Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sāratama · Part 120

Ratnākaraśāntiviracitā
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamākhyā pañjikā
1. sarvākārajñatācaryāparivarto nāma prathamaḥ //
namaḥ sarvabuddhabodhisattvebhyaḥ /
bhavati bahutarārke kevalaṃ yasya loke
dinamudayasamṛddhyā rātrirastaṅgamena /
prativiṣayavisārī śuddhimānastu vaṃśaḥ (?)
sa guruguṇanidhervo jāyatāṃ buddhabodhaḥ //
.............namaḥ śaraṇaṃ daśabalāste vā (?) //
yasyāḥ katipayavarṇā dhṛtāḥ karṇapuṭairapi /
bodherbhavanti bījāni jinamātā pyatyasau /
maitreyasya vibhoralaṃkṛtimayaḥ poto yadarthārṇave
nirṇītaṃ bahuvistarākṛtisamairyasyā nijāṃśerapi /
vyācaṣṭe vacasā sphuṭena laghunā mando 'pi ratnākāraḥ
prajñāpāramitāṃ.......na mahatāṃ (tīṃ) tāmaṣṭasāhasrikām //
( RSt_2 ) atha kasmādiyaṃ vyākhyāyate?
sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ nidānaṃ avadānaṃ itivṛttakaṃ jātakaṃ vaipulyaṃ adbhutā dharmāḥ upadeśāśceti /
tatra sūtraṃ katamat? yatra gambhīrapadairarthasūcanam / geyaṃ katamat? sūtrameva [yadgīyate] / yacca neyārthaṃ sūtraṃ tadapi geyaṃ gamyatvāt / vyākaraṇaṃ [katamat? yatra] śrāvako 'bhyatītaḥ kālagata upapattau vyākriyate / yacca nītārthaṃ sūtraṃ tena hi [sphuṭābhiprāyeṇa] vyākhyānāt / gāthā katamā? yatra [dvipadā tripadā catuṣpadā pañcapadā] ṣaṭpadā ca / udānaṃ katamat? yaduddiśya bhāṣitam / sotpattiśikṣāprajñaptibhāṣitaṃ vā / avadānaṃ katamat? sadṛṣṭāntakabhāṣitam / itivṛttakaṃ katamat? pūrvayogapratisaṃyuktam / [jātakaṃ katamat? bodhisattvacaryāpratisaṃyuktam / vaipulyaṃ katamat?] yadbodhisattvapiṭakapratisaṃyuktam / sarvasattvahitasukhādhiṣṭhānatvāt / adbhūtā dharmāḥ katame? yatra śrāvakabodhisattvabuddhānāmāścaryādbhutā dharmā deśyante / upadeśāḥ katame? yatrāviparītaṃ dharmalakṣaṇamupadiśyate [tatropadeśe 'ntargateyaṃ bhagavatī sūtraratnam /]
paramapuruṣārthasādhanasya paramagambhīrasya dharmasya sarvairākāraiḥ sūcanāt / athaiṣā katibhiḥ padārthairabhidheyairdarśitā? katame vata iti praśne śāstram-
[1] prajñāpāramitāṣṭābhiḥ padārthaiḥ samudīritā /
sarvākārajñatā mārgajñatā sarvajñatā [tataḥ] // 1-3 //
[2] [sarvā]kārābhisambodho mūrddhaprāpto 'nupūrvikaḥ /
ekakṣaṇābhisambodho dharmakāyaśca te 'ṣṭadhā // 1-4 //
iti / svārthe 'dhā' pratyayaḥ / ime te 'ṣṭāvityarthaḥ / bodhyabhimukhaḥ samyagbodhi' 'bhisambodhaḥ' / ata evā....... / abhisamīyate saptabhiḥ prāpyate yataḥ / mūrdhā prakarṣaḥ / taṃ prāpto 'mūrdhaprāptaḥ' / anupūrvamanukramaḥ / tadyogāt 'anupūrvikaḥ' / ubhayatrāpi 'sambodha' iti vartate /
punaḥ śāstram-
[3] lakṣaṇaṃ [tatprayogastatprakarṣastadanukramaḥ /]
[tanniṣṭhā tadvipākaścetyanyaḥ ṣoḍhārtha] saṃgrahaḥ // 9-1 //
athavā........ṣaḍarthāḥ / yata ādau trividhā sarvajñatā tat 'lakṣaṇaṃ' prajñāpāramitāyāḥ / tataścatvāro 'syāḥ prayogaḥ prayogaprakarṣaḥ prayogānukramaḥ prayoganiṣṭhā ceti / ........ /
punaḥ śāstram-
[4] viṣayāstritayo hetuḥ prayogaścaturātmakaḥ /
dharmakāyaḥ phalaṃ karmetyanyastredhārthasaṃgrahaḥ // 9-2 //
athavātisaṃkṣepato 'syāṃ trayo 'rthāḥ / tathā hi trividhaḥ prayogaviṣayaḥ sarvajñatātrayaśca[taddhetuḥ] 'viṣayaḥ' / 'prayogaścaturātmaka' / sarvākārā hi sambodhādiḥ / tasya hetoḥ 'phalaṃ dharmakāyaḥ' tat 'karma' ca /
tadevamaṣṭau ṣaṭ trayo vāsya sūtrasyārthāḥ sākalyena / prādhānyena punareka eva vārthaḥ / anyathā ekavākyatāpi na syāt / daśadāḍimādipasamūhavat / avayavārthaiḥ parasparo[para]ktasya svārthena (?) ekatvādupasaṃhārāt / tasmāt sambaddhān(nu)guṇopāyāt / samyaksambodhiratra ( RSt_4 ) prādhānyenocyata ityeke / tadasat / yataḥ samyaksambodhiḥ śrāvakapiṭake 'pyatipratītatvādajijñāsitā / prajñāpāramitā tu tatrāviditatvājjijñāsiteti / saiva [śāstre prādhānyena]abhidhīyate / [duradhimokṣā] gambhīratvāt / bhagavatastu vacanāt [pratilabdhād] adhimucyate.............. / tato 'pīyaṃ prādhānyena bhagavatā vaktavyā / yathā yathā ceyamadhimacyate tathā tathā bodherāsannībhavati / tato 'pīyaṃ prādhānyena vacanīyā / aṣṭāsu cābhisamayeṣu yathā [sāraṃ tatheyaṃ] vistareṇocyamānā kathaṃ prādhānyena nocyate? prajñāpāramitaiva mārgaḥ sambodheḥ / śeṣāṇāmapi tathaiva mārgīkaraṇāt / ityevamiyamucyamānā sutarāṃ prādhānyenocyata ityalamativistareṇa / ata eva prādhānyena vyapadeśādetatsūtraṃ prajñāpāramitā / [na samyaksambodhi]riti / tasmātprajñāpāramitaivaḥ....... /
evaṃ mayetyādi / atha kasyedaṃ vacanam? saṃṅgītikārasya / saṅgītatvena loke saṃpratyayārtham / tatkiṃ ........prakṣepaḥ? naivam / bhagavadājñayaivaṃ tena pāṭhāt / uktaṃ hi bhagavatā [śrutaṃ mayā] iti saṅgītikāraḥ aḍakavatīnivāsī vajrapāṇirmahābodhisattvaḥ / sa hi bhādrakalpikānāṃ tathāgatānāṃ rūpakāyasya dharmakāyasya ca rakṣādhikṛtaḥ pṛṣṭhato 'vagataḥ / evaṃ te (taiḥ?) pratyarpitaśāsanaśca....... / ............. .......... yato 'syāmacyu (?)tasamādhiniśrito mahān dharmāvabhāsastasmāt prabhākarī / yato 'syāṃ bodhipakṣyaiḥ saṃkleśendhanadahanaṃ tasmādarciṣmatī / yato 'syāṃ laukikalokottarayorvidyāsatyajñānayoranyonyavirodhādduṣkaraḥ parijayastasmātsudurjayā / yato 'syāṃ pratītyasamutpādapravicayādabhimukho bhavatyasaṅgamukhākhyaḥ prajñāpāramitāvihārastasmādabhimukhī / yato 'syāṃ bodhipakṣyasatya[pratītya] samutpādālambano nirnimittavihāra ābhogavāhī tasmāddūraṃgamā / yato 'syāṃ sa eva svarasavāhitvādacalaḥ tasmādacalā / yato 'syāṃ pratisaṃvibhdirdhārmakathikatvādbodhisattvaḥ sādhustasmāt sādhumatī / yato 'syāṃ bodhisattvo 'bhiṣicyate yau[va]rājyāya tasmāddharmameghā / ..........etāḥ pratyekaṃ ṣaḍbhiḥ pāramitābhiḥ saṃgṛhītāḥ yathākramam / etāsu daśa pāramitā atiricyate /
katamā daśa?
"dānaṃ śīlaṃ kṣamā vīrya dhyānaṃ prajñā upāyatā /
praṇidhānaṃ balaṃ jñānametāḥ pāramitā daśa //"
tatra yatpāramitopacitasya kuśalamūlasyānuttarāyāṃ samyaksambodhau samyakpariṇāmanamupādāya pāramitā tenopāyena tasyākṣayīkaraṇāt / āha ca / "ābodhe kṣayamiti svalpamapi na bodhipariṇataṃ kuśalam / āsamantātpatitaḥ payonidhau salilabidnuriva" iti / bhadracaryādikaṃ praṇidhānapāramitā yayā pratijanma yatpāramitāścarati / bhāvanābalaṃ pratisaṃkhyānabalaṃ ca balapāramitā / yayā pratyahaṃ pratikṣaṇaṃ tāścarati / yathābhiprāyamayathārutaṃ mahāyānasya parijñānaṃ jñānapāramitā /

bhūmīnāṃ vistara āryadaśabhūmakādau / parikarmāṇi punarāsāṃ mahatyorbhagavatyoruddiṣṭāni nirdiṣṭāni ca bhūmīnāṃ parikarmāṇyadhikṛtya śāstre trayoviṃśatiḥ ślokāḥ / tāni yathābhūmi pṛthakkṛtya vakṣyāmaḥ /
[5] labhyate daśamā (prathamā) bhūmidarśadhā parikarmaṇā /

āśayo hitavastutvaṃ sattveṣu samacittatā // 1-48 //
[6] tyāgaḥ sevā ca mitrāṇāṃ saddharmālambanaiṣaṇā /
sadā naiṣkramyacittatvaṃ buddhakāyagatā spṛhā // 1-49 //
[7] dharmasya deśanā satyaṃ daśamaṃ vākyamiṣyate /
jñeyaṃ ca parikarmaiṣāṃ svabhāvānupalambhataḥ // 1-50 //
'daśadhā' iti daśavidhena / taccāśayādi // 'āśayaḥ' śraddhāchandau / 'hitavastutvaṃ' sarvasattvahitaiṣitā / heturasyāḥ 'sattveṣu praśamacittatā' / 'tyāgo ' dānapāramitā / 'eṣaṇā' paryeṣaṇā / sā ca 'saddharmālambanā' dharmaparyeṣṭirityarthaḥ / gṛhavāsānniṣkramaṇaṃ niṣkramaḥ / svārthe ṣyañ 'naiṣkramyaṃ' taccittatā / 'spṛhā' ityatra sadeti vartate / 'satyaṃ' coktamiti satyavacanaṃ taddaśamam / 'eṣāṃ' ityāśayādīnām //
[8] śīlaṃ kṛtajñatā kṣāntiḥ prāmodyaṃ mahatī kṛpā /
gauravaṃ guruśuśrūṣā vīryaṃ dānādike 'ṣṭamam // 1-51 //
( RSt_6 ) 'śīlaṃ' śīlapariśuddhiḥ / 'kṣāntiḥ' kṣāntibalam / pramoda eva 'prāmodyam' 'mahatī' sarvasattvāparityāgitayā / 'gauravaṃ' gauravārheṣu / 'gurūśuśrūṣā' kalyāṇamitreṣa śāstṛsaṃjñā / 'dānādike ' iti pāramitāsu / 'aṣṭama' grahaṇādaṣṭāveva parikarmāṇi dvitīyāyām /
[9] atṛptatā śrute dānaṃ dharmasya ca nirāmiṣam /
buddhakṣetrasya saṃśuddhiḥ saṃsāroparikheditā // 1-52 //
[10] hrīrapatrāpyamityetat pañcadhāmananātmakam /
'śrutaṃ' bāhuśrutyam / 'saṃśuddhiḥ' pariśuddhiḥ / sā tasyāmeva puṇyapariṇāmanāt / 'amananātmakaṃ' tenāmananāt / 'pañcadhā' iti vacanāt pañcaiva parikarmāṇi tṛtīyāyām /
vanāśālpecchatā tuṣṭirdhutasaṃlekhasevanam // 1-53 //
[11] śikṣāya aparityāgaḥ kāmānāṃ vijugupsanam /
nirvitsarvāstisaṃtyāgā[vana]valīna[tvān]pekṣate // 1-54 //
vanasya ('vānāśā) araṇyavāsastatkāryatvāt / 'tuṣṭiḥ' santuṣṭiḥ / 'dhuta' guṇa 'saṃlekhasya' 'sevanaṃ' anutsargaḥ / 'nirvitsarvāstisaṃtyāgau' iti nirvedaḥ sarvasatāṃ tyāgaśca / 'anavalīnatvānapekṣate ' iti / anavalīnacittatā sarvavastunirapekṣatā ca / anavalīnatvaṃ asaṃkucutatvam / daśeti vakṣyamāna(ṇa)manuvartate / tato daśaiva parikarmāṇi caturthyām /
[12] saṃstavaṃ kulamātsarya sthānaṃ saṅgaṇikāvaham /
ātmotkarṣaparāvajñe karmamārgān daśāśubhān // 1-55 //
[13] mānaṃ stambhaṃ viparyāsaṃ vimatiṃ kleśamarṣaṇam /
vivarja[ya]n samāpnoti daśaitān pañcamīṃ bhuvam // 1-56 //
'saṃstavo ' gṛhipravrajitaiḥ / 'kuleṣu' upasaṃ[kra]maṇīyāgṛheṣu 'mātsaryam' / 'saṅgaṇikā' apratirūpakathā / 'utkarṣaṇam' / 'avajñā' ( RSt_7 ) paṃsanam / 'karmamārgāḥ' 'karmapathāḥ' / 'mānaḥ' cittonnatiḥ / 'stambho ' gurūṣvapraṇatakāyatā / 'viparyāso ' viparātārthagrāhaḥ / 'vimatiḥ' vicikitsā / 'kleśamarṣaṇaṃ' rāgadveṣamohādhivāsanam / 'etān' iti saṃstavādīn /
[14] dānaśīlakṣamāvīryadhyānaprajñā prapūrakaḥ /
śiṣyakhaḍgaspṛhātrāsacetasāṃ parivarjakaḥ // 1-57 //
[15] yācito 'navalīnaśca sarvatyāgepyadurmanāḥ /
kṛśo 'pi nārthināṃ kṣeptā ṣaṣṭhīṃ bhūmiṃ samaśnute // 1-58 //
ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ pratyekaṃ pūraka iti ṣaḍdharmāḥ / śrāvakaspṛhāyāḥ pratyekabuddhaspṛhāyāḥ parita(tra)sanacittasya ca parivarjaka iti trayaḥ / yācitasyānabalīnacittatā, sarvasvatyāge 'pyadaurmanasya, daurbalyepi na yācakānāṃ kṣepa iti trayaḥ / ebhirdvādaśabhirdharmaiḥ ṣaṣṭhiṃ bhūmiṃ prāpnoti /
[16] ātmasattvagraho jīvapudgalocchedaśāśvate /
nimittahetvoḥ skandheṣu dhātuṣvāyataneṣu ca // 1-59 //
[17] traidhātuke pratiṣṭhānaṃ saktirālīnacittatā /
ratnatritayaśīleṣu taddṛṣṭyabhiniveśitā // 1-60 //
[18] śūnyatayāṃ viśā(ṣā)daśca tadvirodhaśca viṃśatiḥ /
kalaṅkā yasya vicchinnāḥ saptamīmetyasau bhuvam // 1-61 //
[19] trivimokṣamukhajñānaṃ trimaṇḍalaviśuddhitā /
karuṇā mananā dharmasamataikanayajñatā // 1-62 //
[20] anutpādakṣamājñānaṃ dharmāṇāmekadheraṇā /
kalpanāyāḥ samudghātaḥ saṃjñādṛkleśavarjanam // 1-63 //
[21] śamathasya ca nidhyaptiḥ kauśalaṃ ca vidarśane /
cittasya dāntatā jñānaṃ sarvatrāpratighāti ca // 1-64 //
[22] śa(sa)kterabhūmiryatrecchaṃ kṣetrāntaragatiḥ samam /

sarvatra svātmabhāvasya darśanaṃ ceti [viṃśatiḥ] // 1-65 //
dvitīyāt 'viṃśati' śabdādūrdhvaṃ guṇāḥ......ātmagrahādayo 'viṃśatiḥ' / 'kalaṅkāḥ' doṣāḥ / yasya 'vicchinnāḥ' prahīṇāḥ / trivimokṣamukhajñānādayaśca viṃśatiḥ gunāḥ (ṇāḥ) paripūrṇāḥ sa saptamīṃ bhūmiṃ prāpnotīti samāsato 'rthaḥ /
' graho ''bhiniveṣaḥ(śaḥ) / tasya viśeṣaṇamātmādirāyatanaparyantaḥ / śāśvatoccheda..........................ratnādi (?) dṛṣṭiḥ / tasyāṃ 'abhiniveṣi (śi)tā' niśrayaḥ / 'viṣādaḥ' khedaḥ / 'tadvirodhaḥ' śūnyatāyā bādhanam / 'samaṃ' iti sahetyarthaḥ /
tatra kalaṅkanirdeśānāmā(ma)rthaḥ / ātmagrāhaḥ / sattvagrāhaḥ / jīvagrāhaḥ / pudgalagrāhaḥ / ucchedagrāhaḥ / śāśvatagrāhaḥ / nimittagrāhaḥ / hetugrāhaḥ / skandhagrāhaḥ / [dhātugrāhaḥ / āyatanagrāhaḥ /] traidhātuke adhyavasānam / traidhātuke ālayaḥ / buddhidṛṣṭiniśrayaḥ / dharmadṛṣṭiniśrayaḥ / saṅghadṛṣṭiniśrayaḥ / śīladṛṣṭiniśrayaḥ / śūnyā dharmā iti viṣāḍhaḥ / śanyatāvirodhaśceti /
guṇānirdeśānāmarthaḥ / śūnyatāparipūrtiḥ / ānimittasākṣātkriyā / apraṇihitajñānam / [trimaṇḍalaviśuddhitā / karuṇā / mananā] / sarvadharmasamatādarśanam / bhūtanayaprativedhaḥ / anutpādakṣāntijñānam / ekanayanirdeśaḥ / sarvadharmāṇāṃ kalpanāsamuddhātaḥ / saṃjñādṛṣṭivivartaḥ / kleśavivartaḥ / śamathanidhyaptiḥ / vipaśyanākauśalyam / dātucittatā / anunayasyābhūmiḥ / yathecchakṣetragamanam / tatra cabuddhaparṣanmaṇḍe[svātmabhāva]darśanamiti //
[23] [sarvasattvamanojñāna] mabhijñākrīḍanaṃ śubhā /
buddhakṣetrasya niṣpattirbuddhasevāparīkṣaṇe // 1-66 //
[24] akṣajñānaṃ jinakṣetraśuddhirmāyopamā sthitiḥ /
sañcintya ca bhavādānamidaṃ karmāṣṭadhoditam // 1-67 //
iti / 'śubhā niṣpattiḥ' iti sambandhaḥ / pariśuddhetyarthaḥ / 'aṣṭādhā' iti vacanāt āṣṭaveva parikarmāṇyaṣṭamyām / tadyathā / sarvasattvacittānupraveśaḥ / abhijñācittā [nukriḍanam /] / buddhakṣetraniṣpādanam / buddhānāṃ sevā ca parīkṣaṇaṃ cetyekīkriyate / indriyaparāparajñānam / buddhakṣetrapariśodhanam / ( RSt_9 ) māyopamasya samādherabhīkṣṇaṃ samāpattiḥ sañcitya bhavo[pa]pattiśca / dvividhaṃ buddhakṣetram / ādau bhājanalokaḥ paścāt sattvaloka iti /
[25] praṇidhānānyanantāni devādīnāṃ rutajñatā /
nadīva pratibhānānāṃ garbhāvakrāntiruttamā // 1-68 //
[26] kulajātyośca gotrasya parivārasya janmanaḥ /
naiṣkramyabodhivṛkṣāṇāṃ guṇapūreśca saṃpadaḥ // 1-69 //
aṣṭamānantaraṃ navamī / tasyāḥ parikarmāṇi dvādaśa / anantaṃ praṇidhānam / devādirutajñānam / paripūrṇaṃ pratibhānam / garbhāvakrāntisampat / kulasaṃpat / jātisaṃpat / gotrasaṃpat / parivārasaṃpat / janmasaṃpat / naiṣkramyasaṃpat / bodhivṛkṣasaṃpat / guṇapūrisampacca /
[27] navabhūmīratikramya buddhabhūmau pratiṣṭhate /
yena jñānena sā jñeyā daśamī bodhisattvabhūḥ // 1-70 //
'navabhūmīḥ' iti gotrādibhūmiḥ / tatra gotrabhūmiḥ nirvāṇagotrakāṇam / aṣṭamakabhūmiḥ śrotaāpattiphalapratipannakasya / darśanabhūmiḥ śrotaāpannasya / tanubhūmiḥ sakṛdāgaminaḥ / vītarāgabhūmiranāgāminaḥ / "kṛtaṃ karaṇīyaṃ" iti jñānāt kṛtāvī arhan / tasya bhūmiḥ kṛtāvibhūmiḥ / śrāvakabhūmiḥ śrāvakasya / saiva ṣaḍvidhā pratyekabuddhasya / bodhisattvabhūmiḥ bodhisattvasya / pūrvoktā navabhūmayaḥ / etā navabhūmīratikramya yena jñānena bodhisattvo buddhabhūmau pratiṣṭhito bhavati sā daśami bodhisattvabhūmiḥ / iti bhūmisambharaḥ /
prati[pakṣa]madhikṛtya śāstram-
[28] pratipakṣo 'ṣṭadhā jñeyo darśanābhyāsamārgayoḥ /
grāhyagrāhavikalpānāmaṣṭānāmupaśāntaye // 1-71 //
'abhyāso ' bhāvanā / grāhyo, grāhakaḥ / darśanamārge dvau grāhyavikalpau / vastumātrādhiṣṭhānaḥ pratipakṣadhiṣṭhānaśca / dvau grāhakavikalpau / pudgaladravyādhiṣṭhānaḥ pudgalaprajñaptyadhiṣṭhānaśca / [evaṃ bhāvanāmārge vikalpa]prahāṇāya aṣṭau pratipakṣāḥ / pratipakṣasambhāraḥ //
tatra darśanamārge tathatādīnāṃ rūpādīnāṃ svapnādīnāṃ ca grāhyavastūnāmupalambho vikalpaḥ / taddharmatopalambhalakṣaṇo 'nupalambhaḥ pratipakṣaḥ / dānādīnāṃ buddhadharmaparyantānāṃ pratipakṣavastūnāmupalambho vikalpaḥ / anupalambhaḥ pratipakṣaḥ / a................anupalambhapratipakṣaḥ / nāmasaṃketavyavahārāderupalambho vikalpaḥ / anupalambhaḥ pratipakṣaḥ / bhāvanāmārge tu na sthitā nāsthitāḥ sarvadharmā asthānayogena / dharmadhātuyogenetyarthaḥ / iti grāhyavastūnāmanupalambhaḥ / dānādīnāṃ pratipakṣavastūnāmanupalambhaḥ / śrota āpanna.......pudgalaprajñaptyāśrayāṇāṃ śrotaāpattiphalādīnāmanupalambhaḥ / iti pratipakṣasaṃbhāraḥ / samāptā ca saṃbhārapratipattiḥ //
niryāsyatītyetena niryāṇapratipattiḥ prastāvitā / tāmadhikṛtya śāstram-
[29] uddeśe samatāyāṃ ca sattvārthe yatnavarjane /
atyantāya ca niryāṇaṃ niryāṇaṃ prāptilakṣaṇam // 1-72 //
[30] sarvākārajñātāyāṃ ca niryāṇaṃ mārgagocaram /
niryāṇapratipajjñeyā seyamaṣṭavidhātmikā // 1-73 //
etadāha / evamukte ityādinā subhūtiravocaditi / kimavocata? mahāyānamityādi / yasmādanena sadevamānuṣāsuraṃ lokamabhibhūya bodhisattvo niryāsyati / tasmādidaṃ yānaṃ mahāyānamityucyate / abhibhūya niryāsyatīti samānakāle ktvāpratyayaḥ / saṃmīlya hasatītyādivat / kasmādasau sarvalokamabhibhavati? tadalabhyasya māhātmyasya lābhāt / kiṃ punastat? sattvarāśeragratāsaṃpādanam / sattvarāśimahattayā prahāṇamahattayā adhigamamahattayā ca mahat / itīdamuddeśaniryāṇam //
ākāśamahattayā tanmahāyānamiti / tad yānaṃ mahaducyata iti sambandhaḥ / ākāśasamatayeti / kathaṃ samatā? yathākāśaṃ na digbhirbhidyate / avarṇasaṃsthānamapratighamanirdarśanamanantamamadhyanna hīyate na vardhate notpadyate na nirudhyate na kāmadhātuparyāpannaṃ na rūpadhātuparyāpannaṃ nārūpyadhatuparyāpannam / tathaiva mahāyānam / tasmādyathākāśasamatayā mahattadyānam / iti samatāniryāṇam /
yathā ākāśe ityādi / ākāśa avakāśo 'ntarbhāvāt / mahāyāne avakāśaḥ / tena teṣāmarthakaraṇāt / lokadhātubhiḥ saṃkhyābhirdigbhiścāparicchinnatvāt / aprameyā asaṃkhyeyā aparimāṇāḥ / paryāyeṇeti prakāreṇa / kathaṃ ca tāvatāmavakāśaḥ yataḥ sattvāsattayā ākāśāsattā / ākāśāsattayā mahāyānāsattā / mahāyānāsattayā sarvadharmāsattā / iti hi sattvāścākāśaṃ ca mahāyānaṃ ca sarvadharmāścārūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yadutālakṣaṇāḥ / evamiyatā sattvānāṃ mahāyāne avakāśaḥ / iti sattvārthaniryāṇam //

naivāsyetyādi / āgamaḥ āgamanam / nirgamaḥ nirgamanam / sthānaṃ gatinivṛttiḥ / trayaṃ mahāyānasya nāsti / acalā hi sarvadharmāḥ / yatasteṣāṃ prakṛtirna kvacidgacchati na kutaścidāgacchati na kvacittiṣṭhati / pariṣyandaścābhogaḥ / iti anābhoganiryāṇam /
evamasyetyādi / evamityākāśasyaiva / asyeti mahāyānasya / pūrvānta ityatīto 'rthaḥ / aparānta ityanāgato 'rthaḥ / madhyaḥ pratyutpannaḥ / trayamapyetanmahāyānasya nopalabhyate / trayadhvasamaṃ tadyānaṃ tasmānmahāyānam / kathaṃ tryadhvasamam? yato 'tīto 'rthotītārthenā (na) śūnyaḥ / anāgato 'rtho 'nāgatārthenā(na) śūnyaḥ / anāgato 'rtho 'nāgatārthenā(na) śūnyaḥ / pratyutpannaḥ pratyutpannena / tryadhvasamatā tryadhvasamatayā / mahāyānaṃ mahāyānena / bodhisattvo bodhisattvena śūnyaḥ / na ca śūnyatā atītā va anāgatā vā pratyutpannā vā / na tasyāṃ saṃkleśa upalabhyate na vyavadānam / na saṃsāro na nirvāṇam / tasmāt trayadhvasamaṃ tadyānam / ityantābhāvādatyantaniryāṇam /
atha khalu bhagavān ityādi / atra bhagavānāha / yānaśabdārthanirdeśe subhūteḥ sādhukāraṃ datvā atra śikṣitvetyādinā prāptiniryāṇaṃ praratauti / atra sarvajñateti sarvākārajñatā / atha khalvityādinā pūrṇasya praśnaḥ / prajñāpāramitādhikāre mahāyānasya pareṣāmaprastutatvāśaṅkānivṛttyarthaḥ / buddhānubhāvād bhagavan ityetatparyantena parihāraḥ / anulomaṃ nirdiśasi iti tvaṃ hi arvadharmān mahāyānaniḥsvabhāvān nirdiśasi / niḥsvabhāvatājñānaṃ ca teṣāṃ prajñāpāramitaiva / tasmādanulomaṃ nirdiśasīti bhāvaḥ / api tu khalu punarityādinā prakṛtameva prāptiniryāṇamadhikṛtya tasyāṃ pāptau dvādaśaviśeṣān dvādaśabhirvākyairāha / ata eva viśeṣadyotanārtho 'pituśabdaḥ / tatra api tu khalvityādi prathamam / tatkasyetyādi dvitīyam / rūpaṃ bodhisattva ityādi tṛtīyam / evaṃ bhagavannityādi caturtham / buddha ( RSt_12 ) ityādi pañcamam / yathā ātmetyādi ṣaṣṭham / evamabhāvasvabhāvāḥ sarvadharmā iti saptamam / katamattadityādyaṣṭamam / evameteṣāmityādi navamam / tatkimityādi daśamam / na cetyādyekādaśam / sa cetyādi dvādaśam / kalpiteṣu anabhiniveśābhyāsaniṣṭhāyāṃ tadabhiniveśajanmanaḥ parantatrasya sarvathā nivṛttau sarvākarajñatā bodhisattvena prāpyata iti samudāyārthaḥ /
avayavārthastūcyate / uktaṃ bhagavatā "atra mahāyāne śikṣitvā atītānāgatapratyutpannā bodhisattva mahāsattvāḥ sarvākārajñatāmanuprāptā anuprāpsyanti anuprāpnuvanti ceti / tatra na pūrvānta upalabhyate nāparānto na madhyaḥ / tato na sattvā na sarvadharmā na bodhisattvaḥ" iti / sattvāśca sarvadharmāśca bodhisattvaśca pūrvāntāparāntamadhyāni ca sarvametadadvaidhīkāram / tasmātpūrvāntādiṣu bodhisattvo nopaitīti prathamasyārthaḥ / tatkasya hetoriti / tatpūrvāntādīnāmasattvaṃ kutaḥ? hetumāha / rūpāparyantatayetyādi / rūpādaya ākāśa(śa)samāḥ / rūpādiśūnyatāmupādāya / ata ete 'paryantāḥ / pūrvāntāparāntamadhyarahitāḥ / evaṃ bodhisattva iti dvitīyasyarthaḥ //
rūpādikaṃ bodhisattva iti nopaiti nāvagacchati / yasmāt idamapi na vidyate nopalabhyate rūpādi śūnyatāmupādāya / na hi śūnyatāyā rūpādikamasti nāpi bodhisattva iti tṛtīyasyārthaḥ //
evamiti pratibhāsamānena rūpeṇa / bodhisattvadharmamiti / bodhisattvākhyarūpādi / sarveṇeti skandhadhātvādivargabhedena / sarveṇa sarvamiti sarvayathā bhavati pūrṇāvayavatvād vargāṇām / punaḥ sarvamiti teṣu vargeṣvekaikam / sarvaṃ sarvatheti svena svena itaretaraiśca sarvairanupalabhamānaḥ / taiḥ śūnyatvāt / sarvajñatāmapīti sarvākārabhūtāmapi / so 'ham ityādi / taṃ dharmamiti bodhisattvākhyam / prakaraṇādgamyate prajñāpāramitāmapi sarvākārajñatāmapīti / dharmamiti bodhisattvākhyam / dharmeṇeti prajñāpāramitākhyena / dharme iti sarvākārajñatākhye prāptasya / avavadiṣyāmi prāptaye / naiva kaścitkenacitkvacidityarthaḥ / evameva vādābhāva anuṣṭhānābhāvānna kascinna kenacinna kvacitprāpnotīti caturthasyārthaḥ //
buddha iti buddhatvaṃ sarvākārajñatetyarthaḥ / nāmadheyamātramiti / arthaśūnyaṃ nāma / tathāhi nārthasya svabhāvo nāma prāksaṅketārthamātradarśanāt / ( RSt_13 ) nāpi nāmnaḥ svabhāvoārthaḥ / aviditārthasya nāmnaḥ kevalasyaiva pratīteḥ / asatyepi cārthe śabdaprayogāt / nirarthakaṃ nāma / ata eva tacca nāmadheyamanabhinivṛttaṃ nāmadheyatvenāsiddham / ato 'nabhinivṛttena bodhisattvanāmnā anabhinirvṛttaṃ sarvākārajñatā nāma na prāpyata iti pañcamasyārthaḥ /
evaṃ tāvatpañcabhirvākyairdharmanairātmyamukhena nāmadheyamukhena ca kalpitasya prāptiḥ pratiṣiddhā / pugalanairātmyamukhenāpi tatpratiṣedhāya ṣaṣṭhaṃ coktam / yathā ātmā ātmeti ca bhagavannucyate ātyantatayā ca bhagavannanabhinirvṛtta ātmeti / atyantatayetyekāntena / anabhinirvṛtta ityasadbhūtaḥ / yathālakṣaṇamasattvāt / yathāśabdāt prakaraṇācca gamyate tatha sarvadharmā bodhisattvaśceti //

paratantrasvabhāvamadhikṛtya saptamaṃ coktam / evamabhāvasvabhāvāḥ sarvadharmaḥ iti / kutaḥ etat? yato mahatyorbhagavatyordvādaśabhirebhirvākyairuddeśaḥ subhūtinā kṛte tata eṣāṃ dvādaśānāmabhidhānakāraṇapraśneṣu śariputreṇa kṛteṣu thavirasubhūtiḥ kāraṇāni krameṇa bruvāṇaḥ saptamasthānakena kāraṇena 'abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmā iti' praśnamanudyābhāvasvabhāvatāyāṃ kāraṇamuktvā 'anena paryāyeṇa, śāriputra, abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ' ityupasaṃhāraṃ kṛtavān / tata eṣa pāṭhaḥ pratīyate / subhūteḥ praśnānuvādakāraṇākhyānatadupasaṃhārā iha jñāpakā na tūddeśaḥ / uddeśe 'pi saptamavākyasya prāyeṇa pāṭhabhraṃsā(śā)t / yataḥ saptamavākye trayo viplavāḥ kālena jātāḥ / uttareṇa granthena sahaikavākyatā prathamo viplavaḥ / ekavākyatārthe prathamāṃ vibhaktimapanīya ṣaṣṭhivibhaktiḥ kṛteti dvitīyo viplavaḥ / abhāvasvabhāvatāṃ cāpanīya asvabhāvata paṭhiteti tṛtīyo viplavaḥ / arthaṃ brūmaḥ / evamiti paratantreṇa svabhāvena abhāvasvabhāva eṣāmiti abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ / yadāha / nāsti samyogikaḥ svabhāvaḥ pratītyasamutpannatvāditi / kāraṇasaṃnidhiḥ saṃyogastasmin satyeva bhavatīti saṃyogikaḥ / saṃyogiko yaḥ svabhāvaḥ so 'bhāvaḥ kāraṇaviyoge satyabhāvāt / api ca / yaḥ pratītyasamutpannaḥ so 'nityatvāt paścādabhāvaḥ / na ca vidyamānasya paścādabhāvo ghaṭate virodhāt / tasmādekakṣaṇa eva yo bhāvaḥ sa ekakṣaṇāntareṣvabhāvaḥ / tasmādabhāva eṣāṃ svabhāvaḥ / kiṃ ca, yadanityaṃ tat duḥkhaṃ duḥkhaṃ ca prahātavyam / tato 'pyabhāvasvabhāva eṣām / tasmātparatantreṇāpi svabhāvena bodhisattvo na prāpnotīti saptamasyārthaḥ //

nanviyamabhāvasvabhāvatā kalpitasyāpi rūpādeḥ prāpnoti / yataḥ kulālāda ghaṭaḥ kuvindātpaṭa utpadyamāno dṛśyate / ata āha / katamattadityādi / katamattatkalpitam / rūpādi yat a[na]bhinirdhūttam / naiva kiñcit sarvaṃ kalpitamasaṃskṛtamityarthaḥ / ata eva nirdeśavākye subhūtinā yuktiruktā- asaṃskṛtāḥ sarvadharmāḥ saṃskarturabhāvāditi / kulālakuvindāderapi kalpitasyāsatvādityarthaḥ / tasmātkalpitasyotpādanirodhādipratiṣedho 'ṣṭamasyārthaḥ /
asyāṃ tu bhagavatyāṃ grāhyatāpi kalpitasya pratiṣiddhā / bālagrāhyatvāt tasya / aṣṭamādūrdhvaṃ trīṇī vākyāni pariniṣpannaṃ svabhāvamadhikṛtya evamityādi / evamiti kalpitena svabhāvena eteṣāmiti paratnatrarūpāṇāṃ yā asvabhāvatā śūnyatā sānabhinirvṛttiriti / sa pariniṣpannasvabhāva ityarthaḥ / yadyevaṃ tadā dharmatāyā dharmādavyatirekād bhrāntikṣaye śūnyatāpi kṣīyeta / atha śūnyatā śāśvatī tadā tadavyatirekād bhrāntikṣaye śūnyatāpi kṣīyeta / atha śūnyatā śāśvatī tadā tadavyatirekād bhrāntirapi śāsva(śva)tī bhavedityata āha / yā cetyādi / yatpariniṣpannaṃ rūpaṃ na te bhrāntisvabhāvāḥ paratantrā dharmā ityarthaḥ / tadevaṃ śūnyatāyāḥ paratantrādavyatirekapratiṣedho navamasyārthaḥ //
tatkimityādi / avyatireke niṣiddhe vyatirekaḥ syāt / tatkimiti tadā katham / anabhinirvṛttimiti śūnyatāmātraṃ bodhisattvam / anabhinirvṛttyāmiti śūnyatāmātraṃ prajñāpāramitāyāmavavadiṣyāmi / na kathaṃcit / nahi jāta śakyo 'vavaditum / nāpi jāto 'rthaḥ prajñāpāramiteti vyatirekapratiṣedho daśamasyārthaḥ /
nanu paratantrarūpaṃ bhrāntireva / nirvṛttāyāṃ ca bhrāntau prāptistadā ka āśrayaḥ śūnyatāyāḥ? atha nirāśrayā na tarhi kasyacit dharmatā / ko vā tasyāḥ śaśaviṣāṇādviśeṣa? śaśaviṣāṇakalpasya ca bodhisattvasya kutaḥ prāptirityāha / na cetyādi / sarvadharmā iti jñeyāḥ skandhādayaḥ / buddhadharmā iti prāptavyā daśabalavaiśāradyādayaḥ / bodhisattvadharmā iti pūrvalabdhā guṇāḥ / yo vā bodhāya carediti bodhisattvaḥ / sarva ete prāptikāle 'nabhinrivṛtito 'nyatreti śūnyatāvyatirekeṇa nopalabhyante / suviśuddhajñānāvyatirekiṇī sarvaśūnyataiva tadānīṃ khyātītyarthaḥ / idamapyanena sūcitam / ya eṣa buddhabodhisattvapṛthagjanāvasthānagāmitvāddharmadhātuvadeva śāsva(śva)taprakāśastasyāsau dharmatā / yāvatparatantrastāvatparatantradharmatā ucyate / parato buddhadharmatā / svābhāvikaśca kāyo buddhānāmucyata ityamekadaśasyārthaḥ /
dvādaśaṃ vyaktam / sa cedityata ārabhya tatkasya hetorityataḥ prāk / atra cittaṃ nāvalīyata ityādibhiḥ pañcabhiḥ padaiḥ śamathasya pañcākārā ucyante / na bhagnapṛṣṭhī bhavatīti / ekapadena catvāra ākārāḥ / śamayati vyupaśamayati ekotīkaroti cittaṃ samādadhātīti / eṣāmabhāve samādhaye cittasya paścābhdaṅgaprasaṅgāt / atastaireva caturbhiḥ pṛṣṭhabhaṅgapratiṣedhāt na bhagnapṛṣṭhībhavati mānasam / evaṃ ṣaḍbhiḥ padairnavākāraḥ śamatha uktaḥ / bhūtapratyavekṣaṇālokaḥ udyotaḥ / udyotāt trāsastadakaraṇam / akaraṇe[na] pratiṣedhakaraṇāt / tato nottasyatītyekena padena vipaśyanā / na santrasyati na santrāsamāpadyata iti padadvayena yuganaddho mārgaḥ / tathā hi na saṃtrasyatīti na samādhestrasyati tadatyāgāditi śamathāṅgaḥ / saṃprajñānāt trāsaḥ saṃtrāsaḥ / tannāpadyata iti vipaśyanāṅgaḥ / carati prajñāpāramitāyāmiti uddeśaḥ / śeṣeṇa nirdeśaḥ / bhāvayatīti śamathena / upaparīkṣata iti vipaśyanayā / upanidhyāyatītyupanirīkṣamāṇo nipuṇaṃ dhyāyati yuganaddhena mārgeṇeti / dvādaśasyārthaḥ /
asyopapattaye trayodaśaṃ coktam / tatkasya hetorityata ārabhya prāk sarvākārajñatāniryāṇā(ṇā)t / tatkasya hetoriti praśnaḥ / uttaraṃ yasminhītyādi / imān dharmāniti sarvadharmān prajñāpāramitāyāṃ saṃmukhībhūtāyām / rūpaṃ kalpitaṃ yāvadvijñānaṃ yāvadbuddhadharmān nopaitīti nopalabhate, tadapratibhāsāt / nopagacchati na vikalpayati nirvikalpatvāt prajñāpāramitāyaḥ / iti svabhāvavikalpau pratiṣiddhau / viśeṣavikalpau pratiṣeddhumāhaḥ / na rūpāderutpādanirodhau / pūrvvamutpanno rūpādiridānīṃ niruddha iti na paśyati / kalpitasya hi yathālakṣaṇamasatvādutpādanirodhau na staḥ / tasmādubhau na paśyati / nanu paratantrasyānivṛttau duṣpariharaḥ kalpitasya pratibhāsaḥ / tatkutastannopeti? atha ṣaḍbhirvākyaiḥ kalpiteṣvanabhiniveśābhyāsāttadabhiniveśajanmanaḥ paratantrasya tadānīṃ nirvṛtiriṣyate / apūrvasyānutpadātpūrvasya ca svarasena vyayāt / tau tarhyanutpādavyayau tasya svabhāvau abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmā iti paratantraṃ svabhāvamadhikṛtya vacanāt / sarvametaccetasi nidhāya pṛcchati tatkasya hetoriti / uttaraṃ tathā hityādi / yau hi rūpāderanutpādavyayau tau tasyābhāvau / abhāvau ca na bhāvau virodhāt / yatpunaruktamabhāvasvabhāvāḥ paratantrā iti / abhāvadvayavyabhicārastatra svabhāvārtho na punastādātmyaṃ virodhāt / evamabhedaṃ pratiṣidhya bhedapratiṣedhāyāha / ityanutpādavyayau ca rūpādiśca advayametad advaidhīkāramiti / nanu tadānīṃ rūpāderabhāvādadvayībhāvo na yukta ityata ( RSt_16 ) āha / yatpunarityādi / naṭra paratantraṃ rūpādi gṛhyate / kiṃ tarhi? yadadvayamutpādavyayavirahāt pariniṣpannamityarthaḥ / pariniṣpanno hi svabhāvo dharmāṇāṃ kalpitābhāvalakṣaṇaḥ / anutpādavyayāvapi dharmāṇāmabhāvalakṣaṇau / tata ekarasatvādeṣāṃ trayāṇāmadvayībhāva iti bhāvaḥ / iti prāptiniryāṇam //

sarvākārajñātāniryāṇamidānīṃ vaktavyam / tatrādau catvāro dharmā upaparīkṣaṇīyāḥ / katamo bodhisattvaḥ katamā sarvākārajñatā katamā prajñāpāramitā katamā upaparīkṣaṇeti / tatra bodhireva sattvastenocyate bodhisattvaḥ / tayā bodhyā yatsarvadharmāṇāṃ sarvākārajñānaṃ nirabhiniveśaṃ sā tatra sarvākārajñatā / āratā āramitā / grasitaskabhitādivacchāndasa ihāgamaḥ / vikalpādyaḥ (dye)pāntīti pāḥ / vikalpapratipakṣā dharmāḥ / tebhyo 'pyāratā viratā yā prajñā seha prajñāpāramitā / yatsarvadharmānnityasukhātmaśāntaśūnyanimittapraṇihitaviviktānāṃ pratyekaṃ tadviparītānāṃ ca ṣoḍaṣānāmārāṇāṃ pratiṣedhena vyupaparīkṣate / tadatropaparīkṣaṇaṃ mahatyorbhagavatyoruktam / tatrordhvamadharamupaparīkṣaṇaṃ tayoruktam / tadevāsyāṃ darśayitumāha / evaṃ bhagavannityataḥ prabhṛti atha khalvāyuṣmān ityataḥ prāk / arthaḥ pūrvavat / atha khalvāyuṣmānityadi / tena hīti yenādvayasyaiṣā gaṇānā kṛtā / advayaśca dharmadhātuḥ / tena kāraṇena bodhisattvopyanutpādaḥ / utpādavirahāddharmadhāturityarthaḥ / paratantrastu svabhāvo neha gaṇyate / tasya paramārthatvāt / paramārthasya nehādhikārāt / kotra doṣa iti cedāha / yadi cet ityādi / duṣkarasya karmaṇaścārikā caraṇam / tāṃ kiṃ kasmāccarati? prayogavīryeṇa / āsṭāṃ prayogavīryam / yāni duḥkhāni karacaraṇaśiraḥ śarīradānāni satvānāṃ kṛtaśaḥ sattvānāmarthāya tāni vā pratyanubhavituṃ kasmādutsaheta / saṃnāhavīryeṇāpi tadā duṣkaracārikāṃ na carenna vādyavaset / tathā hi kāraṇaparatantratvenāparamārthatvāt / aparamārthasya cānabhyasanīyatvāt / viśeṣato duṣkarasyeti codyam / evamukta ityādinā subhūteḥpariṣkārāḥ / tatrānabhyupagamena prathamo nāhamityādinā / yo hi duṣkaracārikāmicchati tasya sā na syādityaniṣṭāpādanaṃ doṣaḥ syāt / na hīti / kuto necchasīti cet / duṣkarasaṃjñayā duṣkaraṃ carato vipratisāriṇaḥ samyaksambodhervyāvṛttiprasaṅgāt / nāpītyādinā dvitīyaḥ parihāraḥ / na bhavatīti na niṣpadyata ityarthaḥ / api tu ityādinā tṛtīyaḥ / ( RSt_17 ) punaraparamityādinā caturthaḥ / yathā ātmetyādi / sarvaduḥkhāni sarvasāśravāḥ pañcaskandhāḥ / tebhyaḥ sarvebhyaḥ parimocayitavyāḥ / sarveṇeti dhātugatiyonyādibhedena / sarveṇa sarvamiti sarva yathā bhavati tisṛbhirduḥkhātābhiḥ / sarvatheti sarvavyavasāyaiḥ sarvamiti niravaśeṣaṃ mocayitavyāḥ / duḥkhaskandhāditi duḥkharāśeḥ / cittapradoṣaḥ pratighaḥ / yathā ātmā na vidyate sarveṇeti ātmasattvajīvapoṣapuruṣādibhedena / sarveṇa sarva yathā bhavati dṛśyādṛśyabhedāt / sarvatheti skandhadhātvādibhyo bhedena / abhedena ca / kathamabhedena sarvaṃ yathā bhavati? prativargaṃ samastebhyo vyastebhyaśca yathā ātmā tathā sarvadharmā na vidyante / sarveṇeti skandhadhātvādivargabhedena sarveṇa sarva yathā bhavati / vargāṇāṃ paripūrṇāvayavatvāt / punaḥsarva yathā bhavati prativarga te sarva ityarthaḥ / sarvatheti
/ sarveṣu prabhedeṣu ātmani pareṣu ca samastavyasteṣvityarthaḥ / tadevaṃ duṣkaracārikācaraṇā bhāvaprasaṅga(ṅgāḥ) catvāra uktāḥ / caturthena parihāreṇaitadapi sūcitam / duṣkaracārikāyā apyanutpāda eva tattvaṃ tadeva tattvaṃ paśyatā sā caritavyā yatāsau śaktā ca bhavenmahāphalā ca / anutpāde sarvaduḥkhānāmapratibhāsanāt tattvadarśanācca / sarvākārasarvadharmavikalpaprabiṣedhāya hetuḥ sthaviro yadapyāyuṣmān ityetadārabhya sannihitādevamuktaḥśabdāt prāk / atra sarvajñatāpīti sarvākārajñatāpi buddhopītyarthaḥ / tataḥ prāptivikalpapratiṣedhārthamāha / evamukta ityata ārabhya atyaṃtaṃ pratibhātīti yāvat / sarvajñateti sarvākārajñatā anuprāptaiva bhavatītyādita eva sarveṣāṃ dharmadhātumātratvāt dharmadhātośca prakṛtyaiva sarvathā viśuddhatvāditi bhāvaḥ / evamukta ityādinā subhūteruttaram / anutpannasya dharmasyeti bodhisattvākhyasya dharmadhātoḥ / prāptimiti prāptatvaṃ / nāhamicchāmi nāpyabhisamayamiti nāpi prāptābhisamayam / yadihīccheyaṃ tadānutpādamicchato me prāptiḥ prasajyeta / naiva tvicchāmīti na yuktaḥ prāptiprasaṅgaḥ / yuktimapyāha nāpītyādinā / sarva eva dharmo 'nutpāda ityasmin pakṣe hyeṣaḥ prasaṅgaḥ / tatra anutpannena bodhisattvena anutpannā sarvākārajñatā nāpi prāpyate / ayuktatvāditi bhāvaḥ / ubhayoraṇā[nā]dimattvena prāptyayogāt / āheti śāriputra āha / kiṃ punarityādi / yastūbhayoranutpannatve prāptirayuktā / tatkimanyatarotpattau yuktetyarthaḥ / āheti subhūtiranyatarotpattipakṣaṃ vimocayitumāha kiṃ punarityādi / evakāro bhinnakramatvādantaṃ netavyaḥ / anutpanno dharmaḥ ( RSt_18 ) paścādutpanno vā syāt paścādanutpanna eva vā / tatra dvītīyavikalpe kathamanyatarotpatiḥ? ādye tu vikalpe dharmadhātorutpattivirodha iti bhāvaḥ / tasmādubhayoranutpādāt sādhūktaṃ nāpyanutpannena dharmeṇānutpannā prāptiḥ prāpyata iti yuktaḥ prāptivikalpapratiṣedhaḥ / tasmātsarvadharmāṇāṃ paramārtho dharmadhātuḥ / sa ca prakṛtiprabhāsvaratvādanādinidhanatvācca na prāpyate nāpi prāpnoti, kevalaṃ draṣṭavyaḥ / yattasya darśanaṃ saiva kalpitānāṃ sarvadharmāṇāmanupalabdhiḥ / saiva niratiśayā prajñāpāramitā / tayā parikalpitadharmābhiniveśakṣayāttadabhiniveśahetukāḥ sarvāvaraṇasaṃgrāhiṇaḥ sarvābhūtaparikalpāḥ paratantrākhyāḥ kriyante / pūrveṣāṃ svarasanirodhāt / kāraṇābhāvena pareṣāmanutpādāt / tataḥ prakṛtiprabhāsvaropi bodhisattvākhyo dharmadhāturāgantukairāvaraṇamalairmalinīkṛtaḥ / tena teṣāṃ kṣaye sati tatra kṣayalakṣaṇā viśuddhirapūrvatvāt prāpyate / tadyathā prakṛtyā viśuddhamākāśamāgantukaistuhinarajastamo
'bhradhūmādibhirāvaraṇairmalinīkriyate / paścāttadapāye [kṣaya?]lakṣaṇā viśuddhistena prāpyate / sarvavibhramanivṛttau ca suviśuddhasarvadharmadharmatājñānalakṣaṇā sarvākārajñatā yāpūrvatvāvdodhisattvena labhyate / saiva tasyā viśuddherātmabhūtāyāḥ saṃvedanāprāptyabhisamayaḥ saṃpadyata iti siddhāntaḥ /

tatredānīmāgantukāvaraṇaviśuddhiḥ sthavirābhyāṃ vaktavyā / tāṃ śāriputra ārabhate / āheti śāriputra āha / kiṃ punarityādi / utpadyata ityutpādaḥ / para[ta]ntraḥ svabhāvaḥ / kiṃ punaḥ paścādanutpādaḥ? kāraṇābhāvādanutpatterityeka pakṣaḥ / utāho 'nutpādaḥ? sarvākārajñatā teṣāṃ dharmaḥ / pūrvamanutpannatvādyaḥ paścādutpadyata iti dvitīyapakṣaḥ / tatrādye pakṣe anutpannāyāḥ sarvākārajñatāyāḥ kutaḥ prāptiḥ? dvitīyapakṣe sarvākārajñatāyāḥ kāraṇaṃ vaktavyam / abhūtaparikalpaśca śāśvato bhavet kṣayābhāvāditi bhāvaḥ / subhūtirāheti parihāramāha / utpāda utpattiḥ dharmaḥ sarvākārajñatāyāḥ / anutpādo 'nutpattiḥ dharmo 'bhūtaparikalpasyeti ya eṣa bhedaḥ / nāsau pratibhāti jalpituṃ na rocate vaktum / sarvadharmaśūnyatālambane cittasantāne yaiva sarvabhrāntīnāṃ nivṛttiḥ saiva sarvākārajñatāyā utpattiḥ / ato 'syā na kāraṇaṃ vaktavyam / nāpyabhūtaparikalpaḥ śāśvato bhavatīti bhāvaḥ / śāriputra āheti / jalpavikalpapratiṣedhāyāha / anutpādopītyādi / anutpādaḥ pramāna(ṇā)siddhatvātpratibhātyeva rocata eva vaktum / kuto na pratibhātīti kāṅkṣā praśnaḥ / āheti subhūtiruttaramāha / anutpāda evetyādi / jalpa iti mānasaḥ śabdaḥ / pratibhātīti jalpābhidheyaṃ vastu / pratibhānamiti sajalpā buddhiḥ / trayametadanutpāda eva sarvākārajñatāyāṃ dharmatāśarīreṇaiva ( RSt_19 ) sarvadharmāṇāṃ tasyāṃ pratibhāsāditi bhāvaḥ / evameva atyantaṃ pratibhātītyupasaṃhāraḥ / iti sarvākārajñatāniryāṇam //
evamukta ityādinā śāriputraḥ prakṛtameva subhūtervacanaṃ praśaṃsanmārganiryāṇaprastāvanāṃ karoti / sthāpayitavyo niḥsaṃśayaṃ gaṇayitavyaḥ / yato yata eveti yatra yatraiva sthāne niḥsarati uttarati na calati na bhraśyati na vi[ro]dhayati na vyākulayati / evamukta iti / evaṃ prastāvanāyāṃ kṛtāyāṃ etad iti mārganiryāṇe / aniśritā anabhiniviṣṭā dharmā yaistathoktāḥ / na vyativartanta iti na bhrasya(śya)nti / evamukta iti sarvadharmāniśritatāyāmuktayām / atreti anantaroktā sarvadharmāniśritā cāsau paramatvātpāramitā ca / katameti ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ madhye katamā / sārvayānikī yānatrayasādhāraṇī / yaścaiṣā prajñāpāramitaiva / na taharyasyetyata āha / sarvadharmetyādi sugamam / iti hīti yata evaṃ tasmāt / avalīnatvaṃ viṣādaḥ kāṃkṣāyitatvaṃ saṃśayālutā / dandhāyitatvamapratipattiḥ / anyathātvaṃ parāṅmukhībhāvaḥ manasikāreṇeti nirvikalpena manasā / kathamāyuṣmannityādi vikalpakaṃ manasikāraṃ matvā śāriputrasyāyaṃ praśno manasikāreṇa viharantīti yāvat /
tata ūrdhvaṃ evamukta ityādinā subhūteḥ sādhukārapūrvakaṃ vacanam / tatra vistareṇa codyakaraṇāt sādhukāraḥ / api tvityādinā parihāraḥ / artha eveti / asmadiṣṭameva / icchālakṣaṇatvādarthasya / bhūtapadābhidhāneneti vikalpamanasikārasya viparyayo bhūtapadaṃ bhūtaṃ vastu / tasyābhidhānena savistareṇa / aniṣṭāpādanaṃ hi / codyam / neṣṭābhidhānamityupālambhaḥ / yuktitaśceyamicchati darśayituṃ svayameva pṛcchati / tatkasyetyādi / tabhdū tapadaṃ kutaḥ? sattva ātmā sa iha dṛṣṭāntaḥ / manasikāro vikalpaḥ / sa dārṣṭāntikaḥ / asvabhāvatādirvaiditavyeti sādhāraṇaṃ hetukaṃ netavyaḥ / tatra asvabhāvatā svalakṣaṇaśūnyatā / lakṣaṇamanayorgrāhakatvam / ataśca yathā ātmano 'svabhāvatā tathā manasikārasyāpi / grāhakatvāyogāditi hetuḥ / śeṣeṣu asvabhāvatvāditi hetuḥ / sabhdāvo bhāvatvaṃ tadviraho 'sadbhāvatā / viviktatā abhāvatā acintyatā tadīyacintāyāṃ nirviṣayatvāt / anabhisaṃbodhanatā samyagjñānāviṣayata / ayathābhūtārthatvena mithyāvastutvenā bhisaṃbodhanaṃ saṃyagjñānamasyeti ayathābhutārthābhisaṃbodhanatā / aneneti ( RSt_20 ) yathoktena / evaṃrūpeṇeti bhūtārthapratyavekṣakeṇa / vihāreṇeti śamatharūpeṇa / itiśabdaḥ parivartaparisamāptyarthaḥ //
sarvākārajñatāyāṃ caryā caraṇam / cittotpādādayo daśārthāḥ / taddyotakaḥ parivartastatparivartaḥ //
[āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ] sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ prathamaḥ parivartaḥ //
2. śakraparivarto nāma dvitīyaḥ /
uktā sarvākārajñatā / itaḥ prabhṛti mārgajñatā vaktavyā / tasyāmekādaśavastūni / yataḥ śāstram-
[31] dhyāmīkaraṇatādīni śiṣyakhaṅgapathau ca yau /
mahānuśaṃso dṛṅmārga ehikāmutrikairguṇaiḥ // 1-7 //
[32] kāritramadhimuktiśca stutastobhitaśaṃsitaḥ(tāḥ) /
pāriṇāme 'numode ca manaskārāvanuttamau // 1-8 //
[33] nirhāraḥ śuddhiratyantamityayaṃ bhāvanāpathaḥ /
vijñānāṃ bodhisatvānāmiti mārgajñatoditā // 1-9 //
'dhyāmīkaraṇatādi' śrāvakamārgaḥ / 'mahānuśaṃso ' bodhisattvasya darśanamārgaḥ / bhāvanāmārgasya 'kāritram' / 'adhimukti'manaskāraḥ / 'stutastobhitasaṃ(śaṃ)sitāḥ' / 'pariṇāmanā'manaskāraḥ / 'anumodanā'manaskāraḥ / 'abhinirhāraḥ' / 'atyantaśuddhiśce 'ti / ekādaśavastūni 'mārgajñatā' sā ca 'bodhisattvānāṃ' ityarthaḥ /
tatrodau dhyāmīkaraṇatādīni yataḥ śāstram-
[34] dhyāmīkaraṇatā bhābhirdevānāṃ yogyatāṃ prati /
viṣayo niyato vyāptiḥ svabhāvastasya karma ca // 2-1 //
asyāṃ 'yogyatāṃ' cittotpādaḥ dvitīyo (prathamo)'rthaḥ / 'tāṃ prati' tadartham / 'dhyāmīkaraṇatā' mandacchāyīkaraṇaṃ 'devānām' / 'bhābhiḥ' iti bhagavataḥ prakṛtiprabhayā sā dvitīyo 'rthaḥ / 'viṣayo niyataḥ' iti / tasyā eva viṣayapratiniyamastṛtīyo 'rthaḥ / viṣaya'vyāpti'ścaturthaḥ / 'svabhāvaḥ' pañcamaḥ / 'kāritraṃ' ṣaṣṭhaḥ / yadyamī ṣaḍarthāḥ kathametadekaṃ vastu? iha mārgajñatāyā mūlaṃ cittotpādaḥ / tada(d) rahitānāṃ tasyāmayogyatvāt / ata evāsau yogyatocyate / tata evāsau pradhānam / śeṣastasyāḥ paricchedaḥ / pradhānena ca vyapadeśādekavastūcyate /

tatra dhyāmīkaraṇatāmadhikṛtyāha / tena khalu punarityādi / tena samayeneti tasmin kāle / vivakṣātaḥ kārakāṇi bhavantīti karaṇatvam / khalu śabdo vākyālaṅkāre / punaḥ śabdo viśeṣārthaḥ / abhisamayabhedo viśeṣaḥ / sannipatitaḥ samāgamāt / sanniṣaṇṇo niṣadanāt / trayastriṃśānāṃ kāyo nikāyaḥ / tasmin bhavā iti ṭhal / catvāro mahārājā vaiśravaṇadhṛtarāṣṭravirūḍhakavirūpākṣā caturādiṣu dikṣu / teṣāṃ kāyaḥ / tasmin bhavāḥ / eṣa eva trisāhasro lokadhātuḥ sahā / tasyāḥ patiḥ / brahmaṇaḥ kāyastasmin bhavāḥ / iha tūttarapadavṛddhiḥ / caturthasya dhyānasyāśrayaṃ ca śuddhāvāsāḥ / avṛhā atapāḥ sudṛśāḥ sudarśanā akaniṣṭhāśceti / kutaḥ śuddhāvāsāḥ? āryāṇāmeva teṣūtpādāt / teṣāṃ pañcānāṃ nikāyānāṃ pañcaiva sahastrāṇi / etāvanta eta rūpiṇo devanikāyā yathodhvamutkṛṣṭāḥ prabhāprabhāvādibhiḥ / yopītyādi / tepi sanniṣaṇṇāḥ / yopi teṣāṃ avabhāsaḥ sopyabhibhūto dhyāmīkṛto 'bhūt / samakālameveti yopisopi śabdārthaḥ / yogyatā hi cittotpādastadartha dhyāmīkaraṇam / sarvābhibhūrbhagavāniti viditvā tabhdāve spṛhotpādanāt / avabhāsaḥ prabhā / svakarmaṇo vipaktirvipākaḥ / tasmājjātaḥ sahajo nābhisaṃskārika ityarthaḥ / kena kāraṇenābhibhūtaḥ? buddhādhiṣṭhānena buddhasannidhānena / kena kartrā? buddhatejasā buddhasya bhagavataḥ prakṛtiprabhayā / nanu tepi mahānubhāvāḥ kasmānna praticakrurityata āha buddhānubhāveneti / buddhānubhāvena sarvānubhāvaḥ pratihanyataḥ iti bhāvaḥ / dhyāmīkaraṇatā //
atha khalvityādi / antikāditi sakāśāt / prajñāpāramitāmiti bodhisatvānāṃ mahāsatvānāmityanena sambandhaḥ / mārgajñatāmityarthaḥ / ( RSt_22 ) upadiśyata iti upadeśaḥ / tasyā evārthasyāvagamāya vādo 'vavādaḥ tadanubandhāya śāsanī tatsahitā seti samāsaḥ /
sthātavyaṃ śrutamayyā prajñayā / śikṣitavyaṃ cintāmayyā / yogamāpattavyaṃ bhāvanāmayyā /
ānubhāvādayaḥ prabhāvaparyāyāḥ / tadānubhavenetyuddeśaḥ / itarābhyāṃ nirdeśaḥ / tejaseti pratibhānaśakte rodhāya / kena prabhāvena? adhiṣṭhāneneti prabodhakena / iyatā granthena yogyatāyāḥ prastāvanāṃ kṛtāyāṃ tāmāha / yairityādinā utpāditavyāntena iti yogyatā //
yetvityādi / hīnamārgalabhyaṃ nirvāṇaṃ samyaktvam tasmin niyamaḥ samyaktvaniyāmaḥ / taṃ avakrāntāḥ prāptāḥ / baddhasīmāno baddhasetavaḥ / tadyathā śrotaāpannasaptaktabhdavaparamaḥ / dvitrijanmā kulaṃkulaḥ / anuttarā (ra)samyaksaṃbodhinimittaṃ yat punaḥ punaḥ saṃsaraṇaṃ tasmai cittamutpādāyatumabhavyāḥ / iti śamaikayānaiḥ śrāvakairuttamabodheḥ kadācidapyakāmanādyogyatāyā viṣayapratiniyamaḥ //
api tvityādi utpādayerannityetadantena vyāptiḥ / śrāvakairapi bodhipariṇatikaiḥ samyaksambodhau cittasyotpādanāt / te hi svāṃ bodhimadhigamyāpi buddhabodhisattvānāṃ lokottarāṃ vibhūtiṃ dṛṣṭvā vañcitamivātmānaṃ manyamānāstathāgatairadhiṣṭhitāstadvodhau cittamutpādyācalyabhūmikabodhisattvavannirmitābhirupapattibhirbodhicaryāṃ caritvā parāṃ bodhimadhigacchantīti vyāptiḥ //
nāhaṃ kuśalamūlasyāntarāyaṃ karomīti / svabhāvaḥ kuśalarāśiḥ / sarvakuśaladharmasaṃgrāhakatvāccittotpādasyeti kuśalapakṣatvaṃ yogyatāyāḥ svabhāvaḥ / viśiṣṭebhyo hi dharmebhyo viśiṣṭatamā dharmā adhyālambitavyā iti kāritram / viśiṣṭebhya iti bodhicittasaṃgṛhītebhyaḥ / hetau pañcamā / viśiṣṭatamā dharmā iti mahāyānasaṃgṛhītāḥ phalahetubhūtāḥ / adhyālambitavyā iti prāptavyāḥ / tasmānnāntarāyaṃ karomīti śabdārthaḥ / iti dvividhamahāyānaprāpaṇaṃ bodhicittasya kāritram //
tadevaṃ kecidvodhicittotpādanārthamutsāhitāḥ purvamutpāditabodhicittāstu saṃpraharṣitāḥ / evamutpāditabodhicittvatvādubhayepi te bodhisattvā ( RSt_23 ) mahāsattvāḥ santo mārgajñatāyāmutsāhitāḥ / ata āha / atha khalvityādi / sādhustvamiti mahataḥ parārthasya karaṇāt / bhagavataḥ kṛtajñairit / yathā pūrvaṃ jinaputrasya bhagavatastacchrāvakairbahukṛtaṃ tathāsmābhirbhagavataḥ śrāvakairbhagavatputrāṇāṃ bodhisattvānāṃ bahukartavyamiti kṛtajñatārthaḥ / tatkasya hetoriti / tatkṛtajñatvaṃ kena prakāreṇa? pūrvakā eva paurvakāḥ / brahma nirvāṇaṃ tasmai caraṇaṃ brahmacaryam / taccaraṇaṃ bodhāyeti bodhaye / bodhicaryāṃ caratīti yāvat / yairiti vibhaktipratirūpako nipāto yathārthaḥ avodita iti samprasāraṇam / vada vyaktāyāṃ vācityasya yajāditvāt / avavadita iti kvacitpāṭhaḥ / tatra vada sthairya ityayaṃ dhāturanekārthatvāt / anuparigrahītavyā ityavavaditavyāḥ / anuparivārayitavyā iti anuśāsitavyāḥ / uttarayoḥ padayoḥ saṃśabdaḥ samyagarthaḥ / asmābhirapīti śrāvakairapi / ātmasa [jā]tīyeṣvapyātmavyavahārāt / sādhu cetyavahitaśrotratayā / suṣṭhu cetyavahitamanaskatayā / manasikurviti cintābhāvanābhyām / prajñāpāramitāyāṃ sthātavyamiti mārgajñatāyāṃ veditavyam /
tatrādau śrāvakamārgaḥ / tatra darśanamārgamadhikṛtyāha / śūnyatāyāmityādi / aviparītatvāccatvāri satyāni / āryāṇāṃ satyatvena pratibhānti na bālānāṃ tasmāttānyevāryasatyāni / duḥkha samudayo nirodho mārgaśca / tatra duḥkhaṃ saṃsāriṇaḥ skandhāḥ / duḥkhahetuḥ samadayaḥ / duḥkhakṣayo nirodhaḥ / tatprāpakaṃ jñānaṃ mārgaḥ / eṣāṃ caturṇāmāryasatyānāṃ ya ākārāsteṣāṃ śūnyatāyāṃ tiṣṭhatā śūnyatāṃ paśyatā prajñāpāramitāyāmiti śrāvakīye darśanamārge sthātavyaṃ samāhitena cetasā / śūnyatādarśanaṃ cānupalambha eva / tataḥ śāstram-
[35] caturṇāmāryasatyānāṃ ākārānupalambhataḥ /
śrāvakāṇāmayaṃ mārgo jñeyo mārgajñatānaye // 2-2 //

śrāvakapiṭake ca satyanāṃ ṣoḍaśākārāḥ paṭhayante / duḥkhamanityato duḥkhato 'nātmataḥ śūnyataśca parijñeyam / samadayo hetutaḥ samudayataḥ prabhavataḥ pratyayataśca / nirodho nirodhataḥ śāntataḥ praṇītato niḥśa(sa)raṇataśca / mārgo mārgato nyāyataḥ pratipattito niryāṇikataśceti // amī neha gṛhyante / ye tu mahatyorbhagavatyoḥ paṭhitāsta iha gṛhyante / pratyāsatteḥ śrāvakabodheśca lāghaveneti ( RSt_24 ) prāpaṇāt / tatra duḥkhaṃ caturbhirākārairmanasikaroti pūrvavat / anityato duḥkhato 'nātmataḥ śāntataśca yathākramamudayavyayayogitvāt pratikūlatvāt ātmavilakṣaṇatvāt / ātmaśūnyatvācca / ātmaśūnyo hi śāntaḥ / tadyathā kuṇapaḥ / samudayamekādaśabhirākāraiḥ / tatra caturbhirākāraiḥ prahāṇārhattvajñāpanārtham / rogato gaṇḍataḥ śalyato 'ghataśca duḥkhahetutvāddaḥkhotkarṣahetutvāduruddharatvāt / aihikāmatrikaduḥkhahetutvena pāpasādharmyācca / punaścaturbhiḥ śa(sa)kya(tya)tvaparijñāpanārtham / parataḥ pralobhadharmataścalataḥ prabhaḍgurataśca / ātmā hi hātumaśakto 'yaṃ tu paraḥ / pratikṣaṇavināśitvāt / pralopadharmā ca / arhabhdirunmūlitatvāt / calaśca prakṛtena mārgeṇa bhaṅgitvāt prabhaṅguraśca / ātaptakāritārtha punastribhiḥ / bhayata upadravata upasargataśca / aśanipātādivabhdayahetutvāt / bhūtarākṣasādisādharmyāt durbhikṣaparacakrādisādharmyācceti / pratilomaḥ pratītyasamutpādo avidyānirodhāt saṃskāranirodha ityata ārabhya evamasya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya nirodho bhavatīti yāvat / tatra niruddhirnirodha iti nirodhasatyam / nirudhyate 'neneti nirodho mārgasatyaṃ saptabhirākāraiḥ / anātmataḥ śāntato viviktataḥ śūnyata ānimittataḥ apraṇihitato 'nabhisaṃskārataśca / ātmā hi yogino duḥkhātmanaḥ skandhāḥ / ato duḥkhābhāvādanātmā kleśopaśamācchāntaḥ / duḥkhakleśāvaśucī tayorūpaśamādviviktaḥ / śūcirityarthaḥ / ātmātmīyavirahācchūnyaḥ / sarvasaṃskṛtanimittābhāvādānimittaḥ / traidhātuke praṇidhānaṃ praṇihitam / tat kṣayādapraṇihitaḥ / āyatyāṃ karmābhisaṃskārābhāvādanabhisaṃskāraḥ / mārgasatyamapyebhireva saptabhirākāraiḥ / nirodhaprāpako hi mārgaḥ / tato 'nātmaśāntaviviktādiprāpakatvānmārgopyanātmā śānto viviktaḥ śūnya ānimitto 'praṇihito 'nabhisaṃskāraśca / evamekonatriṃśadākāra iha śrāvakamārga āsu tabdodhiprāpaṇāt / sa caiṣāmākārāṇāmanupalambhena mārgajñatāyāṃ praviśati /
tena hītyādi / yena hīnamārgaṃ bhāvayato bodhisattvasyānupāyakuśalasya hīnabodhau pāta āśaṃkyate / tena hi kāraṇenāsyāṃ mārgajñatāyāṃ mahāsannāho mahadupāyakauśalam / sannaddhena taddharmitena bhavitavyamātmarakṣārtham / tatrāyaṃ mahān sannāho yaduta sarvākārajñatāpratisaṃyuktairmanasikārairbhāvanā karttavyā / vyutthitena ca sarvaṃ tatkuśalamūlamanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitavyam / taccānupalambhayogeneti / iti śrāvakāṇāṃ darśanamārgaḥ //

ita ūrdhvaṃ nirodhabhāgīyāni / na rūpe sthātavyamityetadārabhyānena manasikāreṇeti yāvat / tatra na buddhatve sthātavyamityetadante ūṣmā / tata ūrdhva iti hi buddhatvamiti na sthātavyamityetadantena mūrdhā / tato vijñānaṃ śūnyamupalabhyate vetyetadantena kṣānti / śeṣāṇyagradharmaḥ / tatra rūpādiṣvasthānama [na] bhiniveśa ūṣmā / rūpādīnāmidantayā svalakṣaṇānupalambho mūrdhā / rūpādīnāṃ dvayānupalambhaḥ kṣāntiḥ / śūnyaṃ ityanupalambha upalabhyata iti upalambhaḥ / tasmāt śūnyamupalabhyatevetyapi dvayam / śrotaāpattiphalādīnāṃ viśeṣeṣvasthānamagradharmaḥ / tasmādasyāṃ bhagavatyāmanyathaiva śāstrapāṭha unneyaḥ-
asthānamūṣmā rūpādau mūrdhā taditi hīti yat /
kṣāntirna nityaṃ nānityaṃ rūpādītyasthitidvaye //
phala (laṃ) puṃsāmihāryāṇāṃ viśeṣeṣvasthitistu yā /
saivāgradharmo vijñeya āryaśrāvakavartmani //
atra na cakṣuḥ saṃsparśe sthātavyamiti / indriyaviṣayavijñānasannipāte sati yaḥ sukhādivedanotpattyanukūlasyendriyavikārasya paricchedakaḥ sādṛśyamātreṇa sa sukhādivedanājanakaḥcaitasikaḥ sparśa ityucyate / indriyavikāraṃ sādṛśyena spṛśatīti kṛtvā / ata indriyabhedāccakṣuḥsaṃsparśo yāvanmanaḥsaṃsparśaḥ / ukta cābhidharme "trikasannipāte idriyavikāraparicchedaḥ sparśaḥ vedanotpattisanniśrayadānakarmakaḥ" iti / śubhaṃ śuci aśubhamaśuci / asaṃskṛtaprabhāvitaṃ kleśāvidyākṣayasyāsaṃskṛtatvāt / imaṃ lokamitikāmadhātum / tatraiveti akāmini loke / ihaivetyasminneva janmani / anupadhiśeṣa iti upadhayaḥ skandhāḥ / ta eva śeṣāḥ sopadhiṣeśe tadviparyayādanupadhiśeṣaḥ / buddhaparinirvāṇeti / saṃsāranirvāṇayorapratiṣṭhitena / yathākramaṃ sarveṣāṃ kleśikadharmaparikṣayāt, anāśravāṇāṃ ca dharmāṇāmanantānāṃ jagadarthāya yāvadākāśamavasthānāt / na ca tato vyutthita iti prāptāparihāṇitaḥ / na sthito nāsthita ityapratiṣṭhitamānasattvādavyutthānācca / na viṣṭhito naviṣṭhita iti pravāhayogena pūrvavat / śeṣaṃ subodhamityagradharmaḥ / ityuktāni śrāvakamārganirvedhabhāgīyāni //
buddhānubhāvāt khaṅgamārgaprastāvanāya keṣāñciddevaputrāṇāṃ vitarko 'bhūt tamāha / atha khalu tatretyādinā / keṣāñciditi ye śrāvakamārgamapi subhūtinā deśyamānaṃ gaṃbhīraṃ menire / kathaṃ yakṣāṇām? tairuccāraṇāt / kathaṃ yakṣarutādīni? tabhdāṣātvāt / tatra rutānītyuddeśaḥ / śeṣeṇa nirdeśaḥ / mantritāni vākyāni / pravyāhṛtāni vākyasamūhāḥ / bhāṣate padavākyaiḥ / pravyāharati vākyasamūhaiḥ / deśayatītyavavadatī / upadiśatītyanuśāsti / atha khalvāyuṣmānityādi / idamitilabdhāvasaratvāduddiṣṭaṃ khaṅgajñānam parāmṛṣati / na vijñāyate na vijñāyata iti dvirvacanamavadhāraṇārtham / parato na vijñāyate eva caramabhavakhaṅgaiḥkhaṅgajñānam / paropadeśasya teṣu vaiyarthyāt / yataḥ svayaṃbhūtvena teṣāṃ svayameva tatsaṃmukhībhavatīti paropadeśavaiyarthyam //
tathāhīti / īdṛśyeva hi dharmatā dharmāṇām / kīdṛśītyāha nātretyādi / atreti skandhadhātvāyatanādau / na kiñciditi na kaściddharmaḥ sūcyata iti deśyate / śrūyate śrotrā niḥśvabhāvatvātsarvadharmāṇām / tadyathā nirmitabuddhena nirmitānāṃ pariṣadāṃ dharma deśyamāne na kiñciddeśyate na kaściddeśayitā na kaścicchroteti / atha khalu tesāmityādi / uttānamagambhīraharṣādvivecanam / itītyevamasmābhirvitarkite / anāryāṇāmagocaratvena dūrāt / niṣprapañcatvena sūkṣmāt / dukhagāhatvena gambhīrācchrāva (ka) mārgā dūrataraṃ sūkṣmataraṃ gambhīrataraṃ jñānam / praviśati cetasā / deśayati granthataḥ / bhāṣate arthataḥ / tathā hi nātretyādinā / iti jñānagambhīratā / ataḥ śāstram-
[36] paropadeśavaiyarthyaṃ svayaṃbodhātsvayaṃbhuvām /
gambhīratā ca jñānasya khaṅgānāmabhidhīyate // 2-6 //
atha khalvāyuṣmāniti / nemāṃkṣāntimanāgamyeti / tathāhi nātretyādinoktam / grāhyābhāvajñānaṃ nāprāpya prāpyaivetyarthaḥ / ataśca śrāvakairapi tajjñānaṃ tathāgatairapyupādeyaṃ sutarāṃ khaṅgairadhigantavyāmiti bhāvaḥ / iti khaṅgānāṃ grāhyavikalpaprahāṇam //
atha khalu punarapītyādi / mantrādibalena pratibhāsamāno mithyāpuruṣo māyā / ṛddhisandarśito nirmitaḥ / tābhyāṃ sadṛśāḥ / māyopamāste sattvā na māyeti / mithyātvameva māyātvaṃ manyante / subhūtistu manyate mithyāviśeṣo māyā ca svapnaṃ ca tābhyāṃ sādṛśyaṃ mithyātvameva / tasmānmāyā ca sattvāścetyadvayaṃ mithyātvena nirviśeṣatvāditi / tadevaṃ māyāpuruṣavat puruṣadravyāṇāmasattvamuktam / sarvadharmā apīti / puruṣadharmā api sarve māyopamāḥ / asati puruṣadravye taddharmāṇāmapyabhāvāt / atha khalvāyuṣmān śāriputra ityādi nāsyā āyuṣmanta ityādinā na kaścitpratyeṣako bhaviṣyatyetadantena sthavirasubhūtirdhārmaśravaṇikavat pratyeṣakānāmapyabhāvamāha / pratīkṣantīti pratyeṣakāḥ / teṣāmabhāvaḥ pratyeṣakapuruṣadravyābhāvāt / sūcyata ityasphuṭaṃ bhāṣyate / paridīpyata iti sphuṭam / prajñapyata iti vaktṛśrotṛbhirvyavahriyate / tasmātsarvathā na santi puruṣadravyāṇi / kevalamadhyātmikeṣu ca skandhādiṣu puruṣaprajñaptiḥ / tataḥ puruṣaprajñaptyāśraye skandhādau grāhaka grāhameṣāmastīti khaṅgānāṃ grāhakavikalpāprahāṇam /

atha khalu śakrasyetyādinā na tat puṣpamityetadantena khaṅgānāṃ gotramucyate / atra dharmaparyāyo dharmaprabhedaḥ / khaṅgamārgaḥ / yannuśabdo / vākyālaṅkāre / subhūtimiti / dharmabhāṇakapūjayā dharmapūjanāt / etaditivakṣyamānaṃ(ṇaṃ) vitarkitaṃ abhūt / śakramanu śakraṃ prati vyāharaṇāyeti vitarkaṃ viditvā bhāṣaṇāya / imānīti prakṛtāni / puṣpāṇītyamalatvena puṣpasādharmyāt khaḍgamārgasaṃgṛhītāni kuśalāni / deveṣu pracarantīti avacaranti na dṛṣṭāni, anāśravatvena dhātupatitatvābhāvāditi bhāvaḥ / abhyavakīrṇānīti pariṣadi nirmitapuṣpaiḥ sūcitāni / nirmitāni yathādarśanamasattvāt / kuta ityāha / naitānītyādi / manomayānītyupasaṃhāraḥ / manonirji(rmi) tānītyarthaḥ / śakrastu manomayatvamapi niṣeddhumāha / anirjātānīti / yathā hi grāhyatvādvṛkṣādayo na santīti na tebhyo nirjātāni tāni / tathā manopi nāsti grāhakatvāditi tatopyanirjātāni subhūtirāha / yatkauśikānirjātaṃ na tatpuṣpamiti yattayornityābhisambandhānna tatpuṣpaṃ na sa khaḍmārgaḥ syādityarthaḥ / evaṃ manyate / nirviśeṣaṃ jātaṃ nirjātam / ataḥ sajātīyaṃ kāryamāśritam / kāraṇamāśrayaḥ / khaḍgamārgaśca khaḍgāśritaḥ / na ca khaḍgasya saṃskṛto dharmo mārgasyāśrayo yujyate sāsravasya vijātīyatvāt / anāsravasyāpi saṃskṛtasyādimatvādādita eva nirāśrayasyānutpattiprasaṅgāt / tasmādanāsravatvena sajātīyaḥ khaḍgasya dharmadhātureva khaḍmārgasyāśraya ādhāraḥ pratiṣṭhāgotramiti khaḍgamārgasyādhāraḥ // ataḥ śāstram-
[37] grāhyārthakalpanāhānāt grāhakasyāprahāṇataḥ /
ādhārataśca vijñeyaḥ khaḍgamārgasya saṅgrahaḥ // 2-8 //
atha khaḍgānāṃ kathaṃ parārthakriyāṃ? icchāmātreṇa tatsiddheḥ / kathaṃ tebhyaḥ śravaṇam? sūśrūṣāmātreṇa / yataḥ śāstram-
[38] suśrūṣā yatra yatrārthe yasya yasya yathā yathā /
sa so 'rthaḥ khyātyaśabdopi tasya tasya tathā tathā //
'yasya yasya' vineyasya / 'yatra yatrārthe ' iti nirvedhabhāgīyeṣvāryamārge vā / 'yathā yathā' iti yena yenākāreṇa / atha khalu śakretyādi / dvitīyād atha khalu śakraśabdāt prāk nirvedhabhāgīyāni vaktavyāni / tatra buddhadharmeṣu śikṣata ityetadantena ūṣmā / nāmapadaiḥ prajñaptiḥ vyavahāraḥ / tān nirdiśati / na ca virodhayati tāṃ cottānīkaroti / tāmeva copadiśati / tathā hi prajñaptimātraṃ rūpaṃ prajñaptimātrameva dharmatetyupadiśati ityūṣmā /
yo 'prameyeṣvityādinā na parihāṇāyetyetadantena mūrdhā / kathaṃ na śikṣate, anupalambhāditi / iti mūrdhā / yo na rūpasya vivṛddhaya ityādinā atha khalvāyuṣmānityataḥ prāk kṣāntiḥ / atra rūpāderaparigrahayuktirmahatyorbhagavatyoruktā 'adhyātmaśūnyatāṃ yāvadabhāvasvabhāvaśūnyatāmupādāya' iti / iti kṣāntiḥ / atha khalvāyuṣmānityādinā atha khalu śakra ityataḥ prāgagradharmaḥ / evaṃ ceti buddhisthaṃ hetuḥ parāmṛśati / mahatyorbhagavatyorya uktaḥ tathā hi "na sa rūpasyotpādaṃ paśyati na nirodhaṃ nodgrahaṃ notsargaṃ na saṃkleśaṃ nāvadānaṃ na cayaṃ nāpacayaṃ no hānirna vṛddhim" ityagradharmāḥ / ataḥ śāstram-
[39] prajñapteravirodhena dharmatāsūcanākṛtiḥ /
ūṣmagaṃ mūrdhagaṃ rūpādyahānādiprabhāvitam // 2-9 //
[40] adhyātmaśūnyatādyābhī rūpāderaparigrahāt /
kṣāntī rūpādyanutpādādyākārairagradharmatā // 2-10 //
ityuktaḥ pratyekabuddhamārgaḥ //
bodhisattvasya mārgo vaktavyaḥ / tamadhikṛtya śāstram-
[41] kṣāntijñānakṣaṇaiḥ satyaṃ satyaṃ prati caturvidhaiḥ /
mārgajñatāyāṃ dṛṅmārgaḥ sānusaṃ (śaṃ) soyamucyate // 2-11 //
iti saṃkṣepeṇa sūtrārthaḥ / dve kṣāntī dve ca jñāne pratisatyam / duḥkhe dharmajñānakṣāntirduḥkhe dharmajñānam / duḥkhe anvayajñānakṣāntirduḥkhe anvayajñānam / evaṃ samudayanirodhe mārge ca / ebhiḥ pratisatyaṃ caturvidhaiḥ kṣaṇairbodhisattvasya darśanamārgajñatāyāmucyate sahānusaṃ(śaṃ)syaiḥ / eṣāṃ tu kṣaṇānāṃ viśeṣalakṣaṇamadhikṛtya śāstre pañca ślokāḥ-
[42] ādhārādheyatābhāvāttathatābuddhayormithaḥ /
paryāyeṇānanujñānaṃ mahattā sāpramāṇatā // 2-12 //
[43] parimāṇāttathatābhāvo rūpāderavadhāraṇam /
tasyāṃ sthitasya buddhatve 'nugrahātyāgatādayaḥ // 2-13 //
[44] maitryādi śūnyatāvyāptirbuddhatvasya parigrahaḥ /
sarvasya vyavadānasya sarvādhivyādhiśātanam // 2-14 //
[45] nirvāṇagrāhasā (śā)ntatvaṃ buddhebhyo rakṣaṇādikam /
apramāṇi (aprāṇi) vadhamārabhya sarvākārajñatā naye // 2-15 //
[46] svayaṃ sthitasya satvānāṃ sthāpanaṃ pariṇāmanam /
dānādīnāṃ ca sambodhāviti mārgajñatākṣaṇāḥ // 2-16 //
mārgajñatāyāṃ bodhisattvasya darśanamārgakṣaṇā ityarthaḥ /

imāṃ tu bhagavatīmadhikṛtyādyaṃ pādatrayamanyathā kartavyam / tatrādyaḥ kṣaṇaḥ pādadvayena-
rūpādito dhīrnānanyā na cānyā paramārthataḥ /
dhīḥ prajñāpāramitā sā rūpādibhyo nābhinnā lakṣaṇabhedāt / na ca bhinnā paramārthataḥ / tathā hi / yā prajñāpāramitā yadrūpādi yā rūpāditathatā yā ca gaveṣaṇā sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanāpratighā ekalakṣaṇā yadutālakṣaṇāḥ, na saṃyuktā na visaṃyuktā iti / nābhinnāḥ na bhinnāḥ kalpitā nāmatvāt / bhedābhedayośca bhāvadharmatvāt / ata eva rūpaskandhābhāvādarūpiṇaḥ / cakṣurvijñānābhāvādanidarśanāḥ / svadeśe parasyotpatteravibandhanādapratighāḥ / bhedapratibhāsānāmastaṅgamādekalakṣaṇāḥ / yadutālakṣaṇā iti tathatāmātralakṣaṇāḥ / ata ādyasya kṣaṇasya prastāvanā / atha khalu śakra ityādinā tatkasya hetorityataḥ prāk / tata urdhvamādyakṣaṇa evamukta ityataḥ prāk / iti duḥkhe dharmajñānakṣāntiḥ /
caturṇāṃ kṣaṇānāṃ viśeṣalakṣaṇaṃ śāstreṇa-
[43a] tasyā [:] catuṣṭayaṃ yattu mahattā sāpramāṇatā /
parimāṇāntatābhāvau rūpādeḥ
saha apramāṇatayā 'sā'pramāṇatā' / 'mahattā' apramāṇatā cetyarthaḥ / anta evāntatā / parimāṇaścāntatā / ca tayorabhāvau aparimāṇatā / anantatā cetyarthaḥ / 'tasyāḥ' iti prajñāpāramitāyāstanmahattādi 'catuṣṭayaṃ yat rūpādeḥ' iti sambandhaḥ / rūpādermahattvādinā tadālambanāyāḥ prajñāpāramitāyā mahattvādi / mahāpāramitā / apramāṇapāramitā / aparimāṇapāramitā / anantapāramitā cetyarthaḥ / etacca mahāpāramitāvijñānaṃ nirabhiniveśaṃ draṣṭavyam / evaṃ mahāpāramiteti kauśika nābhiniviśata ityādeḥ sūtrapāṭhāt / ata evamukte śakreṇa teṣāmuddeśaḥ / sthavira ityādikaḥ subhūtinā saślādhānuvādaḥ / tataḥ subhūtinaiva nirdeśaḥ tatkasyetyādi / tatra rūpādīnāṃ mahattā- amuṣmin kāle bhāvo 'muṣminnabhāvaḥ- ityevaṃ kālato 'paricchedāt tadālambanatvāttasya mahattvam / iti duḥkhe dharmajñānam //
ākāso(śo)pamena tathatāśarīreṇa pramāṇato 'paricchedādapramāṇateti / duḥkhe 'nvayajñānakṣāntiḥ //
saṃkhyayā aparicchedādaparimāṇateti duḥkhe 'nvayajñānam //
deśato 'paricchedādanantatā ārambaṇanantatayā ca / ārambaṇaṃ sarvadharmā na ca teṣāmantato(tā)'sti gaṇanātikrāntatvāt / api ca sarvadharmā anantā asattvena teṣāmutpādavināśāntayorabhāvāt / sattvā apyālambanamubhayanairātmyajñāne / te cānantāḥ / śakra āha / tatkathamanantā iti / subhūtirāha / na gaṇanā ayogena gaṇanābahutvena veti / na gaṇanātikrāntatvena / nāpyanantākhyayā saṃkhyayetyarthaḥ / kathaṃ tarhīti tarhi śabdo 'kṣamāyām / na dharmādhivacanamiti dharma ātmadravyaṃ na tasyādhivacanaṃ tasyābhāvāt / dharmatvena svārthābhidhānāt nādharmādhivacanam / prakṣiptamiti sūtraiḥ prayuktam / kutaḥ? yata āgaṃtukaṃ sati vicāre calatvāt / yato 'vastukaṃ ātmadravyābhāvāt / ātmasambandhādapyātmeti kiñciducyate / tadapi nāstyātmano 'tyantamasattvādityanātmīyam / athavā ātmaprajñaptiviṣayaḥ skandhādirātmīyastasyāpyabhāvādanātmīyam / athavā nāma saṃjñā tasyātmīyaḥ saṃjñī / tadabhāvādanātmīyam / ārambaṇaṃ viṣayastadabhāvāt ānārambaṇam / atreti śāstṛśāsane / ( RSt_31 ) etaccāptavacanādapi nairātmyasiddhiṃ darśayitumāha / kā satvānantateti / gaṇanāti krāntatvena na kācitpramāṇasiddhepi nairātmyeāptavacanādapi nātmasiddhiriti darśayitumāha / sacetyādi / svareṇeti vacanena / anantasya lokasya vijñaptirarthajñāpano ghoṣaḥ śabdo 'syeti tathoktena / tathāpyatimāṃsalatvāt gambhīro nirghoṣastūryanirghoṣavadvicitraḥ śabdosyeti tathoktena / avitiṣṭhamāna iti aviśrāmyena / api nviti kinnu / ādiśuddhatvamādita evāsattvapariśuddhatvaṃ sarvatrāsattvam / anenāpi paryāyeṇa prakāreṇa / anantapāramiteyam / katamenetyata āha / evaṃ sattvānantayeti / satvānāmutpādanirodhāntavirahāt sattvānantatayeti / evaṃ cetyevameva / na gaṇānatikrāntatveneti samudaye dharmajñānakṣāntiḥ //
avadhāraṇam //
tasyāṃ sthitasya buddhatve,
'tasyāṃ' prajñāpāramitāyāṃ sthitāyāṃ yad 'buddhatve 'vadhāraṇaṃ' buddha eva sa dṛṣṭavya iti sa ṣaṣṭhaḥ kṣaṇaḥ / tasya prastāvanā / atha khalu sendrakā ityādinā / indra śakraḥ / brahmā sahāpatiḥ / prajāpatayaścatvāro lokapālāḥ / viśiṣṭa dharmaśravaṇapraharṣādaprayatnajaṃ vacanaṃ udānaṃ tat udānayanti sma / udīratavantaḥ / aho ityāścarye / dharma iti deśanādharmaḥ / punaḥ dharma iti dharmaprakāśito darśanamārgaḥ / tasyaiva dharmasya dharmatā prakṛtistathā gatotpādanam / ata evāhuḥ ya ityādi / prādurbhāva utpādo 'nāśravalakṣaṇaḥ sūcyate / tadvacanātkilādau pratīteḥ / tataḥ kramena(ṇa) sphuṭena sphuṭataraṃ sphuṭatamaṃ ca pratīteḥ / deśyate prakāśyate prabhāvyate ca / tathāgatamityādinā tameva ṣaṣṭhaṃ kṣaṇamāhuḥ / adyāgreṇeti / adya prabhṛti dhārayiṣyāmaḥ / avirahito prāptāparihāṇāt / vihariṣyati saṃmukhībhāvāt / tathāgataṃ tu svayamavadhārayiṣyāma iti yaduktaṃ tattathāgatatve niyatamaviśeṣalābhāt / tallābhe ca vyākaraṇam / tata āha yadāhamityādi / alpavayo hi śrotriyo māṇavaka ityucyate / tasyāmantraṇaṃmāṇavaka, bhaviṣyasi buddho bhagavān svayamabhisaṃbodhāt / buddhiratiśayenāsyāstīti buddhaḥ / tādṛśaṃ pratyekabuddhopīti / tadvayavacchedārthaṃ bhagavad grahaṇam / ṣaḍivadhena bhagārthena tasya yogāt / bhagavān bodhisattvopi / tadvayavacchedārthaṃ buddhagrahaṇaṃ tasyānabhisambodhāt / yathā dharmāstathaiva gadanāt tathāgataḥ / gadeḥ pacādyac / nairuktastakāraḥ / arayaḥ kleśāstān hatavāniti arhan / samyagaviparītaṃ samastaṃ buddhamaneneti samyaksaṃbuddhaḥ / etena ( RSt_32 ) śāstṛtvasaṃpaduktā / na hyavaktā viparītavaktā vā śāstā bhavati / viparītavacanaṃ ca kleśavaśādajñānādvā bhavet / taccobhayamasya nāsti yathākramamarhatvāt samyaksambuddhatvācc / saṃsāriṇaḥ kathamī[dṛśī] śaktiriti cedāha sugata iti / gataḥ punarbhavāt muktaḥ / suśabdaḥ prasa (śa)stāpunarāvṛttiniḥśeṣārthaḥ, surūpavat sunaṣṭajvaravat supūrṇaghaṭavacca / bāhyaśaikṣāśaikṣāṇāṃ vyavacchedāya yathākramam / tatra lokottareṇa mārgeṇa gatatvāt praśastaṃ gataḥ / naivaṃ bāhyāḥ / sāvadhikatvena tanmokṣasyāmokṣatvāt /
"punarāvṛttirityuktau janmadoṣasamubhdavau /"
tau ca śaikṣāṇām / aśaikṣastu bhagavāṃstasmādapunarāvṛttyā gataḥ / śeṣamakleśanirjvaraṃ /
"kāyavākbuddhivaiguṇyaṃ mārgākṣapaṭutāpi vā /"

tadaśaikṣāṇāmapi hīnayānarhatāṃ yathāsambhavamasti / na tu bhagavataḥ / tato niḥśeṣagamanāt sugataḥ / kathamekaḥ suśabdastrīnarthānāha? tantreṇa nyāyena / tadyathā śveto dhāvati / alambumāṇāṃ yāteti / śvetaḥ śuklaḥ śvā itaḥ śvetaḥ / alambumā nāma grāmaḥ / tasya yātā gantā bumā api grāmaḥ / tasyālaṅganteti / kathaṃ sugataḥ? yato vidyācaraṇasampannaḥ / vidyā adhiprajñaṃ śikṣā, adhiśīlamadhicittaṃ ca / śikṣācaraṇaṃ vidyā puraścaraṇatvāttayoḥ / ato vidyayā cakṣuṣeva paśyan / itarābhyāṃ caraṇābhyāmiva tathā gamanāt sugataḥ / tadanena padadvayena śāstṛtvasampado heturūktaḥ / lokaviditi lokasya vinayanakālākālādiparijñānāllokavit / puruṣā eva damyā damanīyā vineyatvāt / teṣāṃ sārathiḥ samyagvinetā / tasya sadṛśaḥ sārathirastyeva / tadanyaḥ sugatastatodhikastu / nāstīti anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ / anena padadvayena śāstṛtvasampado heturuktaḥ / athāsya karmaṇo viṣayaḥ / kiṃ durgatiṃ gatā api? netyāha / śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ceti / iti samudaye dharmajñānam //
atha khalu ta ityādinā saptamaṃ kṣaṇamāhuḥ / āścaryamāhārikārthe / paramāścaryamanuparigrāhikāthe / yāvacchabdaḥ paryantārthaḥ / dānapāramitāyā śīlapāramitāyā yāvat sarvajñatāyāḥ sarvākārajñatāyā ityarthaḥ / āhāriketyākarṣikā / anuparigrāhiketyanuśabdo 'nvayārthaḥ / anvayo yuktirnyāyaḥ / aparigrahonutsargayogaḥ / aparigrahānutsargayogayoḥ sāhityam / anvayena parigrāhikā yathā na parigṛṇhāti na cotsṛjati tathā parigrāhiketyarthaḥ / atra śāstram-
anugrahātyāgatādayaḥ //
iti / ādānamādiparigrahaḥ / anugraho 'vikalpanam / ayamaparigrahārthaḥ / atyāga eva atyāgatā / ayamanutsargārthaḥ / bodhisattvāḥ parigṛṇhanti / bhagavatī tān parigrāhayatīti samudaye 'nvayajñānakṣāntiḥ //
śakreṇa prastāvakatvādupalakṣitaḥ parivartaḥ śakraparivartaḥ //
āryāṣṭasāhastrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ dvitīyaḥ parivartaḥ //
3. aprameyaguṇadhāraṇapāramitāstūpasatkāro nāma tṛtīyaḥ /
'maitryādi' iti śāstram / maitrī karuṇāmuditopekṣāścatvāryapramāṇāni maitryādi / tadātmakaṃ darśanamaṣṭamaḥ kṣaṇa ityarthaḥ / taddeśanā nidānam / atha khalu bhagavānityādinā āmantrayate smetyetadantena saṃgītikāra āha / sākṣīkaraṇamaṣṭame kṣaṇe hīnayānapatanapratipakṣagauravātiśayotpādanāya / tameva kṣaṇam / bhagavānāha / yo hītyādinā prajñāpāramitāmiti prakaraṇāddarśanakṣaṇaḥ / prajñā saiva pāraṃgateti pāramitā / kasya pāram? hīnayānapatanabhūmeḥ / kā cāsau? yā catur(rṇāṃ) apramāṇātmakaṃ darśanam / tathāhi tatprāpto bodhisattvaḥ sarvasattveṣvātmasamatādarśī tānaśaraṇān hitvā nātmanaḥ kevalasya hitamīhate yena hīnayāne nipatet / tasmānmaitryādirūpaṃ darśanamatra prajñāpāramitā / saiva cāṣṭamaḥ kṣaṇaḥ / tāṃ yaḥ kaścid grahīṣyati yāvat paryavāpsyati sākṣātkaraṇāt / pravartayiṣyatīti parebhyaḥ prakāśitāyāstasyāstairudgrahaṇāt / yāvatpravartanāt / na tasyetyādiranuśaṃstaḥ (saḥ) pravartayiṣyatīti yāvat / iti samudaye anvayajñānam /
'śūnyatāvyāptiḥ' iti śāstram / ṣoḍaśānāṃ śūnyatānāṃ darśanena yā vyāptiḥ sarvāsāṃ darśanaṃ sa navamaḥ kṣaṇaḥ ityarthaḥ / tamāha / na ca khalvityādinā / ( RSt_34 ) ihāpi darśanakṣaṇaḥ prajñāpāraṃgateti pāramitā / kasya pāram? śūnyatānāṃ ṣoḍaśānāmapi / tāsāṃ darśanāt / atrānuśaṃsaḥ / ādvitīyādatha / khalu śabdāt / acchannaḥ pradeśo avakāśaḥ / nipannaḥ śayitaḥ / bhaviṣyati prabandhena pravakṣyati / rakṣāvaraṇasahitā guptiḥ / tatra śastrādinā rakṣā rakṣaniyogādāvaraṇam / svayamupasaṃkramya tasyādhiṣṭhānāt guptiḥ / athavā śarīrasya sarvasukhopasaṃharaṇaṃ rakṣā / bāhyopakramanivāraṇamāvaraṇam / ādhyātmikarogādinivāraṇaṃ guptiḥ / teṣāṃ saṃvidhānaṃ samyak prayogo vā vā manasā vā / iti nirodhe dharmajñānakṣāntiḥ //
'buddhatvasya parigrahaḥ' iti / buddhasya bhāvo buddhatvam / yena buddho bhavati tasya parigrahalakṣaṇaḥ prabhāsvarasamādhidhāraṇāsampat / abuddhakeṣu ca buddhakṣetreṣu buddharūpasyātmanaḥ saṃdarśanam / tamāha / atha khalu śakra ityādinā / imāṃ prajñāpāramitāmitiṃ darśanakṣaṇam / imān guṇāniti lakṣaṇasampadādīn / iyata ityabhyunnatān / dṛṣṭadhārmikāniti dṛṣṭo dharmaḥ prāptaṃ janma / tatrabhavān / pratilabhata ityuddeśaḥ / parigṛṇhātīti nirdeśaḥ / iti nirodhe dharmajñānam //
'sarvasya vyavadānasya' ityekādaśaḥ / vyavadāyantyaneneti vyavadānam / dānapāramitādi / tasya sarvasya parigrahaḥ / tamāha / kiṃ punarityādinā punaraparamityataḥ prāk / iti nirodhe anvayajñānakṣāntiḥ /
'sarvādhivyādhiśātanaṃ' iti / ādhayo vyasanāni / tīrthikairābhimānikaiśca saha vigrahavivādani(vi)rodhāsteṣāṃ śātanam / tathā ca tacchatanaṃ yathā teṣāṃ paścāttata imāṃ śrutavatāṃ tribhiryānaiḥ kleśadurgatisaṃsārāruyā vyādhayaḥ kṣīyante / tasmāt sarvādhiśātanam / darśanaṃ dvādaśaḥ kṣaṇaḥ / tamāha punaraparamityādinā saṃsthāpyanta ityetadantena / dharmamiti śāsanam / vigrahītavyaṃ tāḍanena / vivaditavyaṃ kalahena / virodhayitavyaṃ parasparadveṣeṇa / te 'bhiprāyā iti vigrahādyabhiprāyāḥ / evaṃ hyetabhdavatīti / eṣaiva hi dharmatetyarthaḥ imāmiti dvādaśakṣaṇalakṣaṇām / [oṣadhī] oṣaḥ prabhāvaḥ / sa dhīyate 'syāmiti dadhāteḥ kvip pratyayaḥ / jātireṣā tata oṣadherajātāvityaṇa bhavati / strīliṅgaścāyaṃ tataḥ kṛdikārādaktiṅ iti dīrghavikalpaḥ / āśīḥ sarpasya daṃṣṭrā / tasyāṃ viṣamasyeti āśīviṣaḥ sarpaḥ / janturdehī / ( RSt_35 ) prāṇakajāta iti tiryagviśeṣaḥ / tejaseti prabhāvena / baleneti bādhakatvena / sthāmata ityabādhyatvena / balādhāneneti tadyogena sāmarthyādhānāt / iti nirodhe anvayajñānam /
'nirvāṇagrāhaśāntatvaṃ' iti / grāho 'bhiniveśaḥ / etadāha tatkasya hetorityādinā / prajñāpāramiteti trayodaśaḥ kṣaṇaḥ / iti mārge dharmajñānakṣāntiḥ //
'buddhebhyo rakṣaṇādikaṃ' iti buddhebhyo rakṣaṇam / ādiśabdāddevādibhyaḥ / etadāha / catvāraścetyādinā bhaviṣyatītyetadantena / prajñāpārami[tāmi]ti caturdaśakṣaṇaḥ / iti mārge dharmajñānam //
'aprāṇivadhamārabhya sarvākārajñatā naye /
svayaṃ sthitasya sattvānāṃ sthāpanaṃ'

iti prāṇātipātaviratiraprāṇivadhaḥ / tamādiṃ kṛtvā yatpāramitādau yāvatsarvākārajñatāyāṃ sthitasya tatraiva yatpareṣāṃ sthāpanaṃ sa pañcadaśakṣaṇaḥ / etadāha punaraparamityādinā / prajñāpāramitādīnāṃ parebhya upadeśo vacanam / ādeyaṃ grāhyam / tadasya svayamapi teṣu sthitatvādityādeyavacanaḥ / mṛdu priyaṃ vacanamasyeti mṛduvacanaḥ / dānādīnāṃ teṣu ca sthitānāṃ varṇabhāṣaṇāt / mitavacano hitasyaiva vacanāt / aprakīrṇavacano hitasyāpyahitamiśrasyāvacanāt / iti mārge anvayajñānakṣāntiḥ //
'pariṇāmanaṃ' 'dānādīnāṃ ca sambodhau' iti ṣoḍaśa kṣaṇa / tamāha / na ca krodhābhibhūta ityā[ra]bhya svādhyāsyatītyetadantena / paridamayati krodhāsaṃśamanāt / pariṇāmayati unnatilakṣaṇasya mānasya kṣayanayanāt / upanāho vairam / vyāpādaḥ sattvavidveṣaḥ / anuśayo vairānubandhaḥ / smṛtirmaitrī ceti / tayoḥ smṛtimāha / tasyaivamityādinā / teneti vyāpādena / paribhedo vikāraḥ / dhakṣyata iti daheḥ prayogaḥ / etena saparivāyordveṣamānayoḥ prahāṇamuktam / dveṣeṇa hi pareṣāmanugrahaṃ na kurvīta / tasmāttāvubhau prahāya dānādīnāmātmanaḥ kuśalānāmanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau tribhiryānaiḥ sarvasattvaparinirvāpaṇāya pariṇāmena paraṃ darśanaṃ ṣoḍaśa kṣaṇa ityuktaṃ bhavati / ityukto bodhisattvānāṃ darśanamārgaḥ //
lokottara eva darśa[na]mārgo bhāvanāmārgastu dvidhā laukiko lokottaraśca / tāvubhau yathākramaṃ paścādvaktavyau / ādita eva lokottarasya bhāvanāmārgasya kāritraṃ granthalābhavādabhidheyam / tatra śāstram-
[47] sarvato damanaṃ nāmaḥ sarvataḥ kleśanirṇayaḥ /
upakramāviṣahyatvaṃ bodhirādhārapūyatā // 2-17 //
namanaṃ 'nāmaḥ' sarvata iti vartate / 'sarvataḥ' iti pariśubdārthaḥ / paridamanaṃ pariṇamanaṃ cetyarthaḥ / te ubhe yathākramaṃ dveṣamānayoḥ parikṣayāt / te dve / evamukte śakra ityādinā mahāsattvānāmityetadantenāha / eṣu ṣaṭsu kāritreṣu prajñāpāramitāśabdena bodhisattvānāṃ bhāvanāmārga ucyate / yatheyamityarthaḥ / iti paridamanapariṇāmanakāritre /
'sarvataḥ kleśanirjayaḥ' iti / svaparakleśānāmatyantajayāt / tamāha bhagavānityādinā naitat sthānaṃ vidyata ityetadantena / jīvitāntarāyo veti / tatraiva śastrasampāte paropakrameṇa veti / mṛgayādimadhyagatopi parasyaiṣa upakramaḥ / pareṣāṃ tena / svaparakleśārjanayā bhagavatyā tena nirjitāstasyaiṣa niṣyanda iti bhāvaḥ / iti kleśanirjayākāritram //
jīvitāntarāyāya kṛtāḥ parairupakramāstasminna prabhavantīti 'upakramāviṣahyatvam" / tadāha / sacedityādinā nobhayavyābādhāya cetayata ityetadantena / tatreti śarīre / tatkasya hetoriti tadapatanaṃ kutaḥ? uttaraṃ mahāvidyetyādinā / sarvakālaṃ sarvatra deśe sarvavipakṣeṣu vāpratihataprabhāvatvādyathākramaṃ mahatī / apramāṇā aparimāṇā ca / tato 'dhikābhāvād anuttarā / samābhāvād asamā / samena samaḥ samasamaḥ / kiñcidūnajātī[ya]tvāt samasamā / tasyā apyabhāvād asamasamā / ātmano ābādhaḥ / upaghātaḥ / evaṃ pareṣāmubhayasya ca tadartha na cetayate / na cittaṃ vyāpārayati / tasmātparopakramairaviṣahyatvamasyāḥ karmeti / upakramāviṣahyatvakāritram //

'bodhiḥ' iti / anuttarā samyaksaṃbodhiḥ / pañcamaṃ kāritram / tadāha / acaitanyeṣu sarvajñajñānena / vyavalokayiṣyatīti / vinayanādyartham / tatkasya hetoriti tat sarvajñajñānaṃ kutaḥ? na taktiñcidasti yanna prāptamiti / sarve hi buddhadharmāḥ prāptavyāḥ / te ca pratyātmavedyāḥ / tato yadyanena prāptā na syurnāyaṃ sarvavibhdavet / tasmānna tatkiñcidasti yadasya na prāptaṃ syāt / tataḥ prāpyamitaracca sarvaṃ jānātīti na tatkiñcidasti yadasya na jñātaṃ syāt / prakarṣagataṃ ca sākṣātkārijñānamiha gṛhyate / tata āha / na ( RSt_37 ) kiñcidasti yadasākṣātkṛtaṃ syāt? iti vāśabdāḥ parasparāpekṣayā vikalpārthāḥ / tasmādasau sarvajñaḥ / tasya jñānaṃ sarvajñajñānam / saiva samyaksambodhiḥ / tathā hi samyagjñānaṃ sambodhiḥ / samyagiti sākṣāt / saiva bodhivivakṣātaḥ sarvotkarṣagataḥ samyaksambodhiḥ sarvajñānaṃ ceti / vyavahārato bhedo na vastutaḥ / abhisaṃbhotsyata iti pratilapsyate / iti sambodhikāritram //
'ādhārapūjyatā' iti / dvividha ādhāraḥ / eka pustakagatāyāḥ tasyā apara udgṛhyamānāyā yāvaduddiśyamānāyāḥ tasya pūjyatā tadvadeva dvividhā / tatra gatānāṃ sattvānāṃ parairaviheṭhanīyatā / te dve yathākramaṃ punaraparabāhyadvayena parigṛṇhātītyetadantenāha / antaśa iti paramāpacaye / na satkariṣyata iti sthāpanādūrdhvam / avatāro randhramavakāśaḥ / sthāpayitveti bahiṣkṛtya / pūrvajanmano 'paraparyāyavedanīyaṃ niyatavipākamakuśalaṃ pūrvakarma / tasya vipāko 'niṣṭaphalam / imamiti yathoktam / tadyathetyādinā dṛṣṭāntaḥ / evamevetyādinā dārṣṭāntikaḥ / bodhimaṇḍagata iti / maṇḍaḥ sāraḥ / bodhyarthe maṇḍo bodhimaṇḍaḥ / tasminniṣadha bodheradhigamāt / kasya sāraḥ? kāñcanamayyāḥ pṛthivyāḥ / tathāhi vivarti(rta) syādau / kāñcanamayyāṃ pṛthivyāmabhinirvṛttāyāṃ caturatnamaye merau saptasu kāñcanaparvateṣu saptasu sitāsu bāhyamahodadhau, ayameva cakravāte(vṭhe) abhinirvṛtte, kāñcanamayyāḥ pṛthivyāḥ sāro vajramayaḥ samabhyudgataḥ / yo mṛnma (ṇma)yeṣu caturṣu dvīpeṣvaṣṭāsu cāntaradvīpeṣvabhinirvṛtteṣu jambūdvīpasya nābhiḥ saṃvṛttaḥ sa ca vajramayatvādvodhāsanatvācca vajrāsanamityucyate / sa bodhimaṇḍaḥ / taṃ gatāḥ prāptāḥ / samante bhavaḥ sāmantaḥ / veṣṭanaparisāmantaḥ pariveṣṭaḥ / abhyantaraṃ madhyam / bodhāya vṛkṣo bodhivṛkṣaḥ / tanmūle niṣadha bodheradhigamāt / tasya mūlaṃ mūlābhiniveśaparicchinnaḥ pradeśaḥ / tadgataḥ / vāśabdāḥ parasparāpekṣayā vikalpārthāḥ / viheṭhayitumiti vihiṃsitum / vyāpādayitumiti nihaṃtum / āveśayitumiti bhūtapiśācādipraveśanāt / bhayādipratipakṣatvāt / abhayamavairamanuttrāsaṃ mahāmaitrīnāmekamapramāṇam / prabhāvayantīti niṣpādayanti prakāśayantīti sasainyasya mārasya vighnatopi kramaṇāt / caityabhūta iti / cāyṛ pūjāyām / cāyyate devatā asminniti caityam / kṛtyalyuṭo bahulamityadhikaraṇe ṇyat / āya edbhāvaśca stūpa ityarthaḥ / tadbhūtastattādṛśaḥ / nirmālyāderakarṣārhatvāt / apacāyanīyaḥ / yataścaityabhūtastamanye na hiṃsanti / yataḥ śaraṇādistatastatragatā avadhyā bhavanti / tatra sannihitaṃ trāyata iti trāṇam / abhyupagacchato bhayaṃ śṛṇātīti śaraṇam / abhayā līyante asminniti layanam / paramayanaṃ parāyaṇaṃ parā gatiḥ / iti ṣaṣṭhamādhārapūjyatākāritrama //
laukiko bhāvanāmārgaḥ / ādau vaktavya ādyatvāt / sa ca trividhaḥ / adhimuktimanaskāraḥ pariṇāmanāmanaskāro 'numodanāmanaskāraśca / tatrādhimuktimanaskāramadhikṛtya śāstram-
[48] adhimuktistridhā jñeyā svārthā ca svaparārthikā /
parārthikaiveti
svasyaiva svaparayoḥ parasyaiva cārthaḥ pradhānamāśayato yasyāṃ sā yathākramaṃ 'svārthā' 'svaparārthā' parārthaiva' ca / tataḥ śāstram-
eṣā ca pratyekaṃ trividheṣyate // 2-28 //
[49] mṛdvī madhyādhimātrā ca
'eṣā' iti svārthādiḥ / 'trividhā' mṛdvayādibhedena / tataḥ śāstram-
mṛdumadhyādi bhedataḥ /
sā punastrividhā
mṛdvayādīnāṃ pratyekaṃ mṛdvayādibhedāt / tadyathā svārthādimṛdumṛdvī mṛdumadhyāmṛdvadhimātrā / madhyamṛdvī madhyamadhyā madhyādhimātrā / adhimātramṛdvī adhimātramadhyā adhimātrādhimātrā ca / evaṃ svaparārthā / evaṃ parārthā ca / tata śāstram-
ityevaṃ saptaviṃśatidhā matā // 2-29 //
'ityevaṃ' trīṇi vārāṇi tribhirbhedāt 'saptaviṃśatidhā' iṣyate /
adhimuktiḥ śraddhāchandau saṃpratyayābhilāṣalakṣaṇau kvādhimukti? sūtrasūtrārtharūpāyāṃ bhagavatyāṃ taccaryāyāṃ ca lekhanādikāyāṃ tatpūjāyāṃ ca puṣpādibhirbahuvidhāttābhiḥ / caryāpūjobhdave ca puṇye yathā sūtram / tatra prathamā / evamukte śakra ityādinā yaḥ prajñāpāramitāyai pūjāṃ kariṣyatītyetadantena / likhitveti svayam / pustakagatāṃ vā kṛtveti pareṇa / divyābhiriti viśiṣṭābhiḥ / javānka(?)puṣpādivarjanāt / puṣpāṇi muktakusumāni / mālyāni srajaḥ / gandhā gandhadārūṇi / vilepanāni sa (ta)māla bhavāni / cūrṇā agarucandanādīnām / cīvarāṇi vastrāṇi / pūjābhiriti nivedyādibhiḥ / bahuvidhābhiriti bhakṣyalehyādibhedāt / puṣpādibhiḥ satkuryāditi sambandhaḥ / pūjayedityarthaḥ / gurukuryāditi gauraveṇa / mānayediti ( RSt_39 ) premnā(mṇā) / pūjayediti praṇāmāñjalistutyādibhiḥ / arcayediti dakṣiṇāvartaiḥ / apacāyediti nirmālyādyapanayanaiḥ / śarīrāṇīti dhātūna / stūpeṣviti cetyeṣu pratiṣṭhāpayedavasthāpayet / parigṛṇhīyāt karaṇḍādīn kṛtvā / dhārayedvā karaṇḍādivahanāt / tāṃśceti stūpakaraṇḍādīn / yoyaṃ sarvajñatātmabhāva iti sarvajñataivātmabhāvaḥ / sa nirvartitaḥ / katamasyāṃ pratipadi śikṣamāṇena yāvatsamyaksambuddhena / kā punaḥ sarvajñatetyāha / anuttarāsamyaksambodhiḥ sarvajñateti / abhinirvartitārthaḥ / ka ityāha / asyāpyarthamāha / pratilabdheti / ihaiveti asyāmeva / ātmabhāvaścāsau ātmaprajñapteḥ śarīraṃ ca rūpakāyastathāgato gacchati / kiṃ gacchati tathāgata iti / saṃkhyāṃ gaṇanām / prajñāpāramitā ca upāyakauśalyaṃ ca tābhyāṃ nirjātaḥ san / prabhāvanāntāścatvāro nirdeśāḥ / loke pratītiḥ prabhāvanā / ayamevaiti bhagavatīpūjakaḥ / tatra iti tathāgataśarīrapūjakāt / śeṣaṃ subodham / iti svārthādhimuktiḥ mṛdumṛdvī //

evamukte śakra ityādinā hīnaprajñairityetadantena dvītiyā / likhiṣyanti yāvatparyavāpsyantīti svārthaḥ / tata ūrdhva parārthaḥ / tatra pravartayiṣyantītyuddeśaḥ / tribhirnirdeśaḥ / deśayiṣyantītyarthataḥ / upadekṣyantītityavadiṣyanti / uddekṣyantīti granthataḥ / svādhyāsyantīti svādhyāna(ya)ma(mi)tyabhyāsaḥ / mahārthikā mahāphalā / sā kṛtā satī evaṃ bhaviṣyatīti mahāphalaiva bhaviṣyatīti / na jñāsyantīti na śroṣyanti śabdataḥ / na vetsyantīti pustakaṃ na lapsyante / na vedayiṣyantīti / vedanaṃ vedaḥ arthajñānam / tatkarotītiṇic / arthaṃ na jñāsyantītyarthaḥ / uteti prakārāntaram / avetyeti lokottareṇa jñānena satyān jñātvā / prasādaḥ cittagato dharmaḥ / yena cittamatyantamakaluṣīkriyate / udakamiva dakaprasādena maṇinā / śrotasa āpattiḥ saiva phalam / sakṛdāgāmino 'nāgāminaśca phalam / arhato bhāvo 'rhatvaṃ caturthaphalam / ātmānamekaṃ prati bodhiḥ pratyekabodhiḥ / upavṛṃhayitveti lyap kasmānna bhavati? upabṛhaṃnamupabṛṃhaḥ taṃ kṛtvetyeke / tathāpi prāpnoti / curādau saṃgrāmayatipāṭhasya niyamārthatvāt' saṃgrāmayatereva sopasargāt nānyasmāditi / tasmāt prādipratirūpako yanna prādiḥ pradattādivat / avinivartanāya hitā avinivartanīyā / durabhisambheveti durlabhā / vīryaṃ kuśale karmaṇyutsāhaḥ / kutsitakarmaṇi saktaḥ kusīdaḥ / sīdateḥ sapratyayo 'ravindavat / sattvaṃ dhairyaḥ / cittaṃ samādhiḥ / saṃjñā smṛtiḥ / adhimuktiḥ śraddhā / tattvapravicayaḥ prajñā / śraddhādindriyāṇāṃ daurbalyaṃ hīnavīryādipadairucyate / tatra hīnavīryaḥ kusīdairiti viryendriyasya hīnasattvaiḥ / hīnacittairiti samādhīndriyasya / hīnasaṃjñairiti smṛtīndriyasya / hīnādhimuktikairiti ( RSt_40 ) śraddhendriyasya / hīnaprajñairiti prajñendriyasya / bhagavatyā durabhisambhavatvajñānaṃ sopattikaṃ caryātirekaḥ / puṇyātireka ūhyaḥ / śeṣaṃ pūrvavat / iti svārthādhimuktirmṛdumadhyā //
tasmāttarhītyādinā pratisartavyāntena tṛtīyā / abhīkṣṇaṃ śravaṇādi paripraśnaśca saṃśayacddedārthaḥ / pratisartavyatāyāśca sopattikaṃ jñānamante caryātireka ūhyaḥ / śeṣaṃ pūrvavat / iti svārthādhimuktirmṛdvadhimātrā //
tasmāttarhītyādinā dvitīyaprasavatiparyantena caturthī / saptaratnāni tadyathā suvarṇa rūpyaṃ vaiḍūrya musāragalvaṃ / aśmagarbhaḥ lohitikā muktā karketanaṃ ca / tannidānamiti taddhetukam bhagavatyāṃ śraddhadhimokṣaprasādāḥ / cittotpādo 'dhyāśayataḥ / śravaṇādikaṃ arthavivaraṇaṃ manasā anvavekṣā parimīmāṃsā ca / pustakagatāṃ vā kṛtvā saddharmacirasthiti hetornetrya vaikalyāya ca / avasthāpanaṃ caryātirekaḥ puṇyātirekaḥ / yathāpāṭhaṃ śeṣa purvavat / iti svārthadhimaktirmadhyamṛdvī //
tiṣṭhantu khalvityādinā dvitīya prasavatiparyantena pañcamī / eṣa eva dvitīyo mūrajaphalena mahatā jambuvṛkṣeṇa lakṣitatvāt jambūdvīpaḥ / tato nidānamutpattirasyeti tathoktam / śeṣaṃ subodham / itaḥ prabhṛti yatrānuśaṃsaḥ paṭhyate na caryātirekastatra yadyathoktānuśaṃsa śraddhādikaṃ sa caryātirekaḥ / iti svārthādhimuktirmadhyamadhyā //
tiṣṭhantvityādinā dvitīyaprasavatyantena ṣaṣṭhī / catvāro mahādvīpā āsminniti cāturmahādvīpaḥ / svārthe aṇa / lokadhāraṇāt lokadhātau / śeṣaṃ tathaiva / iti svārthādhimuktirmadhyādhimātrā //
tiṣṭhantvityādi dvitīyaprasavatiparyantā saptamī / caturdvīpakānāṃ sahasraṃ parimāṇamasyeti sāhasraḥ / sa eva paripurṇatvena cūḍāyogāt cūḍikaḥ / iti svārthādhimuktiradhimātramṛdvī //
tathobhayāntā aṣṭamī / dvīḥsāhasraṃ parimāṇamasyeti dvisāhasraḥ sāhasrasahasramityarthaḥ / sa ca madhyamaḥ sāhasramahāsāhasrayormadhyatvāt / iti svārthadhimuktiradhimātramadhyā //
tathaivāntau navamyām / triḥsahasraṃ parimāṇamasyeti trisāhasram / ( RSt_41 ) dvi(tri)sāhasrāṇāṃ sahasramityarthaḥ / sa eva mahāsāhasraḥ / iti svārthādhimuktiradhimātrādhimātrā //
tiṣṭhantvādirbhavatiparyantā daśamī / trisāhasra eva lokadhātuḥ / kintu tasmin sarvasattvā manuṣyā bhaveyuḥ / na pūrvaṃ na caramamasminnityapūrvācaramam sahetyarthaḥ / ato jñāyata iha sattvā eva sattvāḥ pūrvatra manuṣyā eveti / parikalpaḥ kalpanā / yāvajjīvaṃ caityapūjā sarvāsu / iha tu kalpaṃ vā kalpāvaśeṣaṃ vā / asyāṃ ca sarvagītavādyaiḥ sarvapuṣpādibhiścaityapūjātirekaḥ / bhagavatīpūjāpuṇyātirekopapattijñānamante / so 'syāṃ caryāpūjātireka / iti parārthadhimuktirmṛdumṛdvī //

tiṣṭhantvityādinā prajñāpāramitā mahāsamudrādityetadantenaikādaśī / gaṅgānadīvālikopameṣu trisāhasreṣviti stupasatkāre viśeṣaḥ / śeṣaṃ daśamīvat / bhagavatīcaryāpūjāsu sopapattikamanuśaṃsavistara parijñānamatirekaḥ / idṛśatvena cittātikramād acintyā sadṛśābhāvād atulyam / puṇyābhisaṃskāraḥ puṇyakarma / śatatamīmapītyādi / ādāvante ca kalāṃ nopaitīti vacanaṃ madhyepi sambandhārtham / atra ca bhāgaḥ kalā / nopaitīti nārghati / na labhata ityarthaḥ / na kevalaṃ kalāṃ nopaiti tulanārtham / kiṃ tarhi saṃkhyāmapi kalāmapi gaṇanāmapi / apiśabdaiḥ parasparāpekṣayā samuccayaḥ / uktaṃ yathā kalāṃ nopaiti / kathaṃ saṃkhyā? saṃkhyābhirekai [ra] pyatulanāt / pūrvakasya puṇyasya śatamapi sahasramapi yāvatkoṭīśatasahasramapi paścimasya puṇyasya tulanāya na kṣamata iti / gaṇanā gaṇitaṃ pratyutpannādiḥ / tāṃ kathaṃ nopaiti? tadatirekepyatulanāt / pūrvakasya puṇyasya pañcaguṇāpi viṃśatirdaśaguṇamapi sa (śa)taṃ yāvallakṣaguṇāpi koṭī paścimasya puṇyasya tulanāya na kṣamata iti / upamāmapyaupamyapi upaniśāmapi na kṣama [ta] iti pareṇa sambandhaḥ / upamitirūpamā / saiva aupamyam / 'svārthe pyañ / upaniśānamupaniśā / tatrābhinnamupamānamupamā saṃkhyātamupamānamaupamyam / gaṇitamupamānamupaniśā / tadapi trayaṃ tulanāya na kṣamate / tadyathā kalāprasṛtopamenāpi pūrvakeṇa na śakyamuttaraṃ tulayitum / daśaprasṛtopamenāpīti / upaniṣadamapi na kṣamata iti / evamatyantatulanābhāvāt tulanārthayā upaniṣat samīpaniṣadanaṃ pārśvato 'vasthitiḥ, tāmapi nārhatītyarthaḥ / mārṣeti āmantraṇam / āryetyarthaḥ / samudācārā abhiprāyāḥ / samanvāhāraḥ smaraṇam / ( RSt_42 ) svādhyāyo mano jāpaḥ / mahāvidyādipada trayaṃ vyākhyātama / ato 'dhikāyā vidyāyā abhāvānniruttarā / atodhikasya dharmasyābhāvādanuttarā / tulyavidyāntarābhāvā dasamā / asamaistathāgataiḥ samatvādasamasamā / prabhāvyanta iti prakāśante / saptabhirbodhyaṅgaiḥ samprayuktāni taṃ niśrayatvāt / taiḥ parigṛhītā adhiṣṭhitāḥ / buddhānāṃ jñānaṃ svayaṃ bhāvāt svayambhū / cittātikramādacintyam / pūrvaśruteneti pūrvaśrutobhdavena / auṣadhītāra iti auṣadhyaśca tārāśca / avabhāsayantītyavabhāsaṃ kurvanti / dharmo nirvāṇaṃ sarvadharmotkṛṣṭatvāt / sa eva samaḥ yānatrayasya dhāraṇatvāt / sa eva sa (śa)maḥ kleśaduḥkhopasamatvāt /
tasmai caryā / kuśalaṃ sucaritaṃ tasya caryā / viṣamo mṛtyuhetuḥ / tasyāparihāro viṣamāparihāraḥ / ayamuddeśaḥ / śeṣo nirdeśaḥ / daṇḍa upavāsanādiḥ / parigṛhītatvaṃ pratyupasthiteti / tatsvabhāvena tathābhāvāt / vyāḍāḥ caṇḍamṛgāḥ / sarīsṛpāḥ sarpāḥ kuṭilaṃ gamanāt / teṣāṃ kāntāraḥ / sthāpayitvetyādi yatpūrvakarmavipākena taṃ bahiṣkṛtya / samanvāhāro manasikaraṇam / pratihatacittā iti sadveṣacitāḥ / vicakṣuḥ vimanāḥ / balakāyo balasamūhaḥ / tasya catvāryaṅgāni gajavājipattirathāḥ / vyūhaḥ sannipātaḥ / bimbisāro magadhādhipaḥ / prasenajit srāvastīpatiḥ / śākyāḥ śākyakulajāḥ kṣatriyāḥ / licchavayo vaiśālakāḥ / pratyu[dā]vṛtto nivṛttaḥ / vihāyasāntarīkṣagatā iti ākāśenākāśaṅgatāḥ / cirasyeti cireṇa / upāvṛtteti punarāyātā / avarakeṇeti alpakena / yathā prajñāpāramitā tathābhāvaṃ tathātvam / prajñāpāramitaiva mahāsamudraḥ / iti svaparārthādhimuktiḥ mṛdumadhyā //
atha khalvityādinā dvitīya pariṇāyikāntena dvādaśī / ṣaṭpāramitānāyikatvādijñānaṃ sopattikaścaryātirekaḥ puṇyātireka uktaḥ / śeṣaṃ pūrvavat / varṇaḥ stotraṃ guṇā vā / pūrvaṅgameti agreśvarī / nāyiketi saṃgrāhikā / pariṇāyiketi saṃvardhikā / prajñāpāramitā hi svayemeva paramatvāt pāramitā / itarāstayaiva sarvajñatāyāṃ pariṇāmitatvena / śeṣaṃ subodham / iti svaparārthadhimuktirmṛdvadhimātrā /
atha khalvityādinā guṇān vadāmītyetadantena trayodaśī / yopyenāṃ pustakagatāṃ saddharmacirasthitihetoḥ sthāpayitvā pūjayet / tasyāpi sarva ete 'nuśaṃsā iti jñānamatra caryadhikyam / iti svaparārthādhimuktirmadhyamṛdvī /
evamukta ityādirdvitīyapunaraparāt prāk caturdaśī / ryātireko yathābhūtam / iti svaparārthādhimuktirmadhyamadhyā /
punaraparamityādinā yatra khalu punarityataḥ prāk pañcadaśī / pratyanuyogaḥ praśnaḥ / iti svaparārthādhimuktirmadhyādhimātrā //
yatra khalvityādinā evamukta ityataḥ prāk ṣoḍaśī / sarvadevopasaṃkramaṇaśraddhā tebhyaśca dharmadānacaryātirekaḥ / iti svaparārthādhimuktiradhimātramṛdvī //
evamukta ityādinā dṛṣṭadhārmikān guṇān parigṛṇhātītyetadantena saptadaśī / devādyāgamanārcanajñānāt praharṣo bhagavatīprabhāvena śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / saṃjānīta iti saṃlakṣayati / niṣṭheti niścayaḥ / gantavyeti kartavyā / amānuṣaṃ sattvamiti manuṣyeṣu bhavo mānuṣaḥ / na tathā amānuṣaḥ / aśucyabhāvāt caukṣaḥ / puṣpādiyogāt śuciḥ / apakramaṇamapamaraṇam / klamathaḥ pīḍā / udāro mahān / pratibhotsyata iti budhyateḥ prayogaḥ / gṛddhiḥ abhilāṣaḥ / saṃjñā smṛti / iti svaparārthādhimuktiradhimātramadhyā //
punaraparamityādinā āparivartasamāpteraṣṭādaśī / caryātireko yathāsūtram / iti svaparārthādhimuktiradhimātrādhimātrā //
aprameyetyādi / atra stūpaścaityam / pāramitā prajñāpāramitā / dhāraṇaṃ dvividham / pustakagatāṃ kṛtvā yadasyāḥ saddharmacirasthitaye bahiḥsthāpanam / yaccodgrahaṇadhāraṇādibhiradhyātmameva sthāpanam //
aprameyaguṇadhāraṇaṃ yasyāḥ sā tathoktā / tathoktā ca sā parāmitā ca sā ca stūpaśceti dvandvaḥ / tayoḥ satkāraḥ puṣpādibhiḥ pūjā / tadabhidhāyī parivarto 'prameyaguṇadhāraṇastūpasatkāraparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ tṛtīyaḥ parivartaḥ //
4. guṇaparikīrtanaparivarto nāma caturthaḥ /

adhimuktayo 'dhikṛtāḥ / tatra nava svārthā navaiva ca svaparārthā uktāḥ / asmiṃstu parivarte navaiva parārthā vaktavyāḥ / tatrādau tathāgataśarīreṣvityetadantena ūnaviṃśatitamī / prajñāpāramitaiva dharmakāyatvādatyantapūjyā / tathā rūpakāyaḥ satyakāyatvādityetasminnarthe yau śraddhāprasādau sāmarthyagamyaśca mātrātirekaḥ sa iha caryātirekaḥ / tathāgatānāṃ śarīrāṇi dhātavaḥ / karaṇe ṣaṣṭhī / taiḥ paripūrṇaḥ / kiṃ vyāptimātreṇa? netyāha / cūḍikābaddha iti / dīyeta iti upanyasyeta / ekatareṇa pravāryamāṇa iti / anayorekaṃ gṛhāṇeti nimantryamānaḥ / citrīkāro gauravātiśayaḥ / gurutarā hi bhagavatī tebhyaḥ / etaddhi śarīramiti / yā prajñāpāramitā / bhūtārthastathyārthaḥ / tadyogāt bhūtārthikam / sīdatīti sat / anityaḥ / saccāsau kāyaśceti satkāyo rūpakāyaḥ / dharmakāyapariniṣpattita iti / atrāryamārgo dharmaḥ / sa ca prakarṣa gataḥ prajñāpāramitaiva / nānityaḥ pravāhanityatvāt / bhūtakoṭiprabhāvita iti / bhūtāni tattvāni teṣāṃ koṭiragram / tato 'dhikasya tattvasyābhāvāt / tasyāmeva prabhāvito vyahṛtastādātmyāt / katamaḥ kāya ityāha / yadutetyādi / tathatāmātraparamārthaṃ taddarśanī prajñāpāramitā na tato bhidyata iti bhāvaḥ / tatkiṃ tathāgatadhātuṣvagauravameva? netyāha / na khalvityādi subodham / iti parārthādhimuktirmṛdumṛdvī //
api tvityādinā tiṣṭhatu khalvityataḥ prāgviṃśatitamī / apituśabdo viśeṣārthaḥ / yadyapi teṣu me gauravaṃ tathāpītyarthaḥ / punaḥśabdastu pūrvamapi viśeṣayoktatvāt / nirjātānīti viśeṣaṇatvepi hetutvaṃ gamyate nirjātatvādityarthaḥ / tadyathāpītyādinā dṛṣṭāntaḥ devasabhādhikaraṇatvāt devasabhā mahatī śālā yasyāṃ śakrastrayastriṃśebhyo dharma deśayati / ata eva sā sudharmetyucyate / [a] sya ca sudarśanasya devanagarasya dakṣiṇapaścimadigbhāga iti / īṣo (śo) mahāpuruṣaḥ / tasyākhyā pratibhāso rūciḥ / mahatī śākhā asyeti maheśākhyaḥ / mahānmanā ityarthaḥ / sa ceha jñānātmā samyaksaṃbuddhaḥ / tasya hetupratyayabhūto hetusvabhāvo pratyayasvabhāvo ca / ata evāha / tathāgatasyetyādi / tatra sarvajñajñānaṃ śakravat / tathāgatadhātavo nāsya hetupratyayabhūtāḥ / ( RSt_45 ) śakrasya tadāsanavat / pūrvatra kāyasyādhārabhūto rūpakāya evoktaḥ / iha tu maheśākhyasya jñānakāyasyāsanasthānīyaḥ / ityasminnarthe yau śraddhāprasādau sa caryātirekaḥ / iti parārthādhimuktirmṛdumadhyā //
tiṣṭhatvityādinā tathāgataśarīreṣvityetadantena ekaviṃśatitamī / ihoktabhagavatīmāhātmye yau śraddhāprasādau sa eva caryātirekaḥ / iti parārthādhimuktirmṛdvavadhimātrā //

api tvādi tathāgataśarīrāntāt dvāviṃśatitamī / tathāgato hi sarvalokā (ke) bhyudgatatvāt pūjyataraḥ pūjyatamaḥ sa ca sarvajñajñānam / tato yadi dhātavastadādhāratvāt pūjyāstadā tajjananī tatopi pūjyatamā kā kathā dhātūnāmityasminnarthe śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / iti parārthādhimuktirmadhyamṛdvī //
api tvityādinā bhājanabhūtānyabhūvannityetadantena trayoviṃśatitamī / prajñāpāramitāyāḥ sarvajñajñānasya ca guṇā ihoktamaṇiratnānusāreṇa veditavyāḥ / yathā coddhṛtepi tasmiṃ maṇiratnakaraṇḍakaḥ spṛhaṇīyo bhavati / evaṃ buddhastanmātro guṇaiḥ parinirvṛtepi bhagavati dhātavaḥ pūjyā bhavantītyasminnarthe śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / iti parārthādhimuktirmadhyamadhyā //
yathā ca bhagavā(va)nityādinā tathāgataśarīreṣvityetadantena caturviśatitamī / yathā prajñāpāramitānirjātatvāddeśanādharmaḥ parairapi nirdeśyamānaḥ pūjyo bhavati / rājapuruṣaśca rājānubhāvādakutobhayaḥ sarvatra pūjyaḥ / evaṃ prajñāpāramitānirjātatvāttadanubhāvācca dhātavaḥ pūjyā ityasminnarthe puṇyātireke ca śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / iti parārthādhimuktirmadhyādhimātrā //
api tvityādinā pūjā kṛtā bhavatītyetadantena pañcaviṃśatitamī / bhagavatīpūjayā traiyadhvikatathāgatāḥ pūjitā bhavantītyasminnarthe śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / iti parārthādhimuktiradhimātramṛdvī //
punaraparamityādinā dvitīyaṃ paśyatiparyantena ṣaḍviṃśatitamī / traiyadhvikatathāgatānāṃ dharmatayā darśayitrī bhagavatyevetyasminnarthe śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / dharmatā dharmakāyaḥ sa ca prajñāpāramitaiveti bhāvaḥ / aparisamāpte eva śakravākye bhagavānāha evametadityādi / ahamapyabhisaṃbuddha iti yāvat / āgamyeti prāpya hetuṃkṛtya / iyatāpi bhagavatyāḥ samyaksaṃbodhikāraṇatvamuktaṃ na tu dharmakāyatvam / tadupasūcanāya punaḥ śakra ( RSt_46 ) āha / mahāpāramitetyādi / samyakprajānātīti niṣprapañcena jñānena vettītyarthaḥ / saṃpaśyatīti sarvākāraṃ paśyatītyarthaḥ / sphuṭīkarttu bhagavānāha / evametadityādi / iti parārthādhimuktiradhimātramadhyā //
atha khalu śakra ityādinā āparivartasamāpteḥ saptaviṃśatitamī / sarva mahāyānaṃ pāramitābhiḥ saṃgṛhītam / tāsu bhagavatī pradhānaṃ pūrvaṅgamatvāt saṃgrāhakatvāccetyasminnarthe śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / upāyakauśalyena parigṛhītānāmityuddeśaḥ / prajñāpāramitayā sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmitānāmiti nirdeśaḥ / tatra prakṛtipāramitānāṃ dṛṣṭāntā nānāpuṣpādikā vṛkṣāḥ / ekarasā tu chāyā teṣāmupāyakauśalyaparigṛhītānāṃ dṛṣṭāntaḥ / iti parārthādhimuktiradhimātrādhimātrā //
prakṛtatvātprajñāpāramitāyāḥ ye guṇāsteṣāṃ parikīrtanaḥ parivartastathoktaḥ /
āryāṣṭasāhastrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākāraśāntiviracitāyāṃ caturthaḥ parivartaḥ //
5. puṇyaparyāyaparivarto nāma pañcamaḥ /
uktaṃ 'kāritramadhimuktiśca' / 'stutistobhitaśaṃsitāḥ' vaktavyāḥ 'stutaṃ' sutiḥ / 'stobhitaṃ' stotraḥ / subdhātorbhāve ktaḥ / śaṃsanaṃ śaṃsaḥ / so 'syāstīti śaṃsī / tabhdāvaḥ 'śaṃsitā' praśaṃsetyarthaḥ / ataḥ śāstram-
[50] stutiḥ stobhaḥ praśaṃsā ca prajñāpāramitāṃ prati /
adhimokṣasya mātrāṇāṃ navakaistribhiriṣyate // 2-20 //
prajñāpāramitāyā yo 'dhimokṣaḥ pūrvamuktaḥ svārthobhayārthaparārthabhedena trayodhimuktinavakā ityarthaḥ / tasya guṇobhdāvanaṃ 'mātrāṇāṃ' prabhedānāṃ 'tribhirnavakaiḥ' yathākramam / 'stutiḥ stobhaḥ praśaṃsā ca' 'iṣyata' ityekavacanaṃ stutyādibhiḥ pratyekamabhisambandhāt / tatra guṇobhdāvanasya mṛdumadhyādhimātrabhedāḥ ( RSt_47 ) stutistobhapraśaṃsāḥ / tāsāmapi mṛdumṛdvādayo 'dhimātrādhimātraparyantāḥ prabhedāstrayo navakā ityarthaḥ / tāsāṃ dvau hetū bodhisattvasya parārthakaraṇaśaktiḥ parārthapradhānatā ca /
tatrādau punaraparamityataḥ prāk prathamā / asyāṃ parārthakaraṇaśaktistriṣu vastuṣvadhimokṣo dṛḍhataraḥ / kartavyopadeśe bhagavatīguṇe svayaṃ ca tasyāḥ kartavyatayādau śakra āha / ya ityādinā adhimuñcedityetadantena / yo bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vādhimuñcediti sambandhaḥ / kimadhimuñcedityāha / imāmityādi sarvam / imāṃ prajñāpāramitāmadhyāśayataḥ śṛṇuyādudgṛṇhīyāt / yāvannetryavaikalyeneti / kathamityāha / bodhāya bodhaye cittamutpādya / kīdṛśaḥ prasannacitto 'syāmeva / katham? adhimucya / imāmaviparītatvenātyantamavadhārya / tacca śraddhayeti darśayitumāha / abhiśraddadhadavakalpayan / imāmeva / hetau śatṛpratyayaḥ / asyāmeva śraddhayetyarthaḥ / āse(śe)rate kuśalā dharmā asminnityāśayaḥ / jalāśayavat / sa punaḥ śraddhācchandau / adhikaḥ prakaṣṭa āśayo adhyāśayaḥ / tena śṛṇuyād granthato 'rthataśca / udgṛṇhīyād āvartayet / dhārayediti hṛdaye sthāpayet / vācayet pāṭhayet / paryavāpnuyāditi sarvathā avagaccheta / iyatā svārtho uktaḥ /
pravartayediti pareṣu sañcārayet / ayamuddeśaḥ / paro nirdeśaḥ / deśayedgranthato bhāṣaṇāt / upadiśed arthataḥ / uddiśedityavavadet / iyato parārthaḥ /
svādhyāyediti sutarāmabhyaset / punaḥ punaḥ svārthakaraṇāt / parebhyaśca samprakāśayediti santataṃ prakāśayedgranthataḥ / vistareṇeti bahubhyaḥ prakāśanāt / vivṛṇuyāditi vistareṇeti vartate / manasānvavekṣeteti cittenānubudhya saṃyojya paśyet / sa(śa)mathotpādanāt / parimīmāṃsāmiti vicārāṇāṃ vipaśyanotpādanāt / iyatā caryoktā /
asyā abhāve pakṣāntaramāha / pustaketyādinā / ata eva antaśaḥśabdaḥ / pustakagatāmiti / imāmeva dhārayediti / avinaśvarī kuryāt / sthāpayediti svagṛhādau / tisṛbhirāśaṃsābhiḥ / santa āryāḥ / teṣāṃ dharmamārga iti saddharmaḥ / tasya cirasthitiḥ / taddhetoḥ tadartham / iyaṃ hi sādhāraṇaḥ / saddharma iti prathameyamāśaṃsā sarvāryānadhikṛtya / buddhāśca lokaguravasteṣāṃ ca kṛtajñairasmābhirbhavitavyam / teṣāmiyaṃ netrī bodheḥ prāpikā prajñā / taistrikalpāsaṃkhyeyā pariśrameṇotpādya samyaganāgatajanatārthāya svavaṃśe 'vasthāpitā / ( RSt_48 ) yāvadasmānupagatā / tato mā buddhanetrī samucchedobhūd ityapīmāṃ sthāpayet / iti dvitīyeyamāśaṃsā buddhānadhikṛtya / bodhisattvānāṃ cānugrahopasaṃhāraḥ karaṇīyaḥ / sa ca kṛto bhaviṣyati / anayā sthāyitayā netryavaikalyena / ityapīmāṃ sthāpayediti tṛtīyeyamāśaṃsā bodhisattvānadhikṛtya / iti śabdaḥ pūrvatrāpi sambadhyate mā bhūditi / iyatā dvividhaḥ kartavyopadeśa uktaḥ /

imaṃ nirdeśamiti kartavyopadeśam / evaṃ mahārthiketyādi / mahān arthakāryamasyā iti mahārthikā / ayamuddeśaḥ / paro nirdeśaḥ / mahānuśaṃsā yathoktaraiṇu(nu)śaṃsaḥ / mahāphalā strotaāpannatvena, sakṛdāgāmitvena, anāgāmitvena, arhattvena, pratyekabodhyā, samyaksambodhyā ca / mahāvipākā sarvābhiścaryāvibhūtibhiḥ / bahumahāguṇasamanvāgatetyupasaṃhāraḥ / iyatā bhagavatīguṇa uktaḥ /
aparityajanīyā parigrahādanutsargācca / rakṣitavyā agnimūṣikādibhyaḥ / gopāyitavyā caurādibhyaḥ / yasmāt paramadurlabhā / iyatā svayaṃ kartavyamuktam /
itīti / etadvastutrayamadhimuñcet / evamevetyavadhārayet / asatyāṃ ca pravṛttau nādhimokṣo dṛḍhaḥ syāt / tata iyatā parārthakaraṇaśaktiruktā / tasyāṃ satyāṃ yaḥ parārtha svalpamapi na karoti svalpaṃ vā karoti so 'lpapuṇyaḥ / itarastasmāt bahutarapuṇyaḥ / tasyaitā stutistotrapraśaṃsāḥ / ataḥ svayameva cetyādinā dvitīyaprasavatiparyantena stutiḥ prathamā //
svayameva ceti cakāro ya ityasyānukarṣaṇārthaḥ / na tu parāṃ(raiḥ) pūjāḥ(jāṃ) kārayatītyevakārārthaḥ / saṃpūjyeti sarvapūjāḥ kṛtvā / arthanamarthaḥ / pūjāyāmicchā tadyogādarthikāya / atiśayena tadyogācchandikāya / yācamānāyeti pūjayituṃ bhagavatīṃ prārthayamānāya / dadyādityabhyupagacchet / upanāmayet sannipātayet / niryātayet grāhayet / parityajed avipratisārāt / antaśaḥ iti yāvadityarthaḥ / pustakagatāmapi kṛtveti svayaṃ likhitvā tena vā likhitvā tanmūlyena vā svamūlyena vā lekhayitvā parityāgo dānaṃ tasmai buddhiricchā asyeti tadbuddhiḥ / saṃprakāśayediti guṇataḥ svarūpataśca / dadyāt pūjanāya / saṃvibhajediti spharatāmadhikānāṃ vā dānāt / vistāro vaipulyam / tena caratīti vaistārikī / pratyātmamityātmanaiva / śeṣaṃ subodham / iti mṛdumṛdvī stutiḥ /
punaraparādiḥ prāk punaraparāt dvitīyā / tat iti prathamastutāt / iti mṛdumadhyā stutiḥ //
punaraparādi tiṣṭhantuśabdāt prāk tṛtīyā / samādāpayediti samyak grāhayet / pratiṣṭhāyet anatikramāt / abhiśraddadhaditi bhagavatīguṇān / anyathā na samyak dātā syāt / abhiśraddadhata iti / anyathā na sa dānapātraṃ syāt / evamuttareṣvapi veditavyam / kilāsitā kusīdaḥ / akilāsitā vīryam / tayā sampādayed yathoktaṃ kāryam / udyukto 'bhiyuktaḥ sannamuṃ bodhisattvaṃ bhagavatīṃ grāhayet / bodhisādhanatvena pratipādayedvācā / tathaiva sandarśayed yuktibhiḥ / tataḥ samādāpayed vācanārcanādiṣu pravṛtteḥ / pravṛttaṃ samuttejayed utsāhayet / vīryakausīdyayorguṇadoṣākhyānāt / ārabdhavīrya stutibhiḥ saṃpraharṣayet / viparyasto lokastato nedaṃ śakyamiti cedāha / vācetyādi / trividho lokaḥ śrāddho vimukha udāsīnaśca / tatra śrāddhaṃ vācaiva neṣyati / sa hi saṃbhāvitasya vācaiva gacchati / vimukhaṃ vineśyati / kudṛṣṭīnāṃ yuktibhirbādhanāt udāsīnamanuneṣyati / anurañjayiṣyati bhagavatyā tadguṇākhyānāt / evaṃ pātrīkṛto ya arthamasyā asmai saṃprakāśayiṣyati / evaṃ ceti prakāśite vārthe 'syacittaṃ śodhayiṣyati / kuddaṣṭīnāṃ bādhanāt / tathāpi saṃśayinaṃ nirvicikitsaṃ kariṣyati yuktyantaraiḥ / śikṣasvatisṛbhiḥ śikṣābhiḥ / atra hītyādinā ta evāha / śikṣamāṇaḥ cintayā / caraṇa(na) samarthena (śamathena) vyāyacchamāno vipaśyamānayā / sattvadhātuḥ sattvarāśiḥ / ātyantikatvād anuttare / upadhayaḥ skandhāḥ sāsravāḥ sāsravānāsravā vā / teṣāṃ saṃkṣayaḥ samastakṣayaḥ / tannimittam / abhivineśyasi sarvāvaraṇakṣayāt / bhūtakoṭiprabhāvanatā tanmātraśeṣatā / parityāgabuddhyeti sarvākārayā tyāgabuddhayā / tata iti dvītīyāyāṃ stutāt daśakuśalapratiṣṭhāpakācca / iti mṛddhadhimātrā stutiḥ //
ita ūrdhva pañcānāṃ stutīnāṃ tiṣṭhantvādiḥ pratiṣṭhāpayedantaḥ pūrvo bhāgaḥ / tata ūrdhva tatkiṃ manyasa ityādi punaparāt prāk paścimo bhāgaḥ / āsu ca sūtrokte puṇyātirekaiḥ śraddhādikaṃ sāmarthyagamyaśca mātrātirekaścaryātirekaḥ / etena paryāyeṇeti prakāreṇa vastutrayādhimokṣe sthitvetyarthaḥ / iti yathākramaṃ madhyamṛddhī madhyamadhyā madhyādhimātrā adhimātramṛdvī adhimātramadhyā ca stutiḥ //
punaraparādi punaraparātprāk pañca tiṣṭhantukā navamī / ekasyā eva navamyāḥ krameṇābhidhānāt / tathāpyaṣṭamīto mahadantaramiti cet / nāyaṃ doṣaḥ / ekalokadhātukāto gaṃgāvālukopamāt lokadhātuvat / sūtroktapuṇyātirekaiḥ śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / ūnapāṭhāḥ pūrvāparaiḥ pūraṇiyāḥ /
caturṣu dhyāneṣviti / atra sūtram- 'viviktaṃ kāmairviviktaṃ pāpakaraikuśalairdharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasampadya viharati / sa vitarkavicāraṇāṃ vyupaśamādadhyātmaṃ saṃprasādāccetasa ekotībhāvādavitarkamavicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānamupasampadya viharati / sa prīte virāgādupekṣako viharati smṛtimān saṃprajānan sukhaṃ ca kāyena pratisaṃvedayate / yattadāryā ācakṣate upekṣakaḥ smṛtimān sukhavihārīti niṣprītikaṃ tṛtīyaṃ dhyānamupasampadya viharati / sa sukhasya ca prahāṇāt duḥkhasya ca pūrvameva prahāṇāt saumanasyadaurmanasyayorastaṅgamādaduḥkhāsukhamupekṣāsmṛtipariśuddhaṃ caturthaṃ dhyānamupasampadya viharati" iti //
viviktaṃ kāmairiti / kleśakāmasyāsaṃprayogāt / vastukāmānāmanālambanāt / viviktaṃ pāpakairakuśalairdhamairiti / kleśakāmahetukaiḥ kāmavāṅmanoduścaritaiḥ / savitarka savicāramiti / kāmapratipakṣābhyāṃ vitakavicārābhyāṃ saṃprayogāt / vivekajamiti / kāmavivekājjātam / prītisukhamiti / īpsitārthasiddhitaḥ kāyacittapraśrabdhitaśca prītisukhasahagatam / prathamaṃ dhyānamupasaṃpadyeti samāpadya / viharatīti pratyanubhavati / sa iti / sa eva yogī / vitarkavicāreṣu cittakṣobhakaratvadoṣadarśanāttebhyaścittaṃ vyāvartya samādadhānaḥ / vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamāditi samādhibalena / cetasa ekotībhāvāditi vitarkavicārāṇāṃ nirantaramapravṛtteḥ / avitarkamavicāramiti teṣāṃ sarveṇa sarva prahāṇāt / prītervirāgāditi / audārikāttasyāḥ / upekṣaka iti / vitarkavicāraprītināmupekṣaṇāt / smṛtimān saṃprajānanniti / prīteranakavakāśadānāya prajñābahulīkārāt / sukhamiti / veditasukhaṃ praśrabdhisukhaṃ ca / kāyeneti / rūpakāyena manaḥkāyena ca / āryā iti / śrāvakā buddhāśca / yāvatsukhavihārīti / eṣa evāsau dhyāyīti śeṣaḥ /
tatra sukhasya prahāṇaṃ caturthena dhyānena / duḥkhasya prathamena / ata evāha / pūrvameveti / saumanasyasya tṛtīyena / daurmanasyasya dvitīyena / pūrvamevetyanuvṛtteḥ / upekṣaivātra vedanā / tata āha / aduḥkhāsukhamiti / tayorihātyantaṃ viśuddhilābhāt //

tatra prathamasya dhyānasya pañcāṅgāni / vitarkavicārau pratipakṣāṅgaḥ(ṅgam) / prītisukhe anuśaṃsāṅgaḥ(ṅgam) / citaikāgratā tadubhayasanniśrayāṅgaḥ(ṅgam) // dvitīyasya catvāryaṅgāni / adhyātmaṃ saṃprasādaḥ pratipakṣāṅgam / śeṣe aṅgepūrvavat // tṛtīyasya pañcāṅgāni / upekṣāsmṛtiḥ saṃprajanyaṃ ca pratipakṣāṅgam / ( RSt_51 ) sakhamanuśaṃsāṅgam / niśrayāṅgaḥ(ṅgaṃ) pūrvavat // caturthasya catvāryaṅgāni / upekṣāpariśuddhiḥ pratipakṣāṅgaḥ(ṅgam) / aduḥkhāsukhā vedanā anuśaṃsāṅgaḥ(ṅgam) / niśrayāṅgaḥ(ṅgaṃ) pūrvavat //
eteṣu caturṣu dhyāneṣu pratiṣṭhāpayet / śeṣaṃ pūrvavat / ityadhimātrādhimātrā stutiḥ //
punaraparādiḥ prabhavanatāntaḥ prathamaḥ stobhaḥ / ūnapūraṇaṃ pūrvavat / caturṣu dhyāneṣu caturṣvapramāṇeṣu caturṣvārūpyasamāpattiṣu pañcasvabhijñāsu yāvatsamastāsu dhyānāpramāṇārūpyasamāpatyabhijñāsu pratiṣṭhāpayediti /
uktāni dhyānāni / maitryādayaḥ kāmāvacarāḥ sattvālambanāścatvāro brahmavihārāḥ / apramāṇasattvālambanāścatvāryapramāṇāni / maitrī karūṇā muditā upekṣā ca / aho vata sarvasattvāḥ sukhena yujyeran duḥkhena viyujyeran sukhena mā viyujyeran saṃkleśānmuñcerannityebhirākāraiḥ sukhasaṃyogāśayo duḥkhaviyogāśayaḥ sukhāviyogāśayo 'saṃkleśāśayaśca / adhimukticaryābhūmau catastropi sattvālambanāḥ / pramuditāsu saptasu tathatālambanāḥ / acalādiṣvanālambanāḥ /
apramāṇeṣu sūtram- "maitrīsahagatena cittena vipulena mahadgatenādvayenāpramāṇenāvaireṇāsampannenānāvaraṇenāvyābādhena sarvatrānugatena subhāvitena dharmadhātuparame loke ākāśadhātuparyavasāne sarvāvantaṃ lokamekaṃ diśaṃ spharitvopasaṃpadya viharati / yāvaddaśadiśaḥ spharitvopasaṃpadya viharati / evaṃ karuṇāsahagatena / evaṃ muditāsahagatena / evamupekṣasahagatena" iti //
tatra maitrīsahagatena citteneti guṇino nirdeśaḥ / śeṣeṇa guṇānām / vipulenetyāśayato mahattvam / mahadgateneti vardhanataḥ / apramāṇenetyālambanataḥ / advayeneti ekātmakena nirvikalpatvāt / avaireṇeti vipakṣaprahāṇāt / tatra maitryādīnāṃ vipakṣo yathākramaṃ / vyāpādo vihiṃsā aratiḥ, anunayapratighau ca / asaṃpanneneti styānamiddhopaśamāt / anāvaraṇenetyauddhatyakaukṛtyopaśamāt / avyābādhenetyebhireva tribhiścetaso akāluṣyāt / sarvatrānugateneti mitrodāsīnaśatruṣu triṣvapi pravṛttatvāt / subhāviteneti triṣvapi samapravṛttatvāt / uktena prakāreṇa spharitveti vyāpya / lokamiti sattvalokam / sarvāvantamiti devanāgayakṣādibhedaiḥ sarvairyuktam / ekaṃ diśamiti ekadiggatam / kvetyāha / loka iti bhājanaloke dharmadhātuparama iti / dharmadhātuvadanante ( RSt_52 ) ākāśadhātoriva paryavasānamasyeti tathokte / upasaṃpadya viharatīti cittaṃ samādhāya viharatyāryavihāreṇa / daśadiśa iti daśadiggatān / śeṣaṃ subodham //
ārūpyasamāpattayaścatvāra ārūpyāḥ / teṣu sūtram "sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramātpratighasaṃjñānāmastaṅgamāt nānātvasaṃjñānāmamanasikārāt anantamākāśamiti ākāśānantyāyatanaṃ upasampadya viharati / sa sarvaśa ākāśānantyāyatanasaṃjñāsamatikramādanantaṃ vijñānamiti vijñānānantyāyatanamupasaṃpadya viharati / sa sarvaśa vijñānānantyāyatanasaṃjñāsamtikramāt nāsti kiñcidityākiñcanyāyatanamupasaṃpadya viharati / sa sarvaśa ākiñcanyāyatanasaṃjñāsamatikramāt naivasaṃjñā nāsaṃjñāyatanamupasampadya viharati" iti //
rūpasaṃjñā nīlapītādisaṃjñāḥ / tāsu viraktasya sarvatrākāśasaṃjñā bhāvanāt / tāsāmatikramāt apratibhāsāt / pratighasaṃjñānāmiti bhittiprākārādyāvaraṇasaṃjñānām / nānātvasaṃjñānāmiti prāsādodyānagirisariccandrasūryādisaṃjñānām / anantamākāśamityevamākāśānantyāyatanamālamvanamasyeti tathoktam / kathamākāśānantyāyatanasamatikramaḥ? sa yena jñānenākāśānantyāyatanamadhimuktavāṃstadevānantamadhimucya sarvatrākāśasaṃjñāvyāvartanāt / vijñānānantyāyatanasamatikramāditi / sa tasmāduccalito na kiñcidālambanaṃ paśyati nārthaṃ na vijñānam / so 'kiñcanatāmevālambanīkṛtya samāpadyate / ākiñcanyāyatanasamatikramāditi / sa ākiñcanyasaṃjñāyāmapi viraktastāmapi vyāvartayati / kiñcanasaṃjñā tu prāgeva nivṛttā / tato naiva saṃjñā / sūkṣmā tu saṃjñā pravartata eva tato nāsaṃjñā / naiva saṃjñā nāsaṃjñā yasminnāyatane samādhāne tattathoktam /
pañcābhijñāḥ / ṛddhividhijñānam / divyaśrotram / paracittajñānam / pūrvenivāsānusmṛtijñānam / divyacakṣuśceti / atra sūtram- "so 'nekavidhamṛddhividhaṃ pratyanubhavati / pṛthivīmapi kampayati / eko bhūtvā bahudhā bhavati / bahudhāpi bhūtvā eko bhavati / āvirbhātraṃ tirobhāvamapi pratyanubhavati / tiraḥ kuḍyaṃ tiraḥ prākāraṃ tiraḥparvatamapyasakto gacchati / ākāśamapi krāmati / pṛthivyāmapi unmajjananimajjanaṃ karoti / udakepi pṛthivyāmiva gacchati / dhūmāyatyapi prajvalatyapi" iti vistāraḥ // "sa divyena śrotradhātunā atikrāntamānuṣyakena śabdān śṛṇoti divyān mānuṣakāṃśca / sa parasattvānāmapi parapudgalānāṃ cetasaiva cittaṃ yathābhūtaṃ prajānāti / evaṃ [sarāgaṃ] vigatarāgaṃ sadoṣaṃ vītadoṣaṃ samohaṃ vītamohaṃ cittamiti yathābhūtaṃ ( RSt_53 ) prajānāti yāvadanuttaraṃ cittamiti yathābhūtaṃ prajānāti / sa ekāṃ jātimanu smarati / dve tiśro (sro) yāvajjātikoṭīniyutaśatasahasrāṇyapyanusmarati / ekaṃ divasaṃ dve trīṇi yāvatkalpakoṭīniyutaśatasahasrāṇyapyanusmarati / amutrāha māsamevaṃ nāmā evaṃ gotra evaṃ jātirevamāhāra evaṃ cirasthitika evamāyuṣyaparyantaḥ / sohaṃ tataścyutaḥ sannamutropapanno yāvattataścyuta ihopapanna iti yāvat sākāraṃ soddeśaṃ sanimittamanekavidhaṃ pūrvenivāsamanusmarati // sa divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakena sattvān paśyati / cyavamānānupapannānapi suvarṇān durvarṇān hīnān praṇītān sugatau durgatau yathākarmopagān sattvān prajānāti / amī bhavantaḥ sattvāḥ kāyasucaritena vāksucaritena manaḥsucaritena samanvāgatā āryāṇāmanapavādakāḥ samyagdṛṣṭayaḥ / tena kāyavāṅmanaḥsucaritahetunā kāyasya bhedāt sugatau svargaloke deveṣūpapadyante / ime punarbhavantaḥ sattvāḥ kāyaduścaritena vāgduścaritena manoduścaritena samanvāgatā āryāṇāmapavādakā mithyādṛṣṭayaśca mithyādṛṣṭikarmasamādānahetoḥ kāyasya bhedātparaṃmaraṇādapāyadurgativinipātaṃ narakeṣūpapadyante / iuti hi divyena cakṣuṣā atikrāntamānuṣyakena daśadiśi loke sarvalokadhātuṣu dharmadhātuparame ākāśadhātuparyavasāne ṣaṅgatikānāṃ satvānāṃ cyutopapādaṃ yathābhūtaṃ prajānāti" iti //

etāsu dhyānāpramāṇārūpyasamāpattyabhijñāsu vyastasamastāsu pratiṣṭhāpayediti sambandhaḥ / śeṣaṃ subodhamiti prathamaḥ stobhaḥ //
ita ūrdhaṃ tiṣṭhatvādayaḥ pratiṣṭhāpayedantāḥ pratyekaṃ pareṇa tatkiṃ manyasa ityādinā prabhāvanatāntena sahitā yathākramaṃ dvitīyatṛtīyacaturtha pañcamaṣaṣṭhaḥ stobhaḥ /
iti mṛdumadhyo mṛdvadhimātraḥ madhyamṛdu madhyamadhyo madhyādhimātraśca stobhaḥ //

punaraparādi punaraparāt prāk saptamaḥ / bhagavatyoḥ parebhyo dānaṃ pūrvakeṣvapyasti / iha tu svayaṃ ca vācanaṃ parebhyaśca likhitvā dānaṃ caryātireka ityadhimātramṛdustobhaḥ //
punaraparādi punaraparāt prāgaṣṭamaḥ / arthamasyā vivṛṇuyāditi yatpūrvamuktaṃ tatpāramitādīnāmaudārikaṃ rūpaṃ pratihatānāṃ prasādakaramabhipretya / iha tu koṭitrayānupālambhādikaṃ paramārthamabhipretyāha / arthakuśalādityādi / tatrārthakuśalasya vācanaṃ tamevārthaṃ manasikṛtya vācanāt / sārthāmiti tenaivārthena ( RSt_54 ) sahitām / savyañjanāmiti tasyaivārthasya vācakā vyañjanā / upadiśet tasyārthasya sūtreṇa saṃsyandanāt / paridīnīpayed yuktibhiḥ / ayamaṣṭame caryātirekaḥ / ayaṃ ityaṣṭame vartamānaḥ / tata iti saptame vṛttāt / iyamapyupadeṣṭavyeti kākvā śiraḥkāyena vā praśnaḥ / naivopadeṣṭavyā parisphuṭāditi bhāvaḥ / abudhyamānasyeti jaḍadhiyaḥ / tasya yuktyāgamābhyāṃ samyaggrāhitasya paravācā calanāt / kaḥ punarenaṃ cālayiṣyatīti / etadāha tatkasya hetoriti / atrottaram / utpatsyate hityādi / bhagavatīdeśakenaiva yā tasyā viparītārthavarṇanā sā tasyāḥ prativarṇikā / tayaiva jaḍasya śraddhālorvañcanāt / utpattau ṇvuc paryāyārharṇotpattiṣu ṇvujiti vacanāt / tatreti tathā sati / mā praṇaṃkṣīditi saṃbodhimārgāt praṇaṣṭo bhraṣṭo mā bhūdityarthaḥ / ṇasa (śa) adarśane radhādiḥ / puṣādiśca / tasmā [ta].......ayaṃ prayogaḥ / tathāpyaṅvṛddhī na bhavataḥ / parasmaipadeṣu tayorvidhānāt / saṃjñāpūrvakasya ca vidheranityatvāt / yathā cāsyāḥ prativarṇikā bhavati yathā ca na bhavati tadubhayaṃ mahatyorbhagavatyorvistareṇoktaṃ- "yo rūpaṃ vedanāṃ yāvatsarvākārajñatāmanityaduḥkhanātmaśūnyāśubhākārairnimittayogena upalambhayogena bhāvayati sa prajñāpāramitāṃ bhāvayati / sa prathamāṃ bodhisattvabhūmiṃ yāvaddaśamīṃ yāvadanuttarāṃ samyaksambodhimadhigamiṣyatīti / ya evamupadekṣyati sa prativarṇikāmupadekṣyati // kathaṃ nopadekṣyati? rūpaṃ svabhāvena śūnyam / yaśca rūpasya svabhāvaḥ so 'bhāvaḥ / yaścābhāvaḥ sā prajñāpāramitā / tasyāṃ rūpameva nāsti kuto nityamanityaṃ vā bhaviṣyatītyevamādi / ya evamupadekṣyati nāsau prativarṇikāmupadekṣyati" iti // ata ihāpi kathaṃ bhagavannityādinā prativarṇikāparijñānāya śakrasya praśnaḥ / bhaviṣyanti kauśiketyādinā bhagavata uttaram / rūpīṇī pañcendriyāṇi kāyasaṃgṛhītatvāt paramāṇusañcayatvādvā kāyāḥ / te abhāvitā anabhyastasaṃvaratvādyeṣāṃ te tathoktāḥ / asaṃvṛtendriyatvāt abhāvitaśilāḥ / tato 'bhāvitacittā anabhyastasamādhayaḥ / tato abhāvitaprajñāḥ samāhitacittasyaiva
yathābhūtaprajñānāt / tato duṣprajñā viparītadṛṣṭayaḥ / tata eḍamūkāḥ sūktīnāmaśravaṇāt / ......prajñāparihīṇāḥ samyagdṛṣṭibhaṅgāt rūpānityatetyupalakṣaṇam / duḥkhatādayopi draṣṭavyāḥ / nityaṃ na bhavatītyanityatā mahāyāne / tadvyavacchedārtha vināśagrahaṇam / vināśalakṣaṇā anityatetyarthaḥ / na hi satāṃ vināśo nāpyanupa(tpa)nnānām / tasmādvināśadarśī tānvastudharmānupalabheta / sattā(tā)mutpādavināśau ca / tadevaṃ ( RSt_55 ) nityatādicaturviparyāsapratipakṣeṇa hinayānasaṃgṛhītāyāḥ samyagdṛṣṭeḥ prajñāpāramitātvena yā deśanā sā tasyāḥ prativarṇiketyuktaṃ bhavati /
athaiṣāṃ rūpādīnāmanityatāduḥkhādibhāvanā bodhisattvena bhāvayitavyā na cetyata āha / na khalu punarityādi / draṣṭavyeti bhāvayitavyetyarthaḥ / yadi bhāvayetko doṣaḥ syādata āha / sa cedityādi / prativarṇikāyāmiti hīnayāna ityarthaḥ / evamasyāṃ bhagavatyāṃ samāsataḥ prativarṇikāṃ darśayitvā tasyā caryā pratiṣiddhā / yathā tu prativarṇikā na bhavati tatprathamata eva sūcitaṃ arthakuśalo vācayedityādinā / yaḥ punaḥ śūnyatāniḥsvabhāvatādipadeṣu māhāyānikammanyānāṃ viparyāsastatpratipakṣeṇa dharmakāyakāritraprakaraṇe 'viparyāsakāritraṃ mahatyorbhagavatyoruktam / asyāmapi bhagavatyā madhye 'viparyāsaḥ prāptinirvāṇe sarvākārajñatāniryāṇe 'ṣṭavidhe ca gāmbhīrye parisphuṭamuktaḥ / tasmāttata evāvadhāraṇīyaḥ // ityadhimātramadhyastobhaḥ //
punaraparādiḥ punaraparātprāk pañcatiṣṭhaturnavamaḥ / strotaāpattiphala evaṃ prabhāvyata iti tāvatsattveṣu niṣpādyate / ityadhimātrastobhaḥ /
punaraparādiḥ punaraparāt prāk pañcatiṣṭhatuḥ prathamā / sakṛdāgāminaḥ phalam / iti mṛdumṛdvī praśaṃsā //
punaraparādiḥ punaraparāt prāk pañcatiṣṭhatudvitīyā / anāgāminaḥ phalama / iti mṛdumadhyā praśaṃsā //
punaraparādiḥ punaraparāt prāk pañcatiṣṭhatustṛtīyā / arhatvamarhato bhāvaḥ / iti mṛddhadhimātrā praśaṃsā //
punaraparādistiṣṭhatoḥ prāk caturthī / svayamabhisaṃbodhābduddhaḥ, ekamātmānaṃ pratibuddhaḥ pratyekabuddhaḥ / itimadhyamṛdvī praśaṃsā //
tiṣṭhatvādipañcakena pañcamī / iti madhyamadhyā praśaṃsā //
punaraparādistiṣṭhatoḥ prāk ṣaṣṭhī / kaścideveti prathamaḥ / yaśceti dvitīyaḥ / yo veti tṛtīyaḥ / upanāmayediti dadyāt / kenāśayanetyāha / atraivetyādi / vṛddhyādikaṃ gataḥ prāptaḥ / ayamiti tṛtīyaḥ / tasmāditi prathamād dvitīyācca / iti madhyādhimātrā praśaṃsā //
tiṣṭhatvādipañcamena saptamī / ityadhimātramṛddhī praśaṃsā //
punaraparādistiṣṭhato prāgaṣṭamī / saṃkhyāpi bhagavannityādi / tatra saṃkhyā pūrvakātpuṇyāduttaraṃ puṇyaṃ śataguṇaṃ sahasraguṇaṃ ityādi / gaṇanā daśaguṇitaśataguṇamityādi / upamā gaṅgānadīvālukāguṇamityādi / aupamyaṃ daśagaṅgānadīvālukāguṇamityādi / upaniśā daśaguṇitaśatagaṅgānadīvālukāguṇamityādi / parimāṇasyātyantamasambhavāttadartha yā upaniṣat samīpe niṣadanam / sāpi na sukarā kartum / ityadhimātramadhyā praśaṃsā //
tiṣṭhatvādipañcakena navamī / yathāyathetyādinā kauśikaḥ puṇyātirekopapattimāha / sādhu sādhvityādinā taṃ subhūtiḥ sopapattikaṃ protsāhayati / ityadhimātrādhimātrā praśaṃsā //
puṇyasya paryāyā bhedāstad dyotakaḥ parivartastatparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ pañcamaḥ parivartaḥ //
6. anumodanāparimāṇamanāparivarto nāma ṣaṣṭhaḥ /
uktāḥ stutistobhapraśaṃsāḥ / pariṇāmanāmanaskāro vaktavyaḥ / tamadhikṛtya śāstram-
[51] viśeṣapariṇāmastu tasya kāritramuttamam //
nopalambhākṛtiścāsāvaviparyāsalakṣaṇaḥ // 2-21 //
[52] vivikto buddhapuṇyaughasvabhāvasmṛtigocaraḥ /
sopāyaścānimittaśca buddhairabhyanumoditaḥ // 2-22 //
[53] traidhātukāprapannaśca pariṇāmo 'parastridhā /
mṛdumadhyo 'dhimātraśca mahāpuṇyodayātmakaḥ // 2-23 //

sarvasattvānāṃ dānaśīlabhāvanāmayāt puṇyaugho viśiṣyate prakṛṣyate 'neneti 'viśeṣaḥ' / sa punarasyāḥ sarvasattvānāmagratāyai samyaksaṃbodhikaraṇatā / ( RSt_57 ) "sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati taccānupalambhayogena" iti mahatyoḥ pāṭhāt / tena viśeṣeṇa 'pariṇāmaḥ' //
tamāha / atha khalu maitreya ityādinā / bodhisattvasyeti / utpāditabodhisacittasya / yathoktaviśeṣaviśiṣṭatvānmahāsattvaḥ, pariṇāmanā vyavasāyo 'syeti mahāsattvasya / anumodanāsahagataṃ kuśalaṃ anumodanā / sā cānupalambhapariṇāmasyādau vistareṇa vakṣyate / tasyāḥ pariṇāmanā / tayā sahagatam / idameva ityasya pareṇa puṇyakriyāvastuśabdena sambandhaḥ / tata iti sarvasattvānāṃ dānādimayāt puṇyāt sakāśāt / agramākhyāyate yāvad asamasamamākhyāyate / tasmādagrādi / agrādiphalahetutvāt / tadapi kutaḥ? yathākramaṃ pramuditādyekādaśabhūmisaṃgṛhītasvaparārthasaṃpattihetutvāt / paryāyatvepi sarveṣāmupādānasāmarthyāt / asamābuddhāsteṣāṃ sādhāraṇo viśeṣo 'samasamaḥ / samantaprabhāsāyāṃ bhūmau / kathaṃ dharmameghāyāmasamaḥ? asamasādharmyāt / "daśabhūmīśvarastu bodhisattvo buddha eva draṣṭavyo na tu samyaksaṃbuddhaḥ" iti vacanāt / tadevamagrādipadebhyaḥ pūrveṇa granthena viśeṣapariṇāma uktaḥ / agrādipadaistasyaiva 'kāritramuttamaṃ' iti viśeṣapariṇāmaḥ sakāritraḥ //
evamukta ityādinā anupalambhapariṇāmamāha / daśadiśo 'sminniti daśadiśi loke, ākāśaparimāṇe bhājanaloke / sarvata iti tāsu sarvāsu dikṣu / sarvatragatayeti vyāpitayā ghanatayetyarthaḥ / aprameyādiṣu vīpsā digbhiḥ pratyekamabhisambandhārtham / anantāparyanteṣvityanantānanteṣu / tadiyamarthato dviruktirna śabdataḥ / tatra digdeśyānāmaparicchedāt aprameyāḥ / saṃkhyāyā aparicchedāt asaṃkhyeyāḥ / digvaipulyenāparicchedāt aparimāṇāḥ / pratyekaṃ cintayitumaśakyatvāt acintyāḥ / tāsveva cintāsvantagamanāt anantāḥ / evaṃ sākalyena pratidiśamananteṣu trisāhasreṣu pratidiśaṃ ya ekaikastrisāhasraḥ / tasmin aprameyāprameyāṇāṃ yāvat anantāparyantānāṃ tathāgatānāmiti sambandhaḥ / ihāpyekaikena trisāhasreṇa sambandhārtha vīpsā / nanvekasmiṃstrisāhasre eka eva tathāgato nāprameyādiriti cedāha / atīte 'dhvani iti / ekadā traikastathāgato na sarvadā / atītaḥ punaradhvā anāditvāt aprameyaḥ tata ekasminnapi lokadhātāvatīte 'dhvani aprameyāstathāgatāḥ kāladairdhyeṇāparicchedāt / tāvantaśca te saṃkhyayā aparicchedāt asaṃkhyeyāḥ / manasā tiryaksaṃniveśya vaipulyenāparicchedāt aparimāṇāḥ / ekaikacintayā acintyāḥ / ekaikacintāyāmantāgamanāt anantāḥ / īdṛśānāṃ tathāgatānāṃ parinirvṛtānāmiti na tu tiṣṭhatām / arayaḥ kleśāstān hatavanta iti arhatām / aviparītasarvadharmajñānāt samyaksambuddhānām / anena padadvayena prahāṇajñānasampadāvukte /
bhavapathatvāddharme asmimāṇo(no) [vartmaniḥ] / vṛteranipratyayaḥ / saraṇidharaṇivat / muḍāgamaśca / vartmanistṛṣṇā bhavapadavītvāt / yathoktaṃ- "asmimānaḥ pitā ukto mātā tṛṣṇeti cocyate" iti / tayorūnmūlanāt chinnavartmanāṃ chinnavartmanīnāṃ ca / prapañco dvayakalpanā, bhavaḥ saṃsāraḥ / tayornetryau nāyike yathākramaṃ dharmadṛṣṭiḥ pudgaladṛṣṭiśca / tayoḥ parikṣayāt chinnaprapañcabhavanetrīkānāṃ paryāttabāṣpāṇāmiti / punarbhavābhāve na punarbandhano na śoko nāśru / tataḥ parikṣīṇabāṣpāṇām / kaṇṭakasādharmyāt kaṇṭakāḥ kudṛṣṭayaḥ / teṣāṃ kṣodanāt marditakaṇṭakāḥ / śeṣaṃ nidāna eva vyākhyātam / prathamacittotpādo yaḥ pṛthivīsamaḥ / tamupādāya tata ārabhya / etasminnantara ityetāvatyavakāśe / śīlādiskandhaḥ śīlādirāśiḥ / bodhisattvānāmapi balādayaḥ santi / na tu te pāraṅgatāḥ / tatastadvyavacchedāya pāramitāgrahaṇam / anāśravo mārgaḥ parijñaḥ / sarvajñajñānaṃ samyaksambodhiḥ / pūrvaṃ buddhaguṇādibhiḥ saṃprayuktāni / ye cetyādinā buddhaguṇādinapyāha / samyaksambodhireva sukhamupaśamasukhatvāt / sarvadharmeṣu aiśvarya vaśitā / ṛddherabhisaṃskāra kriyā / anāvaraṇaṃ śuddhatvāt / asaṅgamanapekṣatvāt / apratihataṃ sarvasmin sarvākārajñeyapravṛtteḥ / anupama tasyānumānāya viśeṣadṛṣṭāntabhāvāt / parito 'vacchedaḥ parimāna(ṇam) / aśeṣaviśeṣāntarāyāt rūpagrāhi pratyakṣam / tasya tasmin pareṣāmabhāvādaparimeyam / tathāgatānāṃ yathābhūtajñānasamyagjñānam / tadeva balaṃ sarvābhibhūtatvāt / yadbuddhajñānabalamiti / buddhajñānasya balaṃ śaktirniravadhisarvākāraviśvārthakriyāyai / balānāṃ yadbuddhaiḥ jñānadarśanaṃ prāptisākṣātkaraṇam / caturvaiśāradyena suparipūrṇo 'dhigamaḥ svadharmāṇāṃ yaśca dharmādhigama iti sambandhaḥ / sa katham? sarvadharmāṇāṃ paramārthasya samyagjñānasyābhinirhāreṇa niṣpādanena / triparivarta dvādaśākāraṃ lokottaraṃ jñānaṃ dharmaḥ / sa eva cakraṃ devamanuṣyeṣu caṃkramaṇāt / tasya pravartanaṃ daśasu dikṣu / ayamuddeśaḥ / asya nirdeśo navabhiraṅgaiḥ / tasyaiva dharmasya dyotanī vāg dharmoktā / tasyāḥ pragrahaṇaṃ manasā vyavasthāpanam / saiva vāg dharmabherī / tasyāḥ saṃpratāḍanaṃ vineyajayaśrāvaṇam / saiva vā dharmaśaṅkhaḥ / tasya pūraṇaṃ vineyaireva jñānam / tasya dharmaśaṅkhasya pravyāharaṇam / tamevālambya tadarthākāreṇa manasi kurvatāṃ cintābhāvanayoḥ pariniṣpattiḥ / bhāvānābalādutpannaṃ tadeva lokottaraṃ jñānaṃ dharmakhaṅgaḥ / tena praharaṇaṃ kleśānāṃ vidhvaṃsanam / tasyaiva bhūyasi jane pravṛttiḥ dharmavṛṣṭiḥ / tasyāḥ pravarṣaṇam / sa eva yajño nirargaḍatvāt / tasya yajanam / tasya dharmasya dānena sarvasattvānāṃ santapaṇaṃ saṃpravāraṇaṃ ca pariveṣanaṃ(ṇam) / vinītāḥ smṛtyupasthānaiḥ ( RSt_59 ) satyeṣvavatāraṇāt / śikṣitāḥ samyakprahāṇarddhipādaiḥ / adhimuktā indriyabalairekāntaniścayāt / niyatā avinivṛtteḥ / buddhānāṃ pariṣadāmiti
vyadhikaraṇe ṣaṣṭhi / parinirvā[pa]yatāmiti okhai śoṣaṇe / buddhānāmasyeti kṣetrīkṛtya mānaso bhāvanaṃ rañjanam / tasmai hitā manobhāvanīyāḥ prasādakarā ityarthaḥ / niravaśeṣamabhisaṃkṣipya anavaśeṣamanumodeteti sambandhaḥ / aikadhyamityaikarāśyena / abhisaṃkṣipyetyasya vivaraṇaṃ piṇḍayitveti tulayitveti / samāhiteneti manasā nirūpya / anumodeteti prītyālambanaṃ kuryāt / anumodanayeti prītyotpādanayā / agrayeti prakṛṣṭayā / kathaṃ tarhi ekādaśapadāni? ekādaśavidhepyālambane tasyāḥ prakarṣāt / tat kutaḥ? madhye daśasu ca dikṣu ye tathāgatāḥ teṣāṃ saparicchadena yāni kuśalamūlāni tadālambanatvāttasyāḥ / kathaṃ pariuṇāmayatītyata āha / bodherāhārakaṃ ākarṣakaṃ bhavatviti /

tadevamukta ityādinā vistareṇa sthavirasubhūtiryathānumodya yathā bodhisattvaḥ pariṇāmayati taduktavān / yathā tu tatrānupalambhayogaḥ kartavyastadupadarśanāyāryamaitreyaṃ tatretyādinā pṛcchati / yairvastubhiriti daśadik tathāgatādibhiḥ / yerālambanairiti tadīyaiḥ kuśalamūlaiḥ / yerākāreriti śīlasamādhiskandhādibhiḥ / taccittamityanumodanācittam / api tviti kintu / upalabhyeranniti śaktau liṅga / upalabdhuṃ śakyata iti praśnaḥ / nimittīkarotīti vikalpayati / anyathā anumodanāpariṇāmanayorayogāt //
āryamaitreya āha / na tānītyādi sthavira āha / evantarhi viparyāsāḥ syuriti / asata eva nimittodgrahāt grahaṇāt santīraṇācca yathokramaṃ saṃjñāyāścittasya dṛṣṭeśca viparyāsaḥ / eṣāṃ sādhanārtha rāgo dṛṣṭāntaḥ athāpīti paramatamāśaṅkate / yādṛśo yakṣastādṛśo baliriti bhāvaḥ / cittamiti pariṇāmanācittam / sarvadharmā ityuddeśaḥ / sarvadhātava iti nirdeśaḥ /
yadi cetyādinā doṣamāha / katamairvastvādibhiriti / anumodanācittasambandhibhiḥ / cittamiti pariṇāmanācittam / tasyāpi niḥsvabhāavatvāt / kveti kasyām / pariṇāmanaiva na syāditi bhāvaḥ //
ata evāryamaitreya āha / nedamityādi / yadapi hi syād bhavet / kva? anumodanāpariṇāmanādau / mātragrahaṇamanuṣṭhānavyavacchedārtham / śraddhā saṃpratyayaḥ / prema prītiḥ / prasādo manasaḥ kāluṣyavigamaḥ / gauravaṃ bhaktiḥ / ( RSt_60 ) upastabdhaḥ sthirīkṛtaḥ / avalayaścittasyāva[na]tiḥ / saṃlayaḥ sannatiḥ / viṣādaḥ khedaḥ / vi[ṣā]dāpattiḥ khedapravāhaḥ / trāsodyama uttrāsaḥ / samagrastrāsaḥ saṃtrāsaḥ / tatpravāhaḥ saṃtrāsāpattiḥ / evaṃ ceti / avalayādyabhāve / yenetyādi / yadityanumodakaṃ cittam / kṣīṇamityuddeśaḥ / niruddhaṃ vinaṣṭatvāt / vigatamasthitatvāt / vipariṇataṃ taditi na kiñcinniḥsvabhāvatvāt /
samavadhānaṃ tulyakālatā / cittaṃ niruddhaṃ cittadharmatā śāśvatī cedāha / na cetyādi / tasyā asaṃskṛtatvena pariṇāmāyogāt / sugṛhītavacanaṃ durguhītasya supariṇāmitatvāyogāt / ārabhyetyadhikṛtya / kathamityāha / adhiṣṭhānaṃ praśnādhikaraṇaṃ kṛtveti / tatkatham? iha maitreyeti vacanāt / āmantrayate smeti brūte sma / iha maitreyetyata ārabhya kathaṃ saṃjñādiviparyāso na bhavatīti yāvat / evaṃ āryamaitreya uttaramāha / sa cedityādi / yena cittena yatpariṇāmayatīti yaccittaṃ pariṇāmayati / tasminnityubhyasmin / evamiti sugṛhītatvāt / pariṇāmitamiti supariṇāmitam / sphuṭīkarttumāha / yathetyādi / evamityādinopasaṃhāraḥ / kadā tarhi viparyāsaḥ syādityata āha / athetyādi / iyatā viparyāsaprasaṃge codyaṃ parihṛya prakṛtānupalambhakhyāpanāyāha / sa cedityādi / evaṃ sañjānīta ityuddeśaḥ / evaṃ samanvāharatīti nirdeśaḥ / aviparyāsena manasikarotītyarthaḥ / tadityādi / tat cittamevaṃ samanvāhriyamāṇamiti sambandhaḥ / kṣoṇamityādibhiḥ paryāyairmanasi karoti / na tacchakyamiti / asattvācchaśaviṣāṇavat / sava dharmateti niḥsvabhāvataiva / dharmeṣviti buddhadharmeṣu / sa ce dityādinopasaṃhāraḥ / evamityanupalambhena / sarvatra śūnyataikarasena manasikāreṇetyarthaḥ / itīdamāryamaitreyo 'tītān buddhānadhikṛtyoktavān / anāgatānadhikṛtyāha punaraparamityādi / pratyutpannānadhikṛtyāha punaraparamityādibhiḥ / anupalambhapariṇāmo dvitīyaḥ //
punaraparamityādi / atra saṃkṣepeṇa tryaiyadhvikabuddhādīnāṃ puṇyānumodanā / agrāditvaṃ purvavat / atrāviparyāsaṃ darśayitumāha / tasya kathamityādi / evaṃ samanvāharatīti samanvāhāraḥ samyagmanasikāraḥ / te dharmā iti ye pariṇāmayitavyāḥ / sa ca dharmo 'kṣaya iti / anuttarā samyaksambodhiḥ suviśuddhadharmatālakṣaṇā / evaṃ pariṇāmitaṃ bhavatītyaviparyāsāditi bhāvaḥ / na dharmo dharma pariṇāmayatīti niḥsvabhāvatvāt sarvadharmāṇām / ityapīti / evamapi pūrvavat / ata evāha / evaṃ bhadantetyādi / sa cedityādinā prakārāntaramāha / ayamityādinopasaṃhāraḥ / ityaviparyāsapariṇāmastṛtīyaḥ //
sa cedityādi / puṇyābhisaṃskāraḥ puṇyakarma / saṃjñānamabhiniveśaḥ / kathaṃ tarhi pariṇāmayatītyāha / sa cedityādi / viviktaḥ śāntaśca yathākramaṃ svaparaiḥ svaparalakṣaṇaiśca śūnyatvāt / punaḥ sa cedityādinaitadāha / viviktaśāntatvajñānepi yadi tabhdāvābhiniveśaḥ syāt tadā na samyakpariṇāmayati / evamityādinopasaṃhāraḥ / prajñāpāramiteti vacanam / tayaiva samyakpariṇāmanāditi viviktapariṇāmaścaturthaḥ //
yadapītyādinā smaraṇam / yādṛśa evetyādinā nirūpaṇam / yādṛśa eva sa pariṇāma ityanuttarā samyaksaṃbodhirdharmadhatusvabhāvā tādṛśameva taditi labhyate nityābhisambandhāt / dharmadhātusvabhāvameva tadityarthaḥ / tādṛśameva tatkuśalamūlamiti yadanumodanāsahagatam / yenāpīti pariṇāmanācittena / tadapīti tadapyubhayam / tajjātikamiti saiva jātiḥ sāmānyaṃ yasya / tallakṣaṇamiti tadeva sāmānyalakṣaṇaṃ yasya / tannikāyamiti tadrāsi(śi)kam / tatsvabhāvamiti tatprakṛtikam / sa cedevaṃ saṃjānīta iti / yadyanenāpi tādṛśatvādinā tattvenābhiniviśate tadā na samyakpariṇāmayati /
yaccātītamityādinā aparaṃ tattvavikalpamāha / asaṃprāptamanutpannam / sthitirnāstīti prakṛtyaiva naśvaratvāt / tasmāt trayamapi nopalabhyate tato 'sat / tato naiva nimittamakāraṇatvāt / nākāraṇaṃ viṣayaḥ / sa cedityādi / evamiti kṣīṇatvādinā tattvena / nimittīkarotītyupalabhate / tadā na samanvāharati na samyagmanasikaroti / tadā na samyak pariṇāmayati /
yadā tarhyanavabodhādasmaraṇādvā na nimittīkaroti tadā samyakpariṇāmaḥ syāditi cedāha / athetyādi / evamapīti / evamanimittīkaraṇepi na pariṇāmayati / pariṇāmanāmātrasyāpyabhāvāditi bhāvaḥ / kadā tarhi samyakpariṇāmitaṃ bhavatyata āha / athetyādi / ya(a)thaśabdo yadyarthaḥ / taditi tādṛśatvādikam / animittaṃ saviṣayatvañca / nimittamiti samyagjñānālambanam / samanvāharatīti samyagmanasikaroti / na ca nimittīkarotīti na sañjānāti nābhiniviśate / evamatretyādinopasaṃhāraḥ / evaṃ bauddhapuṇyaughasya yaḥ svabhāvo dharmatā tayā anusmaraṇam / anumodyādīnāmiti bauddhapuṇyaughasvabhāvānusmṛtipariṇāmaḥ pañcamaḥ //

idaṃ tadityādi / ivamiti yadenadubha[yaṃ] tattvasya manasikāro na ca nimittīkaraṇam / tacchabdaḥ prasiddhau / upāyakauśalaṃ yatprasiddhamidaṃ tat / ya ityādinā anuśaṃsamāha / athāsmin upāyakauśale ka upāya ityata ( RSt_62 ) āha / atra cetyādi / iyameveti / sūtrātmikaiva / aśrutavateti imāmasyāṃ veti śeṣaḥ / prajñāpāramitāyā yā pariṇāmanā saiva puṇyakriyā / seyaṃ praveṣṭumavagāhituṃ na hi śakyeti sambandhaḥ / tatreti tathā sati / sa maivaṃ vocaditi syādvacanīya / kosāvityāha / ya ityādi / iti sopāyapariṇāmaḥ ṣaṣṭhaḥ //

tatkasyetyādi / idaṃ taditi yaduktaṃ tatkuta ityarthaḥ / ātmabhāvāḥ kāyāḥ / saṃskāraḥ kuśalamūlāni / ataśca te śāntā viviktāḥ niḥsvabhāvā ityarthaḥ / ataśca virahitā upalabdhyā nopalabhyanta ityarthaḥ /
api tviti / yadyapi nopalabhyante tathāpi yathābhūtamaviparītaṃ niruddhatvādikam / nimittīkṛtyetyudgrahataḥ / vikalpya cetyabhiniveśataḥ / ayathābhūte vikalpapratibhāse yathābhūtaniruddhādisaṃjñī / upalambhaṃ ātmīyaṃ anupalambhe samyaksaṃbodhau pariṇāmayet / tataḥ kimityāha / tasyetyādi / parinirvāṇamapīti / apiśabdo 'tiśayārthaḥ / tasyātyantaṃ nimittīkaraṇādyayogāt / saviṣaḥ saśalyaśca tāddharmyāt / ityanimittapariṇāmaḥ saptamaḥ //
tadyathāpītyādi / praṇītaṃ varṇādiprakarṣāt / kiṃ cāpīti yadyapītyarthaḥ / api tviti tathāpītyarthaḥ / khalu punariti vākyālaṃkāro manyeteti varṇādilābhāt / svādanaṃ svādaḥ paribhogaḥ / pariṇāme ceti avasāne ca / vipākaphalam / durgahīteneti mithyāśrutena / durupa [la]kṣiteneti durvitarkitena / duḥsvādhyāteneti durabhyāsena / subhāṣitam / iti karaṇasamāptyarthaḥ / evaṃ sa iti yoyamuktaḥ / saviṣatvāditi / anarthakaraṇaśaktiratra viṣam / tasmād ityupasaṃhāraḥ /
kathamityādinā praśnāḥ / ihetyādikamuttaram / abhyākhyānaṃ nindā / abhūtavāditayā khyāpanāt / parigrahītavyādipadeṣu parigraheṇānumodanā lakṣyate / nāntarīyakatvāt / buddhajñānena jñā(jā)nanti buddhacakṣuṣā paśyantīti sambandhaḥ / evaṃ cāsyetyupasaṃhāraḥ / nirviṣatvādikaṃ sarva kuta ityāha adhyāśayenetyādi / iti buddhānujñātapariṇāmo 'ṣṭamaḥ //
punaraparamityādi / śīlādīti tathāgataḥ śīlādiskandhaḥ / aparyāpannamanantarbhūtaṃ / tryadhvatraidhātukāparyāpannatvāditi / adhvatraye dhātutraye cānantargatatvādityarthaḥ / dharmadhātumātratvāt teṣāṃ śīlādīnāmiti bhāvaḥ / pariṇāmopīti pariṇāmanāpi / yatrāpi dharma iti samyaksambodhau / avinaṣṭa ityaduṣṭa / aparyāpannaḥ / buddhānujñātapariṇāmayordharmadhātupariṇāmatvena samatāṃ ( RSt_63 ) darśayitumāha / tatretyādi / atra dvitīyādiśabdātpareṇa vārtho gamyate / yoyaṃ dharmadhātupariṇāmanayā pariṇāmaḥ / ayaṃ samyakpariṇāma iti sambandhaḥ / katamayetyāha / anayetyanantaroktayā / aparyāpannapariṇāmanayetyarthaḥ / yathā buddhā bhagavanta ityādikayā buddhānujñātapariṇāmanayevetyarthaḥ / evaṃ cetyupasaṃhāraḥ / itya paryāpannapariṇāmo navamaḥ /
atha khalvityādi / yo hyayamiti yohyaparyāpannākhyaḥ / asyāmevetyādinā pariṇāmayatītyetatparyantena buddhānujñātapariṇāmasya nirdeśaḥ / atretyanayordharmadhatupariṇāmanayoḥ / agrāditvaṃ pramu[di]tādyekādaśabhūmigataprakarṣahetutvāt / śeṣaṃ subodham / yāvatpañcānāmabhijñānāṃ lābhino bhaveyuriti / ihokte mahāpuṇyodaye yacchaddhādikaṃ sa pūrvakādviśeṣaheturiti mṛdurmahāpuṇyodayapariṇāmo daśamaḥ //
tiṣṭhatvityādi subodhaṃ yāvatpratyekabuddhā bhaveyuriti / ihoktapuṇyātireke śraddhādikaṃ pūrvakādviśeṣaheturiti madhyo mahāpuṇyodayapariṇāma ekādaśaḥ //
tiṣṭhatvityādi / ye subhūta ityādinā dadyurityetadantenoddeśaḥ / etena paryāyeṇetyādinā dadyurityetadantena nirdeśaḥ / eteneti vakṣyamāṇena / glānaṃ glāniḥ / tatpratyayāni taddhetukāni bhaiṣajyāni / pariṣkārāḥ pariśrāvaṇādayaḥ / sukhahetavaḥ sukhāḥ / teṣāṃ upadhānaiḥ ḍhokanaiḥ / sukhasparśaḥ sukhānubhavaḥ / tena ye vihārāḥ caṃkramādayaḥ / tān sarvasattvānekakaṃ parikalpyeti / upastheyatvena pṛthagavasthāpya / tāṃśca sarvabodhisattvāniti / ekaikaṃ parikalpyeti vartate / upasthāpakatvena pṛthagavasthāpya / ekaṃko bodhisattva iti / upatiṣṭhaditi sambandhaḥ / kimupatiṣṭhet? prakṛtatvāttāneva sarvasattvān / ekaṃkasteṣāṃ sarvabodhisattvānāmiti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī / teṣāṃ madhye ekaikaḥ dānaṃ dadyāditi / tebhya eva sarvasattvebhyaḥ / tāvaccirarātrasañcitamiti / tāvatā dīrghakālena sañcitam / tathā mahāvistarasamudānītamiti / tāvanmahāvistareṇotpāditam / tiṣṭhatu khalu punarityādi / pūrvatra gaṃgānadībālukopamalokadhātuvīryāḥ sarvabodhisattvā upasthāpakāḥ pratyekaṃ gaṃgānadībālukopamalokadhātuvīryānāṃ sattvānām / tatra yāvanta upastheyāḥ sattvā iha tāvanta upasthāpakā bodhisattvāḥ pratyekaṃ gaṅgānadīvālukopamā lokadhātuvīryānāṃ sattvānāmiti viśeṣaḥ / tānsarvasattvān ( RSt_64 ) ekaikaṃ parikalpitāṃśca sarvabodhisattvāniti pūrvavat / śeṣaṃ subodham / ityadhimātro mahāpuṇyodayapariṇāmo dvādaśaḥ //
samāptaśca pariṇāmanāmanaskāraḥ //
anumodanāmanaskāro vaktavyaḥ / tamadhikṛtya śāstram-
[54] upāyānupalambhābhyāṃ śubhamūlānumodanā /
anumode manaskārabhāvaneha vidhīyate // 2-24 //
etadāha / atha khalvāyuṣmānityādinā / niravaśeṣyeti niravaśeṣīkṛtya / agratvādīni caturdaśoktāḥ / kiyatā agratā bhavatīti praśnaḥ / iyatā bhavatītyuttaram / kotrābhiprāyaḥ? agratvameva daśadigmadhyatryadhvakuśalālambanatvāccaturdaśavidhaṃ bhavatīti / yatra tarhi trayodaśapadāni tatrāpi daśadiktryadhvabhedāt trayodaśavidham / tatra kathaṃ madhyamalokadhātoḥ saṃgrahaḥ? tanmadhye sūkṣmamavadhiṃ kṛtvā diśāṃ grahaṇāt / lokadhātvekadeśeṣvapi lokadhātuvyapadeśāt / tadyathā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānāmatyayāt prasūteti / yadā hi triṃśadrātrā māsāstadāṣṭau / yadā māsaikadeśopi māsastadā nava / na gṛṇhīte grāhyatvenāpratibhāsāt / na manyate vastutvenāpratibhāsāt / nopalabhate svarūpato apratibhāsāt / na kalpayati sāmānyalakṣaṇena / na vikalpayati viśeṣalakṣaṇaiḥ / na paśyati dṛṣṭyā anabhiniveśāt / na samanupaśyati santatamanabhiniveśāt / kalpanā abhūtaparikalpaḥ / tathā viṭhapitāḥ saṃdarśitāḥ / ajātā nirbījatvāt / anirjātā aniṣpatteḥ / anāgatikā anāgatādadhvanaḥpūrvalokādvā / agatikā atītādhvani paraloke vā / evaṃ yāvat nāpi nirudhyata iti / niḥsvabhāvatvātparikalpatatvādveti hetuḥ / evamiti parikalpitena svabhāvena / itthaṃ bhūtān etān dharmāniti paratantrarūpān kuśalān / dharmateti bālabuddhigocaraiḥ svabhāvaiḥ śūnyatā / anumodanādhikārepi tathā anumodya tathaiva pariṇāmayatīti vacanamavaśyapariṇāmanīyatvāt / śeṣaṃ vyākhyatameva yāvat na kṣamata iti / ityanupalambhānumodanā prathamā //

punaraparamityādi / vimuktirnirvāṇam / tacca dharmadhātoḥ sarvāvaraṇaviśuddhitā paramārthatastathaiva sarvaṃ dānādītyarthaḥ / saṅgastṛṣṇā / tadabhāvād ( RSt_65 ) asaktānāṃ tṛṣṇāhetukasya janmano 'bhāvād abaddhānām / tato amuktānām / apariṇāmanāyoge tasyāpyanupalambhāt / sa kathamityāha / asaṃkrāntito avināśata iti / tathāhyavasthāntarasaṃkrāntiḥ pariṇāmaḥ pūrvavināśāparotpattī vā / na ca dharmadhātoravasthā / na ca saṃkramo nāpi vināśa iti /
samādāyoti gācarataḥ (?) sāvadhikamādāya / ākruṣṭaḥ śaptaḥ / abhihatastāḍitaḥ / paribhāṣito bhūtābhūtadoṣasthānaiḥ / samān iti sannityarthaḥ / styānaṃ ca middhaṃ ca tenābhibhūtā iti sambandhaḥ / tatra styānaṃ cittasyākarmaṇyatā staimityam / staimityalakṣaṇā yā cittasyākarmaṇyatā svālambanapratītaye tat khalu styānam / middhamasvatantravṛttiścetaso 'bhisaṃkṣepaḥ / cetaso 'bhisaṃkṣepaścakṣurādīndriyadvāreṇāpravṛtiḥ / sa cedasvādhīnā / cetaso vṛttistanmiddham / śeṣaṃ subodhamāparivartasamāpteḥ / upāyo vimuktisādṛśyam / teneyaṃ dharmadhātoranumodanānupalambhenetyupāyānumodanā dvitīyā //
anumodanā ca pariṇāmanā ca tasyāḥ / tayorabhidhāyakaḥ parivarto anumodanāpariṇāmanāparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākāraśāntiviracitāyāṃ ṣaṣṭhaḥ parivartaḥ //
7. nirayaparivarto nāma saptamaḥ
laukiko bhāvanāmārgastrayo manaskārāḥ / taduktaḥ / lokottarastu bhāvanāmārgo 'nirhāraḥ śuddhiratyantaṃ' iti pūrvamuddiṣṭaḥ / tatra nirhāramadhikṛtya śāstram-
[55] svabhāvaḥ śreṣṭhatā tasya sarvasyānabhisaṃskṛtiḥ /
nopalambhena dharmāṇāmarpaṇā ca mahārthatā // 2-25 //
pañcāṅgāni nirhārasya / 'tasya' iti bhāvanāmārgasya prajñāpāramitāviśeṣasya 'svabhāvaḥ' sarvajñajñānapariniṣpādakatvādidharmacakrapravartakatvaparyantaḥ / 'śreṣṭhatā' ṣaṭ pāramitāsu / abhinirhāraḥ sarvadharmāṇāṃ 'anabhisaṃskāraḥ' / anupalambhena sarvadharmānarpayatīti 'arpaṇā' / sarvadharmānupalambhenaiva bodheḥ prāpaṇāt 'mahārthatā' iti / ata āha / atha khalvityādi / asya hi bhāvanāmārgasya svabhāvaḥ prajñāpāramitā / kīdṛśītyāha / sarvajñajñānasya ( RSt_66 ) pariniṣpattiḥ yataḥ sā tathoktā / sarvajñatvamiti sarvāvaraṇavāsanānusandhiprahīṇaṃ jñānam / prahāṇasampatsahitā jñānasampadityarthaḥ / tadapi sarvajñatvameva / atropapattiravabhāsakaroti / sarvāvaraṇatamaḥprahāṇamavabhāsaḥ / tatkareti prahāṇasampat / sarvadharmaparamārthapratibhāso vā avabhāsaḥ / tatkareti jñānasampat / ataścaināṃ namaskaromi sāṃpratam / namaskaraṇīyeti / āyatyāṃ pratikṣaṇam / ekena padena dve sampadāvukte / idānīṃ padadvayena prahāṇamāha / anupalipteti sarvāvaraṇamalakṣayāt / sarvalokanirupalepeti triadhātukamalakṣayāt / idānīṃ padatrayeṇa jñānamāha / sarvadharmaparamārthapratibhāsa ālokaḥ / tatkarā / atra dvau hetū padadvayenāha / timiramajñānam / tadviparyayo vitimiraṃ jñānamityarthaḥ / sarva samagraṃ traidhātuka traidhātukaparamārthaḥ / tasminvitimiram / tatkarā / ityālambanavyāptiḥ / kleśāśca dṛṣṭayaśca tā evāndhakārāḥ / sarve ca te te ca teṣāṃ apanetrīti sarvavipakṣakṣayaḥ / iyatā sarveṇa svārthasampattiruktā / parārthasampattimadhikṛtyāha / āśrayaṇīyetyādi / āśrayaṇīyā sarvapadaprepsubhiḥ / agrāṇi padāni strota āpattiḥ sakṛdāgāmitvaṃ yāvatpratyekabodhiḥ / tatkarā / teṣāmupāyaḥ saptatriṃśad bodhipakṣyāḥ / teṣāṃ kṣamakarī vighnaharaṇāt / yāvanna lokottarajñānaṃ tāvad andhāḥ / teṣāṃ tadutpādanād ālokakarī / sarvabhayopadravaiḥ prahīṇa āloko lokottara eva bhāvanāmārgaḥ / tatkarā / iyatā hīnayānikānāmartha uktaḥ /
bodhisattvārthamadhikṛtyāha / pañcacakṣurityādi / te hi parārthapradhānāḥ / tasya saiva sādhanamālambanabhedena pañcacakṣuḥparivārā / abhedena saiva cakṣu sarvadharmaparamārthadarśanāt / vyāpino darśanasya trayo vibandhāḥ / mohatamaritamirāṇi / tatra moho ajñānam / tamondhakāram / timiraṃ cakṣurogaḥ / teṣāṃ vikaraṇī vidhvaṃsanī / saṃkṣepato vitimirakaraṇī timirasāmānyāt / kimutpādayatītyata āha / sarvadharmāṇāmakaraṇīti / sarvadharmāḥ skandhadhātvāyatanāni / teṣāṃ trayaḥ svabhāvāḥ / kalpitaḥ paratantraḥ pariniṣpannaśca / tatra kalpitaṃ na karoti tasya yathālakṣaṇamasattvāt / paratantro abhūtaparikalpaḥ / tatra karoti tatpratipakṣatvāt / pariniṣpanno dharmadhātuḥ / tamapi na karotyanādinidhanatvāt / samyagjñānaṃ karotīti cet? na / anādinidhanacittasantānabhrāntinivṛtyaiva samyagjñānasiddhe / kiṃ tarhi karotītyata āha / utpathetyādi / utpatho dharmāṇāṃ parikalpanā tena prayātānām / mārge dharmanairātmyajñāne avatāraṇī / kasya mārge? sarvajñatāyāḥ / iyatā sarvajñajñānapariniṣpattiriti yaduktaṃ tatparārthepi darśitam / yaduktaṃ sarvajñatvamiti tatparārthepyāha / sarvajñataivetyādinā / yadā hi vāsanānusandhiprahīṇatā tasyāstadāsau sarvajñatetyarthaḥ / sā tarhi prajñāpāramitā utpādikā ( RSt_67 ) nirodhikā utpannā niruddhā ca / netyāha / anutpādiketyādi / anutpādikā sarvadharmāṇāmiti vaiyavadānikānām / anirodhikā sarvadharmāṇāmiti sāṃkleśikānām / anutpannāniruddheti svayam / paramārthato yathāpratibhāsaṃ ceti bhāvaḥ / paramārtho hyeṣāṃ dharmadhātuḥ / tenaiṣāmanādinidhanatvādvālapratibhāsinā rūpeṇātyanta- / samatvānnaiṣāmutpādanirodhau / ata evāha / svalakṣaṇaśūnyatāyāmupādāyeti pratītyasamutpannaṃ punareṣāṃ tṛtīyaṃ svabhāvamupādāyāha / mātetyādi / mātā jananī / kutaḥ? sarvabuddhadharmā eva ratnāni teṣāṃ dātrītvāt / tānyeva hi samagrāṇi hetvavasthāni bodhisatvānāṃ śarīram tata iyaṃ taddānātteṣāṃ jananī / buddhagrahaṇābduddhajananītvamarthādgamyate / na punastāvatā buddhānāmatiśayo gamyate / ato viśiṣṭairguṇaiḥ punastadāha daśabaletyādinā /

daśa tathāgatabalāni / tatkarā / katamāni daśa? "sthānāsthānajñānabalam / karmavipākajñānabalam / nānādhātujñānabalam / nānādhimuktijñānabalam / indriyaparāparajñānabalam / sarvatragāminīpratipajjñānabalam / dhyānavimokṣasamādhisamāpattisaṃkleśavyavadānavyutthānajñānabalam / pūrvenivāsānusmṛtijñānabalam / cyutopapādajñānabalam / āśravakṣayajñānabalaṃ ca" iti / lakṣaṇameṣāṃ yathoktaṃ mahatyo rbhagavatyoḥ / tatra sambhavāsambhavau sthānāsthāne / tadyathā duścaritānāmaniṣṭo vipāka [:] sthānamiṣṭo 'sthānamiti / karma ca vipākaśca / nānādhātuḥ puṇyāpuṇyādijanako 'dhyāśayaḥ / nānādhimuktistadyathā rāgadveṣādau sthitānāṃ dveṣarāgādau ruciḥ / indriyāṇi śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñāḥ / teṣāṃ parāparatvaṃ vimātratā / ayaṃ mṛdvindriyo 'yaṃ madhyendriya ityādi / sarvatragāminīpratipat / rāgasya pratipakṣa iyaṃ pratipat / iyaṃ dveṣasyetyādi / caturṇā dhyānānāṃ aṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ trayāṇāṃ samādhīnāṃ savitarkasavicārādīnāṃ catasṛṇāmārūpyasamāpattīnāṃ navānāṃ cānupūrvavihārasamāpattīnām saṃkleśādikam / tatra saṃkleśa āsvādanādinā / vyavadānamanupalambhādinā / vyutthānaṃ siṃhavijṛmbhitena vā avaskandakena vā / pūrve nivāsaḥ pūrvajanma / tasminnanusmṛtiḥ smaraṇam / cyu[tyu]papādau sattvānāṃ maraṇotpattī / āśravāḥ kleśāsteṣāṃ yaḥ kṣayo yena ca mārgeṇa kṣayastadubhayamāśravakṣayaḥ / sattvānām / eṣāṃ sthānāsthānādīnāṃ sarvathā sarvadā samyagjñānaṃ tadiha sthānāsthānādijñānam / tadeva balamitarairaghṛṣyatvāt, teṣāṃ vābhibhavanāt /
anavamardanīyetyabhibhavitumaśakyā / kuta ityāha / caturvaiśāradyakarītvāditi / siṃhavadatyantaniḥśaṃko yuktavādī viśāradaḥ / tasya bhāvo vaiśāradyam / ( RSt_68 ) catvāri vaiśāradyāni / abhisaṃbodhivaiśāradyam / āśravakṣayavaiśāradyam / āntarāyikadha[rma]vaiśāradyam / nairyāṇikadharmavaiśāradyaṃ ca / abhisambodhistathāgatasya jñānasampat / āśravakṣayaḥ prahāṇasampat / tadubhayaṃ svārthaḥ / āntarāyikā dharmā nirvāṇasya vibandhakāḥ nairyāṇikā dharmā nirvāṇasya prāpakāḥ / etadubhayaṃ parārthaḥ / parebhyastadākhyānāt / teṣu vaiśāradyam / tatpratijñāpratiṣṭhāpaneṣvityarthaḥ / tatkarā / anāthāḥ sattvā anādau duḥkhasāgare bhramatāmeṣāmadyāpi trāturabhāvāt / teṣāṃ nāthastrātā bhagavān buddhaḥ / tatkarā / iyatā sarvajñajñānapariniṣpattireṣeti samarthitaḥ / eṣaiva sarvajñatvamiti samarthayitumāha / saṃsāretyādi / saṃsāraḥ sāśravāḥ skandhāḥ / tasya pratipakṣā hantrī / dharmadhātureva tasya hanteti cedāha / akūṭasthatāmupādāyeti / dharmadhāturhi kūṭastho anādinidhanaikarūpatvāt / sa cetpratipakṣaḥ syāt tadā ādita eva saṃsāro na syāt / prajñāpāramitā punarādimatī, uttarottaragāminī ceti saiva tasya pratipakṣaḥ / anena prahāṇasampaduktā / jñānasampadamāha sarvetyādinā / sarvadharmāṇāṃ svabhāvaḥ paramārthaḥ / tasya vidarśanī tatpratibhāsatvāt / svasya pareṣāñca parārthamadhikṛtyāha / paripūrṇetyādi / paripūrṇamekenāpyanūnatvāt / triparivartadvādaśākāraṃ ca yaddharmacakram / dharmaḥ śāsanam / tadeva cakraṃ vineyasantāneṣu caṃkramaṇāt / tasya pravartano pravartayitrī / buddhānāṃ tathaiva tasya pravartanāt /
tatra dharmacakraṃ satyacatuṣṭayam / tasya trayaḥ parivartāḥ / idaṃ duḥkham / ayaṃ duḥkhasamudayaḥ / ayaṃ duḥkhanirodhaḥ / iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipaditi / satyacatuṣṭayasya svabhāvaparicchedaḥ prathamaḥ parivartaḥ / tasyaiva yathākramaṃ parijñeyapraheyasākṣātkartavyabhāvayitavyatvaparicchedo dvitīyaḥ parivartaḥ / tasyaivātmanā parijñātaprahīna(ṇa)sākṣātkṛtabhāvitatvaparicchedastṛtīyaḥ / tasmāt triparivartaṃ tat / duḥkhasatyasya duḥkhasvabhāvaḥ parijñeyatvaṃ parijñātatvaṃ ceti traya ākārāḥ / samudayasatyasya tatsvabhāvaḥ praheyatvaṃ prahīṇatvaṃ cetiṃ traya ākārāḥ / nirodhasatyasya tat svabhāvaḥ sākṣātkartavyatvaṃ sākṣātkṛtatvaṃ ceti traya ākārāḥ / mārgasatyasya tat svabhāvo bhāvayitavyatvaṃ bhāvitatvaṃ ceti traya ākārāḥ / tasmāt dvādaśākāraṃ tat /
nanu pratītyasamutpannenāpi svabhāveneyaṃ [na] nirodhikā śāṃ(sāṃ)kleśikānāṃ vināśahetūnāmakiñcitkaratvāt / nāpyutpādikā vaiyavadānikānāṃ mithyājñānanivṛttau cittamātrādeva samyagjñānotpatteḥ / naitadasti / bandhyakṣaṇotpādanasyaiva santānanirodhatvāt / agninā śītanirodhavat / prajñāpāramitayaiva mithyājñānanirodhe ( RSt_69 ) sati bhagavataḥ prāgabhūtasya samyagjñānasya taddhetukatvāt / nirodhasya cāvastuno hetutvāyogāt / cittasyaiva ca niruddhavipakṣasya samyagjñānatvāt / anyathā hi sarvabhrāntinivṛttikālepi vyāpi samyagjñānaṃ na syāditi bhāvanāmārgasya svabhāvaḥ //
kathamityādinā sarvajñatānuprāptaya ityetadantena śreṣṭhatā / sthātavyamiti vartitavyam / pūjābhiḥ manasikartavyā guṇānusmaraṇaiḥ / namaskartavyā kāyavākcittaiḥ / nidānaṃ prastāvaḥ pṛcchāyāḥ / hetustu bhagavatyāḥ śreṣṭhatā / prajñāpāramitāyā yatkauśalyaparigṛhītasya bodhisattvasyānumodanāsahagataṃ puṇyamaupalambhikānāṃ pañca pāramitāmayāt puṇyādviśiṣyata itīdaṃ nidānamanantaroktatvāt / yata iyaṃ tāsāṃ pariṇāyikā tataḥ śreṣṭheti hetuḥ / apariṇāyakamiti pariṇāyakarahitam / abhavyamayogyam / jātyandhabhūtaṃ jātyandhasadṛśam / śeṣaṃ subodham / iti śreṣṭhatā //
atha khalvāyuṣmānityādinā abhinirhāro dvitīyāt evamuktāt prāk / prajñāpāramiteti bhāvanāmārgaḥ / yaḥ pañcānāṃ skandhānāṃ yāvatsarvadharmāṇāmanabhisaṃskāro 'nupalambhaḥ so 'sya abhinirhāraḥ pariniṣpādanam / avayavārthaḥ subodhaḥ / ityabhinirhāraḥ //
evamukta ityādi yāvata saṃkhyāṃ gacchatīti / katamaṃ dharmamityanāśravaḥ / na kaściddharmamiti / dharmāṇāmarpaṇāyāścānupalambhādityarpaṇā //

atha khalu śakra ityādi śāriputravacanāt prāk / yadi na kañciddharmamarpayati na tarhi sarvajñatāmapīti matvā śakra āha / kimiyamityādi / arpayatyeva kenacitparyāyeṇa / yathā tu nārpayati tadbhagavānāha na yathetyādi / upalambho bālagrāheṇa rūpeṇa / nāma saṃjñā / saṃskāraḥ kalpanā / yathā tvarpayati tatpṛcchati / kathaṃ tarhītyādinā / uttaraṃ yathetyādinā / yathā nārpayatīti dharmāṇāmarpaṇāyāścāvikalpanāt / tatheti / avikalpanayā / na kañcidityādi / dharmāṇāmutpādādīnāṃ cāvikalpanāditi bhāvaḥ / anutpādāyānirodhāyeti notpādāya na nirodhāyetyarthaḥ / asamarthasamāsattvāt / ataśca anupasthitetyakiñcitkaratvāt / evamapīti sarvajñatārpakatvenāpi / dūrīkariṣyatītyasaṃmukhībhāvāt / riktīkariṣyatīti saṃmukhībhūtasya jñānasya tallakṣaṇābhāvāt / tucchīkariṣyatīti tat phalābhāvāt / na kariṣyatīti notpādayiṣyati / astyeṣa paryāya iti yathā tvayoktaḥ / tatkasya hetoriti taddūrīkaraṇādikaṃ kutaḥ? paridīpitāyāmiti nirdiṣṭāyām / na rūpaṃ yāvanna buddhatvamiti na kiñciddharma ( RSt_70 ) ityarthaḥ / tasmāt kañciddharma paśyan dūrīkariṣyatīti / yāvanna kariṣyatīmām / katamena paryāyeṇeti / kiṃ mahārthatayeti bhāvaḥ //
subhūtirāha netyādi / niḥsvabhāveṣu sarvadharmeṣu dvayābhāvāditi bhāvaḥ / asaṃkṣiptā vikṣipteti / advayatvāt / evamapīti mahārthatayāpi / kimpunaḥ śabdādatiśayārthaḥ / evamityuktvā / tadevāha / evamahamityādinā / niḥṣyanda iti tatpṛṣṭhabhāvī niścayaḥ / yaḥ sattvopalambha iti sambandhaḥ / sattvaḥ pudgaladravyaṃ tadvad asvabhāvajātikāsvabhāvalakṣaṇam / jātirutpattiḥ / tābhyāṃ rahitā / asyaiva nirdeśaḥ sattvāsvabhāvatayetyādinā / pariśeṣādgamyate sattvājātikatayā ajātikateti / viviktatā śūnyatā / acintyatā cittānālambanatā / abhisaṃbodhanaṃ sākṣātkriyā / tadabhāvād anabhisaṃbodhanatā / yathābha / sadbhuto arthaḥ / tasyānabhisaṃbodhanamagrahaṇaṃ sattvaḥ / tadvatprajñāpāramitā / yathā sattvasya balasamudāgamanaṃ balaniṣpādanaṃ na kiñcit tathā tathāgatasya prajñāpāramitayeti mahārthatā //
abhinirhārasya pañcāṅgānyuktāni / ṣaṣṭhasaptamepi staḥ / adhimokṣahetuḥ pratipakṣahetuśca / te 'dhikṛtya śāstram-
[56] buddhasevā ca dānādirupāye yacca kauśalam /
hetavo 'trādhimokṣasya dharmavyasanahetavaḥ // 2-26 //
[57] mārādhiṣṭhānagambhīradharmatānadhimuktate /
skandhādyabhiniveśaśca pāpamitraparigrahaḥ // 2-27 //
atrādhimuktihetavastraya uktāḥ pādatrayeṇa / dharmavyasanaṃ pratikṣepaḥ / tasya catvāro hetava itaraiḥ pañcabhiḥ pādaiḥ / 'anadhimuktatā' anadhimuktiḥ / tatrādhimokṣo 'sminneva bhāvanāmārge 'dhimuktiḥ / tamāha / atha khalvityādinā na dhandhayiṣyatītyetadantena / adhimokṣayiṣyatīti niścite vastunyevameva nānyathetyavadhāraṇamadhimokṣaḥ / taṃ kariṣyatītyarthaḥ / tatkarotīti curādau pāṭhāṇṇic / tasyādhimokṣasya lakṣaṇaṃ tribhiḥ padairgatyantarapratiṣedhāyāha / tatra kāṃkṣā bādhā / abādhyabādhanasya kāṃkṣāmātratvāt / vicikitsā saṃśaya eva / dhandhāyanamapratipattiriti trīṇi gatyantarāṇi / dhandho 'pratipattau / dhandho bhaviṣyatīti dhandhāyiṣyati / lohitāderākṛtigaṇatvāt kyaṣ / ityadhimokṣaḥ //
adhimokṣasya trayo hetavaḥ / tatra dvau pṛcchati / kutaścyutvehopannaḥ kiyacciracaritāvī ceti / sa iti yo 'dhimoktā / adhimukto 'dhimuktikāritreṇa ( RSt_71 ) lakṣyate / atastadāha / ya ityādinā / arthata ityaṣṭābhirabhisamayaiḥ / arthanayata iti yathāsvaṃ teṣāmeva vastubhiḥ / dharmata ityebhireva nāmapadavyañjanaiḥ / dharmanayata iti samāsavyāsādibhiḥ / anugamiṣyaṃtyanusaraṇāt / anubhotsyate tathā jñānāt / anubodhayiṣyati tathaiva parān /
tatkasya hetoriti kuto liṅgāt / yaḥ kaścidityādinā liṅgamāha / me dṛṣṭa iti mayā dṛṣṭaḥ / sambandhavivakṣāyāṃ ṣaṣṭhī / tadyathā subhāṣitasya śikṣate, nāgnistṛpyati kāṣṭhānāmiti / avadadhāti sāvadhānaṃ karoti / satkṛtyeti bhaktito rucito vā / nopacchinatti vicchedākaraṇāt /

ciretyādinopasaṃhāraḥ / ciracaritāḥ pāramitā avituṃ śīlamasyeti ciracaritāvī / bahavo buddhāḥ paryupāsitā yena sa tathoktaḥ / iti buddhasevādānādicaryā //
tṛtīyo 'dhimokṣaheturupāyakauśalyam / tadāha / atha khalvityādinā sthaviraḥ subhūtirityataḥ prāk / śakyā punariti kāṃkṣā praśnaḥ / śrotuṃ śabdataḥ / upalakṣayitumarthataḥ / samanvāhartuṃ kālāntare smartum / upapādayituṃ cintākāle / upadhārayituṃ bhāvanākāle cetasi sthirīkaraṇāt / iyamiti pratibhāsamānā / ihāmutra veti pratibhāsamānā dhārā / aneneti pratibhāsamānena / ākāreṇeti lakṣaṇena / tadyathā gauḥ sāsnādimatvena / liṅgeneti kṛtrimeṇa cinhena / tadyathā gaurghaṇṭādinā / nimitteneti svābhāvikena cinhena / tadyathā gauḥśuklatvādinā / nirdeṣṭuṃ parasmaiḥ / śrotuṃ parasmāt /
bhagavānāha / uttaraṃ no hītyādi / skandhādiśa iti skandhādibhiḥ / rūpaskandha iti vā yāvaddharmāyatanamiti vetyarthaḥ / kuta ityāha / sarvadharmaistaireva viviktatvādasyāḥ / tadapi kutaḥ? niḥsvabhāvatvātteṣām / parikalpitena dharmasvabhāveneti bhāvaḥ / na cānyatreti / na cānyā tatparamārthatvāditi bhāvaḥ / ata eva tadityādinā praśnaḥ / skandhetyādinottaram / vijñaptirūpaṃ skandhādikameva / śūnyaṃ parikalpitena skandhādisvabhāvena / sā tasya tena śūnyatā vijñaptimātratā prajñāpāramitā / tasmādadvayametaddvaṃvīkāram / nanu śūnyatāyā idaṃ lakṣaṇaṃ na prajñāpāramitāyā ityata āha / śūnyatvādityādi / nopalabhyate skandhādi yathālakṣaṇam / yonupalambhaḥ sarvadharmāṇāmiti tadviviktaprakāśamātropalambhalakṣaṇaḥ / na tūpalambhanivṛttimātram / "nābhāvaḥ kasyacitpratipattiḥ pratipattiheturvā" iti vacanāt / yo 'nupalambhaḥ sā prajñāpāramitā prakṛṣṭajñānatvāt pāragatvācca / tathāpi nāsau prajñāpāramitā / syādyadi skandhādiśūnyatāmanubhūya ( RSt_72 ) skandhādyavasīyeta / rajatādyavasāye śuktidarśanavat / etaddarśayitumāha / yadetyādi / yadā tu yathānubhūtaniścayaṃ janayati na skandhā na dhāturnāyatanamiti tadā prajñāpāramitaiva / tannisyandatvāt skandhādyabhāvaniścayasya / śuktiniścaye śuktidarśanavat / prāmāṇyāt / tadyevaṃ yadyathāsti yathā ca nāsti yathā ca prajñāpāramitā syānna syādvā tasya sarvasya samyagbodha upāyakauśalaṃ tṛtīyo 'dhimokṣahetuḥ /
dharmavyasanaṃ vaktavyam / sa ca saddharmapratikṣayaḥ / kutaḥ? dharmavyasanahetutvāt / dharmasya vyasanaṃ vipat / dīrghadurgativāsena tasya śravaṇādyabhāvaḥ / durgaticiravāsahetutvāddharmavyasanahetutvam / tasmāddharmavyasanam / tadeva dharmavyasanasaṃvartanīyaṃ karma / tatsaṃvartate 'smāditi kṛtvā / tadeva prastauti sthavira ityādinā / prajñāpāramitā / eṣa eva bhāvanāmārgaḥ / tasyāṃ yogāpattiḥ samādhānaprāptiḥ /
vibhajyeti / kathaṃ vibhajya? keṣāñci[cci]racaritāvinā(tā) bhavati keṣāñcinneti / tatkutaḥ? indriyāṇāṃ śraddhādīnāṃ vimātratayā nānātvena / tāmāha syādityādinā / asyāmagauravatā teṣāmabhūditi sambandhaḥ / buddhānāmantikāditi / antike dūrāntikārthebhya iti pañcamī / tatsannidhāvityarthaḥ / agauravatā aśu(su)śūṣaṇatā aśraddadhānatā ca / bhagavatyāṃ aparyupāsanatā aparipṛcchanatā ca buddheṣu / tata iti śraddhāviyogāt / dharmavyasanasaṃvartanīyaṃ karma saddharmapratikṣepaḥ / kṛtaṃ sakṛtkaraṇāt / sañcitaṃ punaḥ punaḥ karaṇāt / ācitaṃ paripūrṇam / upacitaṃ vipākadanaśaktilābhāt / kāyena sāmagrī śrotumāgamanam / cittena nirvikṣepatā / vācā aprastutānabhidhānam / evaṃ sāmagrimadadānā iti samyagaśṛṇvantaḥ / na jānanti granthataḥ / na paśyanti arthataḥ / na budhyante svabhāvatrayabhedena / tato na vedayante viparītabodhāt / aśraddadhānā ityādi tūktam / tasyopasaṃhāra evaṃ ta ityādinā / pratyākhyānaṃ manasā parityāgaḥ / pratikṣepo vācā / pratikrośanaṃ nindā / upahatyeti dūṣayitvā / dagdheti kuśalamūladāhāt / chando vaśībhāvaḥ / viparyayādvicchandaḥ śithilaḥ / ato vicchandayiṣyantīti śithilīkaraṇāt / vivecayiṣyantīti manasā tyājanāt / vivartayiṣyantīti punaragrahaṇāt / iyatā pratyākhyānamuktam //
pratikṣepamāha nātretyādinā / pratikroṣaṇamāha naitadityādinā / apakrāntāḥ parimuktāḥ paribāhyā ityeko 'rthaḥ / sarva yathā bhavanti tathā sarveṇa aṅgena / sarva yathā bhavati tathā sarvaḥ prakāraḥ / karmābhisaṃskāraḥ karma kriyā / upasthāpiteneti kṛtena / samutthāpitenetyupacitena / saṃvartanī ( RSt_73 ) pralayaḥ / āavīcitalādā ca brahmalokādyasyāmagninā kṣīyate sā tejaḥsaṃvartanī / kṣepsyante antarābhavaśarīreṇa / upapatsyante upapattibhavaśarīreṇa / samānā santaḥ / bahu vata duḥkhaṃ ca tadvedanīyaṃ yasmāttathoktam /
prativarṇikādipadatrayaṃ samānārtham / 'lābhasatkāraṃ tebhya eva / yadartha te dṛśyeraṇ (dūṣyeran) / tatkasya hetoriti / tatteṣāmadarśanādikaṃ kuta ityarthaḥ / kasambakaṃ pūtipūrṇam / tadatyaktamanyānyapi parṇāni nāśayati / jātirjātam / kasambakavajjātameṣāmiti kasambakajātāḥ / kṛṣṇā tṛṇaviśeṣaḥ / prākṛtabhāṣayā kaṇḍā / sāpi kṣetrādanapanītā kṣetraṃ nāśayati / nirjātirniṣpattiḥ / kṛṣṇāvannirjātireṣāmiti kṛṣṇānirjātikāḥ / kṛṣṇo hi kṛṣṇasarpaḥ saviṣaḥ saṃśrṛ(sṛ)ṣṭān daṣṭo saviṣīkaroti / anayeneti tebhyaḥ śrutaśraddhādināmārgeṇa / vyasanaṃ nirayādiduḥkham / āgāḍhamābādhamiti mahatīṃ pīḍām / nigacchet spṛśediti prāpnuyādityarthaḥ / ālokaḥ prakṛtasya karmaṇo vipākajñānam / śuklāṃśaḥ kuśalabhāgaḥ / tadyogāt śuklāṃśikaḥ / samavadhānaṃ yogaḥ / śeṣaṃ subodham / iti dharmavyasanam //
evamukta ityādi / atra mārādhiṣṭhita ityādinā mārādhiṣṭhānamuktam / gambhīreṣu dharmeṣvanadhimuktisteṣu śraddhāprasādābhāvenoktā //
punaraparamityādinā caturo hetūnāha / ātmotkarṣī parapaṃsako doṣāntaraprekṣītyeko rāśiḥ / ata evāha / ebhirapi caturbhirityādi / tadatra dharmavyasanahetavaḥ ṣaḍuktāḥ / śāstre tu saṃkṣepataścatvāraḥ / śeṣāṇāṃ skandhādyabhiniveśe 'ntarbhāvāt / ātmotkarṣaṇādināṃ skandhādyabhiniveśe /
nirhāraparivarto 'yaṃ saptāṅgasya nirhārasya dyotanāt / tathāpi nirayagranthasya bahutvānnirayaparivarta ityucyate //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ saptamaḥ parivartaḥ //
8. viśuddhiparivarto nāmāṣṭamaḥ /

lokottarasya bhāvanāmārgasya nirhāraḥ saptamaparivartenoktaḥ / śuddhiraṣṭamasyādau vaktavyā / tasyāḥ śuddherduradhimocatāṃ tāvadāha / atha khalvityādinā / anarthikeneti mandacchandena / upastabdho vismitaḥ / aśuśrūṣaṇā-aparipacchakajātīyeneti kalyāṇamitreṣu subhūteḥ praśnaḥ / kiyadagambhīretyādi / kiyatā gambhīrā yato duradhimocetyarthaḥ / bhagavata uttaraṃ rūpaṃ subhūta ityādinā / rūpādayo rūpādīnāṃ ca pūrvāparamadhyāntā abaddhā amuktāḥ svabhāvenādhvatrayeṇa ca niḥsvabhāvatvādityarthaḥ / paramaduradhimoceti paramagambhīratvāditi bhāvaḥ / prākpravṛtto hi bandhaḥ prāgaśuddhiḥ paścāttannivṛttilakṣaṇo mokṣaḥ śuddhiriti prasiddham / iha tu bandhamokṣayoratyantābhāvaḥ śuddhiriti paramagambhīraṃ viśuddhilakṣaṇaṃ śāstre-
[58] phalaśuddhiśca rūpādiśuddhireva tayordvayoḥ /
abhinnācchinnatā yasmāditi śuddhirudiritā // [2-26] //
'phalaśuddhiḥ' sādhyā / sā ca 'rūpādiśuddhireva' / yasmāt 'tayoḥ' 'abhinnācchinnatā' 'iti śuddhirudīritā' / śuddherlakṣaṇamuktaṃ sutre / katamasyāḥ śuddheḥ? yasyāduradhimocatvamuktam / tatkasya hetorityādi / tadasyā duradhimocatvaṃ kuta ityarthaḥ / uttaraṃ yetyādinā / yata idaṃ tasyā lakṣaṇamiti bhāvaḥ / advayaṃ tādātmyāt / advaidhīkāramavyabhicārāt / anayoreva nirdeśo abhinnamacchinnamiti / yetyanuvādaḥ seti vidhiḥ / anūdyamānaśca dharmo vidhīyamāne niyata iti khyāpitaḥ / ataḥ sāmānyādhikaraṇādabhinnamubhayam / anyonyaniyamādanyonyāvyabhicāraḥ / tasmādacchinnamubhayam / tadevaṃ yaiva skandhānāmekaśo viśuddhiḥ saiva phalaviśuddhiḥ / yaiva phalaviśuddhiḥ saivetarā / anyonyāvyabhicārāt / anyonyaliṅgatā / sa cāvyabhicārastādātmyāt / ata āha / phalaviśuddhita ityādi punaraparamityataḥ prāk iti viśuddhilakṣaṇam /
viśuddhibhedāśvatvāro mahatyorbhagavatyoruktāḥ sarvasaṃgrahārtham / asyāṃ tu noktā bodhisattvamārgādhikārāt / mārgasya viśuddhirucyate / sa ca bhūmau bhūmau navavidho mṛdumṛdvādibhedādadhimātrādhimātrādibhedāt / navavidhasyaiva doṣasya pratipakṣeṇa ( RSt_75 ) bhūmayastu śuddhestāścaiva nava / kāmadhāturaṣṭau ca rūpārūpyāḥ / ataḥ śāstram-
[59] mṛdumṛdvādiko mārgaḥ śuddhirnavasu bhūmiṣu /
abhimātrādhimātradermalasya pratipakṣataḥ // 2-30 //
ato navavidhaṃ mārgamāha / punaraparamityādinā atyantānupapattirityataḥ prāk / sarvajñateti sarvākārajñatā / tasyā viśuddhirdvividhā / yā skandhānāmekaśo viśuddhiḥ pāramitānāṃ ca sā sarvākārajñatāviśuddhiḥ / yā ca tasyāḥ sā teṣāmityekā sarvākārajñatāviśuddhiḥ / adhyātmaśūnyatādīnāṃ skandhādīnāṃ ca yāvadāveṇikabuddhadharmāṇamekaśo yā viśuddhiryā ca prajñāpāramitāyā yā ca sarvākārajñatāyāḥ sarvametadabhinnamacchinnamiti dvitīyā sarvākārajñatāviśuddhiḥ / tadasyāṃ na paṭhyate upalakṣaṇatvāttadgrāhyam / iti mṛdumṛdumārgo mṛdumadhyaśca //
atha khalvityādi / itaḥ prabhṛti prajñāpāramiteti prajñāpāramitāviśuddhirityarthaḥ / sā gambhīrā duravagāhā sarvadharmāṇāṃ viśuddhatvādatyantaśūnyatvāditi mṛdvadhimārgaḥ //
sāvabhāsakarī tamopahā viśuddhatvātsarvadharmāṇāmiti madhyamṛdumārgaḥ //
sā āloko darśanaṃ viśuddhatvāditi madhyamadhyo mārgaḥ //
sā apratisandhirasaṃkrāntirbhavāntare viśuddhatvāditi madhyādhimātro mārgaḥ //
sā asaṃkleśo viśuddhitvāt prakṛtyasaṃkliṣṭatvātsarvadharmāṇāmityadhimātramṛdumārgaḥ //
sā aprāptiranabhisamayo viśuddhatvāt sarvadharmāṇāmaprāpteranabhisamayāccetyadhimātramadhyo mārgaḥ //
sā anabhinirvṛttirviśuddhatvāt anabhinirvṛttatvāt sarvadharmāṇāmityadhimātrādhimātro mārgaḥ //
āha / atyantānupapattirityādikamāmārgajñatāparisamāpteḥ / ataḥ śāstram-
[61] tridhātupratipakṣatvaṃ samatā mānameyayoḥ /
mārgaḥ sa ceṣyate tasya codyasya parihārataḥ // 2-31 //
tasyāṃ 'tridhātupratipakṣatvaṃ' yadāha / atyantānupapattiḥ prajñāpāramitā / kāmadhātvādiṣu viśuddhatvāt / kāmadhātvādiṣvabhāvānupapatteḥ iti tridhātupratipakṣatvam /
atra ca 'samatā mānameyayoḥ' / yadāha / āhetyādi / na jāna tīti na gṛṇhāti / na saṃjānīta iti na vikalpayati / sphuṭīkartu praśnaḥ kiṃ punarityādi / uttaraṃ rūpamityādi / viśuddhatyādityatyantasamatvāt / tadevaṃ yathā syājjñeyaṃ grāhyaṃ na bhavati tathaiṣāpi tasya grāhikā na bhavatīti jñeyamānasamatā /
yoyaṃ viśuddhilakṣaṇo bhāvanāmārga ukto na sa yuktaḥ / yato 'sminnaṣṭau doṣā ityata āha / 'mārgaḥ sa ceṣyate tasya codyasya parihārataḥ / ' cakāro 'vadhāraṇe / bhinnakramaśca / codyasyeti jātāvekavacanam / bhāvanāmārga eva sa iṣyate tadīyacodyānāmita ūrdhvaṃ parihārādityarthaḥ / atra ca siddhānta eva kākvā kuta etaditi hetusāpekṣāścodyasūcanādyāni / siddhāntahetavaḥ parihārāḥ / tatra dve codye śāriputrasya ṣaṭ subhūteḥ /

nāpakāraṃ karoti na copakāramiti siddhāntaḥ / sa kutaḥ? yadi hyakiṃcitkarī kathaṃ sā mārga iti codyam / viśuddhitvāditi parihāraḥ / sarvajñatā hi dharmadhātuviśuddhiḥ sa ca viśuddhaḥ prakṛtiśuddhaḥ / tataḥ sā asyākiñcitkarī / kevalamāgantukāvaraṇakṣayaṃ [prati] vyāpriyate / na gṛṇhāti na tyajatīti siddhāntaḥ / sa kutaḥ? yadi hyasau gṛṇhāti vikalpaḥ syāt / atha na gṝṇhāti prajñaiva na syāditi codyam / viśuddhatvādi parihāraḥ / yathā hi yata evāsau dharmān dharmalakṣaṇairna paśyatyata eva dharmatayā paśyati / ata eva viśuddhaḥ / viśuddhatvāt na gṛṇhāti na ca tyajatīti / skandhaviśuddhitaḥ phalaviśuddhiḥ sarvajñatāviśuddhiścoktā / sā ca teṣāṃ viśuddhirātmaviśuddhyā / yathā hyātmano viśuddhiratyantamasattā tathā teṣāmapīti siddhāntaḥ / sa kutaḥ? yadi hi skandhaphalasarvajñatānāmatyantamasattā tadaitā(te)na kiñciditi codyam / atyantaviśuddhitvāditi parihāraḥ / atyantamasanta eva dharmāḥ svalakṣaṇaiḥ / ata eva tacchūnyatālakṣaṇayā dharmatayā santītyarthaḥ / ātmaviśuddhito na prāptirnābhisamaya iti siddhāntaḥ / codyaṃ purvavat / atyantaviśuddhatvāditi parihāraḥ / yata eva dharmalakṣaṇairdharmā atyantamasantaḥ tata eva dharmatayā santaḥ / sā ca prakṛtyaiva śuddhā tacchuddhireva ca sarvajñateti na tasyāḥ prāptirnābhisamaya ityarthaḥ / ātmāparyantatayā rūpavedanā dīnāmaparyantateti siddhāntaḥ / sa kutaḥ / dṛśyate ( RSt_77 ) hi skandhādīnāṃ paryantastatkathamaparyantā iti codyam / atyantaviśuddhatvāditi parihāraḥ / yathā hyātmano 'tyantamasattā tathā rūpādīnāmapi svalakṣaṇaiḥ / tato 'satāṃ teṣāṃ kaḥ paryantaḥ? dharmatayā santīti cet .............paryantaḥ / sarvadharmasāmānyalakṣaṇatvāt rūpādikasya / na, bhedasyāparamārthatvāt / tasmādyaiva rūpādiviśuddhiḥ saiva phalaviśuddhiḥ sarvajñatāviśuddhiḥ prajñāpāramitāviśuddhiścetyarthaḥ //
ya evamatyantāsattayā sarvadharmāṇāṃ avabodhaḥ sa prajñāpāramiteti siddhāntaḥ / sa kutaḥ?....................bodho na tarhi sātyantaviśuddhiriti codyam / atyantaviśuddhitvāditi parihāraḥ /
evaṃ samāptā aṣṭāvatyantabhāvanāmārgamārgajñatādhikārāḥ //
prathamaparivartena sarvākārajñatoktā / ito 'rdhasaptamaiḥ parivartairmārjñatā / aṣṭamanavamayoḥ parivartayorardhābhyāṃ sarvajñatā vaktavyā / tasya aṣṭau vastūni / yathoktaṃ prāk
[61] prajñayā na bhave sthānaṃ kṛpayā na śame sthitiḥ /
anupāyena dūratvamupāyenāvidūratā // 1-10 //
[62] vipakṣapratipakṣau ca prayogaḥ samatāsya ca /

dṛṅmārgaḥ śrāvakādīnāmiti sarvajñateṣyate // 1-11 //
iti / atra śāstram-
[63] nāpare na pare tīre nāntarāle tayoḥ sthitā /
adhvanāṃ samatāyogātprajñāpāramitā matā // 3-1 //
'prajñāpāramitā' iti sarvajñatā / 'nāpare tīre ' iti saṃsāre / 'na pare tīre ' iti nirvāṇe / nāpi tayorantarāle sthitā' / trayaṃ nopalabhyata ityarthaḥ / kuta ityāha / 'adhvānāṃ samatāyogād' iti / dharmatayāpyadhvasamatvāt / dharmāṇāṃ ca yathālakṣaṇamanupalambhat / etadāha / āyuṣmān ityādinā / seti samādhānaṃ pūrvamuktatvāt / iyamiti sarvajñatākhyena viśeṣeṇa vaktavyatvāt / ata evāha / viprakṛteti / viśeṣeṇa prakṛtatvāt vartamānatvādvā / athavā kuto na sthitā? yato viprakṛtā trayānupalambhena bādhitā / bhagavān hetumāha / atyantaviśuddhatvāditi / svairlakṣaṇairasatāṃ dharmāṇāṃ dharmatālakṣaṇena nityaviśuddhatvādityarthaḥ / śrāvakāstu ( RSt_78 ) svaduḥkhakṣayamātraiṣiṇaḥ saṃsāraṃ parikalpya tenātyantamudvignā nirvāṇaṃ parikalpya tasminnatīvotkaṇṭhitā laghu ladhveva parinirvānti / naivaṃ bodhisatvāḥ, sarvasattvārthaṃ niruttarabodhikāmā iti saṃsāranirvāṇāpratiṣṭhatā //
śāstram-
[64] anupāyena dūraṃ sā sanimittopalambhataḥ /
'sanimittaṃ upalambho 'nupāyaḥ' / tena sā dūrībhavati / tadāha / āyuṣmānityādi / evamapīti nāmatopi nimittatopi / riñciṣyati tyakṣyati nāmataḥ / dūrīkariṣyati nimittataḥ / iti dūrībhāvaḥ /
upāyakauśalenāsyāḥ samyagāsannatoditā // 3-2 //
niḥsaṅgā vṛttiḥ samyagupāyakauśalam / tenāsannībhavati / tadāha / evamukta ityādinā / saṅgaḥ saktirabhūtaparikalpaḥ / sā nāmato syānnimittatopi / tayorapi bhūte 'rthe 'bhāvāt / ākhyātā ṣoḍaśabhirdṛṣṭimārgalakṣaṇaiḥ / sunirdiṣṭā dvādaśabhiḥ prayogaiḥ / supariniṣṭhitā saṃsāranirvāṇayorapratiṣṭhānāt / supariśuddhā saṅgakoṭīnāṃ vivarjanāt / yatra hīti vākyālaṅkāre / nāmetyāścarye / imepi saṅgā iti saṅgāpi vakṣyamāṇāḥ / ataḥ saṅgavarjanamupāyakauśalamityā sannībhāvatā /
te punaḥ saṅgāḥ sāmānyenoktāḥ / viśeṣato vaktavyāḥ / ataḥ śāstram-
[65] rūpādiskandhaśūnyatve dharmeṣu tryadhvageṣu ca /
dānādau bodhipakṣeṣu caryā saṃjñā vipakṣatā // 3-3 //
rūpādīnāṃ sarvadharmāṇāṃ skandho rāśiḥ / tasya śūnyatāyāṃ traiyadhvike paradharmesu pāramitā bodhipakṣyaviṣayāyāṃ ca caryāyāṃ yā 'saṃjñā' nāmato nimittato vā sā 'vipakṣatā' / svārthe tal devatāvat / sa vipakṣaḥ sa saṅga ityarthaḥ /
etadāha / atha khalvityādinā / asyāṃ bhagavatyāṃ 'caryāsaṃjñā' na paṭhyate / sā paṭhitānāmupalakṣaṇatvānnocyate / dānapāramitāṃ yāvatprajñāpāramitāṃ smṛtyupasthānāni yāvadāryāṣṭaṅgamārga carāmīti sañjānīte saṅga iti / asyāmadhikasaṅgamāha / iyantamityādinā / ye saṅgāsta uktāḥ / yathā te saṅgāstannoktam / tataḥ śakrasya praśno 'tha khalvityādinā / paryāyeṇeti prakāreṇa / idaṃ tu prathamaṃ bodhicittamiti / eṣa vikalpaḥ prathamaḥ saṅgaḥ / bodhau pariṇāmayāmīti / ( RSt_79 ) evaṃ vikalpya pariṇāmanā dvitīyaḥ / kathamimau saṅgau? tasya cittasyātītatvenāsattvāt / bodheścānāgatatvena / cittaprakṛtiḥ sadāstīti cedāha / na cetyādi / na śakyā iti nityasya pariṇāmāyogāt / tasmādubhau vikalpau / abhūtakalpanāt / śeṣāstu yathā saṅgāstathā purvamevoktam /
saṅgāḥ teṣāṃ varjanamarvāguktaṃ bhavati / ataḥ śāstram-
[66] dānādiṣvanahaṅkāraḥ pareṣāṃ tanniyojanam /
saṅgaḥ koṭī niṣedho 'yaṃ
'dānādiṣvanahaṃkāraḥ' sāmarthyāt / pūrvamuktaḥ / 'pareṣāṃ tanniyojanaṃ' āha tasmāttarhītyādinā / tasmāditi svayaṃ saṅgavivarjanāt kāraṇāt / tarhīti pareṣāṃ sandarśanādikāle / sandarśayateti pūrvamaśrutavataḥ rocayatā / samādāpayateti / anuṣṭhānāya samyag grāhayatā / samprahaṣayateti mantharān protsāhayatā / sampraharṣayateti / ārabdhavīryān sādhukāraiḥ / bhutānugamaḥ saṅgatyāgāt / evaṃ samādāya teṣvaparāddhaṃ (?) darśayitumāha / evamityādi / na kṣiṇotīti buddheṣvaparāddhaṃ na karoti / svayambhūtānugame 'nuśaṃsamāha / imāścetyādinā / tadevaṃ yanna 'dānādiṣvanahaṅkāro ' yanna'pareṣāṃ tatra niyojanaṃ', eṣa dvividhaḥ saṅgakoṭīnāṃ sthūlānāṃ niṣedhaḥ /
śāstram /
sūkṣmaḥ saṅgo jīnādiṣu // 3-4 //
buddhādau yaḥ saṅgaḥ sa sūkṣmaḥ / tamāha atha khalu bhagavānityādinā / na sā śakyā pariṇāmayitumiti tryadhvaprasaṅgāt / na nimittīkartuṃ nārambaṇīkartumiti / apūrvatvenākāraṇatvāt / durbodhatvācca / yato na sā dṛṣṭaśrutamatavijñāta cakṣuṣā śrotreṇa ghrāṇajivhākāyairmanasā vāpratītatvāt yathā kramam / gambhīrā prajñāpāramitā viviktatvāt / prakṛtigambhīrā prakṛtiviviktatvāt / ataśca namaskaraṇiyā / sarvadharmā api prakṛtiviviktāḥ / yā teṣāṃ prakṛtiviviktatā sā prajñāpāramitā / yato 'kṛtāste bhagavatābhisambuddhāḥ / yataste prakṛtyaiva na kiñcit / yā caiṣāṃ prakṛtiḥ sābhāvaḥ / yaścābhāvaḥ saiṣāṃ prakṛtiḥ / ekalakṣaṇatvāt yadutālakṣaṇatvāt / evamaśeṣāḥ saṅgakoṭayo vivirjitā bhavanti / acintyā cintātītatvāt / nahi sā rūpaṃ na vedanā yāvanna buddhadharmāḥ / śeṣaṃ subodham /
nāpi sā dṛṣṭaśrutamatavijñātetyādinā yaduktaṃ / atra śāstram
[67] tadgāmbhīrya prakṛtyaiva vivekāddharmapaddhateḥ /
ekaprakṛtikaṃ jñānaṃ dharmāṇāṃ saṅgavarjanam // 3-5 //
[68] dṛṣṭādipratiṣedhena tasyā durbodhatoditā /
rūpādibhiravijñānāttadacintyatvamiṣyate // 3-6 //
'vivekād' iti viviktatvāt / 'dharmapaddhatiḥ' dharmarāśiḥ / dharmāṇāṃ jñānamiti sambandhaḥ / ekā teṣāṃ prakṛtiḥ khyātiryasmiṃstathoktam / tanna vipakṣapratipakṣau vaktavyau / saṅgāsaṅgau kasmāduktau? ataḥ śāstram-
[69] evaṃ kṛtvā yathokto vai jñeyaḥ sarvajñatānaye /
ayaṃ vibhāgo niḥśeṣo vipakṣapratipakṣayoḥ // 3-7 //
'evaṃ kṛtvā' iti saṅgāsaṅgavyapadeśaṃ kṛtvā / 'yathoktaṃ' iti / yathokto vibhāgaḥ 'sarvajñatānaye ' / sarvo 'yaṃ 'vipakṣapratipakṣayoḥ' veditavyaḥ / tathā hi / saṅga upalambho vikalpaḥ / asaṅgo 'nupalambhaḥ prajñāpāramitā / tasmātsaṅgo vipakṣo 'saṅgaḥ pratipakṣaḥ iti vipakṣapratipakṣau //
prayogastatsamatā ca vaktavyā / ataḥ śāstram-
[70] rūpādau tadanityādau tadapūriprapūrayoḥ /
tadasaṅgatve caryāyāḥ prayogaḥ pratiṣedhataḥ // 3-8 //
[71] avikāro na kartā ca prayogo duṣkarastridhā /
yathābhavyaṃ phalaprāpterabandhyo 'bhimataśca saḥ // 3-9 //
[72] aparapratyayo yaśca saptadhā khyātivedakaḥ /

'tadanityādau' iti / rūpāderanityatvanityatvādau / iṭ radhādibhya iti iñcāparipuriḥ / pariprapūreḥ bhāva iti pariprapūraḥ asaṅgaḥ / vivakṣāvaśāt tacchabdena saṅgo gṛhyate / samāhāradvandvaḥ / saṅgāsaṅgatvayorityarthaḥ / ekaśeṣastu na bhavatyana(?)bhidhānāt / 'rūpādau' rūpāderanityatvanityatvādau / rūpāderaparipūrṇatvaparipūrṇatvayoḥ / rūpādeḥ saṅgāsaṅgayośca / yā 'caryā' caraṇaṃ tatpratiṣedhena prajñāpāramitāyāṃ caraṇaṃ 'prayogo ' rūpādyādiṣu / amī ca catvāraḥ / uttare cāṣṭau / 'avikāro 'kartā' / [uddeśa] duṣkaraḥ kāritraduṣkaro 'bandhyo 'parapratyayaḥ saptadhākhyātivedakaśceti dvādaśavidhaḥ prayogaḥ / atastaṃ pṛcchati / āha / tena hītyādinā kathaṃ caritavyamiti / kathaṃ prayogaḥ kartavyaḥ? atra rūpādayaḥ sarvadharmāḥ / skandhāstūpalakṣaṇam / rūpe yāvadvijñāne na caratīti rūpādīnna sañjānīta ityarthaḥ / tadā carati prajñāpāramitāyāmiti rūpādiprayogaḥ //
sa cedrūpamanityaṃ yāvadvijñānamanityamiti na carati / tathā nityamiti sukhamiti śūnyamityaśūnyamiti ātmeti anātmeti śubhamiti aśubhamiti na carati tadā carati prajñapāramitāyāmiti rūpādyanityatvādiprayogaḥ //
sa cedrūpaṃ yāvadvijñānaṃ aparipūrṇa paripūrṇa vā / tadeva rūpāderaparipūrṇatvaṃ paripūrṇatvaṃ tadeva rūpādi iti na carati / tadā caratyasyāmityaparipuriparipūriprayogaḥ //

evamukta ityādinā caturthaṃ prastauti / bhagavāṃstamāha / rūpaṃ sasaṅgamityādinā caritavyāntena / atraiva evaṃ carannityādinānuśaṃsamāha / asaktetyādi / sarvasaṅgābhāvādasaktā / tato na baddhā kleśaistraidhātuke / tato na muktā kleśaiḥ / na samatikrāntā traidhātukam / evaṃ hītyādinopasaṃhāraḥ / iti rūpādisaṅgāsaṅgaprayogaḥ //
subhūtirāhetyādinā parihāṇirbhavedityedantena pañcamaḥ / hānivṛddhayorabhāvādavikāratā / ākāśavat / varṇo guṇaḥ / ityavikāraprayogaḥ //
tadyathāpītyādinā sthaviraśabdāt prāk ṣaṣṭhaḥ / saṃkliśyate śabdasyārthaḥ pratihanyata(?) iti / dvitīyasyānunīyata iti / deśanayā hānivṛddhayorakaraṇādakartṛprayogaḥ //
sthavira ityādinābhisamboddhakāmāntena saptamaḥ / trividhāṃ duṣkaratāṃ vaktuṃ bhagavatī bhāvanāduṣkaratāmanuṣaṅgādāha / tasyāmeva sthitānāmuddeśāderduṣkaratvāt / caranniti śamathena / na saṃsīdati layena / notplavate auddhatyena / na pratyudāvartate nivartate / ākāśabhāvanā / ekalakṣaṇatāpratibhāsāt / ayaṃ sannāha iti yaḥ sarvasattvārthāya samyaksambodhau / ākāśeneti / ākāśanibhena yogena tadatyāgāt / tato duṣkaratā sattvānāmanupalambhādanantācca / viśvārthamuddiśya bodheḥ / sa coddeśaḥ sannāha ityuddeśaduṣkaratāprayogaḥ //
ākāśamityādinā sannahyata ityetadantenāṣṭamaḥ / uccairgatirvibandhapātanaṃ(?) parimocanam / uccairnayanamutkṣepaḥ / etāvānsattvārthāya prayogaḥ / sa ca duṣkaraḥ / ākāśavatsattvarāśeranantatvādarūpitvādadravyatrvācceti prayogaduṣkaratāprayogaḥ //
atha khalvityādinātha khalvityataḥ prāṅnavamaḥ / prayogasya phalaṃ kāritram / sāṃkleśikadharmaprahāṇaṃ vaiyavadānikadharmotpādanaṃ ca / tadubhayaṃ duṣkaraṃ bhagavatyā tayorakaraṇāditi kāritraduṣkaratāprayogaḥ //
atha khalvityādinātha khalvityataḥ prāgdaśamaḥ / ya evaṃ yogamāpatsyata iti hetvavasthāyām / kva sa iti phalāvasthāyām / ākāśa iti ākāśaṃ tārāpatham / iha tu tatsādharmyādanuttarā bodhiḥ / abhyavakāśaṃ bhūmerūpariṣṭhādacchannamarūpiṣṭhānam / iha tu tatsādharmyāddhīnabodhiḥ / tadubhayaṃ phalam / tasya yathābhavyaṃ prāpteravandhyaprayogaḥ //
atha khalvityādinā avatāramityetadantamekādaśaḥ / śakrastasya bodhisattvasya rakṣāvaraṇaguptiṃ kartukāmaḥ / rakṣāvaraṇābhyāṃ sahitā guptistathoktā / taṃ subhūtirāha / kimenaṃ prāpsyasīti / sa āha neti / tataḥ kimityāha evamityādi / evamiti / sarvadharmānupalambhena / śeṣaṃ sugamam / evamanvayavyatirekābhyāṃ prajñāpāramitādhīnaiva tasya rakṣā na parādhīnetyaparapratyayaprayogaḥ //
api cetyādinā parijānātītyetadantena dvādaśaḥ / mahatyorbhagavatyoḥ saptadhā khyātiḥ paṭhyate / "māyāmarīcisvapnapratiśrutkāpratibhāsapratibimbagandharvanagaropamāḥ sarvadharmāḥ" iti / yā ca saptadhā khyātiḥ sā sarvāpyanvākhyātiḥ / dvayaśūnyena sthitānāṃ sarvadhārmāṇāṃ paratantrasvabhāvānāṃ dvayena khyātiḥ / sā ekenāpi dṛṣṭāntena śakyā darśayitum / yathā hi śabde 'sati pratiśabdo 'samprakhyāti / tathā sati dvayaśūnye svabhāve dharmā asatā dvayarūpeṇa prakhyāntīti / tasmādasyāṃ bhagavatyāṃ pratiśrutkopamataiva paṭhyate / ata enāṃ prati śāstrapāṭho 'nyathā kartavyaḥ / 'yo 'paro khyātivedakaḥ' iti / dvividhā prajñāpāramitā lokottarā śuddhā laukikī ca / yathoktaṃ drumavikalpapraveśāyāṃ dhāraṇyāma avikalpadhātupratiṣṭhito bodhisattvo jñeyanirviśiṣṭena jñānena ākāśasamatalānsarvadharmān paśyati / tatpṛṣṭhalabdhena māyāmarīcisvapnapratibhāsapratiśrutkāpratibimbodakacandranirmitasamānsarvadharmānpaśyati" iti / ato lokottaramadhikṛtyāha / ākāśasyetyādi /
śuddhalaukikīmadhikṛtyāha / tatkimityādi / parijānātīti / tataḥ kiṃ tasya rakṣaṇīyaṃ pratibhāsānāmalīkatvāditi bhāvaḥ / ityanyathākhyātivedakaprayogaḥ //
uktāḥ prayogāḥ / prayogasamatā vaktavyā / tāmadhikṛtya śāstram-
caturdhāmananā tasya rūpādau samatā matā // 3-10 //
rūpādyadhiṣṭhānaṃ caturvidhamamananaṃ prayogasamatetyarthaḥ / yathoktaṃ mahatyoḥ / "rūpaṃ na manyate / rūpeṇa na manyate / rūpaṃ mameti na manyate / rūpepi na manyate / evaṃ vedanādiṣu" iti / imāṃ tu bhagavatīṃ prati śāstrapāṭho 'nyathā kartavyaḥ-
aṣṭadhāmananaṃ tasya rūpādau samatā mata /
caturdhā grāhakasya caturdhā ca grāhyasyākalpanaṃ prayogasamatetyarthaḥ / tadāha ataścetyādinā atha khalvityataḥ prāk / ataśceti yataḥ pratiśrutkopamāḥ sarvadharmāḥ / ataśca tāniti sarvadharmān na manyate bhāvābhiniveśena / na samanupaśyati dṛṣṭyā / na jānāti grahaṇena / na sañjānīte kalpanayā / iti caturvidhaṃ grāhakakalpanam / tathaiva grāhyavikalpanamāha te cetyādinā / na vedyanta iti sattvena na manyante / na saṃdṛśyanta iti na dṛśyante / na saṃvidyanta iti na gṛhyante / nopalabhyanta iti na vikalpyante / ityevamaṣṭadhā grāhyagrāhakayorakalpanena viharatīti sarvadharmeṣu carati / tataḥ kiṃ syādityāha sa cedityādi subodham / iti prayogasamatā /
prayogasamatānusaṅgāddeśanāsamatāyāmapyasyāṃ deśanāyāmabhisampratyayārthamāha / atha khalvityādinā āparivartasamāpteḥ / lokadhātāviti.......... /
[viśuddhiparivarto nāmāṣṭamaḥ parivartaḥ //]
9. stutiparivarto nāma navamaḥ /
[73] ākārāḥ saprayogāśca guṇā doṣāḥ salakṣaṇāḥ /
mokṣanirvedhabhāgīye śaikṣo 'vaivartiko gaṇaḥ // 1-12 //
samatā
[74] bhavaśāntyośca kṣetraśuddhiranuttarā /
sarvākārabhisambodha eṣa sopāyakauśalaḥ // 1-13 //
ākārāḥ, prayogāḥ, guṇāḥ, doṣāḥ, lakṣaṇāni, mokṣabhāgīyaṃ, nirvedhabhāgīya, avaivartikasaṃghaḥ, saṃsāranirvāṇasamatā, buddhakṣetrapariśuddhiḥ, upāyakauśalaṃ cetyekādaśavastūni sarvākārābhisambodhaḥ / yathoddeśaṃ nirdeśāt prathamata ākārāṇāṃ nirdeśaḥ /
[75] vastujñānaprakārāṇāmākārā iti lakṣaṇam /
sarvajñatānāṃ traividhyāt trividhā eva te matāḥ // 4-1 //
'vastu' ālambanaṃ catuḥsatyādi / tasya 'jñānam' / tasya 'prakārāḥ' / yaiḥ prakāraistatparikṣepaḥ teṣāṃ 'ākārā' iti lakṣaṇatvāt / 'sarvajñatānāṃ' iti jātau vahuvacanam / sarvajñatāyā ityarthaḥ / kathaṃ tasyāstraividhyam? sarvajñatā mārgajñatā sarvākārajñatā ceti / tatrādau sarvajñatākārāḥ saptaviṃśatiḥ / śāstram-
[76] asadākāramārabhya yāvanniścalatākṛtiḥ /
catvāraḥ prati satyaṃ te mārge pañcadaśa smṛtāḥ // 4-2 //
asatpāramiteyamiti asadākārāmārabhya yāvadacalapāramiteyamityacalākārāḥ / teṣu catvāraścatvāro duḥkhasamudayanirodhasatyeṣu pariviṣṭāḥ / pañcadaśa mārgasatye / asadākārapāramitā / asatpāramitā / evamuttarā api sarvāḥ / tatra duḥkhe catvāraḥasatsamatāvivikta-anavamṛdya /

ākāśasamatāmiti / ākāśavadrūpāderasattām / yathā hyākāśasya rūpidravyābhāvo lakṣaṇaṃ tathā rūpādīnāṃ svalakṣaṇābhāvaḥ / sarvadharmānupalabdhisamatāmiti / sarvadharmānupalabdhireva sukhaduḥkhayoḥ samatā / atyantaśūnyatāmiti / pudgalena svabhāvena ca śūnyatāmityarthaḥ / bādhakaṃ duḥkhaṃ bādhyatvādavamṛdya ātmā / anavamṛdyānātmā / tadākāratvāt anavamṛdyapāramitā / sarvadharmāṇāṃ bādhyabādhakānāmanupalabdhitāṃ nirūpalambhatāṃ [upādāya] /
samudaye catvāraḥ / tathā hi- padaṃ hetuḥ prāktanāḥ skandhāḥ / svabhāva ātmano bhāvaḥ / kāyakarma / vacanaṃ vākkarma / nāma manaskarma kleśāśca / eṣāmabhāvo yathākramaṃ.....asvabhāvaḥ / ......tadākāratvāttatpāramitā / anāmāśaroratāmiti / nāma arūpiṇaḥ skandhāḥ / śarīraṃ rūpaskandhaḥ / tayorabhāvo 'nāmaśarīratā / gatyāgatī kāyakarma / tadabhāvo 'nāgatiragatiśca / vācāṃ heturvikalpaḥ / tadabhāvo 'vikalpatā /
nirodhe catvāraḥ / tathā hyasau gamanaṃ vā syāt grāhyaṃ vā kṣayo vā utpattirvā / eṣāmabhāvo yathākramaṃ agamanaṃ, asaṃhāryaṃ, akṣayaḥ, anupapattiḥ / tadākāratvāttatpāramitā / sarvadharmāṇāmagamanatā gatyabhāvaḥ / sarvadharmāṇāmagrāhyatā / na hi dharmo dharmaṃ gṛṇhātīti / kṣaya eva dharmaḥ / tena yogaḥ / tadabhāvādakṣayadharmayogatā / abhinirvṛttirutpattiḥ / tadabhāvādanirvṛttitā /
mārge pañcadaśa- akāraka-ajānaka-apaśyaka-asaṃkrānti-avinaya-svapna-pratiśrutka-pratibhāsa-marīci-māyā-asaṃkleśa-avyavadāna-anupalepa-aprapañca amananā-acalā / akārakādyākāratvāttatpāramitā / akārako mārgastena kārakānupalabdheḥ / ajānakāpaśyako mārgastena jānakapaśyakānupalabdheḥ / asaṃkrāntirmārgastena cyutyupapattyorayogadarśanāt / avinayo mārgastena tryadhvasamāyā dharmaprakṛteravinayāt / svapnāditulyatvāt svapno mārgaḥ vinaiva draṣṭāramandhaḥkārāt (?) / pratiśrutko mārgaḥ / asati śabde śabdopalambhāt / pratibhāsaḥ pratibimbaṃ sa mārgaḥ / asatyarthe 'rthadarśanāt / marīcirmārgaḥ / tajjalaskandhavadasato lokadhātoḥ pratibhāsāt / māyā mārgo nimittāpratibhāsāt / anutpādavijñāpanatāmiti / yataḥ pañcabhirapyebhiranutpādo mārga ādīpyate / pratibhāsahetumantareṇa tathā tathā pratibhāsāt / asaṃkleśo mārgastena rāgādyanupalabdheḥ / avyavadānaṃ mārgastena kliṣṭasattvānupalabdheḥ / anupalepo mārgaḥ / ākāśavannirupalepasya dharmadhātostena darśanāt / aprapañco mārgaḥ prapañcapratipakṣatvāt / amananā mārgaḥ / sarvamananāsamuddhātitvāt / acalo mārgaḥ / dharmadhātuśarīratvena śāśvatatvāt / iti sarvajñatākārāḥ //
atha mārgajñatākārāḥ ṣaṭtriṃśat /
[77] hetau mārga ca duḥkhe ca nirodhe ca yathākramam /
aṣṭau te sapta pañceti ṣoḍaśeti ca kīrtitāḥ // 4-3 //
hetuḥ samudayaḥ / ataḥ samudayamārgau prathamata uktau phalopāyatvāt / duḥkhanirodhau paścāduktau phalatvāt teṣvākārā yathākramam / 'aṣṭau sapta pañca ṣoḍaśeti ca kīrtītāḥ' sūtre tatra samudaye 'ṣṭau-virāga-asamutthāna-śāntanirdoṣa-niṣkleśa-niḥsattva / kathaṃ tadaṣṭau? yato nirdoṣe tritayaḥ-arāga-adveṣa-amoha / prāktanā hi pañcaskandhāḥ samudayaḥ / rajyante 'sminniti rāgaḥ / parikalpitaḥ svabhāvo dharmāṇām / vigato rāgo 'smāditi virāgaḥ samudayaḥ / sarvadharmāṇāmavitathatāmiti / vitathena kalpitena svabhāvena śūnyatām / samutthānaṃ kleśaheturvikalpaḥ / tasyāsminnabhāvādasamutthānaḥ samudayaḥ / sarvadharmāṇāṃ nirvikalpatāmiti / agrāhakatvāt / śāntaḥ samudayaḥ / nirodha ityarthaḥ / tatkutaḥ? sarveṣāṃ ( RSt_86 ) dharmanimittānāṃ dharmapratibhāsānāṃ paramārthapratibhāse 'nupalabdheḥ / ata eva arāgapāramitā adoṣapāramitā amohapāramitā ca / guṇapāramitāmiti rāgadoṣamohakṣayapāramitām / sarvakleśābhāvānniṣkleśaḥ samudayaḥ / parikalpāsattāmiti grāhakāsattām / api ca sarvatra kliṣṭaḥ syād duḥkhī ca (?) / tadabhāvānniḥsattvaḥ samudayaḥ / bhūtakoṭitāmiti dharmapudgalaśūnyatām /
mārge sapteti- apramāṇa-antadvayānanugama-asambhinna-aparamṛṣṭa-avikalpa-aprameya-asaṅga / apramāṇo mārgaḥ / sarvadharmāṇāṃ samutthānasyāsamutthānatāmalokatvamupādāya / antadvayānanugamo mārgaḥ / sarvadharmeṣvanabhiniveśatāmiti / yathāpratibhāsaṃ bhāvasya tacchūnyatayā vā bhāvasyānanugamaḥ / asambhinno mārgaḥ / asambhedanatāmiti bhedānupalabdhim / aparāmṛṣṭo mārgastena hīnayānāspṛhaṇāt / avikalpo mārgaḥ / vikalpasamatāmiti vikalpānāmanupalabdhim / aprameyo mārgaḥ / apramāṇadharmatāmupādāyeti / apramāṇadharmatālambanatvāt / asaṅgo mārgaḥ / sarvadharmeṣvasaṅgatāmiti nirupalambhatām /
duḥkhe pañca- anitya-duḥkha śūnya-anātma-lakṣaṇa / sāsravāḥ pañcaskandhā duḥkham / tadatrānityaṃ bhavatyeveti (?) / sarvadharmāṇāmasaṃskṛtatāmiti yathāpratibhāsamanutpannatām / duḥkhaṃ duḥkhaṃ sukhavilakṣaṇatvādākāśavat / śūnyaṃ duḥkhaṃ sarvadharmānupalabdheḥ / anātmā duḥkhaṃ yathāpratibhāsaṃ sarvadharmeṣvabhiniveśāyogāt / trīṇi saṃskṛtalakṣaṇāni / jātirjarānityatā ca / tadabhāvādalakṣaṇaṃ duḥkham / anabhinivṛttitāmiti yathāpratibhāsaṃ yathā paramārthaṃ cāsaṃskṛtatām //

nirodhe ṣoḍaśa / tathā hi nirodhaḥ śūnyataiva viśuddhā / na ca śūnyatā bhidyate bhedakānāmanupalabdheḥ / tasmādākāśavadanantāparyanto nirodhaḥ / anukrameṇa vistāreṇa vā paricchedādyathākramaṃ tataḥ ṣoḍaśa śūnyatāḥ santyekarasāḥ / ata āha / sarvaśūnyatāpāramiteyamanantāparyantatāmupādāyeti / adhyātmaśūnyatāpāramiteyaṃ bahirdhāśūnyatāpāramiteyaṃ yāvadabhāvasvabhāvaśūnyatāpāramitetyādi / ataśca nirodhasatye ṣoḍaśākārāḥ / iti mārgajñatākārāḥ /
sarvākārajñatākārāḥ daśottaraṃ śatam / yataḥ śāstram-
[78] smṛtyupasthānamārabhya buddhatvākārapaścimāḥ /
śiṣyāṇāṃ bodhisattvānāṃ buddhānāṃ ca yathākramam // 4-4 //
[79] saptatriṃśaccatustriṃśat triṃśannava ca te matāḥ /
trisarvajñatvabhedena mārgasatyānurodhataḥ // 4-5 //
tānadhikṛtya smṛtyupasthānādītyādikaṃ āparivartasamāpteḥ / smṛtyupasthānādibodhipakṣyadharmapāramiteyamiti / smṛtyupasthānādayaḥ saptavargā anekaśo vibhaktāḥ saptatriṃśabdodhipakṣyā dharmā bhavanti / pratyekaṃ teṣāmanupalambhāttadākārāḥ pāramitāḥ............ [stutiparivarto nāma navamaḥ //]
10. dhāraṇaguṇaparikīrtanaparivarto nāma daśamaḥ /
......bodhirdharmacakrapravartanaparyantā nāhetutvāditi phalaratnapradātāprayogaḥ //
śuddharāśirityādi pragāścaryāt / teṣāmeva phalānāmākāśavadviśuddhidarśanāditi śuddhakaḥ prayogaḥ //
āścaryamityādi / atha khalvāyuṣmānityataḥ prāk / likhyeteti likhituṃ śakyate / likhitarvyaiveti tāvataiva kālena likhitavyā bhavet / dṛḍhasamādānasya vighnābhāvāditi bhāvaḥ / tatkasya hetoriti kuta idamāsaṃ (śaṃ)kitamityarthaḥ / evaṃ hītyādinottaram / dharmateyamiti bhāvaḥ /
kiñcāpīti yadyapi / na prasahiṣyata iti na prabhaviṣyati / acchidrasamādānasyatyakhaṇḍasamādānasya ityavadheraṇa(na)tikramāt sāvadhiḥ prayogaḥ //
uktāḥ prayogāḥ / guṇā vaktavyāḥ / tānadhikṛtya śāstram-
[80] mārāṇāṃ śaktihānyādiścaturdaśavidho guṇaḥ /
guṇāḥ prayogānuśaṃsāḥ māraśaktivyāghātādayaścaturdaśa / tatrādau atha khalvityādi na hi śāriputretyataḥ prāk / buddhānāṃ ānubhāveneti / tena māraśaktivyāghātāditi bhāvaḥ / prasatteḥ(?)adarśanāt pṛcchati / tatkasya hetoriti / samanvāhariṣyantīti smariṣyanti / parigrahīṣyantītyānukūlye cāvasthānāditi māraśaktivyāghātaguṇaḥ //
na hi śāriputretyādi / evamukta ityataḥ prāk / iti buddhasamanvāhārajñānaguṇaḥ //
evamukta ityādi buddhacakṣuṣeti yāvat / anubhāvaḥ prabhāvaḥ / adhiṣṭhānamadhikaśaktyādhānam / parigrahaḥ svīkāraḥ / kutasteṣāṃ buddhādhiṣṭhānaṃ buddhaparigraho vetyata āha jñātāsta ityādi / jñātāḥ samanvāhṛtāḥ / adhiṣṭhitāḥ svīkṛtāḥ / dṛṣṭā māṃsacakṣuṣā / vyavalokitā buddhacakṣuṣā / iti buddhāvalokitatvaguṇaḥ //
ye te bodhisattvā ityādi yepītyataḥ prāk / tathatvāyeti samyaksambodhyāsannībhāvaguṇaḥ //
yepītyādi / ime khalviyataḥ prāk / mahārthika āyatyāṃ bodhisattvabhūmibhiḥ / mahānuśaṃso bodhisattvasampattibhiḥ / mahāphalaḥ paścādanuttarāyā bodhyāḥ / mahādipākaḥ caramabhavabhāvinībhiḥ kulagotralakṣaṇādisampattibhiḥ / pariśramaḥ klamathaḥ / pariṣpa(spa)ndo vyāpāraḥ / iti mahārthatādiguṇaḥ //
ime khalvityādi na santrāsamāpadyanta iti yāvat / sūtrāntā iti prajñāpāramitāprabhṛtayaḥ / atyayeneti parinirvāṇena / vartanyāmiti pūrvadeśe / nanu madhyadeśe ṣoḍaśeṣu mahānagareṣu bhagavatā dharmo deśitaḥ / tasya kathaṃ tato 'nyatra pracāra ityata āha / navamaṇḍa ityādi / navamaṇḍo 'bhinavaḥ sāraḥ / sa prāpto vineyairasyeti tathokte dharmavinaye / dharmaścāsau deśanādharmatvādvinayaśca kleśavinayāditi dharmavinayaḥ / bhagavati parinirvṛte saddharmasya loke 'vasthānaṃ pañcavarṣasahasrāṇi tato 'ntardhānakālaḥ / tatsamaye sannidhāne / tataḥ kimityāha / samanvāhṛtā ityādi / uttarasyāṃ diśīti digantarāṇāṃ vyavacchedaḥ / uttare digbhāga iti / tasyā api bhāgāntarāṇāṃ vistāreṇa caratīti vaistārikī / uttarāpatha iti vacanaṃ dakṣiṇāpathādervyavacchedāya /
bahava ityalpakapakṣyasya subahava iti bahutvaprakarṣāya / kiñcāpīti yadyapi / śeṣaṃ subodham / atra caturbhiḥ kāraṇaiḥ śāsanāpacaya uktaḥ / bhagavato 'tyayena / navamaṇḍaprāptatvena / antardhānakālasannipātena / pravartakālyatvena ca / tathāpi śāsanaṃ tānabalaṃbya pravartiṣyata iti śāsanāvalambatvaguṇaḥ //
cirayānetyādi yāvatsambodhimārabhyeti / praśnaḥ pṛcchā / tatkaraṇāt paripṛṣṭāḥ parijñātapṛcchāḥ paripṛcchāḥ / tathā karaṇāt paripṛcchitāḥ / ( RSt_89 ) parihatapraśnāḥ kṛtāḥ paripuripraśnokṛtāḥ / śīleṣviti bahuvacanamādyarthaṃ śīlādiṣvityarthaḥ / śeṣaṃ subodham / iti śukladharmaparipūraṇaguṇaḥ //
tatkasyetyādi samyaksambodhimārabhyeti yāvat / jātivyativṛttānāmapīti tāṃ taduttarāṃ ca jātimatikrāntānāmapi samudācārāḥ prayogāḥ / abhinandanamabhilāṣaḥ śeṣaṃ sugamam / iti kathāpuruṣatāguṇaḥ //
teṣu cetyādi yāvatsamyaksambodhāviti / chandato mantrato veti / abhiprāyeṇa vyavacāreṇa vā / śeṣaṃ subodham / iti abhedyatāguṇaḥ //
tāṃ cetyādinā samyaksambodhāvityetadantena bahujanakuśalamūlotpādanaguṇaḥ //
tatkasyetyādi evaṃ cetyataḥ prāk prasthāpayiṣyāma iti prasthānamātreṇa / samprabhāvayiṣyāma iti bhāvanāprakarṣasaṃpādanāt / pratiṣṭhāpayiṣyāma iti sthirīkariṣyāmaḥ / śeṣaṃ subodham / iti pratijñātaparārthasaṃpādanaguṇaḥ //
evaṃ cetyādi bhaviṣyantīti yāvat / evaṃ ceti yathokte parārthasaṃpādane sati / udārādhimuktikā bhaviṣyantīti / yathoktaṃ mahatyostadeva saṃkṣipya brūmaḥ / "te khalu udārādhimuktikā bhaviṣyanti / rūpaśabdagandharasasparśadharmeṣu ta udārāṇi dānāni datvā udārāṇi kuśalamūlānyabhisaṃskṛtya udāraṃ vipākaṃ parigṛhya sattvānāmarthāya vipākādvipākaṃ parigṛhīṣyanti" iti udāraphalaparigrahaguṇaḥ //
yadityādi evamukta ityataḥ prāk / yaditi yasmādudārādhimuktikatvāt / adhyālambitavyānīti saṃkramitavyāni / śeṣaṃ subodham / iti vaistarikaparārthasaṃpādanaguṇaḥ //
evamukta ityādyāparivartasamāpteḥ / pāramitānāṃ kṛtaśa iti tadartham / tāsāṃ pariśuddhaye / arthāyeti hitāya / anveṣiṣyante prajñāpāramitā kvaiṣā labhyatāmiti / paryeṣiṣyanta itastato gatvā gaveṣiṣyante / iha lapsyata iti śrutvā / abhivadanī (ntī) ti samyagvadanti / upagamiṣyanti sannidhānataḥ / upapatsyante prayatne sati lābhāt / upanaṃsyante ayatnenaiva lābhāt / śeṣaṃ subodham / iti ṣaṭpāramitāniyatalābhaguṇaḥ //
ityukto guṇaḥ //
yathokteṣu prayogeṣu cetasaḥ sthāpanaṃ dhāraṇam / tasya guṇā anuśaṃsāścaturdaśa / teṣāṃ parikīrtanaścāsau parivartaśca /

āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ daśamaḥ parivartaḥ //
11. mārakarmaparivarto nāmaikādaśamaḥ /
doṣāḥ prayogāntarāyakarāḥ / te vaktavyāḥ / tamadhikṛtya śāstram-
doṣāśca ṣaḍviboddhavyāścaturbhirdaśakaiḥ saha // 4-12 //
doṣāḥ ṣaṭcatvāriṃśadityarthaḥ / ata āha / atha khalvityādi / keciditi praśnaḥ / kāṅkṣākimarthagateḥ / athavā cicchabdo na paṭhitavyaḥ / bahūnīti sāmānyenokte viśeṣajijñāsayā praśnaḥ / kiyadrūpāṇoti / teṣāmityādyuttaram / vakṣyamāṇāni ṣaṭcatvāriṃśaditi bhāvaḥ / bhāṣamāṇādipadāni sarvacaryāṇāmupalakṣaṇāni / cireṇa pratibhānamutpatsyata iti cireṇa pāramitānāṃ pūraṇam / tataścireṇaiva bodhiḥ syāt / iti cirapratibhānadoṣaḥ //
tadapi cetyādi / vikṣepsyata iti / uddhataṃ bhaviṣyati / anupāyakuśalasya kṣiprataraṃ tadutpattau mānotpatteḥ / tato 'nyān bodhisattvānavamanyamānasya nīcakuleṣūtpattyā cireṇaiva bodhiḥ syādityāśupratibhānadoṣaḥ //
jṛmbhamāṇā iti sadarpakāyaprasārāḥ / hasanta iti aṭṭahāsān kurvantaḥ / uccavagghayanta iti darpāduttiṣṭhantaḥ / iti kāyakarmavaiguṇyam //
vikṣiptacittā ityasamāhitā / anyonyavijñānasamaṅgina iti paraiḥ smarayitavyāḥ / svayaṃ tu smṛtiṃ na pratilapsyante / bhinneṣvapīryāpatheṣūddeśavismaraṇādveti cittavaiguṇyadoṣaḥ //
parasparamityādi / uccagghamānā iti parasparamuccagghayantaḥ / vikṣiptacakṣuṣa itastataḥ / visāmagrīti yāvatāmāgamane pustakamākṛṣyate tāvatāmasamagratetyayogavihitasvādhyāyāditā doṣaḥ //

na vayamityādi punaraparamityataḥ prāk / cittotpādaistathā tatheti pūrvoktam / na nirjāyante na niṣpadyante / iti vaimukhyanimittagrāhitā doṣaḥ //
punaraparamityādi tadyathāpītyataḥ prāk / vivarjya cetasā / utsṛjya kāyavāgbhyām / niryāṇaṃ śikṣāparyantagamanam / iti hetubhraṃśadoṣaḥ //
tadyathāpītyādi tadyathāpītyataḥ prāk / piṇḍamāhāraḥ / chorayitvā tyaktvā / kavaḍaṃ grāsam / patraḥ palyasampatsamūhaḥ / palāśopamapratipanna iti palāśopameṣu sūtrānteṣvabhiyuktāḥ / damayiṣyāmaḥ pañcendriyadamanāt / śamayiṣyāmaḥ cetaso damanāt / parinirvāpayiṣyāmaḥ punarbhavakṣayāt / kuśalamūlānāmabhisaṃskāro niṣpādanāni tadarthāḥ prayogavyāpārāḥ / na ca tairmantavyamiti / teṣāmātmanaścānupalambhāditi praṇītāsvādabhraṃśadoṣaḥ //
tadyathāpītyādi tadyathāpītyataḥ prāk / prakāśamiti sālokam / upanidhyāyediti paśyet / varṇasaṃsthāna iti varṇākārau / ityuttamayānabhraṃśadoṣaḥ //
tadyathāpītyādi tadyathāpītyataḥ prāk / kevalamātmadamaśamathameveti / saṃvarṇata iti vartate / ityapītyādi / pratisaṃlayanaṃ samādhiḥ / tadapi ityevam / ātmadamaśamathārthameva saṃvarṇyate / ita ūrdhvaṃ itītyādi sugamam / iti dṛṣṭa evetyādi / dṛṣṭe dharme prāpte janmani / anupādāyeti na kiñcitparigahya / nityakālamityābodheḥ / satataṃ caitat pratijanmabhāvāt / samitaṃ ca pratyahaṃ bhāvāditi satatasamitam / śeṣaṃ subodham / ityuddeśabhraṃśadoṣaḥ //
iti prathamaṃ daśakam //
tadyathāpītyādi tadyathāpityataḥ prāk / palagaṇḍaḥ sūtradhāraḥ / merupṛṣṭhe sudarśanaṃ nāma śakrasya sauvarṇa nagaram / tanmadhye śakrasya vaijayanto nāma prāsādaḥ / pratipārśvaṃ yojanaśatadvayaṃ sārdham / ekatvena yojanasahasram / sūryācandramasostu merorarddhādvahirākāśagāmisphāṭikaṃ vartulaṃ vimānam / yathākramamekapañcaśatpañcāśacca yojanāni madhyasūtreṇa / tanmadhye yastayoḥ prāsādo bahubhūmestadiha tayorvimānaṃ vaktavyam / tacca vaijayantādatīvālpapramāṇam / nirmāṇaṃ viśeṣavatī kriyā / upanayanti prāpayantītyupā[ya]saṃmohadoṣaḥ //
tadyathāpītyādi / bhagavānāha / tadyathāpītyataḥ prāk / loke cakrasya pravartanāt cakravartī / tatpunaścakramapauruṣamākāśagāmi sahasrāraṃ sanābhikaṃ sanemikaṃ āyasaṃ tāmraṃ raupyaṃ sauvarṇa vā yathāyogam / varṇo jāmbunadanibhaḥ / saṃsthānaṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇopetam / tejaḥ sarvamabhibhūḥ prabhāvaḥ prabhāmaṇḍalaśca / ṛddhiḥ sampattiḥ / viśeṣataḥ saptaratnāni- cakraratnaṃ hastiratnaṃ ( RSt_92 ) aśvaratnaṃ pariṇāyakaratnaṃ gṛhapatiratnaṃ maṇiratnaṃ ceti / dhandhayati mohayatyaparisphuṭatvādalpatvācceti dhandhakaḥ / yasmāddhetorbodhisattvaḥ samudeti sa bodhisattvasamudāgamaḥ / avāpya lābhamātreṇa / samāsādya śravaṇādibhiḥ / vivarjya tyaktvā / vivartya parāṅmukhībhūya / iti cakravartisādharmyānnirmāṇakāyabhraṃśadoṣaḥ //
bhagavānāha / tadyathāpītyādi tadyathāpītyataḥ prāk / rasāḥ ṣaṭ / dravyabhedāt parasparasāṃkaryācca śataṃ bhavati / tataḥ śatarasaṃ bhojanam / ṣaṣṭikāḥ ṣaṣṭirātreṇa pacyante teṣāmodānaḥ ṣaṣṭikodanaḥ / śakandhvādiṣu darśanātpararūpam / utsṛjya cetasā / vivarjya kāyena / iti śatarasabhojasādharmyāt sambhogakāyabhraṃśadoṣaḥ //
tadyathāpītyādi prāk punaraparaśabdāt / gambhīraṃ paramārthaśekharatvāt / prabhāsvaraṃ paramanirmalālokatvāt / ityanardhyamaṇiratnasya dharmāddharmakāyabhraṃśadoṣaḥ //
ita ūrdhvaṃ gadyadvayena bhagavatyāṃ pañca viparyāsāḥ pratiśe(ṣe)dhyāḥ (?) / punaraparamityādyevamukte ityataḥ prāk / bahūni pratibhānānīti rūpādīnāṃ sarvākārajñatāparyantānāṃ pratibhānāni / bhagavatyāmasaṃvidyamānatvāccittavikṣepakarāṇīti tattabhdāvapratibhānadoṣaḥ //
evamukta ityādi punaraparāt prāk / ye kecit prajñāpāramitā likhiteti, asatīti, akṣarāṇīti, anakṣareti vā manyante sarvaṃ tanmārakarma / tathā hi na sā likhitā apagandhādivirahāt / nāsatī paramārthasattvāt / nākṣarāṇi sarvadharmāṇāmanakṣaratvāt / nānakṣarā tanniṣyandatvādeṣāmakṣarāṇām / ebhireva ca tasyāḥ sūcanāt / etānyeva ca tenārthenālambya tasyā adhigamāt / tadevaṃ likhanābhiniveśo 'sattvābhiniveśo 'kṣarābhiniveśo 'nakṣarābhiniveśaśceti catvāro doṣāḥ //
punaraparamityādi / deśo mālavādiḥ / śatena sahasreṇa vā saṃkhyātagṛho 'nāḍhyānāṃ nivāso grāmaḥ / sahasreṇa lakṣeṇa vā saṃkhyātagṛha āḍhyānāṃ nivāso nagaram / nagarameva ca vastubhūyiṣṭhaṃ nigamaḥ / maṇḍalaṃ kāśyādi janapadaḥ / tatsamūho rāṣṭram / rājādhyuṣitaṃ nagaraṃ rājadhānī / ākhyānaṃ gadyakāvyam / gulmo ghahāḥ(ṭṭaḥ?) / viśikhā rathyā / śivikā yāpyayānam / jīvitārthāḥ pariṣkārāḥ jīvitapariṣkārāḥ / itihāsaḥ purāvṛttam / śeṣaṃ subodham / iti gantavyādinānārthamanasikāravikṣepadoṣaḥ /
iti dvitīyaṃ daśakam //
punaraparamityādinā draṣṭavyarājādimanasikāravikṣepadoṣaḥ //
punaraparamityādinā prāptavyāgnyādimanasikāravikṣepadoṣaḥ //
punaraparamityādi prāk punaraparāt / antarāyā vighātāḥ / lābhaścīvarādiprāptiḥ / satkāra ādaraḥ / śloko yaśaḥ / tairāsvāda uddharṣaḥ / cittotpīḍā cīvarādivighātaiḥ / ityutpīḍāsvādadauṣau //
punaraparamityādi prāk punaraparāt / kiñcāpīti yadyapi / upāyakauśalyamiti yena hīnabodhau na patediti / upāyakauśalyarahitasya gambhīrasūtrānte atanmārgaṇadoṣaḥ //
iti ūrdhvaṃ vaidhuryāṇi bāhulyena vaktavyāni / tāni dharmabhāṇakena saha dhārmaśravaṇikānāṃ visāmagrī / dharmasya bhāna(ṇa)ko vaktā guruḥ / dharmaśravaṇaṃ prayojanameṣāmiti dhārmaśravaṇikaḥ śiṣyaḥ / samagrabhāvaḥ sāmagrī / viparyāsāt visāmagrī / tatrādau punaraparavākyadvayam / kilāsaṃ kausīdyam / bahukṛtyatā gṛhiṇām / sapi kausīdyamiti cchandakilāsavaidhuryam /
tataḥ punaraparavākyadvayam / antaśa ityadhikameva likhitukāmaḥ / gatimān śabdajñānāt / matimān arthajñānāt / smṛtimān ubhayordhāraṇāt / kṣepsyata iti karme karttariprayogaḥ / gamiṣyatītyarthaḥ / udaghaṭitajñaḥ sāmānyokte viśeṣajñānāt / vipañcitajñaḥ kiñcidapyuktau viśeṣaparijñānāt / anabhijñaḥ padaparamaḥ / sa hi yaducyate tadeva jānāti nādhikam //
imāni catvāri vaidhuryāṇi / cchandadeśāntaragamanavaidhuryam / udghāṭitajñatetaratāvaidhuryam / abhijñatetaratāvaidhuryam //
tṛtīyaṃ daśakam //

punaraparamityādi āmiṣaṃ dravyam / tadgurukabahumānādasyeti āmiṣagurukaḥ / evaṃ lobhādigurukaḥ / yāvatā svayaṃ vartate tāvadicchatīti alpecchaḥ / santuṣṭo adhikāniṣṭeḥ / pravivikto gṛhasthairasaṃstutatvāt / iyatā pravrajitasya dānāśaktiruktā / arthavā na dātukāma iti santamapyartha gṛhīmātsaryāt / ityāmiṣārthitādānānārthitāvaidhuryam //
punaraparamityādi punaraparāt prāk / śrāddho bhaviṣyati / tataḥ śrotukāmaḥ śabdataḥ / avabodhu(ddha)kāmo 'rthataḥ / artha dātukāmaḥ parityaktukāma iti nirakṣepadānāt / dharmabhāṇakastu na vakṣyati / aśrāddhatvāt, dhanairaṇa(na)rthikatvāt, ( RSt_94 ) dharmamātsaryādvā / imāni trīṇi vaidhuryāṇi / śrāddhetaratāvaidhurya dānārthitāgrahaṇānarthitāvaidhurya śrotukāmatādharmamātsaryavaidhurya ca //
punaraparamityādi / tāni sūtrāṇīti yāni śrotukāmaḥ / dharmāntarāyo dharmavyasanam / tadasyāsti pūrvajanmasaddharmapratikṣepāditi dharmāntarāyikaḥ / tattayā tabhdāvena na sambhaviṣyanti na bhaviṣyanti / nāvatariṣyanti nānyata āgamiṣyanti / aprāptadharmabhāṇina ityaprāptadharmabhāṇakasya / prativāṇī pratyākhyānam / iti sūtrāntarā[ya]sambhavatadarthitāvaidhuryam //
punaraparamityādi / na śrotukāmo bhaviṣyatīti dharmāntaravyagratayā / ata idaṃ cchandakilāsavaidhuryādanyacchandavaidhuryam //
tataḥ punaraparavākyadvayena middhagurukacchandikatāvaidhuryam //
punaraparavākyena durgatiduḥkhabhayābhdavavaimukhyadoṣaḥ //
punaraparavākyena sugatisukhānāmapi duḥkhatvābhdavavaimukhyadoṣaḥ //
tataḥ punaraparavākyena ekākitā parṣadgurukatāvaidhuryam / anubandhukāmatā anavakāśadānavaidhuryam / durbhikṣādidiggamanāgamanavaidhuryaṃ ca / tatraikākitāparṣadgurukatāvaidhuryāntaṃ caturthaṃ daśakam //
ekena punaraparavākyena sabhayadiggamanāgamanavaidhurye //
punaraparamityādi kulāvalokanabahukṛtyatayā dhārmaśravaṇikānāṃ pratyākhyānadoṣaḥ //
iti hītyādinā mārakarmaṇāṃ bāhulyaṃ buddhāvivarjanīyatāṃ mārasya ca teṣvabhiyogakāraṇamāha / punaraparamityādi / śramaṇaveśāgatena māreṇa saṃśayaprakṣepadoṣaḥ //
punaraparamityādi / nirmitabhikṣusaṅghena svayaṃ buddhaveṣeṇa māreṇa gambhīradharmacāriṇāṃ hīnabodhivyākaraṇadoṣaḥ //
evaṃ subhūta ityādinā āparivartāntāccaturo 'rthānāha / māramarmaṇāṃ bāhulyaṃ tatkāraṇaṃ tebhyaśca vinā tāmalpabuddhitvādikam / yathā ca mārasya teṣvabhiyogastathā sarvabuddhānāṃ bodhisattvaparigraheṣviti ṣaṭcatvāriṃśadantarāyāḥ //
mārakarmāṇyate evāntarāyāḥ / taddyotakaḥ parivartastatparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañcikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāmekādaśaḥ parivartaḥ //
12. lokasaṃdarśanaparivarto nāma dvādaśaḥ /
uktā doṣāḥ / lakṣaṇaṃ vaktavyam / tadadhikṛtya śāstram-
[81] lakṣyate yena tajjñeyaṃ lakṣaṇaṃ trividhaṃ ca tata /

jñānaṃ viśeṣaḥ kāritraṃ svabhāvo yaśca lakṣyate // 4-13 //
'yena lakṣyate ' tallakṣaṇamiti jñeyam / karaṇe lyuṭ / tacca vividhaṃ 'jñānaṃ viśeṣaḥ kāritraṃ' ceti / yaśca lakṣyate tadapi lakṣaṇam / karmaṇi lyuṭ / sa ca 'svabhāva' eveti caturvidhaṃ lakṣaṇam / tatrādau jñānaṃ vaktavyam / tatra sarvajñatākāreṇa tāvat /
[82] tathāgatasya nirvṛttau loke cālujyanātmake /
sattvānāṃ cittacaryāsu tatsaṃkṣepe bahirgatau // 1-14 //
[83] akṣayākāratāyāṃ ca sarāgādau pravistṛte /
mahadgate 'pramāṇe ca vijñāne cānidarśane // 1-15 //
[84] adṛśyacittajñānaṃ(ne) ca tadunmiñjādisaṃjñitam /
punastathatākāreṇa teṣāṃ jñānamataḥ param // 1-16 //
[85] tathatāyāṃ munerbodhe tatparākhyānamityayam /
sarvajñatādhikāreṇa jñānalakṣaṇasaṃgrahaḥ // 1-17 //
jñānagrahaṇaṃ saptamyantaiḥ sahaḥ saṃbadhyate / 'tathāgatasya nirvṛttau' iti bhagavatyāḥ sakāśāttathāgatasya niṣpattau jñānam tadāha / atha khalvityādinā atha khalvityataḥ prāk / tatrādau dṛṣṭāntaḥ / evamevetyataḥ prāk / māturglānāyā iti mātari glānāyām / sparśavihāra iti sparśapracāraḥ / amanaāpa iti amanojñaḥ duḥkhahetutvāt / sudhṛtā dhārayeyuriti supuṣṭāṃ puṣṭīyuḥ / tathā puṣṭīyuḥ yathā supuṣṭā syāt / gopāyanaṃ rakṣaṇam / kelāyanaṃ sodhanaṃ vyādhiharaṇāt kelāśabdaḥ / kaṇḍvādiduḥkho vā sparśa iti / viṣayendriyavijñānasannipātajaścaita[si]kaḥ sparśaḥ / sa ca duḥkhaheturduḥkha / cakṣuṣa iti pañcamī / āpāto 'manuṣyāṇām / utpāto vidyudādiḥ / mamakāreṇa mamā [ye]yuḥ / samanvāharantītyetat kuta ityāha / yepi te likhantīti tāmeva / tathāgatasyeti śākyamuneḥ / ( RSt_96 ) yepīti na kevalaṃ śākyamuniḥ / tiṣṭhantīti santi / dhriyanta iti avatiṣṭhante / yāpayantīti yāvadāyuravatiṣṭhante / autsukyamāpadyante / kathamityāha / kimitītyādi / kidṛśī mātetyata āha / janayitrīti / asyāḥ sarvajñatāyāḥ / darśayitrīti prāpikā / evamiti janakatvenaiva / iti tathāgatasya nirvṛttau jñānaṃ prathamam //
lokasya sandarśayitrītyuktam / ataḥ pṛcchatyatha khalvityādinā / evamukta ityādi uttaram / loka ityākhyātā iti lujo vināśe / lujyante pralujyante kṣaṇikatvāt santānanirodhācceti lokāḥ / kartturyuc / nairukto varṇavyatyayaḥ / kathaṃ loka iti darśitā iti / yadi luñjanta iti lokāḥ / tadāsyāḥ ko 'tiśaya iti bhāvaḥ / viśvādarśitamiti(?)lujatvādanyat(?) / yato 'tiśayaḥ syādityarthaḥ / na lujyanta ityādi / nanu tathāpi vyāhatame[ta]t na lujyante na pralujyante tasmālloka iti? nāsti vyāghātaḥ / yasyāyamatra sambandhaḥ / loka iti pañcaskandhāḥ / te bhagavatyā prajñāpāra[mi]tayā na lujyante na pralujyanta iti darśitāḥ / tatkasya hetorityādinā praśnaḥ / śūnyatetyādinottaram / yathā śūnyatā evamanimittādaya ityāha na cetyādinā / kathamiti pṛṣṭam / ata evaṃ ityādinopasaṃhāraḥ / iti lokajñānaṃ dvitīyam //
sattvānāṃ cittacaryāsvityanenāprameyāṇāṃ sattvānāṃ cittacaritajñānaṃ nirdiṣṭam / tacca na vināśatvāprameyatājñānena / tataḥ punaraparamityādinā sattvāprameyatājñānamuktvā yopītyādinā taccittacaritajñānamāha / tatra kathaṃ sattvānāmaprameyatājñānam? yatasteṣāṃ niḥsvabhāvatayā na pramāṇaṃ na saṃkhyā / kathaṃ taccittacaritānāṃ jñānam? sattvāsattayā teṣāmapyasattvāt / lokasya sandarśayitrīti sattvānāmapi lokatvāt / ityaprameyasattvacittacaritajñānaṃ tṛtīyam //
'tatsaṃkṣepe bahirgatau' iti / bahirgatirvikṣepaḥ / tasya cittasya saṃkṣepasahitā bahirgatistatsaṃkṣepabahirgatiḥ / ataścittasya saṃkṣepavikṣepajñānaṃ punaraparagadyadvayenāha / sa saṃkṣepaṃ kṣayataḥ kṣayaṃ cākṣayato yathābhūtaṃ prajānātīti / saṃkṣepo hi cittasya prakṛtau sthānam / taccāsya kṣaya eva / sa cākṣayaścittaprakṛterakṣayatvāt / tasmātsa tathāgataḥ saṃkṣepaṃ kṣayataḥ kṣayaṃ cākṣayato yathābhūtaṃ prajānāti / dharmatāta ityādi / lyablope pañcamī / cittadharmatāmapekṣya tāni vikṣiptāni bahirmukhatvāt prajānāti / svalakṣaṇāpekṣayā kīdṛśānītyāha / akṣīṇānītyādi / ( RSt_97 ) na kṣīṇāni nāpyaṃśataḥ kṣīṇāni tato na saṃkṣiptāni / avikṣiptānīti nāpi vikṣiptāni / kuta ityāha / alakṣaṇāni hīti / yasmātsvalakṣaṇaiḥ śūnyānītyarthaḥ / iti cittasaṃkṣepavikṣepajñānaṃ caturtham //
'akṣayākāratāyāṃ ca' iti kṣayapāṭho mahatyau prati / imāṃ tu prati 'ameyākṣayatāyāṃ ca' iti pāṭhaḥ / asyāṃ hi paṭhyate aprameyākṣayāni cittānīti / tadāha / punaraparamityādinā / kathaṃ ceti praśnaḥ / uttaraṃ tasyetyādinā / adhiṣṭhitamiti na kadācinna sthitamanādinidhanamityarthaḥ / dharmatayeti bhāvaḥ / ata eva saṃskṛtalakṣaṇābhāvād anirodhamanutpādamasthitam / anāśrayaṃ ṣaṇṇāmapīndriyāṇāṃ tasminnavyāpārāt / pramāṇābhāvād aprameyam / kṣayābhāvād akṣayam / yeneti yenādhiṣṭhitatvādinā / ākāśetyādi / yathā ākāśasyāprameyatākṣatayā tathā cittasya / evamityādinopasaṃhāraḥ / iti aprameyākṣayatājñānaṃ pañcamam //
aprameyākṣayatāyāṃ ceti cakāro 'nuktasamuccayārthaḥ / tena saṃkliṣṭāsaṃkliṣṭajñānaṃ līnapragṛhītajñānaṃ sāśravānāśravajñānaṃ ca parigṛhyate / tatrādyaṃ punaraparagadyadvayenāha / asaṃkleśasaṃkliṣṭānīti saṃkliṣṭiḥ saṃkleśaḥ kleśopakleśairmalinīkaraṇam / na saṃkleśo 'saṃkleśaḥ / tena saṃkliṣṭāni / yato 'saṃketāni / kit nivāse / cittadharmatā(ta)yā na samyaksthānaṃ teṣāmāgantukatvāt / prakṛtītyādi / cittadharmatā hi prakṛtyaiva prabhāsvarā nirmalā nityamasaṃkliṣṭeti saṃkliṣṭāsaṃkliṣṭacittajñānaṃ ṣaṣṭham //
dvitīyaṃ punaraparagadyadvayenāha / anālayalīnānīti / anālayo 'layanam / alayanenaiva līnāni / cittaṃ hi līnaṃ na cittaprakṛtiḥ / na hi cittaprakṛtirna mahyaṃ na meti vā / agrāhyāṇi tāni cittāni na pragrahītavyānīti / agrahaṇaṃ pragrahaḥ / praśabdasya pratiṣedhārthatvāt / prasthānavat pravāsavacceti bhāvaḥ / iti līnapragṛhītacittajñānaṃ saptamam //
punaraparagadyadvayena tṛtīyamāha / asvabhāvānītyādi / ātmanyeva bhāvaḥ svabhāvaḥ / tadabhāvādasvabhāvāni / visaratyebhiścittamityāsravā asaṃkalpāḥ / tadyogātsāsravāṇi / kutaḥ? yato 'satsaṃkalpāni / asatāṃ kāmarūpārūpyabhavānāṃ kalpanāt / abhāvagatikānītyādi / abhāvaḥ śūnyatā / sā gatireṣāmiti tathoktāni / tasmād anābhogāni kāmarūpārūpyabhaveṣu visaraṇāt / tato 'nāsravāṇītyarthaḥ / iti sāsravānāsravacittajñānamaṣṭamam //

'sarāgādau' iti / sarāgavītarāgajñānaṃ sadoṣavītadoṣajñānaṃ samohavītamohajñānaṃ ca / tatrādau punaraparagadyadvayenāha / yā cittasya sarāgatetyādi / cittasya sarāgatā na cittaprakṛteḥ / tasmādvinaiva rāgaṃ sarāgāṇītyarthaḥ / yaścittasya vigama ityādi / vigamaḥ śūnyatā / na sā sarāgateti saiva vītarāgatetyarthaḥ / iti sarāgavītarāgacittajñānaṃ navamam //
punaraparagadyadvayena dvitīyam / tatsubodham / iti sadoṣavītadoṣacittajñānaṃ daśamam //
tataḥ punaraparagadyadvayena tṝtīyam / iti samohavītamohacittajñānamekādaśam //
"pravistṛte mahadgate 'pramāṇe ca" iti śāstram / pravistṛtaṃ vipulamanantaṃ kāmadhātvālambanaṃ brahmavihārādi / mahadgataṃ rūpadhātvālambanam / kāmādrūpasya prakṛṣṭatvādārūpyadhātvālambanam / tridhātvālambanamanālambanaṃ cāpramāṇam / atastrīṇi jñānāni mahatyoḥ / vipulacittajñānaṃ mahadgatacittajñānamapramāṇacittajñānaṃ ca / imāṃ tu bhagavatīṃ prati 'apramāṇe ca' iti cakāro 'nuktasamuccayārthaścādyayorabhisambadhyate / vipule 'vipule ca / mahadgate 'mahadgate ca / apramāṇe ceti / tasmādasyāṃ trīṇī jñānāni / avipulavipulajñānam, amahadgatamahadgatajñānam, apramāṇajñānaṃ ceti / tatrādyaṃ punaraparagadyadvayenāha / asamutthānetyādi samutthānaṃ vistāraḥ / tadyogapratiṣedhād asamutthānayogāni / atiprasārapratiṣedhād asamutthānaparyāpannāni dharmatayā / tasmād avipulāni / na hīyanta ityādi / na hīyante nāpacīyante tasmānnāvipulāni / na vivardhante tasmānna vipulāni na vigacchantīti na viśeṣaṃ gacchanti / tasmānna vipulāni nāvipulāni / avigamatvādeveti nirvikāratvādeva cittānāmiti cittadharmatāyāḥ iti vipulāvipulacittajñānaṃ dvādaśaḥ //
punaraparagadyadvayena dvitīyamāha / anāgatikānītyādi / dūrādantike gatirāgatiḥ / antikāddūragatirgatiḥ / parito gatiḥ paryāpanna
[lokasandarśanaparivarto nāma dvādaśaḥ //]
[acintyaparivarto nāma trayodaśaḥ //]
This chapter is missing in original text
[aupamyaparivarto nāma caturdaśaḥ //]
This chapter is missing in original text
15. devaparivarto nāma pañcadaśaḥ
...........tyāha / yānyenamityādi / kāni punarasya kalyāṇamitrāṇītyata āha tānyevetyādi / tānyasmai kathamarthamupadekṣyantītyata āha evaṃ cetyādi / evamanenākāreṇa / ehi tvamityādinā kārṣīrityetadantena / yogamiti prayogamabhiyogaṃ vā / mā parāmṛkṣa iti tabhdāvena mā grahīḥ / aparāmṛṣṭeti sarvadharmairavikalpitā / parijayo 'bhyāsaḥ / evaṃ hītyādinā upasaṃhāraḥ / samyaksambodhī samyakpariṇāmanamanāsvādaḥ / ityanāsvādanāviśeṣeṇa mārge caturthaḥ kṣaṇaḥ //
ukto viśeṣaḥ ṣoḍaśavidhaḥ / kāritraṃ daśavidhaṃ vaktavyam / tatra śāstram-
[86] hitaṃ sukhaṃ ca trāṇaṃ ca śaraṇaṃ layanaṃ nṛṇām /
parāyaṇaṃ ca dvopaṃ ca pariṇāyakasaṃjñakam // 4-27 //
[87] anābhogaṃ tribhiryānaiḥ phalāsākṣātkriyātmakam /
paścimaṃ gatikāritramidaṃ kāritralakṣaṇam // 4-28 //
etadāha subhūtirityādinā / tacca duṣkaretyādinā subhūtiḥ prastauti / evametadityādinā bhagavānācaṣṭe / ye lokahitāya samprasthitā iti bodhimabhisambudhya pañcabhyo gatibhyaḥ sattvān parimocya teṣāmabhaye nirvāṇe pratiṣṭhāpanāditi hitakāritram //
lokasukhāya lokānukampāyai samprasthitā iti bodhimabhisambudhya sattvān duḥkhadaurmanasyopāyāsebhyaḥ parimocya teṣāṃ sukhe nirvāṇe pratiṣṭhāpanamiti sukhakāritram //
lokasya trāṇaṃ bhaviṣyāma ityādinā trāṇādikāritrāṇāmuddeśaḥ / ityevaṃrūpaṃ vīryamārabhanta iti sambandhaḥ / yathoddeśamaṣṭābhiḥ kathañcavākyairnirdeśaḥ / tata iti tebhyo duḥkhebhyaḥ / enamiti lokam / vyāyacchanta iti saṃrakṣanti / vīryamiti prayogam / trāṇaṃ bhavanti trāṇakaraṇāditi trāṇakāritram //
ityādireva........... ..........( RSt_100 ) [avidyā]ṇḍajamasminniti kṛtvā / sa eva paṭalaṃ dṛṣṭirodhakatvāt / avidyaivāṇḍakośapaṭalaṃ tena paryavanaddhā avaguṇṭhitāḥ / tamo mohaḥ / tenābhibhūtā andhīkṛtāḥ / avabhāsayantaḥ ālokaṃ kurvantaḥ / vidhunvanti apanayanti / evamālokakaraṇādālokā bhavantītyālokakāritram //
anutpādaścānirodhaśceti samāhāradvandvaḥ / prakṛtiḥ sarvadharmāṇāṃ dharmatā / tayā teṣāmanutpādānirodhāya dharmadeśanāt pariṇāyakāḥ parito netāraḥ paramārthabodhakā iti pariṇāyakakāritram //

anābhogaṃ tribhiryānaiḥ phalasākṣātkriyātmakam /
paścimaṃ gatikāritraṃ [idaṃ kāritralakṣaṇam] //
iti tribhiryānairanābhogataḥ phalasākṣātkriyātmakaṃ gatikāritramityarthaḥ /
grāmasya (?) hi gatiḥ prāptireva / yadābhogena gamanena yānatrayaphalasyāpi gatiḥ prāptireva sā tu nirābhogā / na hi pumān kāyena cetasā vā gantvā tatprāpnoti kintvābhogata eva / tathā hyākāśagatikāḥ sarvadharmāḥ / na hyākāśasya gatirāgatirvā / svabhāva evāsya gatiḥ / tasmādākāśagatikā ityākāśasamāḥ / kuta ityāha / yathā hītyādi / akṛtamanutpāditatvāt / avikṛtamavasthāntarānutpādanāt / anabhisaṃskṛtaṃ hetupratyayaiḥ sambhūya tasyākaraṇāt / sthitamutpadya vṛtteḥ / saṃsthitaṃ samantataḥ sthiteḥ / vyavasthitaṃ kvacideva sthiteḥ / eṣāṃ viparyāsādāsthitamasaṃsthitamavyavasthitam / ākāśakalpatvādavikalpā nirābhogāḥ / dharmatāmātratvāddharmāṇāmiti bhāvaḥ /
yathā vākāśagatikā evaṃ śūnyatādigatikāḥ / tadevamagatigatikāḥ sarvadharmā iti........gatikāritram //
uktaṃ daśavidhaṃ kāritram /
..........śāstram-
[88] kleśaliṅganimittānāṃ vipakṣapratipakṣayoḥ /
viveko duṣkarakāntāvuddeśo 'nupalambhakaḥ // 4-29 //
[89] niṣiddhābhiniveśaśca yaścālambanasaṃjñakaḥ /
vipratyayo 'vighātī ca so 'padāgatyajātikaḥ // 4-30 //
[90] tathatānupalambhaśca svabhāvaḥ ṣoḍaśātmakaḥ /
lakṣmīva lakṣa(kṣya)te ceti caturthaṃ lakṣaṇaṃ matam // 4-31 //
yaḥ svabhāvaścaturthaṃ lakṣaṇamiṣṭaṃ sa ṣoḍaśavidhaḥ / sarvakarmasādhanaṃ lakṣaṇam / lakṣyata iti kṛtvā / ata evāha 'lakṣyate ceti' / lakṣaṇāntaramapyāha 'lakṣmīva' iti / lakṣmayogāllakṣmī lakṣaṇayogāllakṣaṇamityarthaḥ / kathaṃ 'ṣoḍaśātmakaḥ'? ityata āha'kleśaliṅge 'tyādi / ato 'sya prastāvanā subhūtirāhetyādinā bhagavānāhetyataḥ prāk / caritāḥ ṣaṭpāramitā rakṣantīti caritāvinaḥ / katame ta ityāha / ya imāmityādi / kiṃsvabhāvā ityanena padena svabhāvapraśnaḥ / uttaraṃ bhagavānāhetyādinā / vinayo 'panayaḥ / tamarhantīti vainayikāḥ / tairviviktaḥ svabhāva eṣāmiti tathoktāḥ / iyatā catvāraḥ svabhāvā uktāḥ / kleśavivekaḥ / kleśaliṅgavivekaḥ / kleśanimittavivekaḥ / vipakṣapratipakṣavivekaśca / tatra kleśo rāgādiḥ / kleśaliṅgaṃ kleśakṛtaṃ kāyādidauṣṭhulyam / kleśanimittamayoniśo manasikārādi / vivakṣapratipakṣau rāgārāgau dveṣādveṣo mohāmohau ca / subhūtirāhetyādinā subhūtirāhetyataḥ prāk / etadāha / eṣa eva svabhāvo gatiḥ yāmabhisambudhya deśayiṣyantaḥ sattvānāṃ gatirbhaviṣyantīti //
subhūtirāhetyādi buddhabhūmirveti yāvat / atra na rūpādisambaddha iti na rūpādisvabhāvāyai(ya) svabodhaye / na rūpāderarthāyeti na rūpādisvabhāvānāṃ sattvānāmarthāya / evaṃ na bhūmitraya svabhāvānāṃ (?) / svabodhaye / nāpi / nāpi bodhitrayasvabhāvānāṃ sattvānāmarthāya / tadityādinā praśnaḥ / uttaraṃ sarvetyādi / na pratikāṃkṣitavyānīti na labhyatvena draṣṭavyāni / atra trīṇi na draṣṭavyānītyekameva sthānaṃ draṣṭavyamiti bhāvaḥ / iti duṣkarasvabhāvaḥ //
duṣkarasahita ekānto 'duṣkaraikāntaḥ' / evamukta ityādi yenāyamityataḥ prāk / abhimato 'rtho 'rthavaśaḥ / taṃ ca svayameva bhagavānāha / asthānaṃ hītyādinā buddhabhūmirvetyekāntaḥ / ityaikāntikasvabhāvaḥ //
yenāyaṃ sarvasattvānāṃ kṛtaśaḥ sannāhaḥ sannaddha ityuddeśasvabhāvaḥ //
subhūtirāhetyādi kaccidityataḥ prāk / gambhīreti pratijñā / catvāro hetavaḥ pare bhāvanānupalabdheḥ / adhvatrayepi bhāvakānupalabdheḥ / bhāvyasya prajñāpāramitāvastuno 'nupalabdheḥ / tadālambanānāṃ cānupalabdheriti / asiddhatvaparihārāya tatkasyetyādinā praśnaḥ / na hītyādinottaram / pariniṣpanno vastubhūtaḥ / ataścākāśabhāvanaiṣā sarvadharmabhāvanā ca dharmatāmātradarśanāddharmāṇāṃ cānupalabdheḥ / ata evāsaṅgabhāvanaiṣānantabhāvanā ca sarvadharmeṣvanupalabdheravyāghātāddharmāṇāṃ ( RSt_102 ) cānantyāt / asato bhāvanāsadbhāvanā grāhyānupalambhāt / aparigrahabhāvanā grāhakānupalambhāt / upaparīkṣitavyo veditavyaḥ / ityanupalambhakasvabhāvaḥ //
kaccidityādinā subhūtirāhetyataḥ prāk / anabhiniveśasvabhāvaḥ //
subhūtirāha / yo bhagavannityādi atha khalu śakra ityataḥ prāk / vyavacāritetyālambitā / nimnaprāgbhāvapravaṇaśabdā ādhārārthāḥ / taiḥ saha bahuvrīhiḥ / santatiścittasantānaḥ / ākāśanimnayeti ākāśopamatvāt sarvajñatāyāḥ / iyaṃ sā vyavacāraṇeti prajñāpāramitāyā iti śeṣaḥ / tadityākāśopamatvaṃ tasyāḥ kutaḥ? uttaram / aprameyā hītyādinā / deśataḥ kālataśca pramātumaśaktyatvādaprameyā / tathaiva pramāṇavirahād apramāṇā / na tadrūpaṃ yāvannāpi kvacitpradeśe sthitamiti / sarveṣāmeṣāṃ deśakālavyāpitvena pramāṇāviṣayatvādaprameyasya tādrūpyāyogāt / api tvityādi / taditi vartate / kenaciditi / kenacidrūpādinā svabhāvena / rūpādīnāṃ pramāṇāvattvāditi bhāvaḥ / tatkasyeti praśnaḥ / uttaraṃ rūpameva hītyādi / rūpādiśabdairatra rūpādidharmatocyate / tasmādavirodhaḥ / na ca rūpādibhedepi dharmatāyā bhedo rūpādīnāmalīkatvenābhedakatvāttadānīmastaṅgamāccetyālambanasvabhāvaḥ //
atha khalu śakra ityādyāparivartasamāpteḥ / gambhīrā duradhimocatvāt / duravagāhā cintāmayyā prajñayā durdṛśā laukikabhāvanāmayyā / duranubodhā lokottarāyā / cikīrṣitasyākaraṇamalpotsukatā / avanatamāvarjitam / yatra na kaścidityādinā traiyadhvikakriyāniṣedhaḥ / ākāśetyādinā karmaniṣedhaḥ / ātmetyādinā kartṛniṣedhaḥ / sarvadharmāṇāṃ labhyānāmanāgamanatayā heyānāmagamanatayā ca gambhīraḥ / vipratyanīko viparītaḥ / yato 'nugrahāyāvikalpanāyaiṣa dharma udgrahe ca lokaścarati / lokaviparītā pratītirvipratyayaḥ / iti vipratyayasvabhāvaḥ //
devaiḥ śakrādibhirupalakṣitaḥ parivarto devaparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ pañcadaśaḥ parivartaḥ //
16. tathatāparivarto nāma ṣoḍaśaḥ /
atha khalvityādi / nāyaṃ kvacitpratihanyata iti sarvatrāsya bādhakābhāvāt / ataśca apratihatalakṣaṇo 'pratihatasvabhāvaḥ / ( RSt_103 ) ākāśasamatayeti / yata ākāśasamaṃ tatastadvadevāpratigham / kutaḥ samatetyata āha / sarvapadānāṃ sarvavastūnāṃ anupalabdhitaḥ / apratimo nirupamaḥ advitīyatvāditi sadṛśābhāvāt / pratibodhakaṃ lakṣaṇamasyeti pratilakṣaṇaḥ / tadabhāvād apratilakṣaṇaḥ / niṣpratyarthikatvāditi virodharahitatvāt / ityapratihatasvabhāvaḥ /

padaṃ pratiṣṭhā sugatidurgatinirvāṇāni / tadabhāvād apadaḥ / anabhinirvṛttatvāditi / na khalvanabhinirvṛttasya kvacitpratiṣṭhā / kuto 'nabhinirvṛttaḥ? yato 'nutpāda utpādarahitaḥ / kuto 'nutpādaḥ? sarvotpattīnāmanutpattitvāt / na hi satāmutpattirutpattilakṣaṇāyogāt / nāpyasatām / asattvādeva kharaviṣāṇavat / durgatipathaḥ sugatipatho nirvāṇapathaśceti panthānaḥ / tadabhāvād apathaḥ / ata evāha / sarvapathānupalabdhitvāt / ityapadasvabhāvaḥ //
atha khalvityādi / anujāta iti / anupūrvo janiḥ sakarmakaḥ / karmāsya janakaḥ / kartā janyaḥ / anuḥ sādṛśye / tasmādiha kartari ktaḥ / karmaṇi ṣaṣṭhi / sambandhavivakṣayā bhagavato 'nujātaḥ subhūtiḥ / tatkasyetyādi tattasyānujātatvaṃ? uttaraṃ tathā hītyādinā / bhagavata eṣa putraḥ sadṛśaśca śūnyatāvāditvāditi bhāvaḥ / atha khalvityādi / ajātatvādityanujātatve hetumāha / ajātatvena pitāputrayoḥ sādṛśyāditi bhāvaḥ / yadyajātaḥ tau kathaṃ pitāputrau? saṃvṛtyeti bhāvaḥ / anupā(jā)ta ityādinā hetvantaramāha / anupā(jā)to 'nugatastathāgatasya tathatām / tatopyanujātastathāgatasya / anugamya jāto 'nujāta iti bhāvaḥ / asiddho heturiti cedāha / yathetyādi / anāgatetyanutpannā / agatetyavinaṣṭā / kiṃ punaḥ prāpte 'rhattve 'nupā(jā)taḥ kiṃ vā pūrvamevetyata āha / ādita ityādi / atathateti / tathatāśabdānābhidheyatvāt / evaṃ hītyādinopasaṃhāraḥ / gatyagatī(?) gatiḥ / tatpratiṣedhādagatisvabhāvaḥ //
anujātatve hetvantaramāha tathāgatasyetyādinā / tathatā hi dharmāṇāṃ sthitiḥ / anatikramaṇīyatvāttathāvasthitā / hetvantaramāha / yathetyādinā / pūrvasvabhāvānuvṛtteḥ avikārā / svabhāvāntarānutpatteḥ nirvikārā / vikalpasvabhāvābhāvād avikalpā / vikalpāviṣayatvāt nirvikalpā / hetvantaramāha / yathācetyādinā / na kvacitpratihanyata iti sarvagatatvāt / tatkasya hetoriti / tadapratihatatvaṃ kutaḥ? tathā hi yasya yā tathatā tatraiva sāsti tato 'nyatra pratihanyata eva / vastvabhāvāt / uttaraṃ yā cetyādinā evaṃ hītyataḥ prāk / ekaivaiṣeti pratijñā / tatkimekajātīyatvādekā? netyāha / advayeti / dvayaṃ bhedastadabhāvādadvayetyeko ( RSt_104 ) śabdasyārthaḥ / ekamapi sambandhibhedābhdidyate / tadyathā pūrvākāśamaparākāśamiti / tadvadrūpatathatā vedanātathatā saṃjñātathatetyeṣa bhedo bhavatīti cedāha / advaidhīkāreti / ataśca advayatathatā / nityaṃ tathaiveti tathatā / advayā ca svayamabhedāttathatā ca paratopyabhedādityadvayatathatā / hetumāha / na kvacidityādinā / tatkhalu tasya bhavati yadyadādhāraṃ taddhetukaṃ vā / tadyathā kūpodakaṃ yavāṅkura iti / tathatā tu na kvacit nāpi kutaścit / tasmātkeṣucidapratibaddhatvānna sā kasyacit / yataḥ sā na kasyacittataḥ sādvayādvaidhīkārādvayatathatā / tato na kvacitpratihanyate / tasmādanujātaḥ subhūtistathāgatasyeti siddham /
hetvantaramāha / evaṃ hītyādinā / evaṃ hīti evamapi / tadevāha / akṛtatathatayeti / akṛtā cāsau nityatvāttathatā ca / na sā kadācinna tathateti nityaṃ tathaiva bhāvāt / tataḥ sādvayeti kālabhedenāsyābhedāt / tathāgatamiti karmaṇi dvitīyā /
hetvantaramāha yathetyādinā / sarvatreti sarvalokadhātuṣu / sarvadharmaṣviti sarvavastuṣu / avikalpā teṣāmavikalpanāt / nirvikalpā tathaiva sarvavikalpānāṃ prahāṇām / evameva ceti sarvatrāvikalpanirvikalpatayā / aluptamityacchinnam / evaṃ hītyādinopasaṃhāraḥ //
hetvantaramāha yathetyādinā nānyatreti nānyā bhedakatvānupalabdheḥ / dvitīyābhāvādananyā cāsau tathatā ceti ananyatathatā / tasyā anugamaḥ / tenopagatastathatāṃ saṃvṛtyā / paramārthamāha / na cetyādinā / atretyasminnupagame / na kaścitsubhūtiranyo vā / na kvaciditi tathāgate 'nyasmin vānugatimupagataḥ / dharmapubhdalanairātmyadarśanāditi bhāvaḥ / evaṃ hītyādinopasaṃhāraḥ /
hetvantaramāha yathetyādinā / evaṃ hītyādinopasaṃhāraḥ / ityajātasvabhāvaḥ //
tathāgatatathatayāpītyādi iyaṃ setyataḥ prāk / atra sarvatathāprabhedānāmabhedaṃ darśayan bhedaṃ pratiṣedhatīti sarvāsāṃ rūpāditathatānāmanupalambhāttathatānupalalambhaḥ ṣoḍaśaḥ svabhāvaḥ //
asyāstathatāyā māhātmyamāha / iyaṃ setyādinā / gamirjñānārthaḥ tathatāgatānena tasmāttathāgata iti bhāvaḥ /
asyāṃ deśyamānāyāṃ yadabhdutamabhūttadāha / asyāmityādinā / ṣaḍavikāramaṣṭādaśamahānimittaṃ yathā bhavati tathā akampata yāvat saṃprāgarjat / atra trayo dhātavaścalanārthāḥ / trayaḥ śabdārthāḥ / mṛdumadhyādhimātrakriyābhedādaṣṭādaśamahānimittāni ( RSt_105 ) bhavanti / tatra calanamaṅgataḥ / kampanaṃ sākalyena / sākalyenātyantaṃ kampanaṃ kṣobhaḥ / vedhaḥ śabdaḥ / raṇitaṃ daṇḍāhatakāṃsīvat / garjanaṃ navamahāmeghavat / ṣaḍvikārāstadyathā- "pṛthivyāḥ pūrvā digunnamati paścimāvanamati / paścimā digunnamati pūrvāvanamati / uttarāvanamati uttarā digunnamati / dakṣiṇāvanamati / madhye unnamati / ante 'vanamati / ante unnamati madhye 'vanamati" iti / kiṃvadityāha / tathāgatasya cetyādi / evaṃ hīti / tathāgatābhisambodhāvivasubhūtestathatānirdeśe mahānimittaprādurbhāvasamatayā /
prakārāntaramapyāha / punaraparamityādinā jāyerannityetatparyantena / na saṃvidyanta iti pratijñā / nopalabhyanta iti hetuḥ / yairiti svadharmaiḥ / anujāyeteti kartari liṅ / ye ceti tāthāgatā dharmāḥ / anujāyeranniti karmaṇi liṅ / evaṃ hītyupasaṃhāraḥ / tathatā kathaṃ caryā? tanmātre 'vasthānāt / asmin khalu punarityādi sugamam /
kiñcāpīti yadyapi trayastriṃśata ityapādāne tasiḥ / jātyā pakṣiṇaḥ mahākāyatvācchakuneḥ / antarā cittasyeti dyāvāpṛthivyormadhyasaṃjñinaḥ / evaṃ bhavatīti eṣa vitarko bhavati / śeṣaṃ subodhaṃ virahito bhavatīti yāvat ! iha jñānaviśeṣakāritrasvabhāvalakṣaṇe ukte /
bodhisattvānāṃ mokṣabhāgīyaṃ vaktavyam / tacca tadvirahiṇāṃ bodhisattvānāmarhattvaprāptikāraṇanirdeśena sūcitaṃ vyaktikartuṃ śāriputra āha / yathāhaṃ bhagavannityādi / prajñāpāramitā bhāvayitavyeti sarvadharmaparamārthajñānāya / caryamāṇasya ca dānapāramitāderanimittīkaraṇārtham / upāyakuśalenetyupāye kuśalena / tatropāyaḥ sarvākārajñatācittasya nityamatyāgaḥ / sarvapuṇyānāṃ ca bodhau samyakpariṇāmanā / samyakpariṇāmanānumodane ca tatparivartokte ataḥ śāstroktalakṣaṇamuktaṃ bhavati /
[91] animittapradānādisamudāgamakauśalam /
sarvākārāvabodhe 'smin mokṣabhāgīyamiṣyate // 4-32 //

tesya pañcaprabhedā mahatyorbhagavatyoḥ / tathā ca śāstram-
[92] buddhādyālambanā śraddhā vīrya dānādigocaram /
smṛtirāśayasampattiḥ samādhiravikalpanā // 4-33 //
[93] dharmeṣu sarvairākāraiḥ jñānaṃ prajñeti pañcadhā /
etadeva bhagavānāha / evamukta ityādinā / atha śāstram-
tīkṣṇaiḥ subodhā sambodhirdurbodhā mṛdubhirmatā // 4-34 //
etadeva atha khalvityādinā prastuvanti / kṛcchreṇa sambhavo 'syā iti durabhisambhavā / etaddevairaviśeṣeṇoktam / atha khalvityādinā bhagavān pudgalaviśeṣeṇāha / duṣprajñairityādi / duṣpra jñādipadaiḥ sūcito viśeṣo mṛdūni mokṣabhāgīyāni / tīkṣṇaistu mokṣabhāgīyaiḥ svabhisambhavā samyaksambodhiḥ / atastāni darśayitukāmaḥ subhūtirāha / yabhdagavānityādi / evamukta ityādinā bhagavata uttaram / sarvadharmāṇāmasattayā bodheḥ svabhisambhavatvamuktaṃ subhūtinā tadayuktam / yato yadyetāvata svabhisambhavā syāttadā sarvasattvānāmādita eva tathā syāt / tasmātpratipattitaḥ prāptiḥ / sā ca na teṣāmasti yeṣāṃ mṛdūni mokṣabhāgīyāni / ato 'sambhavatvādaprāpterdurabhisambhaveti brūmaḥ / nanvabhijñāste śrutacintādibalena samyaksambodhau tatteṣāṃ kuto 'prāptirityata āha / asadbhūtatvādadurabhisambhaveti / te hi bālagrāhyamevārtha bodhiṃ manyante / sa cāsadbhūtatvādalīkatvānna prāpyata iti bhāvaḥ / tathā hi / vikalpaṃ vā bodhi manyeran / vikalpanirmitaṃ vārtham / pakṣadvayamapyayuktam / avikalpatvādvikalpāviṭhapitatvācca bodheḥ / etaddarśayitumāha / avikalpatvādityādi /
atha khalvityādinā sthaviraśāriputrasyottaram / sa hi manyate śūnyatvātsvabhisambhavetyayaṃ viruddho heturiti / evaṃ ceti / ākāśasamatayā ca / ākāśasamā hīti hetuḥ / yattatvaṃ yeṣāṃ tenaiva teṣāmabhisambodhāditi bhāvaḥ / evaṃ viruddhatvamuktvā anumāne bādhāṃ vivakṣuḥ prasaṅgaṃ karoti yadi cetyādinā / na tveveti naiva / yasmādityādinā viparyayamāha / athavā parasya hetau dūṣite svapakṣasādhanamevedam / evamukta ityādinā vistareṇa subhūtiḥ prasaṅgaṃ vighaṭayati / vivartituḥ samboddhuḥ samboddhavyasya ca vikalpane / katamaḥ sa dharmo yo vivartata ityuktvā avivartanameva sādhayitumāha yastasyāmevetyādi / sarvadharmāsthānayogeneti / sarvadharmaṣvasthānameva yogo nyāyaḥ / tena dharmatāyāṃ sthitaḥ / dharmataiva śuddhā bodhiḥ / sā ca prakṛtyaiva śuddheti bhāvaḥ / evamukta ityādi śāriputrasya vacanam / dharmanayajātiḥ dharmāṇāṃ tattvaprakāraḥ / ye cetyādinā viśeṣamāha / ca śabdastuśabdasyārthe / atha khalvityādinā pūrṇaḥ subhūtiṃ smārayati / śeṣaṃ subodhamāsiddhāntasthāpanāgraṃthāt anuttarayā bodhyāniryāsyatyayaṃ bodhisattvo mahāsattva ityasmāt / ata iyatā vistareṇa ( RSt_107 ) samanvitam / tīkṣṇairmokṣabhāgīyaiḥ svabhisambhavā samyaksambodhiriti / uktāni mokṣabhāgīyāni //
mokṣasya bhāgo bhajanaṃ prāptiḥ tasmai hitāni mokṣabhāgīyāni tadapyuktāni / nirvedhabhāgīyāni vaktavyāni / nirvedhaḥ prativedho darśanamārgaḥ / tasya bhāgaḥ prāptiḥ / tasmai hitāni nirvedhabhāgīyāni / tāni catvāri / ūṣmamūrdhākṣāntiragradharmāśceti / tatrādyamadhikṛtya śāstram-
[94] ālambanaṃ sarvasattvā ūṣmaṇāmiha śasyate /
ākāraḥ samacittādisteṣveva daśadhoditaḥ // 4-35 //
ata āha / atha khalvityādi yāvadahaṃ nātha iti / sthātavyamiti spṛhaṇataḥ / śikṣitavyamabhyāsataḥ / samaṃ sthātavyamityādinā daśacittānyuktani / samacittaṃ maitracittaṃ niḥśāṭhyacittaṃ nihatamānacittaṃ mātāpitrādicittaṃ putraduhitādicittaṃ ceti / nāthaḥ sānāthyaṃ kartum / ūṣmagatam //
[95] svayaṃ pāpānnivṛttasya dānādyeṣu sthitasya ca /
tayoniyojanānyeṣāṃ varṇavādānukūlate // 4-36 //
[96] mūrdhagaṃ
etadāha svayaṃ cetyādinā / pāpāni daśakuśalāni / pāpebhyo nivṛttau viratau / parijayo 'bhyāsaḥ / avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ saṃskārapratyayaṃ vijñānamityādiranulomaḥ pratītyasamutpādaḥ / avidyānirodhāt saṃskāranirodha ityādiḥ pratilomaḥ / anyeṣāmiti pareṣāṃ samādāpakaḥ samyaggrāhakaḥ / varṇavādī guṇavādī samanujño 'nukūla iti mūrdhagatam //
svaparādharaṃ satyajñānaṃ kṣamā matā /
tathāgradharmā vijñeyāḥ sattvānāṃ pācanādibhiḥ // 4-37 //
svayaṃ sa satyānāṃ jñānaṃ pareṣāṃ ca tasmin samādāpanaṃ 'varṇavādānukūlatā' iti ca kṣāntigatam / svayaṃ ca sattvānāṃ paripācanabuddhakṣetrapariśodhanādi pareṣāṃ ca tatsamādāpanaṃ varṇavādānukūla[te]ti cāgradharmagatam / etadubhayamāha / evaṃ satyeṣvityādinā / satyeṣviti duḥkhādisatyaviṣayeṣu yathākramaṃ parijñānaprahāṇasākṣātkriyābhāvanāsu strotaāpattyādipañcaphalajñānasākṣātkriyāyāṃ yāvadbodhisattvanyāmāvakrāntau / tathā sattvaparimācanādau ca sthitvā ( RSt_108 ) anyeṣāmapi tatra samādāpane tadvarṇavādinā tatsamanujñena bhavitavyamiti kṣāntigatāgradharmagate //
tasyaivamityādinā nirvedhabhāgīyānāṃ phalamāha / anāvaraṇaṃ rūpaṃ vedanā saṃjñā yāvat saddharmasthitiranāvaraṇā bhaviṣyatīti //
tathatāpradhānaḥ parivartastathatāparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratarā(mā)nāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ ṣoḍaśaḥ parivartaḥ //
17. avinirvatanīyākāraliṅganimittaparivarto nāma saptadaśaḥ /
'mokṣanirvedhabhāgīye śaikṣo 'vaivartiko gaṇaḥ / ' iti pūrvamuddiṣṭam / tatra dve ukte / tṛtīyo vaktavyaḥ / ataḥ śāstram-
[97] nirvedhāṅgānyupādāya darśanābhyāsamārgayoḥ /
ye bodhisattvā vartante so 'trāvaivartiko gaṇaḥ // 4-38 //
'atra' iti mahāyāne / 'avaivartikagaṇaḥ' / tallakṣaṇam / vivartāya prabhavati vaivartikaḥ / na tathetyavaivarktiko 'vinivartanīyaḥ / athāsya nirvedhabhāgīyeṣu sthitasya kati liṅgānītyata āha /
[98] rūpādibhyo nivṛtyādyaliṅgarviśatidheritaiḥ /
nirvedhāṅgasthitasyedamavaivartikalalakṣaṇam // 4-39 //
avaivartikatvaparijñānamityarthaḥ / atha katame rūpādinivṛttyādayaḥ?
[99] rūpādibhyo nivṛttiśca vicikitsākṣaṇakṣayau /
ātmānaḥ kuśalasthasya pareṣāṃ tanniyojanam // 4-40 //
[100] parādhāraṃ ca dānādi gambhīre 'rthepyakāṅkṣaṇam /
maitraṃ kāyādyasaṃvāsaḥ pañcadhāvaraṇena ca // 4-41 //
[101] sarvānuśayahānaṃ ca smṛtisamprajñatā śuci /
cīvarādiśarīre ca kṛmīṇāmasamudbhavaḥ // 4-42 //
[102] cittākauṭilyamādānaṃ dhutasyāmatsarāditā /
dharmatāyuktagāmitvaṃ lokārthaṃ narakaiṣaṇā // 4-43 //
[103] parairaneyatā mārasyānyamārgopadeśinaḥ /
māra ityavabodhaśca caryā buddhānumoditā // 4-44 //

[104] ūṣmamūrdhasu sa kṣāntiṣvagradharmeṣvavasthitaḥ /
liṅgairamībhirviśatyā sambodherna vivartate // 4-45 //
ata āha / atha khalvityādi / ākriyante vyajyanta ebhiriti ākārāḥ / liṅgyante gamyanta ebhiriti liṅgāni / nimīyante nirūpyanta ebhiriti nimittāni / ekārthatvepi trayāṇāmupādāna(naṃ) sattvāntaraśaṅkāyā vyavacchedārtham / paryāyaskandhaṃ (vacanaṃ) athavā aparaḥ paryāyaḥ / kathamityādi / ata eva vāśabdaḥ / kathaṃ ve ti kena prakāreṇa jānīyāma iti sambandhaḥ /
atibahūni liṅgāni tatrādyaṃ tāvadāha yā cetyādinā / caturdhā bhūmiḥ / pṛthagjanaśrāvakapratyekabuddhabuddhasambandhāt / iyaṃ caturvidhāpi tathatābhūmirityucyate / kuta ityāha / sarvāśca ityādi / caśabdo hetau / yasmātsarvā etāstathatayādvayāḥ / rūpādīnāṃ sarvadharmāṇāṃ yathālakṣaṇamasattvāt tathataivaitāḥ / tathatā caikaiva na dve na bahavyaḥ / tasmāttathatayādvayā abhinnāḥ advaidhīkārādacchinnāḥ vikalpasvabhāvavirahāt avikalpāḥ / vikalpāgocaratvāt nirvikralpāḥ / itīti / evaṃ lakṣaṇā yā tathatā tāṃ tathatāṃ dharmatāmavatarati / kathamavataratītyāha tathatāyāmityādi / sthitastanmātradarśanāt / na kalpayati samyak na vikalpayati vitatham / evamavataratītyevaṃ satyavatarati / ..........tyāha / evamavatīrṇa ityādi / uktena krameṇāvatīrṇaḥ san / yatheti yayā mātrayā śrutvāpīti śravaṇānantaramapi / tatopi vātikramyeti tata uttarakālamapi / na kāṅkṣatīti na bādhate / naivamitīti sambandhaḥ / vividhā matiḥ vimatiḥ / tanna karoti evaṃ vā na veti / ata evāha na vicikitsatoti / na dhandhāyatītyapratipatteḥ pratiṣedhaḥ / kiṃ tarhi karotītyāha / api tvityādi / tathataiva sarvaṃ na santi rūpādaya ityadhimuñcati śraddhayā / avagāhate prajñayā / etadeva jñānaṃ mukhyaṃ liṅgam / asya paricchedamāha / na cetyādinā / ( RSt_110 ) paricchedāpekṣayā bahuvacanaṃ ebhirliṅgairiti / tathataiva sarvamiti jñānāt 'rūpādibhyo nivṛttiḥ' nirvedhāṅgeṣvavaivartikaliṅgaṃ prathamam //
punaraparamityādi / anyeṣāmiti / ito dharmādvāhyānām / śramaṇānāmiti pravrajitānām / mukhamullokayati praṇataḥ paśyati / kimitītyāha / ime ityādi / jānanti laukikena jñānena / paśyanti lokottareṇa / dātavyamiti bhaktito deyam / vyapāśrayata iti sevate śaraṇaṃ vā gacchati / satyeṣu ratneṣu ca vimatirvicikitsā / tasyāḥ kṣaye sati sarvametanna karotīti 'vikitsākṣayo ' dvitīyaṃ teṣu talliṅgam //
sa khalvityādi / apāyā narakapretatiryañcaḥ / svībhāvaḥ strītvam / sa cāvaśiṣṭānāmakṣaṇānāmupalakṣaṇamiti 'akṣaṇakṣayaḥ' tṛtīyaṃ teṣu talliṅgam //
punaraparamityādi / daśasu kuśaleṣu svayaṃ sthitvā 'pareṣāṃ' teṣu 'samādāpanaṃ' dṛḍhīkaraṇaṃ ceti caturthaṃ teṣu talliṅgam //
punaraparamityādi / yaṃ yaṃ dharmamiti sūtrageyādikam / dadāti ca parasmai hitāya sukhāya caṣa bhavatviti teṣāmeva hitasukhāya / iti anenākāreṇa sādhāraṇaṃ karoti / yathā ca dharmadānaṃ tathānyadapi dānaśīlādikamiti 'parādhāraṃ dānādi' pañcamaṃ teṣu talliṅgam //
punaraparamityādinā na dhandhāyatītyetadantena 'gambhīre 'rthepyakāṅkṣaṇaṃ' ṣaṣṭhaṃ teṣveva talliṅgam //
'maitraṃ kāyādi' iti kāyādi karma / tadāha hitavacanaścetyādinā / upalakṣaṇatvāditi 'maitraṃ kāyādi' saptamaṃ teṣu talliṅgam //
'asaṃvāsaḥ pañcadhāvaraṇena vā' iti / pañca nivaraṇāni / kāmacchando vyāpādastyānamiddhamauddhatyakaukṛtyaṃ vicikitsā ceti / ebhirasaṃvāso 'samanvāgamaḥ / tamāha / alpastyānamiddhaśca bhavatītyupalakṣaṇatvāt / iti pañcabhirnivaraṇaisaṃvāso 'ṣṭamaṃ teṣu talliṅgam //
sarva yathā bhavati tathānuśayasya dveṣānubandhasya hānaṃ 'sarvānuśayahāanam' / tadāha niranuśayaśca bhavatīti / navamaṃ teṣu talliṅgam //
'smṛtisaṃprajñatā' itismṛtisahitaṃ saṃprajanyam / tadāha sobhikrāmanvetyādinā / abhikramo gamanam / apratikrama āgamanam / bhrāntaṃ vikṣiptam / na vilambitamiti vilambe vikṣepāt / sahaseti asamīkṣya bhūmim / upalakṣaṇaṃ caitaccaṃkramasthānaniṣadyāśayaneṣu vikṣepasyeti smṛtisaṃprajanyaṃ daśamaṃ teṣu talliṅgam //
tasya khalvityādi yānītyataḥ prāk / yūkāyogād yūkilaḥ / picchāditvādilac / caukṣaḥ śuciḥ / ābādhaḥ pīḍā / ādīnava upadrava iti 'śucicīvarāditā' ekādaśaṃ teṣu talliṅgam //
yānītyādi subhūtirāhetyataḥ prāk / sambhavanti jāyante kāyasya bhakṣaṇāya / abhyudgatānīti prativiśiṣṭāni / iti 'śarīre kri(kṛ)mīṇāmasamubhdavo ' dvādaśaṃ teṣu talliṅgam //
subhūtirāhetyādi punaraparāt prāk / cittālpakṛtyatā alpatvādavikṣepācca / cittasya kauṭilyaṃ kuṭilatā / yattu svadoṣapracchādanopāyastacchāṭhyam yatparavañcanāya sa vaṅkaḥ / paravañcanārthamabhūtasvaguṇasaṃdarśanaṃ māyā / ebhirvirahādyathākramaṃ cittākauṭilyaṃ cittāśāṭhyatā cittāvaṅkatā cittāmāyāvitā ca / śeṣaṃ subodham / iti 'cittakauṭilyaṃ' trayodaśaṃ teṣu talliṅgam //
punaraparamityādi / atra lābhādigurūkatāpratiṣedhena dhutagrahotpyupalabhyate / iti 'dhutaguṇasamādanaṃ' caturdaśaṃ teṣu talliṅgam //
nerṣyāmātmasaryabahulo bhavatīti mātsaryagrahaṇena ṣaṭpāramitāvipakṣā upalakṣyante / iti 'amatsarāditā' pañcadaśaṃ teṣu talliṅgam //
na ca gambhīreṣvityādi punaraparāt prāk / saṃsyandanaṃ saṃyojanam / dharmatayā yuktaṃ sarvamavagacchatīti 'dharmatāyuktagāmitvaṃ' ṣoḍaśaṃ teṣu talliṅgam //
punaraparamityādi dhārayitavyāntaram / pratideśayetyeayamatyayato deśaya / pratiniḥsajeti pratiniyamenātyantikatvena parityaja / evamiti bodhicittatyāge sati / evamapīti / īdṛśepi māyeṇoktai / śeṣaṃ subodham / iti lokānāmartho 'smāditi 'lokārthaṃ narakaiṣaṇā' narakasvīkāraḥ / saptadaśaṃ teṣu talliṅgam //
punaraparādi dhārayitavyāntam / yacchrutaṃ prajñāpāramitādi tatpratideśaya pratyācakṣva / yad gṛhītaṃ badhicittapāramitācaryādi tatparityaja / abhūtavicitravādī kaviḥ / tasya karma kāvyam / avinivartanīyasya dhātuḥ prakṛtiḥ / apratyudāvartanīyadharmeti pareṇa sambadhyate / śeṣaṃ subodham / iti 'parairaneyatā' 'ṣṭādaśaṃ teṣu talliṅgam //
punaraparādi dhārayitavyāntam / saṃsāre cāriketyādinā bodhisattvamārgaṃ dūṣayati / ihaiva tvamityādinā śrāvakādimārgaṃ grāhayati / abhinirvṛtta iti kṣīṇāyuḥ / vāśabdo vikalpe / ihaivetyādikaṃ vā vakṣyati / ( RSt_112 ) aho vatetyādikaṃ vā / cittaṃ na kupyati na calatīti mārabhāṣitasya hīnamārgasya mārabhāṣitatvena jñānāt / ata idaṃ mārasyānyamārgopadeśino 'māra ityavabodhaḥ' ūnaviṃśatitamaṃ teṣu talliṅgam //

sā cedityādi dhārayitavyāntam / viveko mahāyānatyāgaḥ / tadarthāni vacanāni vivekapadāni / tāni parato mārāditaḥ śrutvā cittaṃ na parihīyate iti sambandhaḥ / na calatītyarthaḥ / kuta ityāha / dharmatāyā iti dharma eva dharmatā mahāyānacaryā tataḥ / na pratyudāvartata iti na vimukhībhavati / nānyathābhāva iti na viparyayaḥ / na hīnayāne bahumāna ityarthaḥ / tānīti vivekapadāni / caśabdo hetau / yasmānmārakarmāṇi jānāti / asthānamiti pareṇa sambadhyate / tatheti yathā buddhānuvarṇitam / śeṣaṃ subodham / iti 'caryābuddhānumoditā' viṃśatitama teṣu talliṅgam //
ūṣmāmūrdhasu sa kṣāntiṣvagradharmeṣvavasthitaḥ /
liṅgairamībhirviśatyā sambodherna vivartate //
ayamupasaṃhāraḥ / ūṣmādiṣu nirvedhabhāgīyeṣu sthite ya ebhirviśatyā liṅgairlakṣitaḥ sa sambodherna nivartate / so 'vinivartanīya ityarthaḥ //
darśanamārge sthitamadhikṛtya śāstram-
[105] kṣāntijñānakṣaṇāḥ ṣaṭ ca pañca pañca ca dṛkpathe /
bodhisattvasya vijñeyamavaivartikalakṣaṇam // 4-46 //
darśanamārge sthitasya bodhisattvasyāvaivartikaṃ liṅgaṃ veditavyam / kiṃ tat? 'kṣāntijñānalakṣaṇāḥ' kṣāntikṣaṇāḥ jñānakṣaṇāśca / 'ṣaṭ ca pañca pañca ca' iti ṣoḍaśetyarthaḥ / katame ṣoḍaśa?
[106] rūpādisaṃjñāvyāvattirdāḍhrya cittasya hīnayoḥ /
yānayorvinivṛttiśca dhyānādyaṅgaparikṣayaḥ // 4-47 //
[107] kāyacetolaghutvaṃ ca kāmasevābhyupāyikī /
sadaiva brahmacāritvamājīvasya viśuddhatā // 4-48 //
[108] skandhādāvantarāyeṣu sambhāre sendriyādike /
samare matsarādau ca neti yogānuyogayoḥ // 4-49 //
[109] vihāre pratiṣedhaśca dharmasyāṇoralabdhatā /
niścitattvaṃ svabhūmau ca bhūmitritayasaṃsthitiḥ // 4-50 //
[110] dharmārthaṃ jīvitatyāga ityamī ṣoḍaśa kṣaṇāḥ /
avaivartikaliṅgāni dṛṅmārgasthasya dhīmataḥ // 4-51 //

tatrādyamāha / punaraparamityādinā dhārayitavyāntena / abhisaṃskarotīti utpādayatītyarthaḥ / tamapi dharmamiti rūpādikaṃ nopalabhata ityādi / atra upalambha evābhisaṃskāraḥ / sa evotpādanam / anutpādajñāne kṣāntirasyeti bahuvrīhiḥ / iti 'rūpādisaṃjñāvyāvṛttiḥ' duḥkhe dharmajñānakṣāntiḥ / sā dṛṅmārge prathamaṃ talliṅgam //
punaraparamityādi dhārayitavyāntam / vicchankyisyatīti vigatacchandaṃ kariṣyati / ājñāsyati lokottareṇa jñānena / vihanyase kliṣyase / vivecanatā bodhicittatyājanam / tatreti samyaksambodhau / dṛḍhacittena iti samyaksambodhau 'cittadārḍhyaya' duḥkhe dharmajñānam / tad dṛṅmārge dvitīyaṃ talliṅgam //
punaraparādi bhavatyantam / iti 'hīnayānavinivṛttiḥ' duḥkhe 'nvayajñānakṣānti / sā dṛṅmārge tṛtīyaṃ liṅgam //
sa ākāṅkṣannityādi veditavyāntam / iti 'dhyānādīnāmaṅgaparikṣayaḥ' kāmotpattivibandhe daurbalyaṃ duḥkhe 'nvayajñānam / tad dṛṅmārge caturthaṃ talliṅgam //
punaraparādi sa cedityataḥ prāk / atra na nāmaguruka ityādikaṃ 'cetolaghutvam' / so 'bhikrāmanvetyādikaṃ 'kāyalaghutvam' / tadubhayaṃ samudaye dharmajñānakṣāntiḥ / sā dṛṅmārge pañcamaṃ talliṅgam //
sa cedityādi prāganarthikāt / yathoktaiva saṃjñābhyupāyaḥ tena nirvṛttā 'kāmasevābhyupāyikī' / sā samudaye dharmajñānam / tad dṛṅmārge ṣaṣṭhaṃ tallīṅgam //
anarthikā eva cetyādi dhārayitavyāntam / atyarthaṃ saumanasyajananāt priyarūpaiḥ / atyarthaṃ sukhajananāt sātarūpaiḥ / praśaṃsāyāṃ rūpap vā / anarthikā eveti nityamanarthikāḥ / na samaviṣameṇeti na yuktāyuktena / kathamityāha / dharmeṇaivetyādi / apamardanaṃ pīḍā / pañcabhirmokṣabhāgīyaiścaturbhirnirvedhabhāgīyaiḥ saptabhiśca darśanakṣaṇairyogāt satpuruṣairityādini ṣoḍaśapadāni / iti 'sadaiva brahmacāritvaṃ samudaye 'nvayajñānakṣāntiḥ / sā dṛṅmārge saptamaṃ talliṅgam //
punaraparādi dhārayitavyāntam / mantrajātirmantrāviśeṣaḥ grahadevatāyāḥ / auṣadhiḥ pā(pha)lapākāntā / strīdevatāyā mantro vidyā / ( RSt_114 ) bhaiṣajyamauṣadham / ādiśabdena yantramantrādiparigrahaḥ / vigrahaḥ kāyena kalaho vivādastu vācā / iti 'ājīvapariśuddhiḥ' samudaye 'nvayajñānam / dṛṅmārge 'ṣṭamaṃ tāliṅgam //
navamāt prabhṛti pañcakṣaṇānadhikṛtya śāstram-
'skandhādāvantarāyeṣu sambhāre sendriyādike /
samare matsarādau ca neti yogānuyogayoḥ //
vihāre pratiṣedhaśca'
iti / 'yogaḥ' sābhiniveśā vṛttiḥ / 'anuyogo ' nirabhiniveśā vṛttiḥ / tābhyāṃ vihārastayorvihārastadvānsamādhiḥ / tasya 'pratiṣedhaḥ' / 'neti' iti naño sambandhādityarthaḥ / sa punarvihāraḥ 'skandhādau' prathamaḥ / 'antarāyeṣu' dvitīyaḥ / 'sambhāre ' tṛtīyaḥ / 'sendriyādike samare ' caturthaḥ / 'matsarādau' pañcamaḥ / tatra caturaṃ tāvadāha punaraparamityādinā na ca te kalahetyataḥ prāk / na te skandhāyatanetyādi / yogāścānuyogaśca yogānuyogaṃ tadanuiyuktāstena saha yuktāḥ / sahārthe 'nuśabdaḥ / na viharantīti sambandhaḥ / atropapattirmahatyobhaṃgavatyoruktā- "tathā hi sa śūnyatāyāṃ sthito na kasyaciddharmasya hīnatvaṃ vā utkṛṣṭatvaṃ vā samanupaśyati" iti / enāmasyāṃ vākyadvayenāha / saṃkleśapakṣo niḥsāratvena saṅgaṇikārāmatāviṣayatvāt saṅgaṇikārāmatā / saivāsattvena kathāmātratvāt kathā / śeṣaṃ pūrvavat / utkṛṣṭatvādrājasaṃkleśanirodhaḥ / sa eva kathā asākṣātkṛtatvena kathāmātratvāt kathā / etāveva kathe dve / yathāyogamuttaratrāpīti skandhādiyogānuyogavihāraviraho nirodhe dharmajñānakṣāntiḥ / sā dṛṅmārge navamaṃ talliṅgam //
pañca nivaraṇāni caurāḥ kuśaladravyaharatvāt / śeṣaṃ pūrvavat / iti nirodhe dharmajñānam / tad dṛṅmārge daśamaṃ talliṅgam //
kuśaladharmasambhāraḥ senā / śeṣaṃ pūrvavat / iti nirodhe 'nvayajñānakṣāntiḥ / sā dṛṅmārge ekādaśaṃ talliṅgam //
tayā senayā vipakṣāṇāṃ bādhanaṃ yuddham / śeṣaṃ pūrvavat / yuddhe sati nirodhaḥ prāpyate / nirodho nirvāṇaṃ vimuktiḥ / kaścāsau? dehapratiṣṭhābogapratibhāsānāṃ vijñaptīnāṃ parāvṛttiḥ / tasmāddehādīnāmavikalpanāt na grāmanagaranigamajanapadarāṣṭrarājadhānīkathāyogānuyogamanuyuktā viharanti / tatra cakṣurādi pañcakaṃ ( RSt_115 ) dehaḥ / sa hi grāma indriyagrāmatvāt / dehānāmādhāratvāt pratiṣṭhā nagaram / niyatendriyagamyatvāt nigamo bhogaḥ pañcaviṣayāḥ / janapadādayaḥ pratiṣṭhāviśeṣāḥ / ātmātmīyavikalpakṣaye sati mokṣaḥ / tata ātmavikalpānadhikṛtyāha / nātmakathetyādi / ātmīyavikalpānadhikṛtyāha / nāmātyetyādi / ita urdhvarūpāḥ kathāste yathāyogamātmīyavikalpā bhogavikalpāḥ pratiṣṭhāvikalpā vā veditavyāḥ / yadi tathā tathā na viharanti kathaṃ tarhi viharantītyāha / api nvityādi / prajñāpāramitaiva katha pratyavekṣā / śeṣaṃ purvavat / sarvatra dharmatayā samatāyogānuyogamanuyuktā eva viharantītyarthaḥ / sarvajñatāpratisaṃyuktairiti bodhicittapratisaṃyuktaiḥ / yuddhendriyādikathāyogānuyogavihāraviraho nirodhe 'nvayajñānam / tad dṛṅmārge dvādaśaṃ talliṅgam //
'matsarādau ca' iti śāstram / yadāha mahatyoḥ / "sa dānapāramitāyāṃ caranna mātsaryakathāyogamanuyukto viharati yāvat prajñāpāramitāyāṃ caranna dauṣṭhulyakathāyogamanuyukto viharati" iti / tadasyāmāha / na ca te kalahabhaṇḍanavigrahavivādakathāyogānuyogamanuyuktā viharantīti / vipakṣatvātkalahā mātsaryādayaḥ / pratipakṣatvātkalahā mātsaryādayaḥ / pratipakṣatvābhdaṇḍanādayaḥ / yadobhayeṣāṃ cetasi cārastulyabalatā ca tadā vigrahaḥ / yadā tu pratipakṣairvipakṣā durbalīkriyante tadā vivādaḥ / tāveva vigrahavivādau kathā vikalpatvāt / tasyāṃ yogānuyogamanuyuktā na viharanti / abhedaḥ samatājñānam / bhedo nānātvavikalpaḥ / mitrakāmāścetyādi dhārayitavyāntaṃ sugamam / iti mārge dharmajñānakṣāntiḥ / sā dṛṅmārge trayodaśaṃ talliṅgam //
punaraparādi sa cedityataḥ prāk / anetaitadāha /
'dharmasyāṇoralabdhatā / niścitatvaṃ svabhūmau ca' iti / so 'ṇumapi dharma na samanupaśyati yo vivarte, bhavān vā vivartena / tathāpi svasyāmavinivartanīyabhūmau niḥsaṃśayo bhavati / vicikitsā saṃśayaḥ / saṃsīdanaṃ mandotsāhatā / ānantaryacitteneti / anantaryapaścāttāpena / prativinodanaṃ sarvathātyāgaḥ / viṣkambhaṇaṃ mandākaraṇam / avinivartanīyacittamātmano 'vinivartanīyatvaniścayaḥ / asaṃhāryamapratyāneyam / ityavaivartikabhūmau 'sthiraniścayatva' mārge dharmajñānam / tad dṛṅmārge caturdaśaṃ talliṅgam //

'bhūmitritayasaṃsthitiḥ / ' mārakarma tathāgatabhāṣitasyānyathātvaṃ bhāvinī cātmanaḥ samyaksambodhiriti trīṇi sthānāni 'bhūmitritayam' / tasmin 'saṃsthitiḥ' ( RSt_116 ) ātyantiko niścayaḥ / tāmāha / sa cetkhalvityādinā dhārayitavyāntena / ihaivetyasminneva janmani / nāyaṃ tathāgata ityasmātpūrva iti śabdaḥ paro draṣṭavyaḥ / tathā tannānyathetyukte 'rthādgamyate bhaviṣyatyeva me 'nuttarā samyaksambodhiriti / buddhādhiṣṭhānaṃ buddhanirmāṇam / addheti tattvata ityarthaḥ / iti bhūmitrayasaṃsthitimārge 'nvayajñānakṣāntiḥ / sā dṛṅmārge pañcadaśaṃ talliṅgam //
punaraparamityādi āparivartāntāt / ātmanaḥ parityāgo vikrayādi / jīvitasya parityāgo maraṇam / buddhairbhagavabhdirdeśito dharmaḥ sarvadharmāḥ śūnyā iti / tameva mohapuruṣāḥ pratikṣipanti / tasya svayaṃ paraiśca parigrahāya jīvitamapi tyajati / sa hi buddheṣu yatpremagauravaṃ taddharme karoti / dharmakāyāstathāgatā iti jñānāt / ātmanaśca bhāvibuddhatvadarśanāt / śrāvakasyāpītyupalakṣaṇam / bodhisattvasyāpi devāderapi / śeṣaṃ subodhamiti / 'dharmārthaṃ jīvitatyāgaḥ' mārge 'nvayajñānam / tad dṛṅmārge ṣoḍaśaṃ talliṅgam //
'ityamī ṣoḍaśa kṣaṇāḥ / avaivartikaliṅgāni dṛṅmārgasthasya dhīmataḥ' // ityupasaṃhāraḥ //
avinivartanīyasya yānyākāraliṅganimittāni taddyotakaḥ parivartastatparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ saptadaśaḥ parivartaḥ //
18. śūnyatāparivarto nāmāṣṭādaśaḥ /
nirvedhāṅgadṛṅmārgayoravaivartikaliṅgāni saṃkhyayā viśeṣataścoktani / bhāvanāmārgastu gambhīraḥ / tato tānyubhayathāpi vaktumaśakyāni / ataḥ śāstram-
[111] gambhīro bhāvanāmārgaḥ
etadāha / atha khalvityādinā pratyekabuddhairityetadantena / āścaryaṃ bhagavannityekaṃ codyam / kimāścaryamityata āha / mahāguṇetyādi / ( RSt_117 ) mahān guṇasambhāraḥ paramagambhīratayā kalpāsaṃkhyeyadvayanirantaraprayatnalabhyatayā ca / ata eva viśeṣato jñātumaśakyatvādapramāṇāḥ saṃkhyātumaśakyatvādaparimitāḥ / bodhisattvo mahāsattva iti bhāvanāmārgastho 'vaivartikaḥ / avinivartanīyeneti bhāvanāmārgasthena / saṃkhyātikramād anantam / paramodāratvād aparyantam / asaṃhārya samyagagrādyaṃ samyagjñātumaśakyaṃ śrāvakapratyekabuddhairapīti bhāvanāmārgasya gāmbhīryam //
subhūtirāhetyādi pratibalaḥ śakto nirdeṣṭum / kintu sattvā(rvā)rtho na syāditi bhāvaḥ / tataḥ kimityāha / ata evetyādi / evakāro bhinnakramaḥ / sthānānītyataḥ pareṇa draṣṭavyaḥ / sarvāṇi gambhīrāṇīti vīpsārthaḥ / sthānānīti bhāvanāmārgālambanāni / prajñāpāramitāyāṃ pratisaṃyuktāni tadādhāraṇītyarthaḥ / sūcayitavyānīti sūcyantāmityarthaḥ / iti subhūteradhyeṣaṇā //
evamukta ityādi / ārabhyeti / ādau nirdiśya / nigamayitukāma iti bhāvanārge yojayitukāmaḥ / iti bhagavato 'bhyupagamaḥ /
atha śāstram-
gāmbhīryaṃ śūnyatādikam /
samāropāpavādāntamuktatā sā gabhīratā // 4-52 //
'gambhīro bhāvanāmārgaḥ' ityuktam / tasya 'gāmbhīryaṃ' gambhīrabhāvaḥ / yataḥ sa gambhīro bhavati tacca śūnyatānimittādikam / mārgasya gambhīryamālambanagāmbhīryāditi bhāvaḥ / taccālambanaṃ 'śūnyatādi' / śūnyatāderapi kā gāmbhīryatā? yāsya samāropāntenāpavādāntena cārahitatā / bhagavānabhyupagataṃ sūcayitumāha / gambhīramitītyādi / sarvadharmāṇāṃ yathāpratibhāsabhāvo yathātattvaṃ ca bhāvaḥ śūnyatā / saivānimittaṃtadvedane nimittanirodhāt / saivāpraṇihitaṃ tadvidāṃ traidhātuke 'praṇidhānāt / saivānabhisaṃskārasteṣāṃ punarbhavāya karmākaraṇāt / saivānutpādasteṣāṃ tena karmaṇānutpādāt / saivājātisteṣāṃ prakṛtyajātatājñānāt / saivābhāvo 'dravyatvāt / saiva virāgaśuddhiḥ kleśānuśayasamudghātāt / saiva nirodhasteṣāṃ punarbhavavi(ni)rodhāt / saiva nirvāṇaṃ teṣāṃ vāsanāsamudghātāt / saiva vigamasteṣāṃ sāśravaskandhoparamāt // iti śūnyatādikam //
subhūtirāheti kākvā pṛcchatītyarthaḥ / dharmāṇāmiti śūnyatādinām / sarvadharmāṇāmiti skandhadhātvādīnām / bālagrāhyā rūpādayaste kathaṃ gambhīrāḥ? ataḥ svayameva pṛcchati kathaṃ cetyādi / uttaraṃ yathā tathatetyādi / ( RSt_118 ) kasya tathateti cedāha tatretyādi / sphuṭīkartumāha yathetyādi / yatreti yasyāṃ rūpāditathatāyāṃ vedyamānāyāṃ kalpitaṃ rūpādi na prakhyāti iyaṃ rūpādīnāṃ gambhīratā / paramārthasatā rūpeṇa teṣāṃ prakhyānāt / samyagdeśanayā toṣitaḥ subhūtirāha / āścaryamityādi / sūkṣmeṇeti nipuna(ṇa)vedyena / nirvāṇaṃ ca sūcitam / bhāvanāmārgasthasyāvaivartikasya sarveṣāṃ parikalpitānāmaprakhyānāt / rūpādibhyaśca nivāritaḥ / teṣāṃ paramārthasya prakhyānāt / tatra nirvāṇena rūpādisamāropāntamutkatā / iti śūnyatādigambhīratā //
atha śāstram-
[112] cintātulananidhyānānyabhīkṣṇaṃ bhāvanāpathaḥ /
nirve āṅgeṣu dṛṅmārge bhāvanāmārga eva ca // 4-53 //
'abhīkṣṇaṃ' iti prabandhena / ataḥ prābandhikāni 'cintātulananidhyānāni' svabhāvo bhāvanāmārgasya alambanaṃ śūnyatādi / śūnyatāderādhāro nirvedhabhāgīyadṛṅmārgabhāvanāmārgāḥ(rgaḥ) kathaṃ bhāvanāmārgasyā(ścā)syaiva viṣaya iti cedāha-
[113] prābandhikatvādiṣṭo 'sau

Original text: Sāratama · Edition: Padmanabha S. Jaini: Sāratamā. A Pañjikā on the Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra by Ratnākaraśānti. Patna : Kashi Prasad Jayaswal Research Institute, 1979. (Tibetan Sanskrit Works Series, 18). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc