvaṃ nirnimittatādiḥ / evaṃ pramukhānīti triṃśatsamādhipramukhāni / kathameṣāṃ pramukhatvam? ebhiravaśeṣāṇāmākṣepāt / śatasahasrāṇīti lakṣāṇi //
dharmodgatena lakṣitaḥ parivartastatparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāmekatriṃśattamaḥ parivartaḥ //
32. parīnandanāparivarto nāma dvātriṃśattamaḥ /
sahapratilabdhānāmityādi / anena labdhānāṃ samādhīnāṃ tatkālajamanuśaṃsamāha / ata eva sahaśabdaḥ samānakālatārthaḥ / pratilabdhānāmiti ( RSt_203 ) pratilabdheṣu satsu / ebhireva nayeriti yathoktavastubhiraṣṭābhirabhisamayaiḥ / ebhireva nāmabhiriti sarvākārajñatādibhiḥ / sarvāsu ca jātiṣu na jātu buddhavirahito 'bhūdityuddeśaḥ / asya nirdeśa uttaro granthaḥ svapnāntaragatopīti yāvat /
tatra khalvityādirupodghātaḥ parīndanāyāḥ / tadanenāpi paryāyeṇaiti sadāpraruditavṛttāntenāpi / tasmāttarhītyādinā anuśāsanīśabdaparyantena prathamā parīndanā / atra ca tathāgatādhiṣṭhāneneti vacanaṃ kimartham? mahārthatvābhdagavatī bavhantarāyā ca vinā buddhādhiṣṭhānena likhitumapi [na] śakyeti pradarśanārtham / iyamasmākamanuśāsanītīyamasmākaṃ parīndanā / yathā asyāḥ śravaṇādikaṃ na vicchidyate tathā tvayā kartavyamityarthaḥ / tatkasya hetoriti / tatparīndanaṃ kena prayojanenetyarthaḥ / ata āha / atra hītyādi /
tatkathamityādinā dvītīyaparīndanāyā upodghātaḥ / asmin mama samucchaya iti mama śarīre / tathataditi / etatpremādikam / etenopādghātena dve parīndane / yata āha dvirapi trirapīti / parīndāmīti samarpayāmi / anuparīndamītyānukūlyaṃ samarpayāmi / kathaṃ parīndanetyata āha yatheyamityādi / anyaḥ puruṣa ityabhaktaḥ / kasmādasyāmetāvadgauravamityata āha / yāvadityādi bahuvidhāśca pūjābhiriti yāvat /

bhagavatyāḥ parisamāptimudyotayan saṅgītikāra āha / idamavocadityādi / idamiti prajñāpāramitāsūtram / avocaditi bhāṣitavān / bhagavāniti śāstā / parārtharasikāstathāgatāḥ / parārtha ca parārthakriyā bhagavatyā deśanā / tata āha / āttamanā iti / niruttaradharmadeśanayā prītaḥ sannityarthaḥ / śrotāraḥ kimukurvannityāha / bhagavato bhāṣitamabhyanandanniti / abhipūrvo nandiḥ sakarmakaḥ / sa kadācidabhilāṣe vartate / kadācitprītau / yadā prītau tadā tadālambanamevāsya karma bhavati / tatpunaḥ karma bhagavato bhāṣitam / eṣaiva deśanā / ke punaste śrotāra ityāha / te cetyādi / lokaḥ sattvasamūhaḥ / sa ca śrotṝṇāṃ rājagṛhasya ca prakṛtatvānmanuṣyasamūha eva kevalo gamyeta / tathā mā bhūditi viśeṣaṇaṃ kriyate / sadevamānuṣāsuragandharvaśceti / te ca bodhisattvādayaḥ sadevādiśca loka iti samuccayaḥ //
parīndanābhidhāyī parivartaḥ parīndanāparivartaḥ //
nānāvibhramalāñchanavyapagamādagrāhyamagrāhakam /
bhātyetattathatātmanā samarasaṃ yasyāmaśeṣaṃ jagat //
prajñāpāramitā vikalpataraṇī sā bodhisattvasya dhīḥ /
dhīraiḥ saiva viśuddhipāragamane tāthāgatī kathyate //
sa(śa)satyaṣṭau yadabhisamayān yatsahasrāṇi cāṣṭau /
sūtraṃ tatte bhagavati mayā yaśca labdho vibhajya //
puṇyaskandhaḥ phalatu sa yathā yuktimuktiṃ prajānām /
niḥsīmānāṃ mama ca vaśitāṃ viśvakāryakriyāsu //
anupamaguṇamṛṣṭā nirmalāśeṣavarṇā /
harati bhavaratiṃ vo bhāratī gautamasya /
bhavati mahati(?) vartiryā dayā snehapūrṇe
janamanasi tadantarjjyotiṣaḥ saṃkramāya //
prajñāpāramitāyāḥ pramitāyā daśaśatībhiraṣṭābhiḥ /

sāratametyabhisamaye sphuṭā ghanā pañjikeyaṃ me //
ye dharmā hetuprabhavā hetuṃ teṣāṃ tathāgato hyavadat /
teṣāṃ ca yo nirodha evaṃvādī mahāśramaṇaḥ //
?(?) samvat ā to rājñaḥ śrīharṣadevarājye śrīgaṇḍigulmaviṣaye /
kulaputrakāyasthaḥ (? sthasya) paṇḍitaśrījīvandharaśiṃ(siṃ)hasya pustako(? stike)yamiti // 0 //