સારતમ · ભાગ 2138

ઽપ્રાબન્ધિકો ઽ હિ ભાવનામાર્ગઃ । તતઃ પ્રાકૃતો વિષયઃ પશ્ચાત્તમો વિષયીતિ નાસ્તિ વિરોધઃ । અત્ર સૂત્રં ભગવાનાહેત્યાદિ । ઇમાનીતિ યથોક્તાનિ શૂન્યતાદીનિ । પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનીતિ । વિકલ્પપારમિત્તૈવ પ્રજ્ઞા પ્રજ્ઞાપારમિતા દર્શનમાર્ગો ભાવનામાર્ગશ્ચ । નિર્વેધભાગીયાનિ તુ તાદર્થ્યાત્પ્રજ્ઞાપારમિતા । તસ્યાં ત્રિવિધાયાં પ્રતિસંયુક્તાનિ સમ્બદ્ધાનિ તદાધારાણીત્યર્થઃ । ય ઇમાનિઓ ચિન્તયિષ્યતિ તુલયિષ્યતિ ઉપનિધાસ્યતીતિ સમ્બન્ધઃ । કથમિત્યત આહ । એવં મયેત્યાદિ । સ્થાતવ્યમિતિ ચિન્તયૈકાન્તનિશ્ચયાત્ । શિક્ષિતવ્યમિતિ તુલનેન શમથોત્પાદનાત્ । પ્રતિપત્તવ્યમિત્યુપનિધ્યાનેન વિપશ્યનોત્પાદનાત્ । આજ્ઞપ્તં ગ્રન્થશ્રવણાત્ । આખ્યાતમર્થજ્ઞાપનાત્ । ઉપદિષ્ટં રહસ્યકીર્તનાત્ ચતસ્રો યુક્તયઃ । અપેક્ષાયુક્તિઃ સર્વહેતૂનપેક્ષ્ય કાર્યોત્પત્તેઃ । કાર્યકારણયુક્તિઃ તેભ્યઃ પ્રત્યેકં કાર્યવિશેષોત્પત્તેઃ । ઉપપત્તિઃ સાધનયુક્તિઃ । યેન પ્રમાણેન યો ઽર્થઃ સિધ્યતિ । ધર્મતાયુક્તિઃ સ્વભાવનિયમોધર્માણામ્ । અગ્નિ એવ દહત્યાપ એવ ક્લેદયન્તીત્યાદિ । આભિઃ સમાધ્યાલમ્બનસ્ય રહસિ પર્યઙ્કમારુહ્ય સત્કૃત્ય સાતત્યેન નિરૂપણં ચિન્તા । તત્રૈવ નવાકારેણ શમથેન ચેતસઃ સમીકરણં તુલનમ્ । ધર્માન્વિચિનોતિ પ્રવિચિનોતિ પરિવિતર્કયતિ પરિમીમાંસામાપદ્યત ઇતિ ચતુરાકારા વિપશ્યના ઉપનિધ્યાનમ્ ॥ તત્ર યથાવભ્દાવિકતાજ્ઞાનં વિચયઃ । ( ર્સ્ત્_119 ) પઞ્ચૈવ સ્કન્ધા ઇત્યાદિ યથાવભ્દાવિકતાજ્ઞાનં પ્રવિચયઃ । સર્વ એતે શૂન્યા ઇત્યાદિ નિર્વિકલ્પેન મનસા પ્રજ્ઞાસહગતેન નિમિત્તીકરણં પરિવિતર્કઃ । સન્તીરણં પરિમીમાંસા । ઇતિ ભાવનામાર્ગસ્ય સ્વભાવઃ ॥
નવધા ચ પ્રકારતઃ ।
સ ભાવનામાર્ગઃ પ્રકારભેદેન નવધા ભવતિ । ચકારાદ્વિપક્ષો નવધા । કથમિત્યાહ-
મૃદુમધ્યાધિમાત્રાણાં પુનર્મૃદ્વાદિભેદતઃ ॥ 4-54 ॥
મૃદુમૃદુઃ । મૃદુમધ્યઃ । મૃદ્વધિમાત્રઃ । મધ્યમૃદુઃ । મધ્યમધ્યઃ । મધ્યધિમાત્રઃ । અધિમાત્રમૃદુઃ । અધિમાત્રમધ્યઃ । અધિમાત્રાધિમાત્રશ્ચેતિ । વિપક્ષાણામપ્યેત એવ નવ પ્રકારાઃ । તત્રૈતે માર્ગસ્ય પ્રકારા અનુલોમમુત્પદ્યન્તે । તૈઃ પ્રતિલોમં વિપક્ષપ્રકારાઃ ક્ષીયન્તે । અધિમાત્રાધિમાત્રો ઽધિમાત્રમધ્યો યાવન્મૃદુમૃદુઃ । સ ચ વિપક્ષો ભાવનાહેયઃ ક્લેશવિકલ્પા યથાયોગામ્ । ઔદારિકો હિ મલશ્ચેલાત્પુર્વ નિષ્પીડ્યતે પશ્ચાસૂક્ષ્મઃ । તદ્વચ્ચિત્તાદપિ ।
તત્રાદ્યઃ તથેત્યાદિના । દ્વિતીય એવમિત્યાદિના । તતઃ યથા પુનરપરાદિભીઃ પ્રસવત્યન્તૈઃ તતઃ દ્વાવેકેન પુનરપરાદિના સુભૂતિરાહેત્યતઃ પ્રાક્ । તથેત્યાદિ । તથેતિ યથોક્તેન ક્રમેણ સમ્પાદયમાનઃ શમથેન । ઉપનિધ્યાયન વિપશ્યનયા । ઉપપરીક્ષમાણ ઉભાભ્યામ્ । પ્રયુજ્યમાનઃ શમથવીર્યેણ । ઘટમાનો વિપશ્યનાવીર્યેણ । વ્યાયચ્છમાન ઉભયવીર્યેણ । સ્વયમેવ ભગવાન્ પૃચ્છતિ કિયત્કર્મ કરોતીતિ । ઉત્તરં સ્વયમેવાહ તદ્યથાપીત્યાદિના । પ્રસાદા પ્રભવન્તીતિ પ્રાસાદિકા ગુણાઃ । મત્વર્થીયો ઽચ્ । પરપરિગૃહીતેતિ પરકીયા ન વશયેન્ ન શક્નુયાત્ । સંસારાદિત્યાગામિનો જન્મપ્રબન્ધાત્ । છોરયતીતિ ત્યજતિ । વિપૃષ્ઠીકરોતિ । આગામિનો ઽનાગમનાત્ । વ્યન્તીકરોતીત્યપરાન્તતઃ પૂર્વાન્તનયનાત્ । યથાજ્ઞપ્તમિત્યાદિ પૂર્વવત્ । યથોદ્દિષ્ટં યથા નિર્દિષ્ટમિત્યુદ્દેશનાત્ । તિષ્ઠતિ ચિન્તયા સંશયચ્છેદાત્ । શિક્ષતે શમથેન । પ્રતિપદ્યતે વિપશ્યનયા । ઉપનિધ્યાયતીત્યુભાભ્યામ્ । એવં યોગં ભાવનામાપદ્યતે । ઇયતા એકં કર્મોક્તમ્ ।
દ્વિતીયમાહ તાંશ્ચેત્યાદિના સમ્યક્સમ્બોધેરિત્યેતદન્તેન । ઇતિ ભાવનામાર્ગો મૃદુમૃદુઃ ॥
એવમિત્યાદિ એવમિત્યનન્તરોક્તવત્ । તાવત્કર્મેતિ બહુતરકલ્પવ્યન્તીકરણમ્ । સમ્યક્સમ્બોધિવિનિવર્તકદોષવિવર્જનં ચ । અધિકમાહ ( ર્સ્ત્_120 ) યથેત્યાદિના પ્રાક્ પુનરપરાત્ । તત ઇતિ દાયકાત્ । અયમેવ વિશિષ્યતે બહુતરપુણ્યતયા પ્રકૃષ્યતે । ઇત્યત આહ । યોયમિત્યાદિ । ઇતિ ભાવનામાર્ગો મૃદુમધ્યઃ ॥
પુનરિત્યાદિ । દદ્યાદર્પણતઃ । પ્રતિષ્ઠાપયેદવિપ્રતિસારતઃ । ઇતિ ભાવનામાર્ગો મૃદ્ધધિમાત્રઃ ॥
પુનરિત્યાદિ । મનસિકારો વિહારઃ । ઇતિ ભાવનામાર્ગો મધ્યમૃદુઃ ॥
પુનરિત્યાદિના ભાવનામાર્ગો મધ્યમધ્યઃ ॥
પુનરિત્યાદિ । વ્યુત્થાય ધર્મ દેશયેત્ તચ્ચ બોધૌ પરિણામયેદિતિ ભાવનામાર્ગો મધ્યાધિમાત્રઃ ॥
પુનરપરેત્યાદિ । તચ્ચ ધર્મદાનં । પ્રજ્ઞાપારમિતોક્તેન પરિણામેન પરિણામયેદિતિ ભાવનામાર્ગો ઽધિમાત્રમૃદુઃ ॥
પુનરિત્યાદિ । તદ્ધર્મદાનં પ્રજ્ઞાપારમિતોક્તપરિણામેન પરિણમય્ય પુનઃ પ્રતિસંલયને યોગમાપદ્યતે । ઇતિ ભાવનામાર્ગો ઽધિમાત્રમધ્યઃ ॥
યઃ પુનસ્તત્ પ્રતિસંલયનમવિરહિતં કરોતિ પ્રજ્ઞાપારમિતયા સ તસ્ય ભાવનામાર્ગો ઽધિમાત્રાધિમાત્રઃ ॥
સુભૂતિરાહેત્યાદિ । ઇહ બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતીતિ બાહુલ્યેનોક્તમ્ । અતઃ સુભૂતેશ્ચોદ્યમ્ । અભિસંસ્કારો વિકલ્પઃ । તદ્વત્પુણ્યાભિસંસ્કારોપિ । તસ્માદ્વહુતરં પુણ્યમિતિ બહુતરો વિકલ્પ ઉક્તઃ સ્યાદિતિ । ઉત્તરં ભગવાનાહ સોપીત્યાદિના પ્રસવત્યન્તેન । ઇદાનીમિતિ ભાવનામાર્ગકાલે । યથાલક્ષણમસત્ત્વાચ્છૂન્યઃ । અજ્ઞાતાર્થે કપ્રત્યયઃ । બાલૈરજ્ઞાતઃ શૂન્યક ઇત્યેવ । એવમેવ આખ્યાતિ પ્રખ્યાતીતિ આખ્યઃ । અનાખ્યે આખ્યા ભવતિ આખ્યાયતે લોહિતાદેરાકૃતિગણત્વાત્ ક્યષ્ । પ્રખ્યાતીત્યર્થઃ । એવમુત્તરેષ્વપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અસ્વામિકત્વાદ્ રિક્તઃ । અગ્રાહ્યત્વાત્ તુચ્છઃ । ગ્રાહકાભાવત્વાદ્ અસરઃ । એવમિતિ શૂન્યતાદિભિઃ । શેષં સુબોધમ્ । ઇતિ બહુતરંપુણ્યંપ્રસવચોદ્યપરિહારૌ ॥
સુભૂતિરાહેત્યાદિ । ઉત્કર્ષોપિ વિશેષઃ । છેદોપિ નાનાકરણમ્ । તયોર્વ્યવચ્છેદાર્થમુભયોરુપાદાનમ્ । પ્રમાણાનીત્યૌદાર્યપરિચ્છેદાઃ । સંખ્યયાપીતિ ગણનયાપિ ન ક્ષપયિતું ક્ષયં નેતુમ્ । સ્યાભ્દગવન્નિત્યાદિ સુગમમ્ । અધિકં વચનં અધિવચનં મુખ્યં વાચકમિત્યર્થઃ । અક્ષયા અપીતિ ( ર્સ્ત્_121 ) આકાશવત્ । અપ્રમેયાતાપીત્યાકાશસ્યેવ । અક્ષયાપ્રમેયશૂન્યતાનિમિત્તાદીનાં અભિલાપાઃ શબ્દાઃ । નનુ શબ્દા અપિ વિચત્રાઃ કથમેકાર્થે વ્યવચ્છેદ્યભેદ્યલેશાદિતિ ભાવઃ । અત એવાહ દેશનાભિનિર્હાર એષ ઇતિ । દેશ્યતે ઽનયેતિ દેશના કરુણા તસ્યાભિનિર્હારો નિઃષ્યન્દઃ સ ચાસૌ નિર્દેશશ્ચ । અત્ર શાસ્ત્રમ્-
[114] અસંખ્યેયાદિનિર્દેશાઃ પરમાર્થેન ન ક્ષમાઃ ।
કૃપાનિષ્યન્દભૂતાસ્તે સંવૃત્યાભિમતા મુને ॥ 4-55 ॥
ઽન ક્ષમાઽ ઇતિ ન યુક્તાઃ । ઇત્યસંખ્યેયાદિનિર્દેશે ચોદ્યપરિહારાઃ ॥
સુભૂતિહાહ । આશ્ચર્યમિત્યાદ્યપિ તુ ખલ્વિત્યતઃ પ્રાક્ । અવાગ્ગોચરત્વાદ્ અનભિલાપ્યાઃ । પારમિતાર્થસ્યેતિ શૂન્યતાલક્ષણસ્ય । અત્ર શાસ્ત્રમ્-
[115] હાનિવૃદ્ધી ન યુજ્યેતે નિરાલાપસ્ય વસ્તુનઃ ।
ભાવનાખ્યેન કિં હીનં વર્ત્મના કિમુદાગતમ્ ॥ 4-56 ॥
ઇત્યનભિલાપ્યસ્ય હાનિવૃદ્ધ્યભાવઃ ॥

કથં તર્હિ બોધિરિત્યત આહ । અપિ તુ ખલ્વિત્યાદ્યાપરિવર્તસમાપ્તેઃ । સ દાનં દદત્તાન્મનસિકારાંસ્તાંશ્ચિત્તોત્પાનિતિ યૈર્દાનં દદાતિ । તાનિ ચ કુશલમૂલાનીતિ યાનિ તૈસ્ચિત્તોત્પાદૈઃ સંપ્રયુક્તાનિ । યથા બોધિસ્થા પરિણામયતીતિ । અન્યથા ન સા પરિણામના બોધયે સ્યાત્ । એવમુત્તરાસ્વપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
યથાનુત્તરા સમ્યક્સમ્બોધિરિત્યુક્તમ્ । અતઃ પૃચ્છતિ । અથ ખલ્વિત્યાદિના । ભગવાનાહ તથતૈષા સુભૂતે ઽનુત્તરા સમ્યક્સમ્બોધિરિત્યાદિ । અભીક્ષ્ણમિતિ પુનઃ પુનઃ । બહુલમિતિ પ્રબન્ધને । એવં ખલ્વિત્યાદિનોપસંહારઃ । અત્ર શાસ્ત્રમ્-
[116] યથા બોધિસ્તથૈવાસાવિષ્ટસ્યાથૈસ્ય સાધકઃ ।
તથતાલક્ષણા બોધિઃ સોપિ તલ્લક્ષણો મતઃ ॥ 4-57 ॥
ઽઅસૌઽ ઇતિ ઽસોપિઽ ઇતિ ભાવનામાર્ગઃ ॥
શૂન્યતાપ્રધાનઃ પરિવર્તઃ શૂન્યતાપરિવર્તઃ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયામષ્ટાદશઃ પરિવર્તઃ ॥
19. ગઙ્ગદેવાભગિનીપરિવર્તો નામેકોનવિંશતિતમઃ ।
અથ ખલ્વિત્યાદિ પ્રાગેવમુક્તાત્ । ન પૂર્વેણ ચિત્તેન બોધિર્ન ચ પશ્ચિમેન તયોરસમવધાનાદિતિ ચોદ્યમ્ ॥
એવમુક્ત ઇત્યાદિ પ્રાગેવમુક્તાત્ । ઇયતા દીપદૃષ્ટાન્તેન પરિહારઃ । અત્ર શાસ્ત્રમ્-
[117] પૂર્વેણ બોધિર્નો યુક્તા મનસા પશ્ચિમેન વા ।
ઇતિ ચોદ્યમ્ ।
દીપદૃષ્ટાન્તયોગેન
બોધિરિતિ વર્તતે । અનેન પરિહારઃ ॥
અથ શાસ્ત્રમ્-
ગમ્ભીરા ધર્મતાષ્ટધા ॥ 4-58 ॥

યા બોધિરિતિ વર્તતે । કેવલાયા બોધેસ્તથતૈવ લક્ષણમુક્તમષ્ટાદશે । સપરિચ્છદાયાસ્તુ બોધેર્લક્ષણમષ્ટવિધં ગામ્ભીર્યમ્ । તત્કથમષ્ટધા?
[118] ઉત્પાદે ચ નિરોધે ચ તથતાયાં ગભીરતા ।
જ્ઞેયે જ્ઞાને ચ ચર્યાયામદ્વયોપાયકૌશલે ॥ 4-59 ॥
ઽઅદ્વયં ચ ઉપાયકૌશલ્યં ચ; ઇતિ સમાહારદ્વન્દ્વઃ । અત એવમુક્ત ઇત્યાદિના પ્રાગેવમુક્તાદ્ગામ્ભીર્ય સુભૂતિઃ પ્રસ્તૌતિ । અન્યત્ર તેભ્ય ઇતિ વિના તેભ્યઃ । એવમુક્તે ભગવાનિત્યાદિના પરિજયં કરોતીત્યેતદન્તેનાષ્ટવિધં ગામ્ભીર્યમાહ । યચ્ચિત્તમિતિ ભ્રાન્તમભૂતપરિકલ્પાત્મકમ્ । નિરુદ્ધમિતિ સન્તાનક્ષયાત્ ક્ષીણમ્ । નો હીતિ નૈવેત્યર્થઃ । ભ્રાન્તિકારણસ્ય દ્વયાભિનિવેશસ્ય ક્ષયાદિતિ ભાવઃ । ઇત્યુત્પાદગામ્ભીર્યમ્ ॥
યચ્ચિત્તમુત્પન્નમિતિ અભ્રાન્તમ્ । ભ્રાન્તિક્ષયાચ્ચિત્તાધીનત્વાચ્ચ ચિત્તોત્પત્તેરિતિ ભાવઃ । નિરોધધર્મિ ભગવન્નિતિ પ્રતિક્ષણમિતિ ભાવઃ । નિરોત્સ્યત ઇતિ સન્તાનનિરોધેનેતિ ભાવઃ । નો હીદમિતિ સ્વરસત ઉત્પત્તેઃ પ્રણિધાનાદિભિશ્ચ સવિશેષમક્ષયીકૃતત્વાદિતિ ભાવઃ । ( ર્સ્ત્_123 ) યચ્ચિત્તમનુત્પન્નર્મિત્યુત્પાદગામ્ભીર્યે યદુક્તમ્ યન્ન નિરોધધર્મીત્યનન્તરમેવ યદુક્તં યન્નિરોધધર્મીત્યસ્મિંસ્તેષાં પુનરુક્તતા સ્યાત્ । યચ્ચિત્તમિતિ યચ્ચિત્તસન્તાનઃ । અનુત્પાદાનિરોધધર્મીત્યનાદિનિધનમ્ યો ધર્મ ઇતિ નિર્વાણાખ્યઃ । નિરોધોનિરુદ્ધમ્ । તત્સ્વભાવો ઽસ્યેતિ સ્વભાવનિરુદ્ધઃ । ધર્મતેતિ શૂન્યતા । ઇતિ નિરોધગામ્ભીર્યમ્ ।
તથૈવ સ્થાસ્યતીતિ યાવદાકાશમ્ । મા કુટસ્થા ભૂદિતિ તથતાવત્ । નો હીદમિતિ પ્રવાહનિત્યત્વાદિતિ ભાવઃ । ગમ્ભીરા તથતેતિ સમ્યગ્જ્ઞાનાદપિ સૂક્ષ્મત્વાદિતયતાગામ્ભીર્યમ્ ॥
તથતાયાં ચિત્તમિતિ તદ્વેદિત્વાત્તસ્યા આધેયમ્ । નો હીદમિતિ જ્ઞાનાભ્દેદે વેદ્યત્વાયોગાત્ । ચિત્તં તથતેત્યેકલક્ષણાદિતિ ભાવઃ । અન્યત્તથતાયા ઇલિક્ષણભેદાદેવ । નો હીદમિતિ લક્ષણભેદેપિ તાદાત્મ્યાત્ । તદેવમગ્રાહ્યત્વેપિ વેદ્યા તથતેતિ જ્ઞેયગામ્ભીર્યમ્ ॥
સમનુપશ્યસિ ત્વમિતિ ચિત્તરૂપમ્ । નો હીત્યગ્રાહ્યત્વાત્ । તદેવ ગ્રાહ્યમપિ ચિત્તં વેત્તીતિ જ્ઞાનગામ્ભીર્યમ્ ॥
ગમ્ભીરે ચરતીતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાર્થે । સમુદાચારા આલમ્બનનિમિત્તાનિ । પ્રવર્તન્તે ન ભવન્તિ । ન સમુદાચરન્તિ ન પ્રખ્યાન્તીતિ ચર્યાગામ્ભીર્યમ્ ॥
નિમિત્તે ચરતીતિ દ્વયનિમિત્તે ઽદ્વયનિમિત્તે વા । નો હીતિ ન દ્વયનિમિત્તે નાદ્વયનિમિત્તે । નિમિત્તમિતિ દ્વયાદ્વયનિમિત્તમ્ । અવિભાવિતમપ્રહીણમ્ । નો હીતિ નાપ્રહીણમ્ । પ્રહીણમેવેત્યર્થઃ । ઇત્યદ્વયગામ્ભીર્યમ્ ॥
અપિ ન્વિતિ કિન્નુ । નિમિત્તં વિભાવિતં ભવતીત્યપ્રતિપૂર્ણેષુ સર્વબુદ્ધધર્મેષુ ઇતિ ભાવઃ । સુભૂતિરુત્તરમાહ । ન સ ભગવન્નિત્યદિના । ઇહૈવેતિ । અસ્મિન્નેવ જન્મનિ । કુત ઇત્યાહ । સ ચેદિત્યાદિ । શ્રાવકો ભવએદિતિ ન સમ્યક્સમ્બુદ્ધઃ । એતત્તદિત્યાદિનોપસંહારઃ । યલ્લક્ષણં યન્નિમિત્તમિતિ યદ્ધર્મનિમિત્તં યચ્ચ ધર્મતાનિમિત્તં તત્સર્વં જાનાતિ । પરિજયમભ્યાસમાત્રં કરોતિ । ઇત્યુપાયકૌશલગામ્ભીર્યમ્ ॥
તત્રાષ્ટમં ગામ્ભીર્યં વિપ્રકૃષ્ટમ્ । બોધે શેષાણિ સન્નિકૃષ્ટાનીત્યુક્તવિધં ગામ્ભીર્યમ્ । ઉક્તશ્ચ ઽશૈક્ષૌઽવૈવર્તિકો ગણઃઽ ॥
ઽસમતા ભવશાન્ત્યોઃઽ વક્તવ્યા । અતઃ શાસ્ત્રમ્-
[119] સ્વપ્નોપમત્વાદ્ધર્માણાં ભવશાન્ત્યોરકલ્પના ।
એષ સંસાર એતન્નિર્વાણમિતિ ભેદકલ્પના । સંસારનિર્વાણયોઃ સમતાજ્ઞાનં ભાવનામાર્ગે । સ્વપ્નોપમાન્સર્વધર્માન્ પશ્યતસ્તયોર્ભેદકાનુપલમ્ભાત્ । નન્વભૂતપરિકલ્પઃ સંસારઃ સ ચ ભ્રાન્તિમાત્રં ભ્રાન્તિક્ષયસ્તુ નિર્વાણમ્ । કદા તયોઃ સમતાજ્ઞાનમ્? ભાવનામાર્ગે સંમુખીભૂતે સર્વધર્મનૈરાત્મ્યસંવેદનાદિતિ ચેત્ । દર્શનમાર્ગેપ્યેતદસ્તીતિ ભાવનામાર્ગસ્ય કો ઽતિશયઃ? તસ્માત્તતો વ્યુત્થિતસ્ય સમતાજ્ઞાનં ગ્રાહ્યમ્ । તચ્ચાયુક્તમ્ । વ્યુત્થિતસ્ય હિ જ્ઞાનં ભ્રાન્તં સ્વપ્નોપમત્વાત્ સ્વપ્નઃ । ભાવનામાર્ગસ્તુ સમ્યગ્જ્ઞાનં દિવસોપમત્વાદ્દિવસઃ । તત્ર કદા યુક્તં સ્યાત્? યદિ દૈવસિકાદભ્યાસાતિશયાત્, સ્વપ્નેતિ પ્રજ્ઞાપારમિતા વિવર્ધેત । અતઃ સૂત્રે ઽથ ખલ્વિત્યાદિના વિવર્ધત ઇત્યેતદન્તેન પ્રશ્નઃ । સુભૂતિરાહેત્યાદિના ભાવિતવ્યોન્તેનોત્તરમ્ । અવિકલ્પ ઇતિ । વિકલ્પો વિશેષઃ । અવિકલ્પો નિર્વિશેષઃ । પ્રજ્ઞાપારમિતાભ્યાસત ઇતિ ભાવનામાર્ગાભ્યાસતઃ । ઇતિ સંસારનિર્વાણસમતા ॥
શારિપુત્ર આહેત્યાદિ । ઇહ સ્વપ્નશબ્દેન સ્વપ્ન એવોચ્યતે । ક્ષયસંજ્ઞેતિ ક્ષયો નિર્વાણં તસ્ય સંજ્ઞા ઉદ્ગ્રહઃ । ભુતાર્થકલ્પનં કલ્પઃ । વિતથકલ્પનં વિકલ્પઃ । એવમેવેતિ । આકાશવત્તથાગતવદ્વા । ચિત્તં ચેતના બુદ્ધિર્વિકલ્પઃ ઇત્યેકો ઽર્થઃ । વિવિક્તાનીતિ નિઃસ્વભાવાનિ । વિપ્લુતા હિ બુદ્ધિરવિદ્યમાનમેવ નિમિત્તીકૃત્યારમ્બણી કરોતિ । ચેતનાપીત્યાદિ સુગમમ્ । કાયસાક્ષીતિ કાય આશ્રયઃ । તત્પરાવૃત્ત્યા કાયેન સાક્ષાત્કારી કાયસાક્ષી એનમર્થમિત્યેતચ્ચોદ્યં વિસર્જયિષ્યતીતિ પરિહરિષ્યતિ । અજિતો મૈત્રેય ઇતિ પર્યાયૌ । યો ધર્મો વિસર્જયેદિતિ મૈત્રેયઃ । વિસર્જયિતવ્ય ઇતિ પ્રશ્નઃ । યેન ધર્મેણેતિ વાચા । યસ્ય ધર્મસ્યેતિ શારિપુત્રસ્ય । ઉત્પિત્સુઃ ત્રાસ ઉત્ત્રાસઃ । સંભૂતસ્ત્રાસઃ સન્ત્રાસઃ । તસ્ય પ્રવાહઃ સન્ત્રાસાપત્તિઃ । બલાધાનં ભાવના બલવાસના । અત્ર શાસ્ત્રમ્-
કર્માભાવાદિચોદ્યાનાં પરિહારા યથોદિતાઃ ॥ 4-60 ॥
ઇતિ સંસારનિર્વાણસમતાયાં ચોદ્યપરિહારાઃ ॥
ઽકૃતિશુદ્ધિરનુત્તરાઽ વક્તવ્યા । અતઃ શાસ્ત્રમ્-
[120] સત્ત્વલોકસ્ય યાશુદ્ધિસ્તસ્યાઃ શુદ્ધયુપહારતઃ ।
તથા ભાજનલોકસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રસ્ય શુદ્ધતા ॥ 4-61 ॥
એકદા યત્રૈક એવ બુદ્ધો જાયતે તદ્બુદ્ધક્ષેત્રમ્ । તસ્ય શુદ્ધતા પરિશુદ્ધિઃ । સા કુતો ભવતિ? ઽસત્ત્વલોકસ્યઽ દૃશ્યતે ઽયાશુદ્ધિઃઽ વ્યાડકાન્તારાદિતા । તસ્યાઃ સ્વબુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધાદુપસંહારાત્ । મમ બુદ્ધક્ષેત્રે સર્વથૈવં મા ભૂદિતિ । એષા વિસ્તરેણ મહત્યોરુક્તા । ઇહ તુ સંક્ષેપતઃ । પુનરપરમિત્યાદિના અથ ખલુ તત્રેત્યતઃ પ્રાક્ । ઉત્ત્રાસાદિનિષેધ ઉક્તો વક્તવ્યશ્ચ તદપેક્ષયા પુનરપરશબ્દાઃ । દુર્ગતા ભૂમિઃ કાન્તારમ્ । વ્યાડૈઃ કાન્તારં વ્યાડકાન્તારમ્ પાનીયવર્જિતકાન્તારં પાનીયકાન્તારમ્ । યદિચેચ્છબ્દો યદ્યર્થે । દિવ્યોપભોગેત્યાદિ । સમબુદ્ધક્ષેત્રસત્ત્વા ઇતિ વર્તતે । રુધિરાદ્યાહારવ્યુદાસાય ચૈતદુક્તમ્ । સર્વસ્વપરિત્યાગ એવ કુશલમ્ । યદેતેષાં લોક ઇતિ ભાજનલોકે સુખસમઙ્ગિલઃ । સુખં સમર્પિતમાહિતમેષામિતિ સુખસમર્પિતાઃ । સર્વત ઇતિ સર્વત્ર । વ્યાધિકાન્તારં રોગોપસર્ગઃ । ઇયતીતિ ચિત્તક્ષણપરિમાણા । અપૂર્વેતિ ભાવિની । યદુતાકોટીરિતિ નહિ નિરંશસ્ય ક્ષણસ્ય કોટિરસ્તિ । યા સેત્યર્થા(ત્યપૂર્વા) ભુત્ । અપૂર્વા કોટીર્યત્રાભિસંભોત્સ્યે । ઇતિ બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધિઃ ॥
અથ ખલ્વિત્યાદ્યાપરિવર્તાન્તાત્ । અનેન યત્તસ્યાં દેશનાયાં સંવૃત્તં તદાહ । અસક્તાનિ અલગ્નાનિ । અન્તરિક્ષે વિહાયસીતિ કેવલ એવાકાશે । પરિનિષ્પત્તિરિવ પરિનિષ્પત્તિર્વશીભાવઃ । પ્રમાણબદ્ધઃ પ્રમાણનિયતઃ । અસાતકાન્તારાણિ દુષ્કાન્તારાણિ । શેષં સુબોધમ્ ॥

ગઙ્ગદેવાભગિન્યા લક્ષિતઃ પરિવર્તસ્તત્પરિવર્તઃ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયામેકોનવિંશતિતમઃ પરિવર્તઃ ॥
20. ઉપાયકૌશલ્યમીમાંસાપરિવર્તો નામ વિંશતિતમઃ ।
ક્ષેત્રપરિશુદ્ધિરુક્તા । ઉપાયકૌશલં વક્તવ્યમ્ । અતઃ શાસ્ત્રમ્-
[121] વિષયો ઽસ્ય પ્રયોગશ્ચ સા(શા)ત્રવાણામતિક્રમઃ ।
અપ્રતિષ્ઠો યથાવેધમસાધારણલક્ષણઃ ॥ 4-62 ॥
[122] અશ(સ)ક્તો ઽનુપલમ્ભશ્ચ નિમિત્તપ્રણિધિકૃતૌ ।
તલ્લિઙ્ગં ચાપ્રમાણં ચ દશધોપાયકૌશલમ્ ॥ 4-63 ॥
અસ્ય હ્યુપાયકૌશલસ્ય ઽવિષયઃઽ સૂત્રે પ્રથમં વક્તવ્યઃ । તતઃઽપ્રયોગઃઽ પ્રથમાભ્યાસઃ । તતો દશ પ્રભેદાઃ સા (શા)ત્રવાતિક્રમાદયઃ । ઽનિમિત્તપ્રણિધિકૃતૌઽ તાભ્યામિતિ તથોક્તૌ નિમિત્તકૃતઃ પ્રણિધિકૃતશ્ચ ।
અથ ખલ્વિત્યાદિ । અત્રાદૌ ભૂતકોટિમિત્યેતદન્તેન વિષય ઉક્તઃ । શૂન્યતાસમાધિનૈવાનિમિત્તાપ્રણિહિતયોર્બોધિપક્ષાદીનાં ચોપલક્ષણાત્ । શૂન્યતાયામિતિ શૂન્યતાસમાધૌ । સન્તતિઃ પ્રવાહઃ । કથં પ્રત્યવેક્ષમાણ ઇત્યાહ રૂપં શુન્યમિતીતિ । તામિતિ શૂન્યતામ્ । ધર્મતામિતિ ધર્મપ્રકૃતિમ્ । ધર્મતયેતિ ધર્મસારતયા । ભૂતકોટિરિતિ શૂન્યતૈવ કૈવલ્યં ગતા ભૂતકોટિઃ । ઇત્યુપાયકૌશલસ્ય વિષયઃ ॥
એવમુક્ત ઇત્યાદિ તદ્યથાપીત્યતઃ પ્રાક્ । અસમાહિત એવેતિ સાક્ષાત્કર્તવ્યતયાનધ્યવસિત એવ । અત્રાન્તરા ઇતિ યાવદ્બુદ્ધધર્મા અસ્ય ન પરિપક્વાઃ । એવમિત્યુક્તેન ક્રમેણ । આરૂઢ ઉપાર્જિતાઃ । શેષ સુબોધમ્ । ઇત્યુપાયકૌશલસ્ય પ્રયોગઃ ॥
તદ્યથાપીત્યાદિ તદ્યથાપીત્યતઃ પ્રાક્ । શૂરો નિર્ભીઃ । વીર્યમુત્સાહઃ । પ્રતિષ્ઠાનં સ્થૈર્યમ્ । પ્રતિભાનમભ્યૂહઃ । પ્રતિપત્તિરનુષ્ઠાનમ્ । યસ્મિન્કાલાદૌ યદ્યુક્તં તજ્જ્ઞાનાત્ કાલાદિજ્ઞઃ । ગતિઃ કાયવાક્ચિત્તકર્મણ્યતા । તાં ગતઃ પ્રાપ્તઃ । પ્રહરણાવરણં કવચાદિ । સ્મૃતિઃ સ્મરણમ્ । મતિરભ્યૂહઃ । ગતિર્જ્ઞાનમ્ । ધૃતિર્ધારણમ્ । નીતિર્નીતિજ્ઞાનમ્ । વિશારદઃ પણ્ડિતઃ ઇતિ શત્રવ એવ ઽશાત્રવાઽ અન્તરાયાઃ । તેષામતિક્રમશ્ચતુર્ભિરપ્રમાણૈરિતિ પ્રથમમુપાયકૌશલમ્ ॥
તદ્યથાપીત્યાદિ તદ્યથાપીત્યતઃ પ્રાક્ । ચરતીતિ ગચ્છતિ । ન ચ ભૂમૌ પતતીતિ પાતપ્રતિષેધઃ સ્થિતિઃ । ન ચ કઞ્ચિન્નિશ્રિત્યેતિ પ્રતિષ્ઠાપ્રતિષેધઃ । નિશ્રિત્યેત્યાસ્પદીકૃત્ય । વિહરતીતિ તિષ્ઠતિ । ન ચ તત્રાપીતિ વિહરણેપિ નિશ્રિતઃ । પતત્યપરિપૂર્ણૈરિતિ । અત્ર ન પતતીતિ ન પ્રતિતિષ્ઠતીત્યર્થઃ । પ્રતિષ્ઠાવિરહાદપ્રતિષ્ઠ ઉપાયઃ ॥
તદ્યથાપીત્યાદિ પ્રાગેવમુક્તાત । વારયેદિતિ । આકાશ એવ સ્થાપયેત્ । પતનં ન દદ્યાદિતિ પતિતું ન દદ્યાત્ । ઉદ્ધર્વ ક્ષિપ્તસ્ય સ(શ)રસ્યેવ શરાન્તરૈશ્ચિરમપાતાય ય આવેધસ્તદ્વદાબુદ્ધધર્મપરિપાકમ(કં) સાક્ષાત્કરણાય ચિત્તસ્ય ચિત્તાન્તરૈર્ય આવેધઃ । તદનતિક્રમેણ વૃત્તિર્યથાવેધમુપાયઃ ॥
એવમુક્ત ઇત્યાદિ પ્રાક્ પુનરપરાત્ । ચરતિ શમથેન । વિહરતિ વિપશ્યનયા । સમાધિસમાપત્તિરુભાભ્યામ્ । મમેતિ મયા । અભિનિર્હરતીતિ નિષ્પાદયતિ । સમાધિશ્ચાસૌ વિમોક્ષશ્ચ મુક્તિદ્વારત્વાત્ । ચિત્તોત્પાદશ્ચિત્તાભિનિર્હારઃ । અનેનાયં દુષ્કરકારકઃ । એષ ચ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈરસાધારણત્વાદસાધારણ ઉપાયઃ ॥
પુનરપરાદિ પ્રાક્ પુનરપરાત્ । સત્ત્વ આત્મા પુરુષઃ । ઇન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ શ્રદ્ધાદીનિ । બલાન્યપિ પઞ્ચૈવ । બોધ્યઙ્ગાનિ સપ્ત । માર્ગો ઽષ્ટાઙ્ગઃ । સત્ત્વદૃષ્ટિઃ સક્તિઃ । તત્પ્રહાણાય સત્ત્વાનામભિસમ્બુદ્ધઃ । સત્ત્વાન્ દેશયિષ્યામીતિ સઞ્ચિન્ત્ય શૂન્યતાદિસમાપત્તિરસક્તિઃ । તદ્યોગાદસક્ત ઉપાયઃ ॥
પુનરપરાદિ પ્રાક્પુનરપરાત્ । ધર્મસંજ્ઞા સ્કન્ધધાત્વાદિસંજ્ઞા । સ ઉપલમ્ભઃ । તત્પ્રહાણાયેત્યાદિ પૂર્વવત્ । એવં શૂન્યતાદિસમાપત્તિરનુપલમ્ભઃ । તદ્યોગાદનુપલમ્ભ ઉપાયઃ ॥

પુનરપરાદિ પુનરપરાત્પ્રાક્ । સ્ત્રી પુમાન્ રૂપં શબ્દ ઇતિ નિમિત્તસંજ્ઞા । તત્પ્રહાણાયેત્યાદિ પૂર્વવત્ । એવમનિમિત્તસમાપત્તિરાનિમિત્તમ્ । તદ્યોગાદાનિમિત્ત ઉપાયઃ ॥
પુનરપરાદિ યો હીત્યતઃ પ્રાક્ । દેવઃ શક્રશ્ચક્રવર્ત્તી સ્યામિત્યાદિર્ભવભોગાભિલાષઃ પ્રણિહિતમ્ । તસ્ય મૂલં વિપર્યાસાઃ । તસ્માચ્ચતુર્વિપર્યાસપ્રહાણાયેત્યાદિ પૂર્વવત્ । એવમપ્રણિહિતસમાધિરપ્રણિહિતમ્ તદ્યોગાદપ્રણિહિત ઉપાયઃ ॥
યો હિ કશ્ચિદિત્યાદિ નૈતત્ સ્થાનં વિદ્યત ઇતિ યાવત્ । અનુપલમ્ભાદીનામુપાયા વિમોક્ષમુખત્રયં વિષય ઉક્તઃ । સાંપ્રતમેષામનભિસંસ્કારાદિકમધિકં વિષયમમોઘતાં ચ બ્રવીતિ । અનભિસંસ્કારે પતેદિતિ હીનબોધૌ । ત્રૈધાતુકેનેતિ સંસારેણ ॥
એવં હીત્યાદિ સુભૂતિરાહેત્યતઃ પ્રાક્ । સમ્યક્સમ્બોધિકામેન બોધિસત્ત્વેન વિજ્ઞો બોધિસત્ત્વઃ પ્રષ્ટવ્યઃ । સમ્યક્સમ્બોધયે કિં ભાવયેયં કથં ચ ભાવયેયમિતિ । સ ચેદાચક્ષીત શૂન્યતાદિકમેવ ભાવય તચ્ચ પરિજયં માતુઃ સાક્ષાત્કાર્ષીઃ । તત્રોપાયઃ સર્વસત્ત્વાપરિત્યાગચિત્તાદિરિતિ । એતત્તસ્યાખ્યાતુરવૈવર્તિકત્વે લિઙ્ગમ્ । તસ્માત્તસ્ય લિઙ્ગમસ્મિન્નિતિ તલ્લિઙ્ગ ઉપાયઃ ॥
સુભૂતિરાહેત્યાદિ સચેત્પુનરિત્યતઃ પ્રાક્ । બહવો બોધાય ચરન્તિ તેષ્વલ્પકાસ્તે ય એવં વિસર્જયન્તિ । વ્યાકૃતાસ્તે ઽવૈવર્ત્તિકત્વે ઽસંહાર્યાઃ ( ર્સ્ત્_128 ) સદેવમાનુષાસુરેણ લોકેન । યતસ્તે ઽલ્પકા અતો ઽલ્પપ્રમાણા ઇત્યપ્રમાણ ઉપાયઃ ॥
તદેવં નવમસ્ય પશ્ચાર્દ્ધાત્ પ્રભૃતિ વિંશતિતમસ્ય પૂર્વાર્દ્ધં યાવદેકાદશપરિવર્તાઃ સર્વાકારાભિસંબોધિઃ ॥
ઇત ઊદ્ધર્વં મૂર્દ્ધાભિસમયો વક્તવ્યઃ । તસ્યોદ્દેશઃ પૂર્વમુક્તઃ શ્લોકદ્વયેન ષડક્ષરાધિકેન-
[123] લિઙ્ગં તસ્ય વિવૃદ્ધિશ્ચ નિરૂઢિશ્ચિત્તસંસ્થિતિઃ ।
ચતુર્ધા ચ વિકલ્પસ્ય પ્રતિપક્ષશ્ચતુર્વિધઃ ॥ 1-14 ॥
[124] પ્રત્યેકં દર્શનાખ્યે ચ ભાવનાખ્યે ચ વર્ત્મનિ ।
આનન્તર્યસમાધિશ્ચ સહ વિપ્રતિપત્તિભિઃ ॥ 1-15 ॥
[125] મૂર્ધાભિસમયઃ
તસ્યાષ્ટૌ વસ્તૂનિ । ઽલિઙ્ગવિવૃદ્ધિઃ નિરૂઢિશ્ચિત્તસંસ્થિતિઃઽ । દૃઙ્માર્ગે વિપક્ષપ્રતિપક્ષાઃ ભાવનામાર્ગે વિપક્ષપ્રતિપક્ષા આનન્તર્યસમાધિવિપ્રતિપત્તયશ્ચેતિ ।
તત્ર લિઙ્ગમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[126] સ્વપ્નાન્તરેપિ સ્વપ્નાભા સર્વધર્મેક્ષણાદિકમ્ ।
મૂર્દ્ધપ્રાપ્તસ્ય યોગસ્ય લિઙ્ગં દ્વાદશધા મતમ્ ॥ 5-1 ॥
ઽમૂર્ધપ્રાપ્તસ્યઽ ઇતિ પ્રકર્ષપ્રાપ્તસ્ય । ઽયોગસ્યઽ ઇતિ ત્રિસર્વજ્ઞતાપ્રયોગસ્ય । સ ચેત્પુનરિત્યાદિ વેદિતવ્યા । સ્વપ્નાન્તરગતોપિ સ્વપ્નોપમાન્ સર્વધર્માન્ પશ્યતિ ન ચ સાક્ષાત્કરોતીતિ પ્રથમં લિઙ્ગમ્ ॥
પુનરપરાદિ વેદિતવ્યાન્તમ્ । સ્વપ્નાન્તરગતોપિ શ્રાવકભૂમૌ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ ત્રૈધાતુકે ચ સ્પૃહાં ન કરોતીતિ દ્વિતીયમ્ ॥
પુનરપરાદિ વેદિતવ્યાન્તમ્ । સ્વપ્નાન્તરગતો મહત્યાં પરિષદ્યુભયસઙ્ઘપરિવૃતં તથાગતમાત્માનં પશ્યતીતિ તૃતીયમ્ ॥
પુનરપરાદિ વેદિતવ્યાન્તરમ્ । સ્વપ્નાન્તરગતો વૈહાયસમભ્યુદ્ગમ્ય સત્ત્વેભ્યો ધર્મ દેશયતિ વ્યામગતં ચાત્માનં સંજાનીતે । ભિક્ષૂંશ્ચ નિર્મિતીત યે લોકધાત્વન્તરેષુ બુદ્ધકૃત્યં કુર્વન્તીતિ ચતુર્થમ્ ॥
પુનરપરાદિ વેદિતવ્યાન્તમ્ । સ્વપ્નાન્તરગતોપ્યાત્મનઃ પરેષાં વા વધબન્ધનશિરશ્છેદાદીન્ દૃષ્ટ્વા નોત્ત્રસ્યતિ । વિબુદ્ધસ્ય ચૈવં ભવતિ સ્વપ્નોપમં સર્વ ત્રૈધાતુકં મયા ચાભિસંબુધ્યૈવં ધર્મો દેશયિતવ્ય ઇતિ પઞ્ચમમ્ ॥
પુનરપરાદિ વેદિતવ્યાન્તમ્ । સ્વપ્નાન્તરગતસ્ય નૈરયિકાદીન્ સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વા એવં ભવતિ । તથા કરિષ્યામિ યથા મે ઽભિસમ્બુદ્ધસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રે ત્રયો ઽપાયાઃ સર્વથા ન ભવિષ્યન્તીતિ ષષ્ઠમ્ ॥
પુનરપરાદિ પુનરપરાત્ પ્રાક્ । સ્વપ્નાન્તરગતો યદિ ગ્રામદાહાદૌ વર્તમાને પ્રતિવિબુદ્ધ એવં સમન્વાહરેત્ । યથા મયા સ્વપ્ને ઽવૈવર્તિકલિઙ્ગાન્યાત્મનિ દૃષ્ટાનિ તેન સત્યેનાયં ગ્રામદાહાદિઃ શામ્યત્વિતિ । સ ચેચ્છામ્યતિ તત્સપ્તમં લિઙ્ગમ્ ॥
પુનરપરાદિ આપરિવર્તસમાપ્તેઃ । યદિ કશ્ચિત્સત્ત્વો ઽમનુષ્યેણ ગૃહીતો ઽધિષ્ઠિતઃ આવિષ્ટો વા અન્તઃપ્રવેશાત્ । તત્ર બોધિસત્ત્વઃ સત્યાધિષ્ઠાનં કુર્યાત્ । યદ્યહં વ્યાકૃતઃ પૂર્વબુદ્ધૈરનુત્તરાયાં બોધૌ યદિ ચ મે પરિશુદ્ધો ઽધ્યાશયસ્તામભિસમ્બોદ્ધં યથા ચ નાસ્તિ બુદ્ધાનાં કિઞ્ચિદજ્ઞાતમ્ । અનેન સત્યેનાયમમનુષ્યો ઽપક્રામત્વિતિ સ ચેત્તસ્માત્ સત્યાધિષ્ઠાનાત્ અપક્રામતિ તદષ્ટમં લિઙ્ગમ્ ॥
ઉપાયકૌશલ્યાનાં મીમાંસા પરિજ્ઞાનં તદર્થઃ પરિવર્તઃ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયાં વિંશતિતમઃ પરિવર્તઃ ॥
21. મારકર્મપરિવર્તો નામૈકવિંશતિતમઃ ।
તત્ર ખલ્વિત્યાદિ । અયમેકવિંશતિતમઃ પરિવર્તો મારકર્મણામ્ । કસ્તેષાં પ્રસ્તાવઃ? નવયાનસંપ્રસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય સત્યાધિષ્ઠાનફલસમ્પાદનાદિના મિથ્યામાનોત્પાદનાય બહુધા મારાઃ । પરાક્રમત ઇત્યયમેષાં પ્રસ્તાવઃ । ( ર્સ્ત્_130 ) તત્રેત્યનન્તરોક્તે સત્યાધિષ્ઠાને । ઔત્સુક્યમિતિ પ્રાપ્તાવસરસ્ય કર્મણઃ કરણાર્થ મુત્સાહઃ । બલમુત્સાહશક્તિઃ । તેજઃ પ્રભાવશક્તિઃ । કથં તેજોવત્તરમિતિ યાવત્ । તસૌ મત્વર્થ ઇતિ ભત્વાસ્પદત્વં નાસ્તીતિ ભત્વેન ન ભવિતવ્યમ્ । તદ્યથા આયુષ્માન્ સરસ્વાન્ ઇતિ । એવં તર્હિ દીપ્ત્યર્થા[દ્]દ્રવતેઃ શત્રન્તાત્ તરપ્ । તેજસા દીપ્તતરં તેજોવત્તરમિતિ । ઔત્સુક્યમિતિ । આત્મનિ બહુમાનમ્ । આવમંસ્યત ઇત્યાદિ । અવમાનો ઽનાદરઃ । ઉચ્ચગ્ઘાનમન્તર્હાસઃ । ઉલ્લાપનં મનસાન્યત્કરણમ્ । કુત્સનં દોષદર્શિતા । તંસનં દોષવાદિતા । સમ્બોધાવિતીતિ । ઇતિશબ્દો હેતૌ । માનં જનયિષ્યતીત્યાદિ । અત્ર સશબ્દસ્ય સર્વત્રેત્યર્થઃ । જનનમુત્પાદનમ્ । વધંનં પુરઃસરીકરણમ્ । સ્તમ્ભનં સ્થિરીકરણમ્ । બૃંહણ પરિપુષ્ટિઃ । ઉત્પાદનમચ્ચૈર્નયનમ્ । માનેનેત્યાદિ । અન્યેભ્યો ઽધિકત્વેન ચિત્તસ્યોન્નતિઃ સામાન્યેન માનઃ સ પૂર્વમુક્તઃ । ઇહ તુ તદ્વિશેષા ઉચ્યન્તે । યા તસ્ય હીનાદુન્નતિઃ સ માનઃ । યાદૃશાદેવ સો ઽતિમાનઃ । યો પુનઃ પ્રકૃષ્ટાત્ સ માનાતિમાનઃ । અપ્રાપ્તે ઽવૈવર્તિકત્વે પ્રાપ્તં મયેતિ સો ઽભિમાનઃ । યા પુનરભૂતૈરવૈવર્તિકગુણૈર્ગુણવાનસ્મીતિ સ મિથ્યામાનઃ । તથા રૂપાનિતિ મહાભૂતાન્ બોધિસત્ત્વાન્ દૃષ્ટવેતિ પરેણ સમ્બન્ધઃ । શેષં તેષામેવ વિશેષણમ્ । ભજિષ્યત ઇત્યત્ર ભજેરિટ્પ્રતિષેધો ભવતિ સંજ્ઞાપૂર્વકસ્ય વિધેરનિત્યત્વાત્ । તદેવ મારબન્ધનમિતિ માનમ્ ।

પુનરપરમિત્યાદિ । નામાપદેશઃ સંજ્ઞાકથનમ્ । મૃદુકો મૃદ્વિન્દ્રિયઃ । આરણ્યકત્વાદયો ધુતગુણાઃ । ગ્રામાદ્વહિઃ ક્રોશાત્પરમરણ્યમ્ । તત્રૈવ સ્થાનાત્ આરણ્યકઃ । પિણ્ડપાતસ્યૈવ ભોજનાત્ પિણ્ડપાતિકઃ । પાંસુકૂલસ્યેવ પ્રાવરણાત્ પાંસુકૂલિકઃ । મધ્યાન્હસ્યોપાન્ત એવ ભોજનાત્ ખલુ પશ્ચાભ્દક્તિકઃ । એકાસન એવ ભુઙ્ક્તે એકાસનિકઃ । સકૃદાસ્તીર્ણે નિત્યં શયનાત્ યાથાસંસ્તરિકઃ । ત્રિચીવરાદધિકત્યાગાત્ ત્રૈચીવરિકઃ । શ્મશાનસમીપ એવ સ્થાનાત્ શ્માશાનિકઃ । વૃક્ષમૂલ એવ સ્થાનાત્ વૃક્ષમૂલિકઃ । નિષદ્યયા રાત્રિનયનાન્ નૈષદ્યિકઃ । અચ્છન્નો ઽવકાશો ઽભ્યવકાશઃ । તત્રૈવ સ્થાનાત્ આભ્યવકાશિકઃ । ઔર્ણકશાનકાદેરેવ પ્રાવરણાત્ નામન્તિકઃ । અલ્પૈષણાત્ અલ્પેચ્છઃ । તાવતૈવ સન્તોષાત્ સન્તુષ્ટઃ । એકાકિત્વાત્ પ્રવિવિક્તઃ । દૃષ્ટે ધર્મે તસ્મિન્નેવ જન્મનિ ભવો દૃષ્ટધાર્મિકઃ । તેન આદેક્ષ્યતિ વ્યપદેક્ષ્યતિ । કથમિત્યાહ પૂર્વમપીત્યાદિ । યચ્છબ્દસ્તસ્માદર્થે । અધિષ્ઠાનમાવિષ્કરણમ્ । ધુતગુણૈઃ સંલેખઃ કર્ષણં ધનુલેખનવત્ । મન્યાં કરોતીતિ ણિચ્ । યચ્ મન્યના માન ઇત્યર્થઃ । શેષં સુબોધં ધુતગુણાઃ સંવિદ્યન્ત ઇતિ યાવત્ ।
તસ્ય ખલ્વિત્યાદિ । નામાધિષ્ઠાનેનેતિ કિમત્ર નામ? અવિનિવર્તનીયશબ્દસ્તદ્ગુણશબ્દશ્ચ । સ્તમ્ભાભિભૂત ઇતિ સ્તમ્ભો ગુરુષ્વગૌરવમ્ । કતમન્નામધેયમિત્યત આહ । યદેવેત્યાદિ । તેનેતિ બોધિસત્ત્વેન । અનુવર્તિતમિત્યનુવિચિન્તિતમ્ । અસ્યૈવ નિર્દેશ ઉત્તરાભ્યામ્ । અનુવિતર્કિતં કિં મે નામ ભવેદિતિ । અનુવિચારિતમિદં મે નામ ભવેદિતિ । વ્યાકરિષ્યતીત્યાયાખ્યાસ્યતિ મારઃ । અનુવર્તિતમાકાઙિક્ષતમ્ । સમેતીતિ સંવદતિ । કિં કેન સંવદતીત્યત આહ નામ્ના નામેતિ । તતઃ કિમિત્યાહ વ્યાકૃત ઇત્યાદિ । સંધાવ્ય સંસૃત્યેતિ તાસુ તાસુ દુર્ગતિષૂત્પદ્ય । યદિ ચેતિ ચકારઃ સમુચ્ચયાર્થઃ સૂક્ષ્મસૂક્ષ્માણીતિ દુર્લક્ષ્યાણિ ।
અરણ્યં ચ યથોક્તમ્ । વનપ્રસ્થં ચ ગિરિગુહા ચ શ્મશાનં ચ પલાલપુઞ્જશ્ચેતિ દ્વન્દ્વઃ । આદિશબ્દાદ્વૃક્ષમૂલાદિ । આરણ્યકાનીત્યરણ્યે ભવાનિ । અત એવ પ્રાન્તાનિ વિજનપદાનીતિ વિજનસ્થાનાનિ । વિવિક્તાનિ શૂન્યાનિ । વિવિક્તો રહિતઃ ગ્રામસ્યાન્તઃ સમીપમેકદેશો વા । મનસિકારવિવેક ઇતિ મનસિકારેભ્યો વિવેકઃ । મૃદુના અભિનિવેશેન નિશ્રિતઃ । મધ્યેન આલીનઃ । અધિમાત્રેણ અધ્યવસિતઃ । તેનૈવાત્મોત્કર્ષણાત્ અધ્યવસાયમાપન્નઃ । સંકીર્ણો ગૃહિપ્રવ્રજિતૈઃ । આકીર્ણઃ પ્રવ્રજિતૈરેવ બોધિસત્ત્વચણ્ડાલઃ તૈરસંવાસ્યત્વાત્ । બોધિસત્ત્વદૂષી સ્વદોષેણ તેષાં દૂષણાત્ । બોધિસત્ત્વપ્રતિરૂપકો દેહસામ્યાત્ । બોધિસત્ત્વપ્રતિવર્ણિકો નામસામ્યાત્ । બોધિસત્ત્વકારણ્ડવકઃ હંસેષ્વિવ તેષ્વકૃષ્ણેષુ કૃષ્ણત્વાત્ । ચૌરઃ શ્રમણવેષેણ ધર્મગ્રહણાત્ । ચૌરો બોધિસત્ત્વાનામસમ્મતત્વાત્ । ચૌરઃ સદેવકસ્ય લોકસ્ય મિથ્યાદક્ષિણીયત્વાત્ । તજ્જાતીય ઇત્યાદિના તાવદ્વશસ્ય સભ્દિરસેવ્યતાં વિસ્તરેણાહ । સ્થામ બલમ્ । અનાર્યાઃ પાપાઃ । ઉદ્વિગ્નં ભીતમ્ । તત્રાપિ તાવદિતિ તાદૃશેપિ । મંત્રાયમાણેનેત્યાદિના મૈત્ર્યાદિચતુષ્ટયવિષયભેદાનાહ । એવં ચેત્યાદિના પ્રણિધાનમ્ । અયમપીતિ । યસ્ય ખલુ પુનરિત્યાદિકઃ સર્વઃ । અભિજ્ઞાયેતિ । અત્યુત્ક[ટઃ] પરાક્રમઃ પુરુષકારઃ । ઇદમપીત્યાદિના પશ્ચિમમારકર્મોપસંહારઃ ॥
મારકર્મણામભિધાયકઃ પરિવર્તસ્તથોક્તઃ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયામેકવિંશતિતમઃ પરિવર્તઃ ॥
22. કલ્યાણમિત્રપરિવર્તો નામ દ્વાવિંશતિતમઃ ।
અથ ખલ્વિત્યાદિના આસુ ખલુ પુનરિત્યતઃ પ્રાક્ । પ્રજ્ઞાપારમિતૈવેતિ પ્રાધાન્યાદવધારણમ્ । યથા ચ સૈકા તયા સહિતાઃ ષટ્ । અત આહ । સર્વા એવ ચેત્યાદિ । કુત ઇત્યાહ । ષડેવેત્યાદિ । તા એવ નિષ્ઠાં ગતાઃ શાસ્તા યઃ પરમં ફલમ્ । તતઃ પૂર્વાન્ત એવ માર્ગઃ । આલોકો લોકોત્તરં જ્ઞાનં પ્રમુદિતાયાં સોપિ તા એવ । ઉલ્કા પ્રયત્નવાહી માર્ગો વિમલાદિભૂમિષુ ષટ્સુ સોપિ તા એવ । અવભાસો દિવસાલોકઃ । સ ચાયત્નવાહી માર્ગો ઽચલાદિષુ ભૂમિષુ સોપિ તા એવ । અતશ્ચ તા એવ ત્રીણિ રત્નાનિ । તસ્માત્તા એવ શરણં યાવત્ દીપઃ । પદાર્થઃ પૂર્વવત્ । તા એવ માતા ધારણાત્પોષણાચ્ચ । તા એવ પિતા બિજાધાનાત્ । જ્ઞાનાયેતિ દર્શનાય । બોધાયેતિ ભાવનામાર્ગાય । તક્તસ્ય હેતોરિતિ કુતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ યથોક્તગુણા નેતરા ઇત્યર્થઃ । અત્ર હીત્યાદિના પરિહારઃ । ત્રૈયધ્વિકબુદ્ધાનાં ચ સર્વજ્ઞતા તત્પ્રસૂતૈવેત્યાખ્યાતુમાહ । યેપીત્યાદિ । નિર્જાતા નિષ્પન્ના । અન્તર્ગતા ઇતિ યથાયોગમન્તર્ભૂતાઃ । બુદ્ધજ્ઞાનાદિપદાનિ પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાતાનિ । સર્વભૂતાનાં ઉપકારિભૂતો ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ । કદેત્યાહ યદેત્યાદિ । ઇતિ કલ્યાણમિત્રસેવા નવમં લિઙ્ગમ્ ॥
આસુ ખલ્વિત્યાદિ સુભૂતિરાહેત્યતઃ પ્રાક્ । યસ્માત્ ઇયમેવ પ્રણાયિકા તસ્માત્ અપરપ્રણેયતા ઇત્યાદિ । તસ્માદપરપ્રણેયતા દશમં લિઙ્ગમ્ ॥
સુભૂતિરાહેત્યાદિ । સંક્લેશો વ્યવદાનં ચ પ્રજ્ઞાયત ઇતિ યાવત્ । અસઙ્ગલક્ષણેત્યનુપલમ્ભલક્ષણા । સર્વધર્મસ્વલક્ષણાનાં તસ્યામનુપલમ્ભાત્ । તથા રૂપાદયોપિ શૂન્યત્વાદ્વિવિક્તત્વાત્ । યદિત્યાદિના ચોદ્યં ન ચોદ્યં ન હીત્યર્થઃ । ઉદગ્રહો નિમિત્તસ્ય અભિનિવેશો વસ્તુત્વેન ગ્રાહઃ । તદેવમસઙ્ગલક્ષણા ભગવતી ધર્માશ્ચ । તથાપ્યસ્તિ સંક્લેશો ઽસ્તિ વ્યવદાનમિત્યેકાદશમં લિઙ્ગમ્ ॥
સુભૂતિરાહેત્યાદિ સ ચેત્પુનરિત્યતઃ પ્રાક્ । અનવમર્દનીય ઇત્યસંહાર્યઃ । અનેનાપીતિ સર્વધર્મેષ્વવિવિક્તેષ્વિત્યાદિના અનવમર્દનીયત્વલાભો દ્વાદશં લિઙ્ગમ્ ॥ ઇત્યુક્તાનિ લિઙ્ગાનિ ॥
વિવૃદ્ધિર્વક્તવ્યા । અતઃ શાસ્ત્રમ્-
[127] જમ્બૂદ્વીપજનેયત્તાબુદ્ધપૂજાશુભાદિકાઃ (કામ્) ।

ઉપમાં બહુધા કૃત્વા વિવૃદ્ધિઃ ષોડશાત્મિકાં ॥ 5-2 ॥
ષોડશપ્રકારા વિવૃદ્ધિરુક્તા સૂત્રે । કિં કૃત્વા? ઽઉપમાં કૃત્વાઽ । કીદૃશીમ્? જમ્બૂદ્વીપે યે જનાઃ સત્ત્વાસ્તેષામિયત્તયા સૂત્રોક્તેન માહાત્મ્યેન મનુષ્યભાવચિત્તોત્પાદલક્ષણેન યા બુદ્ધપૂજા તયા યચ્છુભં પુણ્યં તદાદિર્યસ્યા ઉપમાયાઃ, તામ્ । આદિશબ્દં (બ્દાત્?) લબ્ધર (?)કારિ(?)મહામણિરત્નાદિપરિગ્રહઃ । બુદ્ધભૂમિર્બહુભિઃ પ્રકારૈરુક્તા વિનાપ્યુપમામ્ ॥
તત્રાદ્યા સ ચેત્પુનરિત્યાદિના તદ્યથાપીત્યતઃ પ્રાક્ । યાવજ્જીવમિતિ યાવદાયુઃ । તદ્દાનમિતિ યદ્બુદ્ધેભ્યો સર્વસત્ત્વેભ્યઃ । મનસિકારૈઃ વિહરતીતિ વિવૃદ્ધિસંગૃહીતૈઃ । સ્થાપયિત્વેતિ ત્યક્ત્વા । તત્તેષાં સ્થાપનં કસ્ય હેતોઃ? વધ્યગતાનિવેતિ વધ્યસ્થાનગતાનિવા(વ) । વિરાગયત ઇત્યપ્રાપ્તવતઃ । ઇતિપ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈ રાત્રિંદિવાનાં નયનાત્ પ્રથમા વિવૃદ્ધિઃ ॥
તદ્યથાપીત્યાદિ ન ચ પરિહીયત ઇતિ યાવત્ । પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ તાવદન્વેષ્ટવ્યેતિ સમ્બન્ધઃ । કીદૃશેન? અવિરહિતસર્વજ્ઞતાચિત્તેન । અવિરહિતાત્પૂર્વં મનસિકારશબ્દઃ ક્વચિત્ પઠ્યતે । સા વાન્યા વેતિ પુસ્તકભેદાત્ । પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈઃ ક્ષણમપ્યવિરહાદ્ દ્વિતીયા વિવૃદ્ધિઃ ॥
સુભૂતિરાહેત્યાદિ નેતત્સ્થાનં વિદ્યત ઇતિ યાવત્ અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિપ્રતિલમ્ભાદ્વ્યાકરણલાભ ઇતિ તૃતીયા ॥
સુભૂતિરાહેત્યાદ્યા પરિવર્તાન્તાત્ । વ્યાકરણે ઽભિસમ્બોધે ચ નિર્માનત્વાચ્ચતુર્થી ॥
કલ્યાણમિત્રાદિઃ પરિવર્તો કલ્યાણમિત્રપરિવર્તઃ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયાં દ્વાવિંશતિતમઃ પરિવર્તઃ ॥
23. શક્રપરિવર્તો નામ ત્રયોવિંશતિતમઃ ।
તેન ખલુ પુનરિત્યાદિ એવં શિક્ષમાણં ચેત્યતઃ પ્રાક્ । સદેવમાનુષાસુરં લોકં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનનુપાયકુશલાંશ્ચ બોધિસત્ત્વો ઽભિભવતિ । તેષાં ચાનભિભૂતો ભવતીતિ પઞ્ચમી વિવૃદ્ધિઃ ॥
એવં શિક્ષમાણં ચેત્યાદિ આપરિવર્તાન્તાત્ । ચત્વારો લોકપાલાઃ શક્રસ્તદન્યે ચ દેવાસ્તમુપસંક્રમિષ્યન્તીત્યાદિભિરનુશંસૈઃ ષષ્ઠી ॥
શક્રેણોક્તઃ પરિવર્તઃ શક્રપરિવર્તઃ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયાં ત્રયોવિંશતિતમઃ પરિવર્તઃ ॥
24. અભિમાનપરિવર્તો નામ ચતર્શિતિતમઃ ।
અથ ખલ્વિત્યાદિ કથં ચાનન્દેત્યતઃ પ્રાક્ । આલીનો ભવતીતિ અનુલગ્નો ભવતિ । કથમિત્યાહ । એષ ઇત્યાદિ યાવત્પરિપૂરયિષ્યતીતિ । ન હ્યેવમિત્યાદિ । યથાન્યસૂત્રેષુ તથાગતભાષિતં યુજ્યમાનં એવમત્ર નાસ્તીત્યર્થઃ । ગાધઃ પ્રતિષ્ઠા । આસ્વાદો રુચિઃ । નામગોત્રગ્રહણં ધુતગુણકીર્તનં ચ પૂર્વવત્ । ઉત્સદા ઉપચિતાઃ કાયા રાશયઃ ઇતિ સપ્તમી વિવૃદ્ધિઃ ॥
કથં ચેત્યાદ્યા પવિર્તાન્તાત્ સર્વં સુબોધમ્ । ઇત્યષ્ટમી વિવૃદ્ધિઃ ॥
યોયમવિનિવર્તનીયો ઽભિમાનો બોધિસત્ત્વસ્ય બવ્હનર્થહેતુસ્તદુપલક્ષિતઃ પરિવર્તો ઽભિમાનપરિવર્તઃ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયાં ચતુર્વિશતિતમઃ પરિવર્તઃ ॥
25. શિક્ષાપરિવર્તો નામ પઞ્ચવિંશતિતમઃ ।
અથ ખલ્વિત્યાદિ પારં ગચ્છતીતિ યાવત્ । ક્વ શિક્ષમાણઃ સર્વજ્ઞતાયાં શિક્ષત ઇતિ પ્રશ્નઃ । ક્ષયે ઽનુત્પાદે ઽનિરોધે ઽજાતૌઽભાવે ( ર્સ્ત્_135 ) વિવેકે વિરાગે આકાશે ધર્મધાતૌ નિર્વાણે શિક્ષમાણ ઇત્યુત્તરમ્ । અત્રોપપત્તિઃ । યા હિ તથાગતસ્ય તથતા યયાસૌ તથાગતઃ ન સા ક્ષીયતે ઽક્ષયત્વાત્ [અ?] ક્ષયસ્ય । ન ચ સા ઉત્પદ્યતે વ નિરુધ્યતે વા જાયતે વા ભવતિ વા વિભવતિ વા વિવિચ્યતે વા રજ્યતે વા આકાશીભવતિ વા ધર્મીભવતીતિ વા નિર્વાતિ વા । એવં શિક્ષમાણઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષત ઇત્યનેન માર્ગમાહ ॥
બુદ્ધભૂમૌ શિક્ષત ઇત્યનેન ફલમાહ । અમૃતધાતુર્મોક્ષધાતુઃ । નાથકામા ઇતિ નાથત્વકામાઃ । અભ્યુદ્ગતતેત્યુત્કૃષ્ટતા । શકુનીન્ ધ્નન્તિ શાકુનિકાઃ । નિષાદા મૃતપા(? મૃગયવઃ) । ધીવરાઃ કૈવર્તાઃ । ઉરભ્રા મેષાઃ । તાન્ ધ્નન્તીતિ ઔરભ્રિકાઃ । અન્ધો ઽચક્ષુઃ । બધિરો ઽશ્રોત્રઃ । કાણ એકાક્ષઃ । કુણ્ઠો વક્રબાહુઃ । કુબ્જો ભગ્નપૃષ્ઠઃ । કુણિઃ કરવિકલઃ । લડ્ગઃ સંહતજાનુઃ । ખઞ્જો વિકલગતિઃ । જડો નિષ્પ્રતિભઃ । લોલો ઽસ્થિરપદઃ । લલ્લો ઽકર્મણ્યજિવ્હઃ । કલ્લ ઉચ્ચૈઃ શબ્દશ્રાવી । હીનાઙ્ગો નિન્દિતાઙ્ગઃ । વિકલાઙ્ગ ઊનાઙ્ગઃ । વિકૃતાઙ્ગો મનુષ્યવિસદૃશાઙ્ગઃ । નિગચ્છતીતિ નિષ્પાદયતિ । તામનુપ્રાપ્નોતીતિ બલાદિપરિશુદ્ધિમ્ । જાનમિષ્યામઃ પશ્યયિષ્યામ ઇતિ । શત્રન્તાત્કરોત્યર્થે ણિચ્ । ટિલોપઃ । શેષં સુબોધં યાવત્ પારં ગચ્છન્તિ । ઇતિ નવમી વિવૃદ્ધિઃ ॥
તદ્યથાપીત્યાદિ પુનરપરાત્પ્રાક્ । સુવર્ણજાતરૂપાદયઃ ગોબલીવર્દન્યાયેન । ઊષરાઃ સક્ષારમૃત્તિકાઃ । ઉજ્જઙ્ગલા ઉચ્ચ(?)નિર્જલાઃ । તૃણં વીરણાદિ । ખાણ્ડઃ સુ(શુ)ષ્કતરુકીલકઃ । કણ્ટકાધાનઃ કણ્ટકીમદનાદિર્વિવિધાસ્તે યેષુ । શેષં સુબોધમ્ । ઇતિ દશમી ॥
પુનરપરાદિ પુનરપરાત્પ્રાક્ । ચક્રવર્તિરાજ્યં સંવર્તતે ઽસ્માદિતિ તત્ સંવર્તનીયમ્ । ઇત્યેકાદશી ॥
પુનરપરાદિ પુનરપરાત્પ્રાક્ । શક્રઃ સંવર્તતે ઽસ્માદિતિ તત્સંવર્તનીયમ્ । ઇતિ દ્વાદશી ॥
પુનરપરાદિ પુનરપરાત્પ્રાક્ । બ્રહ્મા સંવર્તતે ઽસ્માદિતિ તત્સંવર્તનીયમ્ । ઇતિ ત્રયોદશી ॥
પુનરપરાદિ જીવિતેન્દ્રિયવાક્યાત્પ્રાક્ । કુશલસસ્યપ્રરોહવિરોધિનો રાગદ્વેષમોહાઃ ખિલાઃ । વિચિકિત્સા સત્યરત્નેષુ વિમતિઃ । ઈર્ષ્યા પરસમ્પત્તૌ વ્યારોષઃ । શેષાઃ ષટ્ પારમિતાવિપક્ષાઃ । શેષં સુબોધમ્ । ઇતિ ચતુર્દશી ॥
તદ્યથાપીત્યાદિ સ ચેત્પુનરિત્યતઃ પ્રાક્ । અજ્ઞાન ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિપક્ષે । પુણ્યાગ્રઃ પુણ્યૈરગ્રઃ । તદેવ દર્શયિતુમાહ તત્કિમિત્યાદિ । બુદ્ધવિષયો બુદ્ધધર્મસાકલ્યમ્ । વશવર્તી વૃષભિઃ । તભ્દાવસ્તત્તા । વિક્રીડિતં ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યેણ । સિંહનાદનદનમનુશાસનીપ્રાતિહાર્યેણ । બુદ્ધાનાં સમ્પત્તિરુભયાર્યસંઘૈશ્ચર્યમ્ । વ્યવચારયતિ પરિજ્ઞાનાત્ । ન ચ પ્રતિવહતિ તેષ્વનવસ્થાનાત્ । શેષં સુબોધમ્ । ઇતિ પઞ્ચદશી ॥
સ ચેત્પુનરિત્યાદ્યાપરિવર્તાન્તાત્ । અથ તામપિ ન સઞ્જાનીતે । કથમિત્યાહ ઇયં સેત્યાદિ વાશબ્દાન્તમ્ । એવમપીત્યેભિરેવ ત્રિભિરાકારૈઃ । સ ચેદેવં ચરતીતિ તથૈવાસંજાનન્નસમનુપશ્યન્ । ઇતિ ષોડશી વિવૃદ્ધિઃ ॥
શિક્ષાયા વાચકઃ પરિવર્તઃ શિક્ષાપરિવર્તઃ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયાં પઞ્ચશિંતિતમઃ પરિવર્તઃ ॥
26. માયોપમપરિવર્તો નામ ષડ્વિંશતિતમઃ ।
ઉક્તા વિવૃદ્ધિઃ । નિરૂઢિર્વક્તવ્યા । અતઃ શાસ્ત્રમ્-
[128] ત્રિસર્વજ્ઞત્વધર્માણાં પરિપૂરિરનુત્તરા ।
અપરિત્યક્ત્વસત્ત્વાર્થા નિરૂઢિરભિધીયતે ॥ 5-3 ॥

ત્રિભિઃ સર્વજ્ઞત્વૈઃ સંગૃહીતા ધર્માઃ ઽત્રિસર્વજ્ઞત્વધર્માઃઽ । તારણમોચનાશ્વાસનપરિનિર્વાપણાનિ ઽસત્ત્વાર્થાઃઽ । અતઃ સૂત્રે ઽથ ખલ્વિત્યાદિ વિહરન્તીતિ યાવત્ । ચરન્નપીતિ ક્વ ચરન્? વિવૃદ્ધૌ । કિં ચરન્? દાનાદીન્ । ચિત્તં ક્રામતીતિ ગચ્છતીતિ પ્રસીદતીત્યર્થઃ । ચિત્તમુત્પાદિતમિત્યહો બતાહમેનામધિગચ્છેયમિતિ । ઉહ્યમાનાનિતિ હ્રિયમાનાન્ । સમે યુક્તે નિર્દોષે । પારિમે તીર ઇતિ નિર્વાણે । સમૃધ્યન્તાં તેષામિતિ ચિત્તોત્પાદા ઇતિ પરેણ સમ્બન્ધઃ । અભીપ્સિતાઃ પ્રીતિકરત્વાત્ । પરિચિન્તિતાઃ પુનઃપુનરુત્પાદનાત્ । પરિગૃહીતા અપરિત્યાગયોગેન । બુદ્ધધર્માણામિતિ બુદ્ધઃ સર્વજ્ઞઃ । તસ્ય ધર્માણામિત્યયમુદ્દેશઃ ।
તસ્ય નિર્દેશસ્ત્રિભિઃ સર્વજ્ઞત્વૈઃ સર્વજ્ઞભાવૈઃ યતઃ સ સર્વજ્ઞો ભવતિ સર્વજ્ઞતા ચ સ્વયમ્ભૂંત્વં ચ, અસંહાર્યતા ચ । તત્ર સર્વાકારસર્વધર્મસમ્યગ્જ્ઞાનમિહ સર્વજ્ઞતા । સ્વયમેવ ચિત્તાદેવ ભવન્ત્યસ્ય ધર્મા ઇતિ સ્વયંભૂઃ । સર્વધર્મવશવર્તીત્યર્થઃ । તસ્ય ધર્માઃ સ્વયંભૂત્વેન યે સંગૃહીતાઃ । નાસ્ય સંહારમસ્તીતિ અસંહાર્યઃ । ( ર્સ્ત્_137 ) સવાસનસર્વાવરણનિર્મુક્ત ઇત્યર્થઃ । તસ્ય ધર્મા યે ઽસંહાર્યત્વેન સંગૃહીતાસ્તેષાં સર્વેષાં પરિપૂરણાય ભવન્ત્વિતિ ઇયતા પરિપૂરિરુક્તા ॥
સત્ત્વાર્થાપરિત્યાગમાહ । ન મે ભગવન્નિત્યાદિના । ઇમૈરિતિ સૌત્રો નિર્દેશઃ । અતો ભિસ ઐસ્ ભવતિ । ઇદો ઽનાદેશશ્ચ ન ભવતિ । ઇમૈરિત્યુક્તમ્ । કતમૈરિત્યાહ । કિમિતીત્યાદિ । કિમિતિશબ્દસ્ય કથં નામેત્યર્થઃ ઇતિ નિરૂઢિઃ ॥
ચિત્તસ્ય સંસ્થિતિઃ । સા વક્તવ્યા । સમાધિરિત્યર્થઃ । અતઃ શાસ્ત્રમ્-
[129] ચતુર્દ્વીપકસાહસ્રદ્વિત્રિસાહસ્રકોપમાઃ ।
કૃત્વા પુણ્યબહુત્વેન સમાધિઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ 5-4 ॥

સૂત્રે પુણ્યબહુત્વેન સમાધિરુક્તો ન સાક્ષાત્ । કથમ્? ચતુર્દ્વિપકશ્ચ લોકધાતુઃ સાહસ્રશ્ચ દ્વિસાહસ્રકશ્ચ ત્રિસાહસ્રકશ્ચ તૈરુપમાઃ કૃત્વા । કતમેન ગ્રન્થેન? યસ્તેષાં ભગવન્નિત્યાદિના અભિનિર્હૃતાનિ ભગવન્તીત્યેતદન્તેન । તેષામિતિ સર્વેષામ્ । તાનિતિ પ્રતિરૂપાન્ । ધર્મતા ધર્મસમૂહઃ સ્વભાવો વા । પલાગ્રેણેતિ પલપ્રમાણેન પ્રમાણં ગ્રહીતું ઇયન્તિ પલાનીતિ । અથ કિં કસ્યાત્રોપમાનમ્? પુણ્યપરિમાણસ્ય જમ્બૂદ્વીપાદિપરિમાણમ્ । શાસ્ત્ર ઉપચારઃ કૃતઃ । નન્વનુમોદનામાત્રસ્યૈતત્પુણ્યપરિમાણં ન સમાધેઃ? અનુમોદનાપુણ્યાનુમોદનેન પુણ્યબહુત્વેનેત્યભિપ્રાયાદદોષઃ ।
અનુમોદનાયાઃ પરિપૂરણાર્થં તામકુર્વતાં ચ નિન્દાર્થમાહ । એવમિત્યાદિ । મારાધિષ્ઠિતા ઇતિ મારેણ મહાપાપેન નિરુત્સાહીકૃતાઃ । ન શૃણ્વન્તિ શબ્દતઃ । ન જાનન્ત્યર્થતઃ । ન પશ્યન્ત્યાદરતઃ । ન સમન્વાહરન્તીતિ નાભિમુખીકુર્વન્તિ । મારપક્ષે ભવાઃ મારપાક્ષિકાઃ । તદ્વદેવ મહતઃ સત્ત્વાર્થસ્ય વિઘાતકરણાત્ । મારભવનેભ્યશ્ચ્યુતા ઇતિ । મારા એવ અત્યન્તં તત્સાધર્મ્યાત્ । અભિનિર્હૃતા ઇતિ નિષ્પાદિતાઃ । કૈરિત્યાહ । યૈરિત્યાદિ । યેષામિત્યાદિ ચ ।
એવમુક્ત ઇત્યાદિના અનુમોદિતવ્યાન્તેન શક્રપ્રશંસા ।
યરિત્યાદિના યૈરપીત્યતઃ પ્રાક્ । મહાયાનપ્રસ્થિતાનાં અનુમોદનાનુશંસાઃ ।
યૈરપીત્યાદિના પ્રથમચિત્તોત્પાદિકાનામપિ ન કેવલમનુમોદિતાનિ સ્વસન્તાને ચાવરોપિતાન્યભિનિર્હૃતાનિ ચ ભવન્તિ । અનુમોદ્ય ચાવશ્યં પરિણામના કર્તવ્યા । યથા ચ તે કર્તવ્યે તથાનુમોદનાપરિણામનાપરિવર્તાદ્વેદિતવ્યમ્ । યથોક્તં મહત્યોભગવત્યોઃ- ઽતાનિ કુશલમૂલાનિ અનુમોદ્યાનુત્તરાયાં ( ર્સ્ત્_138 ) સમ્યક્સમ્બોધૌ પરિણામયિતવ્યાનિ । તથા ચ પરિણામયિતવ્યાનિ યથા ન ચિત્તં ચિત્તે ચરતિ ન ચાન્યત્ર ચિત્તાત્" ઇત્યાદિ । તદેવમનુમોદનાસહગતં કુશલમૂલમસ્ય સમાધેરાલમ્બનં સમ્યક્સમ્બોધૌ પરિણામનમાકારઃ । ચિત્તસંસ્થિતિઃ સ્વભાવઃ । ક્વ સંસ્થિતિઃ? ન ચિત્તે ગ્રાહકલક્ષણેન ન વાન્યત્રેતિ ન સર્વધર્મેષુ । કિં તર્હિ? સર્વધર્મતથતાયામદ્વયાયામિતિ ચિત્તસંસ્થિતિઃ ॥
દર્શનહેયા વિકલ્પાઃ સપ્રતિપક્ષા વક્તવ્યાઃ । તાનધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[130] પ્રવત્તૌ ચ નિવૃત્તૌ ચ પ્રત્યેકં તૌ નવાત્મકૌ ।
ગ્રાહ્યૌ વિકલ્પૌ વિજ્ઞેયાવયથાવિષયાત્મકૌ ॥ 5-5 ॥
દ્વૌ તાવદ્વિકલ્પૌ ઽગ્રાહ્યૌઽ ગ્રાહ્યસ્ય વિકલ્પનાત્ । કથં ઽવિકલ્પૌઽ? યતસ્તયોરાત્મા ન યથાવિષયં વિતથઃ કલ્પો વિકલ્પ ઇતિ કૃત્વા । તૌ પુનઃ કસ્મિન્વિષયે? પ્રવૃત્તિપક્ષે ચ । ઽપ્રત્યેકંઽ ઇત્યુભયોરપિ પક્ષયોઃ । ઽનવાત્મકૌઽ નવપ્રભેદૌ ॥
[131] દ્રવ્યપ્રજ્ઞપ્તિસત્સત્ત્વવિકલ્પૌ ગ્રાહકૌ મતૌ ।
પૃથગ્જનાર્યભેદેન પ્રત્યેક તૌ નવાત્મકૌ ॥ 5-6 ॥
અપરૌ દ્વૌ ઽવિકલ્પૌ ગ્રાહકૌઽ ગ્રાહકસ્ય વિકલ્પનાત્ । કથં દ્વૌ? યથાક્રમં દ્રવ્યસતઃ પ્રજ્ઞપ્તિસતશ્ચ સત્ત્વસ્ય વિકલ્પનાત્ । તત્ર પ્રથમં પૃથગ્જનાનાં દ્વિતીયમાર્યાણામ્ । તાવપિ ઽપ્રત્યેકં નવાત્મકૌઽ । કથં તૌ ગ્રાહકવિકલ્પૌ? અસત એવ ગ્રાહકસ્ય કલ્પનાત્ । વિતથો હિ કલ્પો વિકલ્પઃ । એતદેવાહ-
[132] ગ્રાહ્યૌ ચેન્ન તથા સ્તો ઽર્થૌ કસ્ય તૌ ગ્રાહકૌ મતૌ ।
ઇતિ ગ્રાહકભાવેન શૂન્યતા લક્ષણં તયોઃ ॥ 5-7 ॥
ઽગ્રાહકભાવેનઽ ઇતિ ગ્રાહકસત્ત્વરૂપેણ । ઽતયોઃઽ ઇતિ ગ્રાહકવિકલ્પયોઃ ॥
ચત્વારોપ્યમી વિકલ્પા વિષયભેદેન પ્રત્યેકં નવવિધાઃ । અત આદ્યમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[133] એષ સ્વભાવે ગોત્રે ચ પ્રતિપત્સમુદાગમે ।
જ્ઞાનસ્યાલમ્બનાભ્રાન્તૌ પ્રતિપક્ષવિપક્ષયોઃ ॥ 5-8 ॥
[134] સ્વસ્મિન્નધિગમે કર્તતત્કારિત્રક્રિયાફલે ।
પ્રવૃત્તિપક્ષાધિષ્ઠાનો વિકલ્પો નવધા મતઃ ॥ 5-9 ॥
ઽકર્તૃતત્કારિત્રક્રિયાફલે ઽ ઇતિ કર્તરિ તત્કારિત્રક્રિયાફલે ચેત્યર્થઃ । સ્વભાવાદિનવકં પ્રવૃત્તિપક્ષઃ । બોધિસત્ત્વોપાદેયત્વાત્ । તદધિષ્ઠાન એષ વિકલ્પઃ । તસ્માત્પ્રથમઃ । અતઃ પ્રથમં વિકલ્પમધિકૃત્ય સૂત્રે નવવાક્યાનિ ।
તત્રાદ્યમધિકૃત્ય સૂત્રમ્ । સુભુતિરાહ । કથં ચ ભગવન્ માયોપમમિત્યાદિ તદ્યથાપિત્યતઃ પ્રાક્ । માયાકારનિર્મિતં ગજાદિકં માયા । તદ્વદન્યદપિ યત્ ખ્યાતિ નેહાસ્તિ તત્ માયોપમમ્ । ત થા ચ ચિત્તમ્ । ગ્રાહકલક્ષણત્વાત્ ગ્રાહકસ્ય ચાસત્ત્વાત્ । ન હ્યસતિ ગ્રાહ્યે ગ્રાહકં યુક્તમ્ । ગ્રાહ્યાભાવઃ કથમિતિ ચેત્ । યદિ જ્ઞાનેનાર્થઃ પ્રકાશ્યેત સ્યાદ્ગ્રાહ્યત્વમ્ । ન ચ પ્રકાશ્યેત । અપ્રકાશસ્ય પ્રકાશ્યવિરોધાત્ । અથાર્થઃ પ્રકાશાત્મૈવ । કિં તસ્ય જ્ઞાનેન? તસ્માન્માયોપમં ચિત્તં તદસત્ કથમભિસંબુધ્યત ઇતિ પ્રશ્નઃ । ઉત્તરં તત્કિમિત્યાદિના । નો હીદં નો દીદમિત્યસત્ત્વાદિતિ ભાવઃ । અન્યત્રેત્યન્યમ્ । તં ધર્મમિત્યાત્માનમ્ । નો હીદમિતિ તસ્યાત્યન્તમસત્ત્વાદિતિ ભાવઃ ।
એતદેવ સ્ફુટીકર્તુમાહ । નાહમિત્યાદિ । અસ્તીતિ નાસ્તીતિ વા નિર્દેશં નોપૈતિ । અસતો ઽવિજ્ઞાતરૂપસ્ય વિધિપ્રતિષેધાભ્યામસમ્બન્ધાદિતિ ભાવઃ । યોપિ ધર્મ ઇત્યાદિ સુગમમ્ । તસ્માત્તર્હીત્યાદિ । તર્હિશબ્દો ઽક્ષમાયામ્ । તસ્માદિતિ ગ્રાહકલક્ષણત્વાત્ । ગ્રાહકત્વસ્ય વાયોગાત્ । અત્યન્તગ્રહણેન ચૈતદાહ । યથેયં સ્વેન લક્ષણેન ગ્રાહકત્વેન શૂન્ય તથા સર્વૈઃ સંપ્રયોગિભિઃ, તેષામપિ ગ્રાહકલક્ષણત્વાત્ । આલમ્બનભૂતૈશ્ચ સર્વધર્મૈઃ, આલમ્બનસ્ય ગ્રાહ્યલક્ષણત્વાત્ । ધર્માણાં ચ યથાયોગં ગ્રાહ્યગ્રાહકલક્ષણત્વાત્ । કથં પુનર્ગ્રાહકૌ ન સ્તઃ? અભેદે ગ્રાહ્યગ્રાહકત્વાયોગાત્, અઙ્ગુલ્યગ્રવત્ । ભેદે જડસ્ય પરતોપિ પ્રકાશાયોગાત્ । અજડસ્ય સ્વયમેવ પ્રકાશાત્ । નાસૌ ભાવયિતવ્યઃ । ન પુનઃપુનર્બુદ્ધૌ નિવેશ્યઃ ખરવિષાણવત્ । નાપ્યસાવિત્યાદિ । કસ્યચિદ્ધર્મસ્યેતિ સમ્યક્સમ્બોધ્યાદેઃ । આવાહક આહારકઃ । નિર્વાહકો નિષ્પાદકઃ । અસતો ઽકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ । પ્રતીત્યસમુત્પાદ એષ એનં પ્રાપ્ય બોધિસત્ત્વઃ સંબુધ્યત ઇતિ ચેદાહ । કથં ચેત્યાદિ । ન હ્યસત્ પ્રાપ્યત ઇતિ ભાવઃ । અનુત્તરાપીત્યાદિ । અત્યન્તવિવિક્તા પ્રજ્ઞાપારમિતાવત્ । કથં ભવતીતિ નૈવ ભવતિ । અત્યન્તાસતોઃ સાધ્યસાધનત્વાયોગાદિતિ ભાવઃ ।

એવમુક્ત ઇત્યાદિ । યત એવ અત એવેતિ । હેત્વનુરૂપત્વાત્ફલસ્યેત્યર્થઃ । સ ચેદિત્યાદિના હેતું પરિપૂરયતિ । યદિ હિ સંજાનીતે તદા વિકલ્પઃ સ્યાત્ ન પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવમિત્યાદિનોપસંહારઃ । નાપ્યભિસંબુધ્યત ઇત્યભિસંબોધેરવિકલ્પનાદિતિ ભાવઃ । અભિસબુધ્યતે ચેત્યાદિ । પરિકલ્પિતેન હિ રૂપેણ ત્રયમિદં નાસ્તિ તચ્છૂન્યેન તુ વિજ્ઞપ્તિરૂપેણાસ્તીતિ ભાવઃ । તથાપિ સંવૃત્તિરેષાં યથા ( ર્સ્ત્_140 ) પ્રતિભાસસમત્વાત્ । શૂન્યતા તુ પરમાર્થઃ । ગમ્ભીરે ઽર્થે ચરતીતિ યતો ઽસ્મિન્નર્થે ન શક્યતે ઽન્યૈશ્ચરિતુમ્ । દુષ્કરકારક ઇતિ । યતઃ સ ભગવાન્ સાક્ષાત્કર્તું શક્તોપિ ન સાક્ષાત્કરોતિ સત્ત્વાવેક્ષયા । ભાષિતસ્યાર્થમિતિ આભિપ્રાયિકમર્થમ્ । દુષ્કરમન્યેષાં સુકરં બોધિસત્ત્વસ્યેતિ ભાવઃ । કુતઃ સુકરમ્? ઉપાયકુશલત્વાત્ । સ ચોપાયઃ પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ । અતસ્તમેવાહ તથાહીત્યાદિના । ય ઇતિ બોધિસત્ત્વઃ । ય ઇતિ ગમ્ભીરો ઽર્થઃ । યેનેતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાખ્યેન । અથાસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ સા ચર્યા કિયતા ભવતીત્યત આહ । સ ચેદિત્યાદિ । ન સંસીદતીતિ ન ભજ્યતે । અયમુદ્દેશઃ । અસ્ય નિર્દેશઃ ષોઢા । નાવલીયત ઇતિ નાસ્યાં મધ્યપ્રેમા । ન સંલીયત ઇતિ નાસ્યાં મૃદુપ્રેમા । ન વિપૃષ્ઠીભવતીતિ નાપ્રેમા । નોત્ત્રસ્યતીતિ નૈનાં ત્યક્તુકામઃ । ન સંત્રસ્યતીતિ ન ત્યજતિ । ન સંત્રાસમાપદ્યત ઇતિ ન પ્રબન્ધેન ત્યજતિ । તદેવં ષડ્વિધભઙ્ગપ્રતિષેધાદેતદ્ગમ્યતે યોસ્યામભિમુખીભૂતાયામત્યન્તં પ્રીયતે સો ઽસ્યાં ચરતીતિ । અપરમાહ સ ચેદિત્યાદિના । અપરમાહ । આસન્નેત્યાદિના । અપરમાહ દૂરીકૃતેત્યાદિના । ઇહ સ્વભાવાદયો નવાર્થાઃ । પ્રવૃત્તિપક્ષે બોધિસત્ત્વૈરુપાદેયત્વાત્ । તેષુ વિકલ્પઃ સમ્મોહો ઽસમ્યગ્જ્ઞાનમ્ । તત્રાદ્યઃ સ્વભાવવિકલ્પઃ । સ્વભાવઃ સ્વાભિપ્રાયઃ । અહમનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોધિમધિગચ્છેયં તન્માર્ગેણેતિ । બોધિચિત્તમિત્યર્થઃ । તસ્મિન્ વિકલ્પઃ । આકારો બોધેઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાશ્ચ શૂન્યતાયાં યદજ્ઞાનમસમાહિતજ્ઞાનં ચ । સમાહિતજ્ઞાને ચ તિસ્રો મન્યના । અહં ચરામિ આસન્ના મે મહાબોધિરહં વા દૂરે હીનબોધેઃ સ્યામિતિ । અસ્ય પ્રતિપક્ષઃ કથં ભગવન્માયોપમં ચિત્તમિત્યત આરભ્ય તદ્યથાપીત્યતઃ પ્રાક્ । ઇતિ સ્વભાવવિકલ્પઃ ॥
તદ્યથાપીત્યાદિ । આસન્ના મે મહાબોધિર્દૂરે હીનબોધી યતોહં બુદ્ધગોત્ર ઇતિ સમ્મોહઃ । અસ્ય પ્રતિપક્ષઃ । આકાશસમત્વાદ્ગોત્રસ્ય તદ્વદવિકલ્પા પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ ગોત્રવિકલ્પઃ ॥
તદ્યથાપીત્યાદિ । અસ્તિ મે પ્રતિપત્તિસમુદાગમઃ । તત આસન્ના મે મહાબોધિર્દૂરે હીનબોધી ઇતિ સંમોહઃ । તસ્ય પ્રતિપક્ષઃ સમુદાગમસ્ય માયાપુરુષોપમત્વાદવિકલ્પા પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ પ્રતિપત્સમુદાગમવિકલ્પઃ ॥
તદ્યથાપીત્યાદિ । પ્રતિભાસઃ પ્રતિબિમ્બઃ । જ્ઞાનપ્રતિભાસસ્ય પ્રતિભાસત્વેનૈવ યદ્ જ્ઞાનં ન ત્વાલમ્બનસ્ય ચ । સેહ જ્ઞાનસ્યાલમ્બના ભ્રાન્તિઃ । સા મમ જાતા । તત આસન્ના મે મહાબોધિર્દૂરે હીનબોધી ઇતિ સંમોહઃ । તસ્ય પ્રતિપક્ષઃ પ્રતિબિમ્બવદવિકલ્પા પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ આલમ્બનાભ્રાન્તિવિકલ્પઃ ॥
તદ્યથાપીત્યાદિ । પ્રતિપક્ષો હન્તા વિપક્ષો હન્તવ્ય ઇતિ સંમોહઃ । અસ્ય પ્રતિપક્ષો યથા તથાગતસ્ય પ્રિયાપ્રિયૌ ન સ્તસ્તદ્વદવિકલ્પાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતોપીતિ પ્રતિપક્ષવિપક્ષવિકલ્પઃ ॥
યથૈવ હીત્યાદિ અભૂતકલ્પનાત્ કલ્પઃ । તસ્ય વિગમકલ્પનાદ્વિકલ્પઃ । તૌ પ્રહીણૌ યથા તથાગતસ્ય તદ્વદવિકલ્પાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતોપિ । તત્ર કલ્પવિગમો વિકલ્પઃ સ્વાધિગમસંમોહઃ । તસ્ય પ્રતિપક્ષઃ કલ્પવિકલ્પપ્રહીણા પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ સ્વાધિગમવિકલ્પઃ ॥
તદ્યથાપીત્યાદિ । પ્રજ્ઞાપારમિતામહં ભાવયામિ । તત આસન્ના મે મહાબોધિર્દૂરે હીનબોધી ઇતિ કર્તરિ સમ્મોહઃ । તસ્ય પ્રતિપક્ષઃ । કર્તુસ્તથાગતનિર્મિતોપમતત્તદ્વદેવ કર્તરિ નિર્વિકલ્પા પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ કર્તરિ વિકલ્પઃ ॥
તદ્યથાપીત્યાદિ । સ ચ તથાગતનિર્મિતો યદર્થં નિર્મિતસ્તચ્ચ કૃત્યં કરોતિ । ન ચ તાં ક્રિયાં વિકલ્પયતિ । તદ્વદ્બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ ન ચ વિકલ્પયતીતિ પ્રતિપક્ષઃ । બોધિવિકલ્પનં ક્રિયાફલવિકલ્પઃ ॥
તદ્યથાપીત્યાદિ [આ પરિવર્તા]ન્તાત્ । શિલ્પિના યદર્થ દારુયન્ત્રમયઃ પુમાન્કૃતઃ સ તદર્થ કરોતિ ન વિકલ્પયતિ । તદ્વદ્બોધિસત્ત્વો બોધયે, ન (તાં) બોધિં પ્રાપ્સ્યતિ ન ચ તાં વિકલ્પયતીતિ પ્રતિપક્ષઃ । બોધિવિકલ્પનં ક્રિયાફલવિકલ્પઃ ॥
માયોપમચિત્તોપલક્ષિતઃ પરિવર્તો માયોપમપરિવર્તઃ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયાં ષડિંવશતિતમઃ પરિવર્તઃ ॥
27. સારપરિવર્તો નામ સપ્તવિંશતિતમઃ ।
માયોપમપરિવર્તસ્યાન્તે પ્રથમો ગ્રાહ્યવિકલ્પ ઉક્તઃ । ઇતરે ત્રયો વિકલ્પા ઇહ સારપરિવર્તે વક્તવ્યાઃ । તત્ર દ્વિતીયં ગ્રાહ્યવિકલ્પમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્ ।
[135] ભવશાન્તિપ્રપાતિત્વાન્ન્યૂનત્વે ઽધિગમસ્ય ચ ।
પરિગ્રહસ્યાભાવે ચ વૈકલ્યે પ્રતિપદ્ગતે ॥ 5-10 ॥
[136] પરપ્રત્યયગામિત્વે સમુદ્દેશનિવર્તને ।
પ્રાદેશિકત્વે નાનાત્વે સ્થાનપ્રસ્થાનમોહયોઃ ॥ 5-11 ॥

[137] પૃષ્ઠતો ગમને ચેતિ વિકલ્પો ઽયં નવાત્મકઃ ।
નિવૃત્તિપક્ષાધિષ્ઠાનઃ શ્રાવકાદિમનોભવઃ ॥ 5-12 ॥
અધિગમન્યૂનતાદૌ દોષે બોધિસત્ત્વપ્રહેયે[ઽ]ભાવાન્નિવૃત્તિપક્ષાધિષ્ઠાનો નવવિધશ્ચ શ્રાવકાદીનાં મનોભવસ્તૈરહેયત્વાત્ । એતાનાહ અથ ખલ્વિત્યાદિનાથ ખલુ ભગવાનિત્યતઃ પ્રાક્ । તત્ર શારિપુત્ર એકમાહ । તતઃ સુભૂતિરેકં તતો દેવપુત્રાસ્ત્રીન્ । પુનઃ સુભૂતિશ્ચતુરઃ । ઇહાપિ પ્રતિપક્ષાઃ પઠ્યન્તે । તદ્વિપર્યયેણ વિકલ્પા ગમ્યન્તે । સારે બતાયમિતિ બતશબ્દો હર્ષે । ઉત્કૃષ્ટં ફલં સમ્યક્સંબોધિઃ । સો ઽનુસારઃ । તન્નિમિત્તં બોધિસત્ત્વશ્ચરતિ । કતમ ઇત્યાહ । ય ઇત્યાદિ । પ્રજ્ઞાપારમિતા ચાત્ર ઉભયનૈરાત્મ્યજ્ઞાનમુચ્યતે । તસ્યાં ચરતઃ સંસારે નાત્યન્તમુદ્વેગો નિર્વાણે નાત્યન્તમુત્કણ્ઠા । ઉભયોરનુપલમ્ભત્વાત્ । તતોયમનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોધિમધિગચ્છેદિતિ પ્રતિપક્ષઃ । અન્યથા તુ સંસારે વા પતેત્પઞ્ચભિઃ પારમિતાભિઃ । નિર્વાણે વા પુદ્ગલનૈરાત્મ્યજ્ઞાનાત્ । અત એવ ચ વિના પ્રજ્ઞાપારમિતયા બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વાખ્યાં ન લભતે । તદ્યથા સમ્યગભિષિક્તોપિ ચક્રવર્તિનઃ પુત્રશ્ચક્રવર્તિશબ્દં વિના સપ્તભી રત્નૈરિત્યધિગમન્યૂનતાવિકલ્પઃ ॥
સરણં સારઃ । કર્મ ધર્મઃ । ગમ્યતા સુધર્ષણતેત્યર્થઃ । વિપર્યયાદસારો દુર્દ્ધર્ષણતા । અતઃ પારમિતાનાં દુર્દ્ધર્ષણત્વે સ ચરતિ યશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । સા હિ તાસાં પરિગ્રહસમર્થા । તદ્યથા સ્ત્રીણાં સધૂર્તકે નગરમાર્ગે શસ્રપાણિપુરુષ ઇતિ પ્રતિપક્ષઃ । અન્યથા સુધર્ષણાઃ સ્યુરિતિ પરિગ્રહાભાવવિકલ્પઃ ॥
એતદભવદિતિ નમસ્કર્તવ્યા ઇત્યાદ્યથ ખલ્વિત્યતઃ પ્રાક્ । નમસ્કર્તવ્યાસ્ત ઇતિ કુતઃ? પ્રતિપત્તિસાકલ્યાદપરાધીનત્વાદુદ્દેશાનિવૃત્તેશ્ચ । અત એવાહુઃ યૈરિત્યાદિ । સર્વમભિનિર્હૃતાનીતિ પ્રતિપત્તિતઃ પઞ્ચભિઃ પારમિતાભિઃ । ઇહેત્યુભયનૈરાત્મ્યવેદિન્યામ્ । અત એવ ગમ્ભીરાયામિતિ પ્રતિપક્ષઃ । તસ્યામચરતાં પ્રતિપત્તિવૈકલ્યં સ્યાત્ । તતસ્તે મારાદિભિઃ સુયોધનાઃ સ્યુઃ । અક્ષતકવચા ઇવ યોધાઃ પ્રતિયોધૈરિતિ પ્રતિપત્તિવૈકલ્યવિકલ્પઃ ॥
તથેત્યાદિ । યે ચેતિ વર્તતે । તથેતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રધાનાસુ પારમિતાસુ ચરન્ત ઇતિ હેતૌ શતૃપ્રત્યયઃ । તથા ચરણાદિત્યર્થઃ । તતઃ કિમિત્યાહ । ભૂતકોટિરિત્યાદિ । યથા હિ ચક્રવર્તી પ્રધાનં મહાપ્રભાવત્વાત્, કોદ્રારાતીઃ (? કોટ્ટરાજાનઃ) ( ર્સ્ત્_143 ) તદનુવર્તિનસ્તથૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રધાનં તયા સંસારનિર્વાણયોરનુપલમ્ભાત્ । યથા તે પારમિતાભિઃ સંસારે ન પાત્યન્તે તથા પુદ્ગલનૈરાત્મ્યજ્ઞાનવશેન ભૂતકોટિં ન સાક્ષાત્કુર્વન્તિ । યદિ તુ પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રધાનં ન સ્યાત્ તદા હીનબોધિં ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કુર્યુરેવેતિ પરપ્રત્યયગામિત્વવિકલ્પઃ ॥
અનેનાપીત્યાદિ । અનેનેતિ વક્ષ્યમાણેન । તમેવાહુર્ય ઇત્યાદિના ન સાક્ષાત્કુર્વન્તીતિ । કુતઃ? ઉદ્દેશઃ સમ્યક્સંબોધૌ લિત્સા । કુતસ્તસ્માદનિવૃત્તિઃ? યતો ન તાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતા તતો નિવર્તતે તદર્થમેવ તસ્યાં ચરણાત્ । નાપીતરાઃ । તદનુપ્રવિષ્ટાનાં તાસામપ્યનિવૃત્તેઃ । તદ્યથા સર્વાઃ કુનદ્યો મહાનદીમનુપ્રવિશ્ય સમુદ્રમેવ ગચ્છન્તિ ન નિવર્તત ઇત્યુદ્દેશનિવૃત્તિકલ્પઃ ॥
નવાપ્યેતે વિકલ્પા મહત્યોર્ભગવત્યો સ્વાર્થસમ્પત્તિમધિકૃત્ય યોજિતાઃ । અતઃ પ્રાદેશિકત્વનાનાત્વવિકલ્પૌ યથા તયોરુક્તૌ તથા તાવદ્ બ્રૂમઃ । પારમિતાપઞ્ચકં વામહસ્તવત્ । ષષ્ઠી દક્ષિણહસ્તવત્ । ઉભાભ્યાં સર્વકૃત્યેષુ વ્યાપારસિદ્ધેરિતિ પ્રતિપક્ષઃ । યદિ તુ દક્ષિણહસ્તપ્રાયા ષષ્ઠી ન સ્યાત્તદા પ્રાદેશિકઃ સ્યાદ્વ્યાપાર ઇતિ પ્રાદેશિકવિકલ્પઃ ॥
યથા હિ નાનારસાઃ કુનદીમહાનદ્યો મહાસમુદ્રમનુપ્રવિશ્યૈકરસા ભવન્તિ તથા નાનારસાઃ પઞ્ચ પારમિતાઃ ષષ્ઠીમનુપ્રવિશ્યૈકરસા ભવન્તીતિ પ્રતિપક્ષઃ । નાનારસાઃ તથૈવ તાઃ સમ્યક્સમ્બોધાવપીતિ નાનાત્વવિકલ્પઃ । અસ્યાં તુ ભગવત્યાં પરાર્થસન્નાહમધિકૃત્ય દ્વાવિમૌ વિકલ્પૌ સુભૂતિરાહેત્યાદિના । અથ ખલ્વિત્યાદિના તત્ર સન્નહ્યન્ત ઇત્યનેન દુષ્કરત્વં દર્શિતમનન્તાનાં સત્ત્વાનામર્થસ્ય કર્તુમશક્યત્વાત્ । તથાપ્યેવમેવ સન્નાહઃ કર્તવ્ય ઈદૃશીં મહાશયતામન્તરેણ સ્વપરાર્થયોઃ કર્તુમશક્યત્વાદિતિ પ્રતિપક્ષઃ । સર્વસત્ત્વાનામર્થસ્ય કેનચિદકરણાદાત્મવિનેયાનામર્થાય સન્નાહઃ કર્તવ્ય ઇતિ પ્રાદેશિકત્વવિકલ્પઃ ॥
નાનાત્વવિકલ્પપ્રતિપક્ષઃ સમતા । તામેવ વિવક્ષુઃ પરમદુષ્કરત્વમાહ તે ચેત્યાદિના । વૈનયિકા ઇતિ વિનયાર્હાઃ સત્ત્વાઃ । તથાપિ કસ્ય દુષ્કરતેત્યત આહ । એવં ચેત્યાદિ । દૃષ્ટાન્તેન દૃઢીકર્તુમાહ । આકાશમિત્યાદિ । તત્કસ્ય હેતોરિતિ કુતઃ સાધર્મ્યાદિત્યર્થઃ । અત ઉત્તરં આકાશેત્યાદિ । અનેનેત્યુપસંહારઃ । પુનદ્ર્દૃઢીકર્તુમાહ । આકાશેનેત્યાદિ । આકાશોપમૈઃ સત્ત્વૈરિત્યર્થઃ । કુતો વિવાદ ઇત્યાહ । અયં ચેત્યાદિ વેદિતવ્યાન્તમ્ । ચશબ્દો હેતૌ । વિવાદઃ કલહઃ । સત્ત્વાનયં વિનેતુકામસ્તે ચાસત્ત્વાત્પરિહરન્તીતિ કલહઃ । વૈનયિકેત્યાદિ । યથા ચ વિનેયા ન સન્તિ તથા વિનયિતાપિ । તત ઉભયાસત્તયા સુતરાં પરમદુષ્કરતા । એવમિયં બોધિસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વાત્મસમતા દ્રષ્ટવ્યા યતઃ શક્નુયાત્ ( ર્સ્ત્_144 ) સ્વપરાર્થૌ કર્તુમ્ । સ પુનરસ્યાં ચરન્ કથં જ્ઞેય ઇત્યાહ । સ ચેદિત્યાદિ । ન સંસીદતીતિ ન ખિદ્યતે સુતરાં પ્રીયત ઇત્યર્થઃ । તત્કસ્ય હેતોરિતિ । મત્તસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરણં કસ્ય હેતોર્નૈવ કસ્યચિત્ । ધર્મનૈરાત્મ્યાદર્શનાદિતિ ભાવઃ । અત ઉત્તરં સત્ત્વવિવિક્તતયેત્યાદિ । એવમિત્યાદિના દ્રષ્ટવ્યાન્તેનોપસંહારઃ । વિવિક્તતા હિ સર્વધર્માણાં સમતેતિ વિસ્તરેણ પ્રતિપક્ષઃ । નાના સત્ત્વા નાના ધર્માસ્તતો નાસ્ત્યેકરસા પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ નાનાત્વવિકલ્પઃ ॥
એવં દેવપુત્રા ઇત્યાદિ । એવ ભાષ્યમાણાયામિતિ । એવમિદાનીં મયા દેશ્યમાનાયાં સર્વધર્મવિવિક્તતાયામિતિ ચર્યાકાલે દેશ્યમાનાયાં બોધિસત્ત્વો ન સંસીદતીતિ સમ્બન્ધઃ । ન સંસીદતીતિ સ્થાનપ્રસ્થાનયોર્ન મુહ્યતિ । કેન ગન્તવ્યં ક્વ વા સ્થાતવ્યમિતિ । તયૈવ સર્વધર્મસમતાસંવેદિન્યા પ્રજ્ઞાપારમિતયોરસંમોહાત્ । તથાહિ । યેન બોધિસ્તેન ગન્તવ્યં બોધૌ સ્થાતવ્યમ્ । તે ચ ગતિસ્થિતી તસ્યા એવ સ્વાધી ને હેતુફલાવસ્થે । તતો યેન સા ગચ્છતિ યત્ર વા તિષ્ઠતિ તત્પરિણામિતા અપિ પઞ્ચ પારમિતાસ્તેનૈવ ગચ્છન્તિ તત્રૈવ તિષ્ઠન્તિ । તદ્યથા ચક્રવર્તિનશ્ચક્રરત્નં યેન ગચ્છતિ યત્ર વા તિષ્ઠતિ સર્વો બલકાયસ્તેનૈવ ગચ્છતિ તત્રૈવ તિષ્ઠતીતિ પ્રતિપક્ષઃ । અવિજ્ઞાઃ પઞ્ચપારમિતાઃ ષષ્ઠી નિરાભાસા । તતઃ સ્થાનપ્રસ્થાનયોરનિશ્ચયઃ સ્થાનપ્રસ્થાનં(ન)સમ્મોહવિકલ્પઃ ॥

યત ઇત્યાદિ ન સંસીદતીતિ પ્રસાદિતમેતત્ । યતશ્ચ ન સંસીદતિ તતો ગમ્યતે ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પૂર્વમેવેતિ શેષઃ । અન્યથા કુતો ન સંસીદેત્ । તદ્યથા ચક્રવર્તિનશ્ચક્રરત્નમગ્રતો ગચ્છતિ પશ્ચાદ્બલકાય ઇતિ પ્રતિપક્ષઃ । ઉદારવિષયત્વાત્પઞ્ચપારમિતાઃ પ્રાક્ પ્રવર્તન્તે । સૂક્ષ્મવિષયત્વાત્ પૃષ્ઠતઃ ષષ્ઠીતિ પૃષ્ઠતો ગમનવિકલ્પઃ ॥
ઇત્યુક્તો દ્વિતીયો ગ્રાહ્યવિકલ્પો નવવિધઃ ॥
પ્રથમં ગ્રાહકવિકલ્પમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[138] ગ્રાહકઃ પ્રથમો જ્ઞેયો ગ્રહણપ્રતિમોક્ષણ ।
મનસ્ક્રિયાયાં ધાતૂનામુપશ્લેષે ત્રયસ્ય ચ ॥ 5-13 ॥
[139] સ્થાને ચાભિનિવેશે ચ પ્રજ્ઞપ્તૌ ધર્મવસ્તુનઃ ।
શ(સ)ક્તૌ ચ પ્રતિપક્ષે ચ યથેચ્છં ચ ગતિક્ષતૌ ॥ 5-14 ॥
દ્રવ્યસન્નાત્મા ઽપ્રથમો ગ્રાહકઃઽ । સ ચાસ્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાવત્ । સા હિ કિઞ્ચિદ્ગૃણ્હાતિ કિઞ્ચિન્મુઞ્ચતીતિ ગ્રહણમોક્ષણવિકલ્પઃ । સાપિ ન ગૃણ્હાતિ ન મુઞ્ચતીતિ પ્રતિપક્ષઃ ॥
ગૃહ્યન્ત એવ ધર્માસ્તેષાં મનસિકારાદિતિ મનસિકારવિકલ્પઃ । ન સ ધર્માન્મનસિકરોતીતિ પ્રતિપક્ષઃ ॥
મનસિકરોત્યેવ ધર્માસ્ત્રૈધાતુકે શ્લેષાદિતિ ત્રૈધાતુકશ્લેષવિકલ્પઃ । નાસૌ ત્રૈધાતુકે શ્લિષ્યતીતિ પ્રતિપક્ષઃ ॥
ત્રૈધાતુકે સ્થિતઃ કથં તત્ર ન શ્લિષ્યતીતિ સ્થાનવિકલ્પઃ । નાસૌ ક્વચિત્તિષ્ઠતીતિ પ્રતિપક્ષઃ ॥
સત્યભિનિવેશે કથં ન તિષ્ઠતીતિ અભિનિવેશવિકલ્પઃ । નાસૌ કિઞ્ચિદભિનિવિશત ઇતિ પ્રતિપક્ષઃ ॥
અસ્તિ બોધિસત્ત્વસ્ય ધર્મવસ્તૂનાં પ્રજ્ઞપ્તિઃ । દાનપારમિતા શીલપારમિતા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતેતિ સર્વવસ્તુપ્રજ્ઞપ્તિવિકલ્પઃ । સાપ્યસ્ય નાસ્તીતિ પ્રતિપક્ષઃ ॥
શ(સ)ક્ત એવ સમ્યક્સમ્બોધૌ તામભિસમ્બુધ્યતે । અન્યથા વૈમુખ્યાદિતિ શ(સ)ક્તિવિકલ્પઃ । અશ(સ)ક્તાઃ સર્વધર્મા અપરિગૃહીતાઃ । ન ચાશ(સ)ક્તઃ કિઞ્ચિદભિસમ્બુધ્યતે । સ ચેદેવં ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામિતિ પ્રતિપક્ષઃ ॥
દાનપારમિતાશૂન્યા શીલપારમિતાશૂન્યેત્યેવમાદિ પ્રતિપક્ષવિકલ્પઃ । સોપિ બોધિસત્ત્વસ્ય નાસ્તીતિ પ્રતિપક્ષઃ ॥
સર્વાકારૈઃ સર્વધર્માણામનુપલમ્ભે યથેચ્છગમનં તસ્ય ક્ષતિઃ । સા બોધિસત્ત્વસ્યાસ્તીતિ યથેચ્છગમનવ્યાઘાતવિકલ્પઃ । સોપિ તસ્ય નાસ્તીતિ પ્રતિપક્ષઃ ।
અમી નવ પ્રભેદા મહત્યોર્ભગવત્યોરુક્તાઃ । અસ્યાં તુ સામાન્યેન દ્રવ્યસદ્ગ્રાહકવિકલ્પં સપ્રતિપક્ષમાહ । અથ ખલ્વિત્યાદિના નાપીત્યતઃ પ્રાક્ । જાનન્નેવેતિ ન હિ ભગવતઃ કિઞ્ચિદજ્ઞાતમસ્તિ । બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇતિ લોકપ્રસિદ્ધિતો દ્રવ્યસત્પુદ્ગલરૂપઃ સ કેન કારણેન ન સંસીદતીતિ દ્રવ્યસદ્ગ્રાહકવિકલ્પઃ । તસ્ય પ્રતિપક્ષો ઽનુપલમ્ભઃ । તમેવાહ । વિવિક્તત્વાદિત્યાદિના । અસત્ત્વાદિત્યર્થઃ । સ હિ સ્વયમસત્ કુતઃ સંસીદતીતિ ।
દ્વિતીયં ગ્રાહકવિકલ્પમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[140] યથોદ્દેશમનિર્યાણે માર્ગામાર્ગાવધારણે ।
સનિરોધે સમુત્પાદે વસ્તુયોગવિયોગયોઃ ॥ 4-15 ॥
[141] સ્થાને ગોત્રસ્ય નાશે ચ પ્રાર્થનાહેત્વભાવયોઃ ।
પ્રત્યર્થિકોપલમ્ભે ચ વિકલ્પો ગ્રાહકો ઽપરઃ ॥ 4-16 ॥
એતે નવ વિકલ્પાઃ પૃથગ્જનાનાં પ્રથમસ્યૈવ ભાવાન્ન તેષાં ધર્માઃ । તૈરપ્રહેયત્વાત્ । તેષાં પ્રતિપક્ષઃ ષષ્ઠી યથા સૂત્રમ્ । યથા સારથિરશ્વાનાં સન્માર્ગેણ યથોદ્દેશં નેતા તથા ષષ્ઠી પઞ્ચાનામિતિ પ્રતિપક્ષઃ । ષષ્ઠ્યભાવાન્નિયન્તુરભાવાદ્યથોદ્દેશાનિર્યાણવિકલ્પઃ ।
સર્વાકારજ્ઞતામાર્ગો બોધિસત્ત્વાનાં માર્ગઃ । હીનબોધિમાર્ગસ્તેષામમાર્ગઃ । તયોરવધારણં ષષ્ઠ્યૈવેતિ સૈવ પ્રતિપક્ષઃ । તદભાવે માર્ગામાર્ગાવધારણવિકલ્પઃ ।
નૈષા કસ્યચિદ્ધર્મસ્યોત્પાદિકા નિરોધિકા વા ધર્મતાં પ્રમાણીકૃત્યેતિ પ્રતિપક્ષઃ । ઉત્પાદિકા બુદ્ધધર્માણાં નિરોધિકા તદાવરણાનામિત્યુત્પાદનિરોધવિકલ્પઃ ।
સર્વધર્મા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્ત ઇતિ પ્રતિપક્ષઃ । સંયુક્તા વિસંયુક્તા વેતિ સંયોગવિયોગવિકલ્પઃ ।
રુપાદૌ યાવત્સર્વાકારજ્ઞતાયાં ન સ્થાસ્યતીતિ યોગઃ કરણીયઃ । સર્વધર્માણાં ક્વચિદપ્યસ્થિતત્વાદિતિ પ્રતિપક્ષઃ । રૂપે યાવત્સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતીતિ સ્થાનવિકલ્પઃ ॥
યથા હિ ફલકામો બીજમવરોપ્ય સમ્યક્ સવર્ધ્ય યાવત્ફલાનિ પરિપાચ્ય ભક્ષયતિ । એવં મહાબોધિકામઃ પારમિતાસુ શિક્ષિત્વા તાભિઃ સત્ત્વાનનુગૃહ્ય સંસારાન્મોચયતીતિ પ્રતિપક્ષઃ । બોધૌ ચિત્તમુત્પાદ્ય સત્ત્વાનુપેક્ષત ઇતિ ગોત્રવિપ્રણાશવિકલ્પઃ ॥
પ્રાર્થિતો ઽર્થઃ પ્રાર્થના । સર્વધર્મવશવર્તિતામનુપ્રાપ્તુકામેન ષષ્ઠ્યાં શિક્ષિતવ્યમિતિ પ્રતિપક્ષઃ । તચ્ચ શિક્ષમાણે સા ન સ્યાદિતિ પ્રાર્થનાભાવવિકલ્પઃ ॥

ષષ્ઠી હેતુઃ સર્વધર્માણાં સમુદ્ર ઇવ સર્વરત્નાનાં તયા પરિભાવિતા હિ શુક્લધર્મા બુદ્ધધર્મા ભવન્તીતિ પ્રતિપક્ષઃ । ષષ્ઠ્યભાવે હેતુર્ન સ્યાદિતિ હેત્વભાવવિકલ્પઃ ॥
પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તં ત્રૈયધ્વિકા બુદ્ધાઃ સમન્વાહરન્તિ । ન ચ રૂપાદિતો યાવન્ન સર્વાકારજ્ઞતાતઃ । અપિ તુ યત્ર ન રૂપાદિ યાવદ્યત્ર ન સર્વાકારજ્ઞતા તથા સમન્વાહરન્તીતિ પ્રતિપક્ષઃ । રૂપાદિતો યાવત્સર્વાકારજ્ઞતાતઃ સમન્વાહરન્તીતિ પ્રત્યર્થિકધર્મોપલમ્ભવિકલ્પઃ ॥
એતેપિ ન વ પ્રભેદાઃ મહત્યોર્ભગવત્યોરુક્તાઃ । અસ્યાં તુ સામાન્યેનૈવ પ્રજ્ઞપ્તિસંગ્રાહકવિકલ્પં સપ્રતિપક્ષમાહ । નાપીત્યાદિના અપિ તુ ખલ્વિત્યતઃ પ્રાક્ । કશ્ચિદ્ધર્મ ઇતિ આત્મપ્રજ્ઞપ્તિવિષયઃ સ્કન્ધાદિઃ । ન સંસીદતીતિ સ્વયમસત્ત્વાત્ । અત એવાહ । તત્કસ્યેત્યાદિ । કશ્ચિદ્ધર્મ ઇતિ સ્કન્ધાદિ ચિત્તં વા । ( ર્સ્ત્_147 ) સોપીત્યાદિ । યેન ધર્મેણેતિ ચિત્તેન યો ધર્મ ઇતિ બોધિસત્ત્વઃ । એવમેતદિત્યાદિરભ્યુપગમઃ । ઇયતા પ્રતિપક્ષ ઉક્તઃ ।
મા ભૂદ્ દ્રવ્યસત્સત્ત્વઃ । અહંકારવિષયઃ સ્કન્ધાદિશ્વત્તં વા બોધિસત્ત્વ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિસંગ્રાહકવિકલ્પશ્ચતુર્થઃ ॥
એવં ભગવતા ચતુર્વિધાવિકલ્પપ્રતિપક્ષભૂતા ભગવતી વિસ્તરેણ દેશિતા । બોધિસત્ત્વસ્તુ તસ્યાં ચરન્ યથા જ્ઞેયસ્તદાહ । અપિ તુ ખલ્વિત્યાદિ । ભાષ્યમાણે ગ્રન્થતઃ । દેશ્યમાને અર્થતઃ । નિર્દેશ્યમાને નિર્વિશેષં કથનાત્ । ઉપદિશ્યમાને રહસ્યકથનાત્ । ન સંસીદતિ ન મન્દીભવતિ । ન વિષીદતિ ખેદાત્ । ન વિષાદમાપદ્યતે સન્તતખેદાત્ । નાવલીયતે ચિત્તનમનાત્ । ન સંલીયતે સન્તતં તન્નમનાત્ । વિપૃષ્ઠં વૈમુખ્યાત્ । ભગ્નપૃષ્ઠં પુનરસાંમુખ્યાત્ । નોત્ત્રસ્યતિ ત્રાસોન્મુખત્વાત્ । ન સંત્રસ્યતિ સમ્યક્ ત્રાસાત્ । નૈનમાપદ્યતે સાતત્યેન । તદા વેદિતવ્યં ચરત્યસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામિતિ । અસ્યામચરતઃ સંસીદનાદીનામવશ્યંભાવાત્ ।
સુભૂતિરાહેત્યાદિના પારમિતાન્તેન સુભૂતેરભ્યુપગમઃ । એવમિત્યાદિના । અસ્યાં ચરતો ઽનુશંસાતિશયાનાહ । અનુગૃણ્હન્તિ વિશેષાધાનતઃ । સમન્વાહરન્તિ સ્મરણતઃ । તેપિ તસ્ય બુદ્ધા ભગવન્તો ધર્મ દેશયન્તીતિ સમ્બન્ધઃ । કીદૃશા ઇત્યાહ । ભિક્ષુસંઘેત્યાદિ । કીદૃશસ્યેત્યાહ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત ઇત્યાદિ । નામ ચેત્યાદિ । નામ સંજ્ઞા । ગોત્રં ગાર્ગ્યાદિ । બલં કાયબલં બુદ્ધિબલં ચ । વર્ણઃ પરિશિષ્ટા ગુણાઃ । રૂપં વર્ણસંસ્થાને । એતાનિ પરિકીર્તયમાનાઃ પ્રકર્ષેણ પ્રકર્ષરૂપમ્ । ઉદાનમિતિ ગુણહર્ષોભ્દવાં ગાથાં ઉદાનયન્ત્યુદાહરન્તિ । કસ્ય ગુણા ઇત્યાહ તસ્યેત્યાદિ । તદ્યથાપીત્યાદિના દૃષ્ટાન્તમાહ । એવમેવેત્યાદિના દાર્ષ્ટાન્તિકમ્ । કિં સર્વેષામિત્યાદિના પ્રશ્નઃ । ઉત્તરં નો હીદમિત્યાદિના । સર્વસંગાઃ સર્વે ઽભૂતોપલમ્ભાઃ । સન્તિ ભગવન્નિત્યાદિના પુનઃ પ્રશ્નઃ । ઉત્તરં સન્તીત્યાદિના । ઇમે ત ઇત્યાદિનોપસંહારઃ । અપરાનપ્યાહ યેપીત્યાદિના । ઇમેપીત્યાદિનોપસંહારઃ ।
પુનરપરમિત્યાદિના અવિનિવર્તનીયાનાં વશિતા તસ્યાઃ પ્રાપ્તિઃ । તામવક્રાન્તાઃ પ્રવિષ્ટાઃ । બુદ્ધૈર્નામાદિપરિકીર્તનસ્યાનુશંસમાહ । યેષાં ખલ્વિત્યાદિના પુનરપરમિત્યાદિ । કથમધિમોક્ષ્યન્તીત્યાહ । એવમેતદિત્યાદિ । તેષાં ચેતિ ન કેવલમક્ષોભ્યસ્ય કેષામિત્યાહ । યે ચેત્યાદિ તેષાં ચેતિ । અક્ષોભ્ય-તબ્દોધિસત્ત્વાનામ્ । એવમિત્યાદિના શ્રવણાનુશંસમુપસંહૃત્ય તથાત્વપ્રતિપત્ત્યાદીનામનુશંસોત્કર્ષમાહ । એવમનુશંસાતિશયેષૂક્તેષુ પ્રકૃતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા વિશેષનિર્દેશ આપરિવર્તાન્તાભ્દવિષ્યતિ । તં ( ર્સ્ત્_148 ) પ્રસ્તોતું સુભૂતિરાહ યદા ભગવન્નિત્યાદિ । તથતાવિનિર્મુક્ત ઇતિ । તથતામાત્રસ્યેવ પ્રખ્યાનાત્ । પરિકલ્પિતસ્ય નાનાવિધસ્યાપ્રતિભાસનાત્ । ન કશ્ચિદ્ધર્મ ઉપલભ્યતે । તદા કોયમિત્યાદિ સુગમમ્ । તથતૈવ તાવન્નોપલભ્યત ઇતિ તસ્યા અગ્રાહ્યત્વાત્ । યઃ સ્થાસ્યતીતિ બોધિસત્ત્વઃ ।
સજ્જતીતિ વિહન્યત ઇત્યર્થઃ । આરભ્યેતિ અધિકૃત્ય । ધર્મવાદીતિ યુક્તિવાદી । ધર્મસ્યેતિ બુદ્ધનિર્વાણસ્ય । અનુધર્મમનુકૂલં માર્ગઃ । વ્યાકુર્વન્ આચક્ષાણઃ । વ્યાકરોમ્યાચક્ષે । સર્વધર્માણાં વિવિક્તં વિવેકઃ શૂન્યતા । તસ્મિન્વિહારઃ સમાધિઃ સર્વધર્માણાં અનુપલમ્ભઃ । તસ્મિન્વિહારઃ યઃ ખલુ પુનરિત્યાદિના સુભૂતેર્વિહારાદ્વોધિસત્ત્વવિહારસ્યોર્ત્ષ દર્શયતિ । ઉપપત્તિમાહ । તથાગતવિહારં હીત્યાદિના । ચરતઃ સમાધિનિષ્પત્તયે । વિહરતો નિષ્પન્નેન સમાધિના । શેષં સુબોધમ્ । દુર્બોધં તુ પ્રાગેવ વ્યાખ્યાતમ્ ॥
સારાદિઃ પરિવર્તઃ સારપરિવર્ત્તઃ ।
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયાં સપ્તવિંશતિતમઃ પરિવર્તઃ ॥
28. અવકીર્ણકુસુમપરિવર્તો નામાષ્ટાવિંશતિતમઃ ।
માયોપમસારપરિવર્તાભ્યાં દર્શનહેયા વિકલ્પા ઉક્તાઃ । દર્શનમાર્ગાદેશ્ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારસ્યાવશ્યકં બોધિપ્રાપકત્વમુક્તમ્ । તતસ્તસ્ય તથાભાવે કારણત્રયમનેન પરિવર્તેન પ્રથમં વક્ષ્યતિ પશ્ચાદ્વોધિલક્ષણમ્ । અતઃ કારણત્રયમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[142] બોધૌ સંદર્શનાન્યેષાં તદ્ધેતોશ્ચ પરીન્દના ।
તત્પ્રાપ્ત્યનન્તરો હેતુઃ પુણ્યબાહુલ્યલક્ષણઃ ॥ 5-17 ॥
તસ્યા બોધેર્યથોક્તાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારાદવશ્યં પ્રાપ્તિઃ ઽતત્પ્રાપ્તિઃઽ । તસ્યા ઽઅનન્તરો ઽ ઽવિનાભાવી ઽહેતુઃઽ જ્ઞાપકસ્ત્રિવિધ ઉક્તઃ સૂત્રે । ઽબોધૌ સન્દર્શનાઽ વ્યાકરણં યદ્ ઽઅન્યેષાંઽ સ પ્રથમો હેતુઃ । ભાવિનાં બોધિહેતોરાર્યાનન્દાય ઽપરીન્દનાઽ દ્વીતીયો હેતુઃ । ઽપુણ્યાબાહુલ્યલક્ષણઃઽ તૃતીયઃ । અતઃ સૂત્રમ્ ॥ અથ ખલ્વિત્યાદિ અવકીર્ણકુસુમનામાનો વ્યાકર્તવ્યાઃ । તતો દેવૈઃ પુષ્પમાનીતં વ્યાકર્તવ્યૈરવકીર્ણં તતો રશ્મીનાં નિશ્ચારપ્રવેશૌ । આનન્દપૃષ્ટેન ( ર્સ્ત્_149 ) ભગવતા તેષાં વ્યાકરણમ્ । તત્તેષાં વ્યાકરણમન્યસ્મિન્વિશિષ્ટે લોકધાતાવિતિલક્ષ્યતે લોકધાતોરનિર્દેશાત્ । આયુઃસદ્ધર્મશિતિકાલયોશ્ચયતત્વાત્ । તદનુ તસ્માત્તર્હીત્યાદિના ઉપસંહારો વિહર્તવ્યાન્તઃ । ઇતિ પ્રકૃતેન વિહારેણ બોધિપ્રાપ્તેઃ પ્રથમં કારણમ્ ॥

તતો યે હીત્યાદિના સમ્યક્સમ્બુદ્ધાનામિત્યેતદન્તેન પ્રજ્ઞાપારમિતાચારિણાં ગુણાનાહ । તતો યે ચૈનામિત્યાદિના વેદિતવ્યાન્તેન યેપ્યેનાં શ્રુત્વા ન પ્રતિક્ષિપન્તિ તેષાં ગુણમાહ । અત્ર પ્રતિક્રોશણં માનસી નિન્દા । પ્રતિવહનં મનસા ત્યાગઃ । પ્રતિકોપનં તસ્મૈ કોપઃ । પ્રતિસંહરણં ગુપ્તૌ સ્થાપનમ્ । પ્રતિષેધનં નિઃસારતાખ્યાપનમ્ । પ્રતિક્ષેપો ઽસભ્દૂતબાધકાભિધાનમ્ । તદવ્યવસાયઃ સપ્તમઃ । તતઃ કિઞ્ચાપીત્યાદિના ચરિતવતેત્યેતદન્તેન હીનયાનાપતને કારણદ્વયમાહ । પ્રણિધાનાદિનાવિસંવાદિતાં કૃતજ્ઞતાં ચેતિ । તદેવં યે હિ કેચિદિત્યાદિના વિસ્તરેણોપોદ્ઘાતં કૃત્વા તસ્માત્તર્હીત્યાદિના પરીન્દનામાહ । પરીન્દના સમર્પણા સૈવાનુબન્ધિની અનુપરીન્દના । અક્ષરસન્નિપાતાદિતિ । અક્ષરસન્નિપાતો વ્યઞ્જનકાયઃ । તમધિકૃત્યેતિ લ્યપ્ લોપે પઞ્ચમી । કિમર્થમિત્યાહ । ઉદ્ગ્રહણાયેત્યાદિ । કથં પરીન્દનેત્યત આહ । યથેયં નાન્તર્દ્ધીયેતેતિ । યથેયમન્તર્હિતા ન સ્યાત્તથા ત્વયા કરણીયમિત્યર્થઃ । અત ઊર્ધ્વં સ ચેદિત્યાદિના આહારિકેત્યેતદન્તેન દ્વિતીયમુપોદ્ઘાતં કૃત્વા તસ્માત્તર્હીત્યાદિના દ્વિતીયા પરીન્દના । અત્ર પુનરેવેતિ પશ્ચાત્ । નાશયેરિતિ હારયેઃ । શીઘ્રમનનુશ(સ)રણાત્ ઉત્સૃજે । સ્મર્તુમશક્યત્વાત્ વિસ્મરેઃ । અપરાદ્ધઃ કૃતાપરાધઃ । આરાધનમારાગણં ચ તોષણમ્ । માતા બીજધા[ર]ના(ણા)ત્ । જનની બીજપૃષ્ટેઃ । જનયિત્રી ઉત્પાદનાત્ । તત ઉર્ધ્વં ઉદ્ગ્રહીતવ્યેયમિત્યાદિના તાદૃશી પ્રજ્ઞાપારમિતા સદેવકસ્ય લોકસ્ય શાસ્તેત્યેતદન્તેનોપોદ્ધાતં કૃત્વા તસ્માત્તર્હીત્યાદિનાનુશા નીત્યેતદન્તેન તૃતીયા પરીન્દના ।
અત્ર સુનિરુક્તા સુપઠિતા ધર્મકાયતેતિ પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ ધર્મઃ કાય એષાં તત્તદિતિ વક્ષ્યમાણેન કર્તવ્યાદિના સમ્બધ્યતે । તત્ર કર્તવ્યમુપસ્થાનાદિ દાતવ્યં પુષ્પાદિ સમન્વાહર્તવ્યં દેશનાદિ । કલ્યાણત ઇતિ પુણ્યકામતયા । સ્પર્શવિહારત ઇતિ તેનૈવ સુખીભાવાત્ । ગુણવત્તયેતિ કલ્યાણાદિના । ભાષેયે(યમિ)તિ વદેયમ્ । કલ્પં વા યાવત્તતો વા ઉપરિ યદિ વિસ્તર ઇષ્ટઃ સ્યાત્ । કિન્તર્હિ સંક્ષેપેણાનન્દ ભાષયે(ભાષે) । યાદૃશ ઇત્યાદિ । તતો યોપિ કશ્ચિદિત્યાદિના સમ્યક્સમ્બોધિરિત્યેતદન્તેનોપોદ્ઘાતં કૃત્વા ચતુર્થી પરિન્દનામાહ । તમાત્તર્હીત્યાદિના નાન્તર્ધીયેત્યેતદન્તેન । ( ર્સ્ત્_150 ) ચતુર્થકમિતિ વક્તવ્યે દ્વિતીયકમિત્યુક્તમ્ । ઉ(અનુ)ક્તાનામુક્તસામાન્યેનૈકીકરણાત્ । પરિદદામિ પરિન્દામિ સમર્પયામીત્યેકો ઽર્થઃ । એવં ચતુરાકારા પરિન્દના દ્વિતીયં કારણમ્ ॥
તત એષા હ્યાનન્દેત્યાદિનોપાદ્ઘાતં કૃત્વા સ ચેત્ ત્વમિત્યાદિ નૈતત્સ્થાનં વિદ્યત ઇતિ યાવત્ । અત્ર અધ્વપર્યન્તઃ ક્ષણઃ । વિંશં ક્ષણશતં તત્ક્ષણઃ । તત્ક્ષણાઃ ષષ્ટિર્લવઃ । લવાસ્ત્રિંશન્મુહૂર્તઃ । નાલિકા ઘટિકા । ઇતિ પુણ્યબહુત્વં તૃતીયં કારણમ્ ॥
તતો ઽથ ખલુ ભગવાનિત્યાદિના અક્ષોભ્યસ્ય ભગવતઃ સબુદ્ધક્ષેત્રસ્ય સપરિષદઃ સન્દર્શનમન્તર્ધાયનં ચ દૃષ્ટાન્તઃ । અત્ર સાગરોપમત્વમતિવિસ્તીર્ણત્વાત્ । ગમ્ભીરત્વં ધ્યાનસમ્પદા । અક્ષોભ્યત્વં પ્રજ્ઞાસમ્પદા । દાર્ષ્ટાન્તિકે યોજયિતુમાહ । એવમાનન્દ સર્વધર્મા ઇત્યાદિ । સર્વધર્મા હીત્યાદિના યુક્તિમાહ । ન કાર્યસમર્થા ઇતિ પ્રતિજ્ઞાન્તરમ્ । નિરીહકા હીત્યાદિના યુક્તિમાહ । એવં ચરન્ત ઇત્યાદિનાનુશંસામાહ । મહાબોધિશબ્દાત્ પ્રાક્ । અસઙ્ગતામિતિ નિરુપલ[મ્ભ]તામ્ । અપ્રતિહતજ્ઞાનતાં વા । પ્રમાણં વૈપુલ્યનિયમઃ । ક્ષયઃ કાલનિયમઃ । પર્યન્તઃ સંખ્યાનિયમઃ । પ્રમાણબદ્ધેતિ પ્રમાણપરિચ્છિન્ના । અપ્રમેયત્વાદિત્યનુપલમ્ભાત્ । ક્ષયો ઽપચયઃ । પરિક્ષયો ઽભાવઃ । આકાશાક્ષયત્વાદિતિ આકાશવદક્ષયત્વાત્ । કુત ઇત્યાહ સર્વધર્માનુત્પાદત ઇતિ । અનુત્પન્ના સર્વધર્માઃ । અતસ્તેષામનુપલમ્ભલક્ષણા પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્યાકાશવદક્ષયેતિ । અભિનિર્હર્તવ્યેતિ પ્રત્યક્ષીકર્તવ્યા । રૂપાદીનામક્ષયત્વેનેતિ તેષામનુત્પાદતઃ । એવમવિદ્યાદીનામ્ । ઇયં સેતિ યા સ્કન્ધાદીનામવિદ્યાદીનાં ચાક્ષયત્વેન । અન્તદ્વયમુત્પત્તિવિનાશૌ મધ્યમુત્પન્નસ્ય સ્થિતિઃ । આવેણિકો ઽન્યૈરસાધારણઃ । ન ચ કિઞ્ચિદ્ધર્મમિતિ સ્કન્ધૈઃ સંગૃહીતમ્ । કુતઃ? પ્રતીત્યોત્પાદદર્શનાત્ । નિત્યમિત્યનાદિનિધનમ્ । ધ્રુવમિતિ સ્થિરમ્ । શાશ્વતમિત્યનિધનમ્ । કારકં વેદકં વેતિ । ઈહતુર્ગૃહીતુશ્ચાભાવાત્ । ઇત ઉત્તરો ગ્રન્થઃ સુબોધઃ સમ્યક્સમ્બોધરિતિ યાવત્ । ઇયતા ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનલક્ષણા બોધિરુચ્યતે । અત્ર શાસ્ત્રમ્-
[143] ક્ષયાનુત્પાદયોર્જ્ઞાને મલાનાં બોધિરુચ્યતે ।
ક્ષયાભાવાદનુત્પાદાત્તે હિ જ્ઞેયે યથાક્રમમ્ ॥ 5-18 ॥
મલાઃ ક્લેશવિકલ્પાઃ । તેષાં ઽક્ષયાનુત્પાદયોઃઽ યે ઽજ્ઞાને ઽ સા બોધિઃ । ઽતે ઽ ચ જ્ઞાને તેષાં ઽક્ષયાભાવાદનુત્પાદાચ્ચ યથાક્રમંઽ વેદિતવ્યે । ક્ષયસ્યાત્યન્તમસત્તયા જ્ઞાનં ક્ષયજ્ઞાનમ્ । અનુત્પાદસ્યો(સ્યાનુ)ત્પત્તિકત્વેન જ્ઞાનમનુત્પાદજ્ઞાનમિતિ ભાવઃ । ( ર્સ્ત્_151 ) અથ બોધેર્લક્ષણાન્તરસમ્ભવેપિ કિમર્થમિદં લક્ષણમુક્તમ્? દર્શનમાર્ગેણ ક્ષીણાનાં વિકલ્પાનામક્ષયતો ઽનુત્પાદતશ્ચ વ્યવલોકનાર્થમ્ । તદેવાહ-
[144] પ્રકૃતાવનિરુદ્ધાયાં દર્શનાખ્યેન વર્ત્મના ।
વિકલ્પજાતં કિં ક્ષીણં કિં વાનુત્પત્તિમાગતમ્ ॥ 5-19 ॥
વિકલ્પાનાં પ્રકૃતિસ્તથતા । ન કદાચિત્તસ્યાઃ ક્ષય ઉત્પાદો વા । જાતિરેવ ઽજાતંઽ પ્રકારઃ । તતો ન કશ્ચિદ્વિકલ્પપ્રકારો દર્શનમાર્ગેણ ક્ષીણ ઉત્પાદં વા ત્યાજિત ઇતિ ॥
અન્યે ત્વાહુઃ-
"ક્ષયજ્ઞાનં તુ સત્યેષુ પરિજ્ઞાતાદિનિશ્ચયઃ ।
ન પુનર્જ્ઞેયમિત્યાદિરનુત્પાદગતિર્મતા" ॥ ઇતિ ॥
તે હિ શસ્યન્તે- સન્તિ સ્કન્ધાઃ સન્તિ ચત્વારિ સત્યાનિ । તત્ર સંક્ષેપતઃ ક્લેશદુઃખયોઃ ક્ષયઃ પુનરનુત્પાદશ્ચ પ્રાપ્યતે । તતોઃ પ્રાપ્તયોર્યે જ્ઞાને તે ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાને । પ્રાધાન્યેન તથાગતાનાં તુ જ્ઞેયાવરણમપિ ક્ષીયતે તેષામક્લિષ્ટસ્યાપ્યજ્ઞાનસ્ય ક્ષયાદિતિ । તન્નિરાસાય શાસ્ત્રમ્-
[145] સત્તા ચ નામ ધર્માણાં જ્ઞેયે ચાવરણક્ષયઃ ।
કથ્યતે યત્પરૈઃ શાસ્તુરત્ર વિસ્મીયતે મયા ॥ 5-20 ॥
[146] નાપનેયમતઃ કિઞ્ચિત્ પ્રક્ષેપ્તવ્યં ન કિઞ્ચન ।
દ્રષ્ટવ્યં ભૂતતો ભૂતં ભૂતદર્શી વિમુચ્યતે ॥ 5-21 ॥
ઽનામઽ શબ્દો ઽમર્ષે । ઽઅત્ર વિસ્મીયતે મયાઽ ઇતિ વિપક્ષપ્રતિપક્ષયોરયોગાદિતિ ભાવઃ । ઽઅતઃઽ કારણાત્ ઽનાપનેયં કિઞ્ચિત્ઽ પુદ્ગલસ્ય ધર્માણાં ચ સ્વયમભાવાત્ । ઽપ્રક્ષેપ્તવ્યં ન કિઞ્ચનંઽ પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યયોરનાદિનિધનત્વાત્ । કિં તર્હિ? તદુભયં ઽભૂતંઽ ભૂતત્વેન ઽદ્રષ્ટવ્યમ્ઽ । યતો ભૂતં પુદ્ગલનૈરાત્મ્યં દૃષ્ટ્વા ક્લેશાવરણાદ્વિમુચ્યતે । ભૂતં ધર્મનૈરાત્મ્યં દૃષ્ટ્વા જ્ઞેયાવરણાદ્ ઽવિમુચ્યતે ઽ । તસ્માદભૂતાનાં પુદ્ગલધર્માણાં દૃષ્ટિર્વિપક્ષઃ । તેષાં નૈરાત્મ્યદર્શનં પ્રતિપક્ષઃ । ઉભયોસ્તુ નૈરાત્મ્યયોર્ભૂતત્વં મહારથૈઃ ક્ષુણ્ણમ્ । તત ઇહ નોચ્યતે ॥

તસ્માત્તર્હીત્યાદિ । ક્ષયાનુત્પાદલક્ષણા બોધિસતસ્યા અવશ્યલભ્યતા કારણત્રયં ચ પ્રસઙ્ગાદાગતમ્ । પ્રાકૃતં તુ માયોપમસારપરિવર્તે નિર્દિષ્ટં દર્શનહેયાનાં વિકલ્પાનાં પ્રહાણમ્ । અતો યસ્માદ્દર્શનમાર્ગેણ દર્શનહેયાનાં વિકલ્પાનાં પ્રહાણં તસ્માદ્ધેતોઃ । તર્હીતિ દર્શનકાલે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં દર્શનમાર્ગાત્મિકાયાં ચરિતવ્યમ્ ॥
તત્કસ્ય હેતોરિતિ । હેતુમુખેન દર્શનમાર્ગસ્ય લક્ષણપ્રશ્નઃ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયામિતિ । અત્રત્યે દર્શનમાર્ગે ધ્યાનપારમિતેત્યત્ર ચાર્થો ગમ્યતે । તેનાનુક્તસમુચ્ચયઃ । પ્રજ્ઞાપારમિતા ચેતિ । કુત ઇત્યાહ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં હીત્યાદિ । ભાવનાપરિપૂરિં ષટ્પારમિતા ગચ્છન્તીતિ સમ્બન્ધઃ । સર્વા ઇતિ પ્રત્યેકં સમગ્રાઃ સત્યઃ । એકૈકયા ષણ્ણામપિ સંગ્રહાદિતિ ભાવઃ । અતશ્ચ ષડેવ પારમિતાષટ્કા દર્શનમાર્ગઃ । સંક્ષિપ્તા ચેયં ભગવતી । અતો લક્ષણમાત્રમસ્યામુક્તમ્ । યથા ત્વેકૈકયા સર્વસંગ્રહસ્તદ્વિસ્તરેણ મહત્યોર્ભગવત્યોરુક્તમ્ । અત્ર શાસ્ત્રમ્-
[147] એકૈકસ્યૈવ દાનાદૌ તેષાં યઃ સંગ્રહો મિથઃ ।
સ એકક્ષણિકઃ ક્ષાન્તિસંગૃહીતો ઽત્ર દૃક્પથ ॥ 5-22 ॥
એકૈકમેવ એકૈકશઃ સ્વાર્થ શસ્ । તસ્ય ભાવ એકૈકસ્ય । અવ્યયત્વાદ્ધિ લોપઃ । તેન ઽએકૈકસ્યૈવ દાનાદૌઽ ઇતિ દાનાદિષુ । ઽતેષાંઽ દાનાદીનાં ઽમિથઃઽ અન્યોન્યં ઽયઃ સઙ્ગ્રહઃઽ । સો ઽસ્મિન્ મૂર્ધાભિસમયે દર્શનમાર્ગઃ । સ ચ ઽએકક્ષણીકઃઽ ન તુ ષોડશક્ષણાઃ(ણઃ) । સ ચ ક્ષાન્ત્યા ઽસંગૃહીતઃઽ ન પુનરષ્ટાભિઃ ક્ષાન્તિભિરષ્ટાભિર્જ્ઞાનૈઃ । ઇતિ મૂર્ધાભિસમયે દર્શનમાર્ગઃ ॥
તતો ભાવનામાર્ગઃ । તમાહ । સર્વાણિ ચેત્યાદિના । ઉપાયૌ ચ કૌશલ્યં ચેતિ ઉપત્યકૌશલ્યાનિ । તત્ર નિશ્રયત્વાદુપાયૌ સિંહવિજૃમ્ભિતાવસ્કન્ધકૌ સમાધી । કૌશલ્યં પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્યાનુલોમં ચ વ્યવલોકનમ્- "અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનં યાવજ્જાતિપ્રત્યયા જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ સમ્ભવન્તીત્યનુલોમમ્ । અવિદ્યાનિરોધાત્સંસ્કારનિરોધઃ । સંસ્કારનિરોધાદ્વિજ્ઞાનનિરોધો યાવજ્જાતિનિરોધાજ્જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસા નિરુધ્યન્તે" ઇતિ પ્રતિલોમમ્ ।

તત્ર સિંહવિજૃમ્ભિતઃ સમાધિઃ । તદ્યથા- "પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યતે । દ્વિતીયં તૃતીયં ચતુર્થમ્ । આકાશાનન્ત્યાયતનં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનં આકિઞ્ચન્યાયતનં નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં નિરોધસમાપત્તિં ચ સમાપદ્યતે । નિરોધસમાપત્તેર્વ્યુત્થિતો નૈવસંજ્ઞાનસંજ્ઞાયતનં સમાપદ્યતે । તત આકિઞ્ચન્યાયતનં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનં આકાશાનન્ત્યાયતનં ચતુર્થં ધ્યાનં તૃતીયં દ્વિતીયં પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યત" ઇતિ ।
અવસ્કન્દકસમાધિઃ । તદ્યથા- "પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યતે દ્વિતીયં તૃતીયં ચતુર્થમ્ । આકાશાનન્ત્યાયતનં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનં આકિઞ્ચન્યાયતનં નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં ( ર્સ્ત્_153 ) નિરોધસમાપત્તિં ચ । તતો વ્યુત્થાય પ્રથમં ધ્યાનમ્ । તતો નિરોધમ્ । તતો દ્વિતિયં ધ્યાનમ્ । તતો નિરોધમ્ । તતસ્તૃતીયં ધ્યાનમ્ । તતો નિરોધમ્ । તતશ્ચતુર્થ ધ્યાનમ્ । તતો નિરોધમ્ । તત આકાશાનન્ત્યાયતનમ્ । તતો નિરોધમ્ । તતો વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્ । તતો નિરોધમ્ । તત આકિઞ્ચન્યાયતનમ્ । તતો નિરોધમ્ । નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ । તતો નિરોધમ્ । તતો ઽસમાહિતચિત્તે પતતિ । તતો નિરોધં સમાપદ્યતે । તતો ઽસમાહિતે ચિત્તે તિષ્ઠતિ । તતો નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ । તતો ઽસમાહિતે । તત આકિઞ્ચન્યાયતનમ્ । તતો ઽસમાહિતે । તતો વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્ । તતો ઽસમાહિતે । તત આકાશાનન્ત્યાયતનમ્ । તતો ઽસમાહિતે । તતશ્ચતુર્થં ધ્યાનમ્ । તતો ઽસમાહિતે । તતસ્તૃતીયમ્ । તતો ઽસમાહિતે । તતો દ્વિતીયમ્ । તતો ઽસમાહિતે । તતઃ પ્રથમમ્ । તતો ઽસમાહિતે ચિત્તે તિષ્ઠતિ" ઇતિ ।
તત્ર પ્રથમાયાં ગતૌ નવ સ્થાનાનિ । દ્વિતીયાયાં સપ્તદશ । આગમને ઽષ્ટાદશ । અત્ર શાસ્ત્રમ્-
[148] સમાધિં [સ] સમાપદ્યઃ તતઃ સિંહવિજૃમ્ભિતમ્ ।
અનુલોમં વિલોમં ચ પ્રતીત્યોત્પાદમીક્ષતે ॥ 5-23 ॥
[149] કામાપ્તમવધીકૃત્ય વિજ્ઞાનમસમાહિતમ્ ।
સનિરોધાઃ સમાપત્તીર્ગત્વાગમ્ય ન વ દ્વિધા ॥ 5-24 ॥
[150] એકદ્વિત્રિચતુષ્પઞ્ચપટ્સપ્તાષ્ટવ્યતિક્રમાત્ ।
અવસ્કન્દસમાપત્તિરાનિરોધમતુલ્યગા ॥ 5-25 ॥
સિંહવિજૃમ્ભિતો યથા સૂત્રમેવ । અવસ્કન્દસ્તુ ગહનમ્ । તેન તસ્ય લક્ષણમાહ । ઽઅવસ્કન્દસમાપત્તિઃઽ ભવતિ । કથમિત્યાહ । ઽનવ સમાપત્તીર્દ્વિધા ગત્વાઽ પશ્ચાદ્ ઽઆગમ્યઽ । આદૌ કથં ગત્વેત્યત આહ ઽઆનિરોધમ્ઽ ઇતિ । નિરોધસમાપત્તિમન્તે કૃત્વા । ઇતરા અષ્ટૌ ક્રમેણ પ્રાગિત્યર્થઃ । પુનઃ કથં ગત્વેત્યત આહ ઽએકદ્વિત્રિચતુષ્પઞ્ચષટ્સપ્તાષ્ટવ્યતિક્રમાત્ઽ । ઽસનિરોધાઃઽ કૃત્વા । કાઃ? ઇતરા અષ્ટૌ ઽસમાપત્તીઃઽ । કામાવચરં ચ ઽઅસમાહિતંઽ ચિત્તં ઽઅવધીકૃત્યઽ । અન્તે ગન્તવ્યં કૃત્વેત્યર્થઃ । પશ્ચાત્ કથમાગત્યેત્યત આહ ઽઅતુલ્યગાઽ ઇતિ । અતુલ્યગા સતી । અસમાહિતાદસમાહિતઃ । સમાહિતાચ્ચ સમાહિતમગચ્છન્તીત્યર્થઃ । ઇહાપિ ઽકામાપ્તમવધીકૃત્ય વિજ્ઞાનમસમાહિતંઽ ઇતિ સમ્બધ્યતે । ( ર્સ્ત્_154 ) તેનેયસમાહિતાચ્ચિત્તાત્પ્રભૃત્યાગચ્છતિ । અન્તેપ્યસમાહિત એવ ચિત્તે ગત્વા તિષ્ઠતિ । ઇતિ મૂર્ધાભિસમયે ભાવનામાર્ગઃ ॥
સર્વાણિ ચોપાયકૌશલ્યાનિ પરિપૂરિં ગચ્છન્તીત્યુક્તમ્ । કથં ચ તેષાં ભાવનાપરિપૂરિભવેત્ । યદિ ભાવનાહેયાશ્ચત્વારો વિકલ્પનવકાઃ ક્ષીયેરન્ । તેષાં ચ પ્રતિપક્ષા એવ મહત્યોર્ભગવત્યોઃ પઠ્યન્તે । તે તુ સામર્થ્યાદ્ગમ્યન્તે । વયમપિ તમેવ પાઠમભિસંક્ષિપ્ય તાન્ વક્ષ્યામઃ । તત્રાદ્યં વિકલ્પનવકમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[151] સંક્ષેપે વિસ્તરે બુદ્ધૈઃ સાનાથ્યેનાપરિગ્રહે ।
ત્રૈકાલિકે ગુણાભાવે શ્રેયસસ્ત્રિવિધે પથિ ॥ 5-26 ॥
[152] એકો ગ્રાહ્યવિકલ્પો ઽયં પ્રયોગાકારગોચરઃ ।
ઽએકઃઽ ઇતિ પ્રથમઃ । ઽપ્રયોગાકારગોચરઃઽ ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રયોગવિશેષઃ વિષયઃ । ઽવિસ્તરે ઽ ઽસંક્ષેપે ઽ ચેતિ પઠિતવ્યમ્ । વૃત્તાનુરોધાત્ ત્વન્યથા પઠિતમ્ । વિસ્તરે સમ્મોહો વિસ્તરવિકલ્પઃ । તસ્ય પ્રતિપક્ષઃ । બહુષુ સ્થાનેષુ બોધિસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યં દાનાદિષુ યાવદ્વલેષુ વૈશારદ્યેષ્વિતિ ॥
સંક્ષેપે સમ્મોહઃ સંક્ષેપવિકલ્પઃ । તસ્ય પ્રતિપક્ષઃ ન ચ ક્વચન્ શિક્ષિતવ્યમિતિ । બહુનામપિ તેષાં ન ચ ક્વચનેતિ શૂન્યતૈકરસત્વાત્ । સમ્બુદ્ધૈઃઽસાનાથ્યેનઽ યઃ પરિગ્રહઃ । તદભાવે વિકલ્પઃ કલ્પના । તસ્ય પ્રતિપક્ષઃ । યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વા દાનપારમિતાં યાવત્સર્વાકારજ્ઞતામનુપ્રાપ્સ્યતિ । તેનૈવં જ્ઞાતવ્યં- દશદિક્સર્વબુદ્ધૈઃ સાનાથ્યેનાહં પરિગૃહીતઃ સ્વસ્યાં માતરિ તેષાં કૃતજ્ઞતયેતિ ॥
ઽગુણાભાવો ઽ ઽનુશંસાભાવઃ । પ્રયોગદર્શનભાવાનાકાલભાવિતત્વાત્ ઽત્રૈકાલિકઃઽ । તસ્મિંસ્ત્રયો વિકલ્પાસ્ત્રિસ્રઃ કલ્પનાઃ । તેષાં પ્રતિપક્ષાઃ । અનુશંસાન્ વિસ્તરેણોક્ત્વા યથાહ- ઽઇતીમે ઽનુશંસાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામભિનિર્હરતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતઃ ।" ઇતિ યથાક્રમં પ્રયોગદર્શનભાવનામાર્ગકાલિકગુણાભાવે ત્રયો વિકલ્પાઃ ।
ઽશ્રેયસઃ પથિઽ ઇતિ નિર્વાણમાર્ગે । પ્રયોગાદિભેદાત્ ત્રિવિધા સમ્મોહાસ્ત્રયો વિકલ્પાઃ । તેષાં પ્રતિપક્ષા યથાક્રમં- "રૂપવેદનાદીનાં શાન્તવશિકતુચ્છાસારકતયા તસ્યાં ચરિતવ્યમ્ । ( ર્સ્ત્_155 ) આકાશશૂન્યતાભિનિર્હારતયાભિનિર્હર્તવ્યા । આકાશશૂન્યતા ભાવનયેયં ભાવયિતવ્યા" ઇતિ । ઇતિ ત્રયઃ પ્રયોગાદિબોધિમાર્ગસંમોહવિકલ્પાઃ ॥
ઇત્યુક્તો નવવિધઃ પ્રથમો ગ્રાહ્યવિકલ્પઃ ॥
દ્વિતીયં વિકલ્પનવકમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
દ્વિતીયશ્ચિત્તચૈત્તાનાં પ્રવૃત્તિવિષયો મતઃ ॥ 5-27 ॥
[153] અનુત્પાદસ્તુ ચિત્તસ્ય બોધિમણ્ડામનસ્ક્રિયા ।
હીનયાનમનસ્કારૌ સમ્બોધેરમનસ્કૃતિઃ ॥ 5-28 ॥
[154] ભાવને ઽભાવને ચૈવ તદ્વિપર્યય એવ ચ ।
અયથાર્થશ્ચ વિજ્ઞેયો વિકલ્પો ભાવનાપથે ॥ 5-29 ॥
દ્વિતીયો ગ્રાહ્યવિકલ્પશ્ચિત્તચૈત્તાનાં યા પ્રવૃત્તિસ્તદ્વિષયઃ । કિયચ્ચિરં ચરન્નસ્યાં ચીર્ણો ભવતીતિ પ્રશ્નઃ । ઉત્તરમ્ । પ્રથમચિત્તોત્પાદમુપાદાયેતિ ચિત્તોત્પાદવિકલ્પઃ ॥
યાવબ્દોધિમણ્ડલ મનસિકરોતિ । કથમિયં ચરિતવ્યાભિનિર્હર્તવ્યા ભાવયિતવ્યેતિ । આબોધિમણ્ડા મનસિકારવિકલ્પઃ ॥
હીનયાનમનસિકારાણાં ચાવકાશં ન દદાતીતિ હીનયાનયોર્મનસિકારવિકલ્પૌ ॥
સર્વાકારજ્ઞતા માનસિકારાવિપ્રણાશ એવ ચાસ્યાં ચર્યા । તથા ચરિતવ્યં યથા ચિત્તચૈતસિકા ન પ્રવર્તન્ત ઇતિ સંબોધ્યમનસિકારવિકલ્પઃ ॥
કિં ભાવયન્ સર્વાકારજ્ઞતામનુપ્રાપ્સ્યતિ નેતિ ભાવનાવિકલ્પઃ ॥
અભાવયંસ્તામનુપ્રાપ્સ્યતિ નેતિ [અ]ભાવનાવિકલ્પઃ ॥
નેતિ ભાવયન્નાભાવયન્નનુપ્રાપ્સ્યતિ । નેતિ નૈવ ભાવનાનાભાવનાવિકલ્પઃ ॥
તત્કથં તામનુપ્રાપ્સ્યતિ યથા તથતા ભૂતકોટીર્ધર્મધાતુરિત્યયથાત્વવિકલ્પઃ ॥
ઇતિ દ્વિતીયો ગ્રાહ્યવિકલ્પઃ ॥
તૃતીયં વિકલ્પનવકમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[155] ગ્રાહકઃ પ્રથમો જ્ઞેયઃ સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિગોચરઃ ।
ધર્મપ્રજ્ઞપ્ત્યશૂન્યત્વે શક્તિપ્રવિચયાત્મકઃ ॥ 5-30 ॥
[156] કૃતેન વસ્તુનો યાનત્રિતયે ચ સ કીર્તિતઃ ।
દક્ષિણાયા અશુદ્ધૌ ચ ચર્યાયાશ્ચ વિકોપને ॥ 5-31 ॥

અપ્રજ્ઞપનીયાઃ સત્ત્વાઃ અનુપલમ્ભાદિતિ સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિવિકલ્પઃ ॥

અપ્રજ્ઞપનીયાઃ સર્વધર્મા ઇતિ ધર્મપ્રજ્ઞપ્તિવિકલ્પઃ ॥
અલક્ષણશૂન્યાન્ સર્વધર્માન્ પશ્યતીત્યશૂન્યત્વવિકલ્પઃ ॥
ધર્માશ્ચ ધર્માનુપલમ્ભશ્ચ યશ્ચાભ્યાં ચરતિ સોપિ નોપલભ્યત ઇતિ શક્તિવિકલ્પઃ ॥
ધર્માણાં પ્રવિચયઃ કર્તવ્યઃ । સ ચાનુપલમ્ભયોગેનેતિ પ્રવિચયાત્મકો વિકલ્પઃ ॥
ન ચ વસ્તુનઃ કૃતે સો ઽસ્યાં ચરતિ । યતો ઽકૃતાવિકૃતાનભિસંસ્કૃતા સર્વધર્મા ઇતિ વસ્તૂદ્દેશવિકલ્પઃ ॥
યદ્યપ્યકૃતાવિકૃતાનભિસંસ્કૃતાઃ સર્વધર્માસ્તથાપિ યથા કશ્ચિત્તથાગતનિર્મિતો ઽભિસંબુધ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્ત્ય ત્રિભિર્યાનૈઃ સત્ત્વાન્ પરિમોચયતિ લોકવ્યવહારેણ ન પરમાર્થેન તથૈવ ચ તથાગતોપીતિ યાનત્રયવિકલ્પઃ ॥
યદ્યપિ તથાગતો નિર્મિતાન્ન વિશિષ્યતે તથાપિ દક્ષિણાપરિશુદ્ધિઃ । યથા હિ તથાગતે પ્રતિષ્ઠાપિતા દક્ષિણા આનિરુપધિશેષાન્નિર્વાણાન્ન ક્ષીયતે તથાઃ નિર્મિતેપિ । તથા તથાગતાયાકાશે પુષ્પાણિ ક્ષિપતસ્તથા નમો બુદ્ધાયેતિ બ્રુવતો મનસિ કુર્વતો વા સંજ્ઞાં ચ પ્રમાણીકૃત્ય યા હિ ધર્મતા તથાગતસ્ય સૈવ વિનિર્મિતસ્યાપીતિ દક્ષિણાપરિશુદ્ધિવિકલ્પઃ ॥
ચર્યા પારમિતાદિઃ । તસ્યા વિકોપનં ભેદનમ્ । કુતઃ? ધર્મતાતઃ । દાનપારમિતાયા યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા વા । એવં યાવત્સર્વધર્માણાં ધર્મતેતિ । કથં તર્હિ ભગવતા ધર્મા વિકોપિતાઃ? નામનિર્મિતા હિ તે ધર્મા નિર્દિષ્ટા ધર્માણાં સૂચનાય । કથં પરો ઽવતરેદિતિ । ન તુ ધર્માણાં ધર્મતા વિકોપિતેતિ ચર્યાવિકોપનવિકલ્પઃ ॥
ચતુર્થં વિકલ્પનવકમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્
[157] સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિતદ્ધેતુવિષયો નવધાપરઃ ।
ભાવનામાર્ગસમ્બદ્ધો વિપક્ષસ્તદ્વિઘાતતઃ ॥ 5-32 ॥
[158] સર્વજ્ઞતાનાં તિસૃણાં યથાસ્વં ત્રિવિધાબૃત્તૌ ।
શાન્તિમાર્ગે તથતાદિસમ્પ્રયોગવિયોગયોઃ ॥ 5-33 ॥
[159] અસમત્વે ચ દુઃખાદૌ ક્લેશાનાં પ્રકૃતાવપિ ।
દ્વયાભાવે ચ સમ્મોહે વિકલ્પઃ પશ્ચિમો મતઃ ॥ 5-34 ॥
યૈરાકારૈર્લિઙ્ગૈર્નિમિત્તૈર્ધર્માઃ સૂચ્યન્તે તાનિ તથાગતેનાનુબુદ્ધાનિ । તેનોચ્યતે તથાગતસ્ય સર્વાકારજ્ઞતેતિ સર્વાકારજ્ઞતાસમ્મોહવિકલ્પઃ ॥
યૌ ચ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગૌ યે ચ બોધિમાર્ગાસ્તે સર્વે બોધિસત્ત્વેન પરિપૂરયિતવ્યાઃ । તૈશ્ચ માર્ગકરણીયં કર્તવ્યમ્ । ન ચ ભૂતકોટિઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યાપરિપૂર્ય પ્રણિધાનમપરિમુચ્ય સત્ત્વાનપરિશોધ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં તેનોચ્યતે બોધિસત્ત્વસ્ય માર્ગજ્ઞતેતિ માર્ગજ્ઞતાસમ્મોહવિકલ્પઃ ॥
એતાવદેવ સર્વં યદાધ્યાત્મિકબાહ્યા ધર્માઃ । તે ચ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં સર્વજ્ઞતેતિ સર્વજ્ઞતાસમ્મોહવિકલ્પઃ ॥
સર્વધર્માણાં પારં નિર્વાણં ગતા સર્વાર્થા વા ગતાનયેતિ પ્રજ્ઞાપારમિતા । સર્વધર્માણાં વા પારં પરમો ઽર્થો ઽભિન્નં તત્ત્વં સો ઽસ્યાં તથાગતૈર્દુષ્ટઃ । અપિ ચાસ્યાં તથતા ભૂતકોટિર્ધર્મધાતુરન્તર્ગતસ્તેનોચ્યતે પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ શાન્તિમાર્ગસમ્મોહવિકલ્પઃ ॥
નેયં તથતાદિભિઃ સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા । તથાહીયમરૂપાનિદર્શનાપ્રતિઘા, એકલક્ષણા યદુતાલક્ષણાત્વાદિતિ તથતાદિસંયોગવિયોગવિકલ્પઃ ॥
નેયં કૈશ્ચિદાચ્છેત્તું(?) શક્યતે । તસ્માદસાધારણીકૃત્ય સમત્વસમ્મોહવિકલ્પઃ ॥
અસ્યાં ચરતા દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગાદ્યર્થેષુ ચરિતવ્યમિતિ દુઃખાદિસમ્મોહવિકલ્પઃ ॥
રાગાદયો નાર્થો નાનર્થ ઇતિ પ્રકૃતિસમ્મોહવિકલ્પઃ ॥
યથા ન દ્વયો નાદ્વયો ધર્મ ઉપલભ્યતે તથા નદ્વયં નાદ્વયં ધર્મમનુપ્રાપ્નોતીતિ દ્વયાભાવસમ્મોહવિકલ્પઃ ॥
ઇત્યુક્તાઃ ષટ્ત્રિંશભ્દાવનાહેયાઃ વિકલ્પાઃ ॥
એવં તાવભ્દવતુ દોષાણાં ક્ષયો ગુણાનાં પુનઃ કથમુદય ઇત્યત આહ-
[160] આસાં ક્ષયે સતીતીનાં ચિરાયોચ્છ્વસિતા ઇવ ।
સર્વાકારજગત્સૌખ્યસાધના ગુણસમ્પદઃ ॥ 5-35 ॥
[161] સર્વાઃ સર્વાભિસારેણ નિકામફલશાલિનમ્ ।
ભજન્તે તં મહાસત્ત્વં મહોદધિમિવાપગાઃ ॥ 5-36 ॥
પ્રકૃતિસિદ્ધા ગુણાઃ કેવલમાક્રાન્તા [અ]ગુણૈરાશાન્ ચિરેણ । દોષક્ષયાત્ પ્રશતા (? પ્રકટા?) ઇ(એ)વ તં બોધિસત્ત્વં ભજન્તે સર્વદોષપ્રહાણશાલિનમ્ । ઽઅભિસારઃઽ સંદોહઃ । શેષં ગતાર્થમ્ ॥
તસ્યેત્યાદિ વિવર્જયિષ્યતીનિ યાવત્ । ઇતિ ભાવનામાર્ગસ્યાનુશંસઃ ॥
આનન્તર્યસમાધિર્વક્તવ્યઃ । તમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[162] ત્રિસાહસ્રજનં શિષ્યખડ્ગાધિગસમ્પદિ ।
બોધિસત્ત્વસ્ય ચ ન્યામે પ્રતિષ્ઠાપ્ય શુભોપમાઃ ॥ 5-37 ॥
[163] કૃત્વા પુણ્યબહુત્વેન બુદ્ધત્વાપ્તેરનન્તરઃ ।
આનન્તર્યસમાધિઃ સ સર્વાકારજ્ઞતા ચ તત્ ॥ 5-38 ॥
અન્તરયિતું શક્તો ઽન્તર્યઃ । ન તથા અનન્તર્યઃ સ્વાર્થઽણ્ । આનન્તર્યઃ સમાધિઃ સ ઉક્તઃ સૂત્રે । કથમાનન્તર્યઃ? યથા ઽબુદ્ધત્વાપ્તેરનન્તરઃઽ । અવ્યવહિતૌ હેતુઃ કથમુક્તઃ? ઽપુણ્યબહુત્વેનઽ । તદપિ કથમુક્તમ્? શુભં પુણ્યં તદેવોપમા । તાં કૃત્વા । કથં તચ્છુભમ્? ત્રિસાહસ્રજનં ત્રિસાહસ્રલોકધાતવીર્યા(યા)ન્ સત્ત્વાન્ ઽપ્રતિષ્ઠાપ્યઽ । ક્વ? ઽશિષ્યખડ્ગાધિગમસમ્પદિ બોધિસત્ત્વનિયામે ચ । ઽ શિષ્યાઃ શ્રાવકાઃ ખડ્ગાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાસ્તેષામ્ । અર્થાદ્ગમ્યતે બોધિસત્ત્વસ્ય ચ પ્રાઙ્નિયામાવક્રાન્તેરધિગમસમ્પત્તૌ બોધિસત્ત્વનિયામે ચ । ક્વ પુનરેવમુક્તં પુણ્યબહુત્વમ્? મહત્યોર્ભગવત્યો । અસ્યાં કથમુક્તમ્? ઔપલમ્ભિકબોધિસત્ત્વોયાં (ત્ત્વસ્ય) ગંગાનદીવાલુકોપમકલ્પકૃતાદ્દાનમયાત્પુણ્યાદેનં સમાધિમન્તશો ઽચ્છટાસંઘાતમાત્રમપિ સમાપદ્યમાનસ્ય બહુતરપુણ્યત્વેન । એતત્કારિકાયાં કથમુક્તમ્? વિનાપિ તેન ચાર્થગતેશ્ચકારસ્યાનુક્તસમુચ્ચયાર્થત્વાત્ । ઽસર્વાકારજ્ઞતા ચ તત્ઽ ઇતિ । તચ્ચ બુદ્ધત્વં સર્વાકારજ્ઞતાલક્ષણમ્ ॥
[164] આલમ્બનમભાવોસ્યાઃ (સ્ય) સ્મૃતિશ્ચાધિપતિર્મતઃ ।
આકારઃ શાન્તતા ચા [ત્ર]

આનન્તર્યસમાધેઃ ઽઆલમ્બનમભાવઃઽ સર્વધર્માણાં સ્મૃતિરધિપતિપ્રત્યયઃ । ઽઆકારઃ શાન્તતાઽ સર્વધર્માકારાસ્તગમઃ । ઽઅત્રઽ સર્વાકારજ્ઞતાયામ્-
જલ્પાજલ્પિપ્રવાદિનામ્ ॥ 5-39 ॥
વાદિનાં જલ્પૈશ્ચ જલ્પૈશ્ચ પ્રહૃત્ય યુદ્ધં વૃત્તં ઽજલ્પાજલ્પિઽ । યથા દણ્ડાદણ્ડિ । અતઃ સૂત્રમ્ । સર્વોપાયકૌશલ્યાનિ પરિગ્રહીતુકામેનેત્યાદિ । ( ર્સ્ત્_159 ) ઉપેયત ઇત્યુપાયઃ સર્વાકારજ્ઞતા । તસ્મિં કૌશલ્યાનિ વિપ્રતિપત્તીનામપોહનાનિ । તાનિ લબ્ધુકામેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયામિતિ । આનન્તર્યસમાધિલક્ષણાયામ્ । ચરિતવ્યં પ્રયોગતો નિર્હારતશ્ચ । નિર્હૃત્ય ભાવયિતવ્યા । ભાવિતાયાં તસ્યામનન્તરમેવ સર્વાકારજ્ઞતાલાભે સર્વવિપ્રતિપત્તીનાં ક્ષયાદિતિ ભાવઃ । અભિનિર્હરતીતિ યથાલમ્બનં યથાધિપતિ યથાકારં ચ સંમુખીકરોતિ । અભિનિર્હર્તવ્યા ઇતિ સ્વરસવાહિનઃ કર્તવ્યાઃ । અત્યયેનેતિ । અત્યયો ઽવધિઃ । અભવ્યશ્ચેત્યાદિના તથાગતસમન્વાહૃતસ્યાનુશંસમાહ નન્ત્વાનન્તર્યસમાધિસમાપન્નસ્ય । ન હિ તસ્ય ભૂયો દુર્ગતિઃ સુગતિર્વા । અનન્તરમેવ બોધિપ્રાપ્તૈઃ । શેષં સુગમમાપરિવર્તસમાપ્તેઃ ।
વિપ્રતિપત્તીરધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[165] આલમ્બનોપપત્તૌ ચ તત્સ્વભાવાવધારણે ।
સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાને પરમાર્થે સસંવૃતૌ ॥ 5-40 ॥
[166] પ્રયોગે ત્રિષુ રત્નેષુ સોપાયે સમયે મુનેઃ ।
વિપર્યાસે સમાર્ગે ચ પ્રતિપક્ષવિપક્ષયોઃ ॥ 5-41 ॥
[167] લક્ષણે ભાવનાયાં ચ મતા વિપ્રતિપત્તયઃ ।
સર્વાકારજ્ઞતાધારાઃ ષોઢા દશ ચ વાદિનામ્ ॥ 5-42 ॥
ઽષોઢા દશઽ ચેતિ ષટ્દશ ચ ષોડશેત્યર્થઃ । કુતઃ ષોડશ? યતસ્તાઃ ષોડશસ્વર્થેષુ આલમ્બનોપપત્ત્યાદિષુ । કથં તર્હિ ઽસર્વાકારજ્ઞતાધારાઃઽ આલમ્બનાદિસ્તાસાં વિષયઃ? વિષયસમ્બન્ધાત્તુ સર્વાકારજ્ઞતાયાં વિષયત્વોપચારઃ । તદ્યથા રાજપુત્રે ઽપરાદ્ધો રાજન્યપરાદ્ધો ભવતિ । વિપ્રતિપત્તયોપિ પ્રાયેણ પ્રતિપક્ષપાઠાદુન્નેતવ્યાઃ ।
તત્રાદ્યા વિપ્રતિપત્તિઃ । યદિ સર્વાકારજ્ઞતાયા અભાવ આલમ્બનં સ તર્હિ કતમઃ? યદિ ધર્માણાં પરિકલ્પિતઃ સ્વભાવસ્તદેવં ભ્રાન્તિઃ સ્યાદ્વાલવિજ્ઞાનવત્ । અથ પરતન્ત્રઃ સ કથમભાવઃ? અત્ર પરિહારઃ । યસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ સો ઽભાવઃ । નાસ્તિ સાંયોગિકઃ સ્વભાવો ધર્માણાં સ્વયમભાવાત્ । અપિ ચ તથતા સ્વભાવો ધર્માણાં સા ચાભાવ ઇત્યાલમ્બનોપપત્તૌ વિપ્રતિપત્તિઃ ॥
યદ્યભાવાઃ સર્વધર્માઃ કેનોપાયકૌશલ્યેનાદિકર્મિકો દાનાદિષુ ચરતિ? દેયદાયકદાનાદીનામભાવસ્વભાવાવધારણમેવ તસ્યોપાયકૌશલ્યમિતિ તત્સ્વભાવાવધારણે વિપ્રતિપત્તિઃ ॥
દૃષ્ટસત્યસ્ય તર્હિ કિમુપાયકૌશલ્યમ્? સ આર્યેણ ચક્ષુષા ધર્માન્ વ્યવલોકયન્ ભાવમપિ પરતન્ત્રં સ્વભાવં નોપલભતે । સંયોગિકેન સ્વભાવેન પરિકલ્પિતેન વા તસ્યાપ્યભાવાત્ । કિં પુનરભાવં પરિકલ્પિતં સ્વભાવં, તસ્યાત્યન્તમસત્ત્વાત્ । સ દાનાદૌ ચરન્ દેયદાયકદાનાદીન્ પ્રત્યેકમભાવ ઇતિ સંજાનીતે । ભાવાભાવાનુપલમ્ભે કથમભાવં સંજાનીતે? સંવૃત્યા ન તુ પરમાર્થેન । ઇહ દાનાદયઃ સર્વે માર્ગપ્રકારાઃ સર્વાકારાઃ । તેષુ જ્ઞાતા(તો) ભાવાભાવાનુપલમ્ભઃ । તતો જ્ઞાનં કોટિષ્વભાવસંજ્ઞેતિ સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાને વિપ્રતિપત્તિઃ ॥
યા સંવૃતિઃ સ એવ પરમાર્થઃ । એત એકૈવ તયોસ્તથતા । અપિ તુ સ્કન્ધેષુ ભાવસંજ્ઞિનાં તત્પરિહારાર્થમભાવ ઇતિ સંવૃત્યા નિર્દિશ્યતે ઽભાવસંજ્ઞિનાં ભાવ ઇતિ । પરમાર્થતો ન ભાવ ઉપલભ્યતે નાપ્યભાવ ઇતિ સત્યદ્વયે વિપ્રતિપત્તિઃ ॥
પ્રયોગશ્ચર્યા । કથં ચર્યા? શૂન્યાઃ સર્વધર્મા ઇતિ । સર્વાસુ ચ શૂન્યતાસુ દાનાદૌ ચ સર્વ ત્રકોટિત્રયાનુપલમ્ભેનેતિ પ્રયોગે વિપ્રતિપત્તિઃ ॥
બુદ્ધ ઇતિ કર્મણિ નિષ્ઠા । તતો જ્ઞાતઃ સર્વો બુદ્ધઃ સ્યાત્ । અથ બુદ્ધવાનિતિ બુદ્ધઃ કેન કર્તરિ ક્તઃ? સર્વશ્ચ ચેતનો બુદ્ધઃ સ્યાત્ । અત્રોત્તરમ્ । ભૂતાર્થ ઇતિ બુદ્ધઃ । ભૂતા ન્ય(ય)સ્ય ધર્મા અભિસંબુદ્ધા ઇતિ વા । ભૂતો અસ્યાર્થઃ પ્રતિવિદ્ધ ઇતિ વા । અભિસંબુદ્ધા યથાવત્ સર્વધર્મા અસ્યેતિ વા । ચતુર્ષ્વપિ પક્ષેષુ બહુવ્રીહૌ કૃતે નૈરુક્તવિધિઃ કર્તવ્યઃ । ભૂતાર્થ ઇત્યર્થો જ્ઞેયઃ । તત્સમ્બન્ધાદ્વોધઃ । સમાસાર્થઃ- ભૂતમેવાર્થો યસ્ય બોધસ્ય સ બુદ્ધઃ । અન્યેષામવશ્યં ક્વચિદ્ભ્રાન્તેઃ । ભૂતાર્થઃ કથં બુદ્ધઃ? ભૂતસ્ય બુભ્દાવો અર્થસ્ય સત્ત્વં ઇતિ ભાવઃ । ભૂતા અસ્ય ધર્મા અભિસમ્બુદ્ધા ઇતિ ભૂતાઃ । ભૂતૈરર્થૈઃ પુરુષસ્ય સમ્બન્ધો જ્ઞાનકૃત એવ । ઇહ તુ પ્રકર્ષગતેરભિસમ્બોધઃ કૃત ઇતિ પ્રદર્શનાર્થમભિસમ્બુદ્ધગ્રહણમ્ । અસ્યેતિ સમાસાર્થઃ । સમાસસ્તુ દ્વયોરેવ પદયોઃ । તત્ર ભુતશબ્દસ્ય બુભ્દાવો ધ્રમસ્ય દ્વિતીયાક્ષરલોપઃ । ભૂતો ઽસ્યાર્થઃ પ્રતિવિદ્ધ ઇતિ । પ્રતિવિદ્ધઃ પ્રત્યક્ષાર્થઃ । ત્રિપદો બહુવ્રીહિઃ । દ્ધશબ્દાત્પૂર્વસ્ય શબ્દસ્ય ચુરાદેશઃ । અભિસમ્બુદ્ધા યથાવત્સર્વધર્મા અસ્યેતિ । મતિબુદ્ધિપૂજાર્થેભ્યશ્ચેતિ વર્તમાને ક્તઃ । ક્તસ્ય ચ વર્તમાન ઇતિ ( ર્સ્ત્_161 ) કર્તરિ ષષ્ઠી । અત્રાદ્યસ્ય પદસ્ય બુશબ્દઃ । અથ દ્વિતીયસ્ય તકારઃ । તૃતીયસ્ય ધશબ્દ ઇતિ બુદ્ધરત્ને વિપ્રતિપત્તિઃ ॥

અથ ધર્મરત્નં કતમત્? બોધિઃ । સર્વધર્મોત્કૃષ્ટત્વાત્ । તત્ર યદિ ધર્મતા ધર્માત્પૃથગેવ ગણ્યતે, ઽદ્વયમિદં ધર્મધર્મતાસંગ્રહાત્ઽ ઇતિ વચનાત્, તદા તાથાગતં જ્ઞાનં બોધિઃ । ઇણજાદિભ્ય ઇતિ બુધેર્ભાવ ઇણ । અથ ધર્મતાપિ ધર્માધર્મપ્રકૃતિત્વાત્ । તદાસ્યૈવ ધર્મરત્નં ભૂતકોટિત્વાત્ તત્ત્વશિખરત્વાદિત્યર્થઃ । તદા ચ કર્મણિ બુધેરિણ । ઉભયથાપિ બુદ્ધિસ્તાથાગતે જ્ઞાને પ્રવર્તતે પ્રકર્ષગતેઃ । તત્ર ધર્મતાપક્ષમધિકૃત્યાહ । "બોધિઃ શૂન્યતા તથતા ભૂતકોટિર્ધર્મતા ધર્મધાતુઃ" ઇતિ । તત્ર શૂન્યતા લક્ષણતઃ । તથતા નિર્વિકારત્વાત્ । ભૂતકોટિસ્તત્ત્વશિખરત્વાત્ । ધર્મતા ધર્મપ્રકૃતિત્વાત્ । ધર્મધાતુરાર્યધર્માણાં હેતુત્વાત્ । પુનરાહ । "નામધેયમાત્રમેતત્ બોધિરિતિ" ઇતિ । ઇતિશબ્દો ભિન્નક્રમઃ । નામધેયમાત્રમેતદિતિ યો ઽર્થઃ સો ઽર્થો બોધિરિત્યર્થઃ । નામધેયાનામર્થશૂન્યતા બોધિરિતિ યાવત્ । પુનરાહ । "અભેદાર્થો બોધ્યર્થઃ" ઇતિ । સર્વજ્ઞજ્ઞાનતથતામાત્રપ્રખ્યાનાત્ । જ્ઞાનપક્ષમધિકૃત્યાહ । "બોધિસ્તથતાવિતથતાનન્યતથતાનન્યથાભાવો બોધેઃ" ઇતિ । તત્ર બોધેસ્તથતેતિ બોધસ્ય તથતા । તથૈવ બોધરૂપેણૈવ ભાવો નાલીકેન રૂપેણ । અવિતથતેત્યભ્રાન્તતા । અનન્યતથતેતિ બોધાદન્યો ઽલીકસ્તસ્ય તથતા બોધરૂપતા । અસતા તેન રૂપેણ બોધસ્યૈવ પ્રખ્યાનાત્ । તદ્વિરહો ઽનન્યતથતા । અનન્યથીભાવ ઇતિ । બોધસ્ય પ્રકૃતિઃ સ્વેનાત્મના પ્રકાશઃ । તસ્યાન્યથીભાવો ઽલીકેનાત્મના પ્રકાશઃ । તદ્વિરહો ઽનન્યથીભાવઃ । સર્વવિભ્રમવિવેકો જ્ઞાનસ્ય બોધિરિત્યર્થઃ । પુનરાહ । "નામનિમિત્તમાત્રમેતદ્વોધિરિતિ" ઇતિ । ઇતિશબ્દો ભિન્નક્રમઃ । નામનિમિત્તમાત્રમેતદિતિ યો બોધઃ સા બોધિરિત્યર્થઃ । પ્રયોગ એષ બોધેર્બોધિં સૂચયતિ । ન ત્વયં બોધિરવિકલ્પત્વાત્તસ્યાઃ । તત્ર નામેત્યરૂપિણઃ સ્કન્ધાઃ । તેષામલીકો ઽર્થસદૃશ આકારો નિમિત્તમ્ । પુનરાહ । "બુદ્ધાનાં બોધસ્તસ્મદ્વોધિઃ" ઇતિ । પ્રકર્ષગતેરિતિ ભાવઃ । પુનરાહ "બુદ્ધૈરભિસમ્બુદ્ધા તસ્માદ્વોધિઃ" ઇતિ । અર્થઃ પ્રધાનમસ્મિન્વચને ન શબ્દઃ । બુદ્ધાનામધિગતસ્તસ્માદ્વોધિરિત્યર્થઃ । ષષ્ઠીસમાસે કૃતે પૂર્વપદસ્ય બોભાવઃ । ઉત્તરપદસ્ય ધિશબ્દઃ શેષઃ । ઉમાશબ્દવન્નિયોગ ઇતિ ધર્મરત્ને વિપ્રતિપત્તિઃ ॥
સંહતત્વાત્ સંઘઃ । અભેદ્યો ઽચ્છેદ્ય ઇત્યર્થઃ । કસ્માદભેદ્યઃ । કેન વા । સમ્યક્સમ્બોધેરભેદ્યઃ । સદેવકેન સમારકેન લોકેન હીનબોધેરાહારકૈર્ધર્મૈરકુશલૈશ્ચેતિ સંઘરત્ને વિપ્રતિપત્તિઃ ॥
ઽસોપાયે સમયે મુનેઃ ઇતિ કારિકાપાઠે ઉપાયકૌશલમુપાય ઉક્તઃ । વિષયેણ વિષયિણો નિર્દેશાત્ । અભિસમયઃ સમયઃ ઇત્યુક્તઃ । અયો બોધઃ । સ(સં)શબ્દઃ સંમુખાર્થઃ । મિથ્યાજ્ઞાનમજ્ઞાનમેવેતિ ભાવઃ । મુનેરિતિ ભાવપ્રધાનમ્ । બુદ્ધત્વસ્યેત્યર્થઃ । ઉપાયકૌશલ્યં બોધેરભિસમયં ચેતિ સમુદાયાર્થઃ । "અવિરહિતસર્વજ્ઞતાચિત્તો દાનાદિષુ ચરતિ કોટીત્રયાનુપલમ્ભેન । ન ચ દાનાદીનાં વિપાકમાત્મનિ સ્પૃહયતિ । કિન્તુ સર્વસત્ત્વપરિમોચનાય સમ્યક્સમ્બોધૌ પરિણામયતિ" ઇત્યાદિકમુપાયકૌશલ્યં વિસ્તરેણેત્યુપાયકૌશલ્યે વિપ્રતિપત્તિઃ ॥
અસ્ત્યભિસમયો નિઃપ્રપઞ્ચેત્યત્ર ન ભાવો નાભાવ ઇત્યભિસમયે વિપ્રતિપત્તિઃ ॥
સૂત્રે પ્રપઞ્ચશબ્દઃ પઠ્યતે । શાસ્ત્રે વિપર્યાસશબ્દઃ । ઉભયોરેકાર્થત્વાત્ । રૂપં નિત્યમનિત્યં રૂપં સુખં દુઃખં રૂપમાત્માનાત્મેત્યાદયો વિપર્યાસસ્યાતિબહવઃ । સંક્ષેપતો યાવાન્વિકલ્પઃ સ સર્વઃ પ્રપઞ્ચઃ । અપ્રપઞ્ચાન્ન પ્રપઞ્ચયતીતિ પ્રતિપક્ષઃ । અપ્રપઞ્ચો ધર્મધાતુર્નિર્વિકલ્પત્વાત્ । તન્ન પ્રપઞ્ચયતીતિ ન વિકલ્પયતીતિ વિપર્યાસે વિપ્રતિપત્તિઃ ॥
ઇહ બોધિસત્ત્વેન દુર્ગતિમાર્ગા જ્ઞાતવ્યાઃ સહેતુફલૈસ્તેભ્યશ્ચ સત્ત્વા નિવારયિતવ્યાઃ । એવં નરકિનન્નરગરુડગન્ધર્વાદિમાર્ગાઃ । એવં ચાતુર્મહારાજિકાનાં ત્રાયસ્ત્રિંશાનાં યાવન્નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનાનામ્ । એવં શ્રોતઆપન્નમાર્ગો યાવદર્હન્માર્ગઃ પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગો બોધિસત્ત્વમાર્ગો બુદ્ધમાર્ગશ્ચ જ્ઞાતવ્યઃ સહેતુઃ સફલઃ । યે ચ યસ્મિન્ પલે વ્યવસ્થાપનીયાસ્તાંસ્તેષુ વ્યવસ્થાપયતિ યાવબુદ્દ્ધત્વે । સ્વયં તુ હીનયાનભૂમીઃ સર્વા (ર્વ?) જ્ઞાનેન ચાતિક્રમ્ય બોધિસત્ત્વયાનમવક્રામતીતિ માર્ગે વિપ્રતિપત્તિઃ ॥
ઇહ સર્વ એવાર્યપુદ્ગલાઃ ક્લેશોપક્લેશૈઃ કામરૂપારૂપ્યધાતુભિર્બોધિપક્ષૈઃ પારમિતાદિભિસ્તત્ફલૈશ્ચ સર્વાર્યધર્મેર્ન સંયુક્ત્વા ન વિસંયુક્ત્વા અરૂપિણો ઽનિદર્શના એકલક્ષણા યદુતાલક્ષણાઃ । ય એવં ન જાનન્તિ તાન્ પ્રતિ સંવૃસ્યા નિર્દિશ્યતે બોધિપક્ષા ધર્મા બોધેરાહારકા બોધ્યાવરણાનામપહારકા ઇતિ વિપક્ષપ્રતિપક્ષયોર્વિપ્રતિપત્તિઃ ॥
વિસ્તરેણ ભગવતા ધર્માણાં લક્ષણં દેશિતં સત્ત્વાનામવતારણાય સંવૃત્યા પરમાર્થતસ્તેન લક્ષણે શિક્ષિતવ્યં નાલક્ષણે । યતઃ સ્થિત એવૈષ નિત્યં લક્ષણધાતુરિતિ લક્ષણે વિપ્રતિપત્તિઃ ॥
યદ્યલક્ષણાઃ પારમિતાદયો ધર્માઃ કથમલક્ષણાનાં તેષાં ભાવના ભવતિ? "નાસ્તિ સુભૂતે ઽભાવસ્વભાવેષુ ધર્મેષુ ભાવસંજ્ઞિનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવનાવિપર્યાસાત્ । અપિ તુ સર્વાસાં ધર્મસંજ્ઞાનાં ભાવનાવિભાવને પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવં યાવન્નાસ્તિ ભાવસંજ્ઞિનો દાનપારમિતા ભાવના । એષોહમસ્મૈ ઇદં દદામીત્યેવં સંજ્ઞિનઃ । " એવં બોધિપક્ષાદિષુ વક્તવ્યમ્ । દૃષ્ટસત્યાસ્તુ ધર્માણાં કેવલમભાવસ્વભાવતાં ભાવયન્તિ ન ભાવસંજ્ઞયા નાન્યભાવસંજ્ઞયા । સંજ્ઞા હિ પ્રપઞ્ચઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા તુ નિઃપ્રપઞ્ચેતિ ભાવનાયાં વિપ્રતિપત્તિઃ ।
અવકીર્ણકુસુમનામાનો બોધિસત્ત્વા ઇહ પરિવર્તે બોધૌ વ્યાકૃતાઃ । અતસ્તૈરુપલક્ષિતઃ પરિવર્તસ્તત્પરિવર્તઃ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયામષ્ટવિંશતિતમઃ પરિવર્તઃ ॥
29. અનુગમપરિવર્તો નામૈકોનત્રિંશત્તમઃ ।
અનુપૂર્વાભિસમય ઇદાનીં વક્તવ્યઃ । તમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[168] દાનેન પ્રજ્ઞયા યાવદ્બુદ્ધાદૌ સ્મૃતિભિશ્ચ સા ।
ધર્માભાવસ્વભાવેનેત્યનુપૂર્વક્રિયા મતા ॥ 6-1 ॥
ઽઅનુપૂર્વિક્રિયાઽ અનુપૂર્વશિક્ષા અનુપૂર્વપ્રતિપદ્યા પૂર્વમુદ્દિષ્ટા સંપ્રતિ નિર્દેષ્ટવ્યા । સા ઽમતાઽ ઇષ્ટા । કથમિત્યાહ । દાનેનેત્યાદિ । ઽદાનેનઽ ઇતિ દાનપારમિતયા । ઽપ્રજ્ઞયા યાવદ્ઽ ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતયા । યાવદ્ગ્રહણાચ્છીલપારમિતયા ક્ષાન્તિપારમિતયા વીર્યપારમિતયા ધ્યાનપારમિતયા ચ । ઽબુદ્ધાદૌ સ્મૃતિભિશ્ચઽ ઇતિ બુદ્ધાદિવિષયાભિરનુસ્મૃતિભિઃ । ચકારો ભિન્નક્રમઃ । ઽધર્માભાવસ્વભાવેનઽ ચેતિ ભાવપ્રધાનો નિર્દેશઃ । ધર્માણામભાવસ્વભાવત્વેન ચેત્યર્થઃ । ઽઇતિઽ એવં ઽસા મતાઽ ।

અતઃ સૂત્રં પુનરપરમિત્યાદિ । એવમિતિ વક્ષ્યમાણેન વાક્યત્રયેણ । પ્રજ્ઞાપારમિતેત્યુનુપૂર્વક્રિયા । અનુગન્તવ્યેતિ વેદિતવ્યા । કથમિત્યાહ । સર્વધર્માસઙ્ગતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાનુગન્તવ્યા । સર્વધર્માસમ્ભેદતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાનુગન્તવ્યા । સર્વધર્માસમ્ભવતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાનુગન્તવ્યેતિ । તત્રાદૌ સર્વધર્માઃ ( ર્સ્ત્_164 ) ષટ્પારમિતાઃ । તાસામેવ બોધિમાર્ગત્વાત્ । ધર્મશબ્દસ્ય ચેહ માર્ગવાચિત્વાત્ । સર્વધર્માણામસઙ્ગતા નિઃસઙ્ગતા નિર્વિઘ્નતા । બોધિસત્ત્વૈરનુક્રમકરણીયેષુ પ્રથમચિત્તોત્પાદાદિષુ સત્ત્વપરિમોચનાન્તેષુ તયા(થા?)સાનુગન્તવ્યા । તદ્યથા- "પ્રથમચિત્તોત્પાદમુપાદાય દાનપારમિતાયાં ચરન્નાત્મના ચ દાનં દદાતિ પરાંશ્ચ દાનપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ દાનસ્ય ચ વર્ણ ભાષતે । યે ચાન્યે દાનપારમિતાયાં ચરન્તિ તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ । સ તેન દાનેન મહાન્તં ભોગસ્કન્ધ પ્રતિલભ્ય દાનં દદાતિ વિગતમત્સરેણ ચિત્તેન અન્નં પાનં વસ્ત્રં વિલેપનં શયનમુપાશ્રયમન્યદ્વા પરિષ્કારોપકરણં દદાતિ તદર્થિનામ્ । સ તેન દાનેન સત્ત્વાન્ શીલે સમાધૌ પ્રજ્ઞાયાં વિમુક્તૌ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શને ચ પ્રતિષ્ઠાપયતિ । સ તૈરેવ શીલાદિસ્કન્ધૈઃ સમન્વાગતઃ શ્રાવકાદિભૂમિમતિક્રામતિ બોધિસત્ત્વાનિયામમવક્રામતિ બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ સર્વાકારજ્ઞતામનુપ્રાપ્નોતિ ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતિ । સત્ત્વાંસ્ત્રિષુ યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય સંસારાત્પ્રતિમોચયતિ । એવં ખલુ દાનેનાનુપૂર્વક્રિયા । તાં ચ સર્વાન્નોપલભતે । તથા હ્યસ્યાઃ સ્વભાવો નાસ્તિ । યસ્ય ચ સ્વભાવો નાસ્તિ સો ઽભાવ ઇતિ દાનપારમિતયાનુપૂર્વક્રિયા । એવં શીલાદિભિરપિ" ઇતિ ષડ્ભિઃ પારમિતાભિઃ ષડનુપૂર્વક્રિયાઃ ॥
સર્વધર્માસમ્ભેદતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાનુગન્તવ્યેતિ । સર્વધર્માઃ ષડનુસ્મૃતયઃ । તાઃ કથં ધર્માઃ? ચિત્તધારણાત્ । અપિ ચ પુણ્યમપિ લોકે ધર્મ ઉચ્યતે । તાશ્ચ ભાવનામયં પુણ્યમ્ । સર્વધર્માણામસંભેદતો ઽભિન્નતા સમતા । અભાવસ્વભાવત્વાત્ । તયાનુગન્તવ્યેતિ પૂર્વવત્ । તથાહિ- "બોધિસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમુપાદાય સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈરભાવસ્વભાવાન્સર્વધર્માનધિમુચ્ય ષડનુસ્મૃતીર્ભાવયતિ । તાઃ સ્વયં ચ ભાવયતિ પરાંશ્ચ તાસુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ તાસાં ચ વર્ણ ભાષતે । યે ચાન્યે તાસુ ચરન્તિ તેષાં વર્ણવાદિ ભવતિ સમનુજ્ઞઃ । સ તાસ્તથા ભાવયન્નભાવસ્વભાવયોગેન સપ્તત્રિંશતં(તઃ) બોધિપક્ષાન્ યાવત્સર્વાકારજ્ઞતાં પરિપુરયતિ । સો ઽભાવસ્વભાવેનૈવ સર્વધર્માનભિસંબુધ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્ત્ય યાવત્સર્વસત્ત્વાન્ પરિમોચયતિ । તત્ર બુદ્ધં ભગવન્તં ન રૂપાદિસ્કન્ધૈર્ન લક્ષણાનુવ્યઞ્જનૈર્ન શીલાદિસ્કન્ધૈર્ન દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિભ્દિર્ન મહાકરુણયા ન મહામૈત્ર્યા નાષ્ટાદશભિરાવેણિકૈર્નાપિ પ્રતીત્યસમુત્પાદતો માનસિકરોતિ । તત્કુતઃ? અભાવસ્વભાવત્વાત્તેષામિત્યનુસ્મૃતિરમનસિકારો બુદ્ધાનુસ્મૃતિઃ ।
સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન કુશલા[કુ]શલાન્ ધર્માન્ મનસિકરોતિ । તેષામભાવસ્વભાવત્વાદિત્યમનસિકારો ધર્માનુસ્મૃતિઃ ।
યોસૌ ભગવતઃ સ્રાવકસંઘશ્ચત્વારઃ પુરુષયુગા અષ્ટૌ મહાપુરુષપુદ્ગલાઃ સ્વભાવસ્તસ્ય નાસ્તિ । યસ્ય ધર્મસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ સો ઽભાવ ઇત્યમનસિકારો સંઘાનુસ્મૃતિઃ ।
તેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતાખણ્ડે ઽચ્છિદ્રે ઽકલ્માષે ઽપરામૃષ્ટે ભુજિષ્યે વિજ્ઞપ્રશસ્તે સમાધિસંવર્તનીયે શીલે સ્થિત્વા તચ્છીલમભાવસ્વભાવતો મનસિકર્તવ્યમિત્યમનસિકારો શીલાનુસ્મૃતિઃ ।
સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્નામિષં વા અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનિ વા ત્યજન્ સર્વં તદભાવસ્વભાવતો મનસિકરોતીત્યમનસિકારો યો(ત્યા)ગાનુસ્મૃતિઃ ।
યે તે દેવાઃ શ્રોતઆપન્નાશ્ચાતુર્મહારાજકાયિકેષુ યાવત્પરનિર્મિતવશવર્તિષુ દેવેષૂપપન્નાસ્તે સર્વે ઽભાવસ્વભાવા ઇત્યનુસ્મૃતિરમનસિકારો દેવતાનુસ્મૃતિઃ ।"

ઇતિ ષડ્ભિરનુસ્મૃતિભિઃ ષડનુપૂર્વક્રિયાઃ ॥
સર્વધર્માસમ્ભવતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાનુગન્તવ્યેતિ । સ્વલક્ષણધારણાત્ ધર્માઃ । સ્કન્ધા ધાતવ આયતનાનિ બોધિપક્ષાઃ પારમિતા યાવત્સર્વાકારજ્ઞતેતિ સર્વધર્માઃ । તેષામસંભવત ઇત્યસંભવજ્ઞાનતો ઽનુપૂર્વક્રિયા વેદિતવ્યા । અસંભવો ઽભાવસ્વભાવતા । તથા હિ- "તેષાં નાસ્તિ સ્વભાવઃ । યસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ સો ઽસ્વભાવઃ । સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રથમચિત્તોત્પાદમુપાદાય સર્વધર્માણામભાવસ્વભાવતામધિમુચ્ય ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ યાવત્સર્વાકારજ્ઞતાં ભાવયતિ । સો ઽભાવસ્વભાવાન્ સર્વધર્માનભિસંબુધ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતિ । ત્રિભિશ્ચ યાનૈઃ સત્ત્વાન્ સંસારાત્પરિમોચયતિ" ઇતિ ધર્માણામભાવસ્વભાવતયા ત્રયોદશ્યાનુપૂર્વક્રિયાઃ ॥
ઇત ઊર્ધ્વં ચોદ્યાનિ સ્વયમૂહ્યાનિ પરિહારાસ્તુ વક્તવ્યાઃ । યદ્યભાવસ્વભાવાઃ પારમિતા ભાવ્યન્તે તદા તભ્દાવના નિષ્ફલા તુરગવિષાણભાવનાવદિતિ ચોદ્યમ્ । પરિહારમાહ । સર્વધર્મા નિર્વિકારસમા ઇતીત્યાદિ । નિર્વિકારો ધર્મધાતુસ્તેન સમાઃ સર્વધર્મા નાભાવમાત્રેણ । ધર્મધાતુશ્ચાલમ્બ્યમાન આર્યધર્માણાં હેતુર્ભવતિ । અત એવ ધર્મધાતુરિતુચ્યતે । તત્કુતો વૈફલ્યમ્?
નનુ પ્રત્યાત્મવેદ્ય આત્મા વિજ્ઞપ્તિશ્ચ । અતઃ સતિ ગ્રાહકે ગ્રાહ્યમપ્યસ્તીતિ ન યુક્તઃ સર્વધર્માણામભાવ ઇતિ ચોદ્યમ્ । પરિહારમાહ । સર્વધર્માણામમનાત્મવિજ્ઞપ્તિતઃ પ્રજ્ઞાનુબોધનત ઇત્યાદિ । અનાત્મવિજ્ઞપ્તિત ઇત્યાત્મવિલક્ષણત્વાદનાત્માકારેણ ગ્રાહ્યગ્રાહકવૈધુર્યાદવિજ્ઞપ્ત્યાકારેણ ચ । ( ર્સ્ત્_166 ) પ્રજ્ઞાનુબોધનત ઇતિ પ્રમાણેન પ્રતીતેઃ । આત્મા હિ નિત્યૈકરૂપો જ્ઞાતા ન ચ સ્કન્ધાદય ઇથમ્ભૂતાઃ । તસ્માદનાત્મત્વેન સિદ્ધાઃ । ગ્રાહ્યગ્રાહકવૈધુર્યાચ્ચ । અત એવ ચ વિજ્ઞપ્ત્યાકારેણાપિ સિદ્ધાઃ । ગ્રાહકલક્ષણત્વાત્તસ્યાઃ । ગ્રાહકાભાવાદ્ગ્રાહ્યમપિ નાસ્તીતિ સિદ્ધઃ સર્વધર્માણામભાવઃ ।
રૂપાદિશબ્દૈર્યેભિલપ્યન્તે ત એવ રૂપાદયઃ । અસ્તિ ચ લોકે તૈસ્તેષામભિલાપઃ । શ્રોતૄણાં વ્યવહારઃ સંવાદશ્ચ । તત્કુતો ઽભાવઃ સર્વધર્માણામિતિ ચોદ્યમ્ । પરિહારમાહ । નામમાત્રેણેત્યાદિના । અર્થશૂન્યં નામ નામમાત્રમ્ । તેન તે સર્વધર્મા અભિલપ્યન્તે । ન હિ બુદ્ધ્યાકાર એષામર્થો બાહ્યત્વેન પ્રતિ [ય]તે, બાહ્યે ચ પ્રવૃત્તેઃ । નાપિ બાહ્ય એવાર્થઃ, અસત્યપિ બાહ્યે શબ્દાદર્થગતેઃ । બુદ્ધિરેવ બાહ્યરૂપેણ શબ્દાર્થ ઇતિ ચેત્ । ન ચૈતસ્યા અર્થો રૂપં, અત્યન્તભેદાત્ । અભેદે વા ન વિસંવાદઃ સ્યાત્ । બુદ્ધિમન્તશ્ચાર્થવન્તા ભવેયુઃ । તસ્માદર્થાભાવાન્નામમાત્રેણ વ્યવહારમાત્રેણાભિલપ્યન્તે । વ્યવહારસ્તાવદસ્તીતિ ચેદાહ । વ્યવહારશ્ચેત્યાદિ । ન ક્વચિદિત્યર્થાભાવત્ । ન કુતશ્ચિદિતિ વાચકાભાવાત્ । નાપિ કશ્ચિદિતિ ન વાચિકો ન ચ કાયિકો નાપિ માનસઃ । વાચ્યવાચકયોરભાવાત્ । સર્વધર્મા ઇત્યાદિનોપસંહારઃ । અવ્યવહારા અવ્યાહારા ઇતિ તેષુ તયોરભાવાત્ । અત એવ ચાવ્યાહૃતાઃ ।
નનુ રૂપાદીનાં પ્રમાણવત્ત્વાત્ તચ્છૂન્યતા અપિ પ્રમાણવત્ય ઇતિ તદાલમ્બના પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રમાણવતી સ્યાત્ । ન ચેષ્યત ઇતિ ચોદ્યમ્ । પરિહારમાહ । સર્વધર્માણાં અપ્રમાણત ઇતિ । અપ્રમાણત્વાત્ । તથા હિ સર્વધર્માણાં નાસ્તિ પ્રમાણમભાવલક્ષણત્વાત્ । આકાશસ્યેવ રૂપાભાવલક્ષણસ્ય, તતસ્તચ્છૂન્યતાનામપિ નાસ્તિ પ્રમાણમવચ્છેદકાભાવાત્ । તતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અપ્યાલમ્બનાભેદાત્ ।
યદિ તર્હિ રૂપાદયો ન સન્તિ કૈત્ય(કિમિતિ) નીલાદયઃ પ્રખ્યાન્તિ । ધર્મનિમિત્તાન્યેતાનિ ન ધર્મવસ્તૂનિ । એકાનેકસ્વભાવવિરહાત્, અપ્રકાશાત્મનઃ પ્રકાશાયોગાચ્ચ । ધર્મનિમિત્તાનિ તુ ધર્મભ્રાન્તીનામાકારાઃ । તા હિ પ્રકાશરૂપત્વાત્ પ્રકાશમાનાસ્તૈરસભ્દિરપિ રૂપૈઃ પ્રખ્યાન્તિ । અસત્ખ્યાતિલક્ષણત્વાદ ભ્રાન્તીનામ્ । યદ્યેવ, ન સિદ્ધયતિ પ્રજ્ઞાપારમિતા । સા ખલ્વભ્રાન્તા સાકારા તુ બુદ્ધિર્ભ્રાન્તૈવ । ન ચ નિરાકારા બુદ્ધિઃ સ્વપ્નેપ્યનુભૂયત ઇતિ ચોદ્યમ્ । પરિહારમાહ । સર્વધર્માનિમિત્તત ઇત્યાદિના । સર્વધર્મેષ્વાનિમિત્તં નિમિત્તાસ્તમયાજ્જ્ઞાનસ્ય નિરાભાસતા નિરાકારતા । તતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા વેદિતવ્યા । આકારપરિવર્જનાદારૂપ્યસમાપત્તિવદિતિ ભાવઃ ।
નન્વયં વિકલ્પનિમિત્તાનાં પરિવર્જનાદ્ધર્મધાતોઃ સમ્યઙ્મનસિકારો ન પુનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ ચોદ્યમ્ । પરિહારમાહ સર્વધર્મનિર્વેધત ઇત્યાદિ । ( ર્સ્ત્_167 ) નિર્વેધશબ્દેનાત્ર પ્રતિવેધ ઉક્તઃ । સર્વધર્માણાં પરિનિષ્પન્નેન રૂપેણ પ્રતિવેધો જ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયા સ તેષાં નિર્વેધઃ । તત ઇતિ તેન લક્ષણેન પ્રજ્ઞાપારમિતા ઇત્યર્થઃ । પૂર્વત્ર હેતૌ તૃતીયા । તદન્તાત્તમ્ । તથા હિ તસ્યૈવ સમ્યઙ્મનસિકારસ્ય શ્રુતચિન્તાભાવનાન્વયાદનાભોગતો ઽનભિસંસ્કારતઃ સર્વધર્મતથતાયા નિષ્પ્રપઞ્ચજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । સ તસ્યાઃ પ્રતિવેધઃ । અથ કો ઽર્થઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા(ત)યા શુદ્ધિઃ? નૈતદ્યુક્તમ્ । તથા હિ । કસ્તયા શુદ્ધ્યતિ? નાત્મા તસ્યાનિષ્ટેઃ, ન ચિત્તં પ્રતિક્ષણભેદાત્ । અથ ચિત્તસન્તાનઃ । સોપ્યશુદ્ધઃ શુદ્ધો વા પ્રકૃત્યા ભવેત્ । પૂર્વસ્મિન્ પક્ષે ન તસ્ય શુદ્ધિરઙ્ગારસ્યેવ ઘૃષ્યમાન(ણ)સ્ય । દ્વિતીયપક્ષે વૈયર્થ્યમ્ । અથ ચિત્તધર્મતા તયા શુદ્ધ્યતિ । તદપ્યયુક્તં નિર્વિકારત્વાત્તસ્યા ઇતિ ચોદ્યમ્ । પરિહારમાહ । સર્વધર્મપ્રકૃતિપરિશુદ્ધિત ઇત્યાદિ । સર્વધર્માણાં પ્રકૃતિસ્તસ્યાઃ પરિશુદ્ધિસ્તતસ્તેન પ્રયોજનેન પ્રજ્ઞાપારમિતાનુગન્તવ્યા । અનુષ્ઠાતવ્યેત્યર્થઃ ॥
નનૂક્તં તદપ્યયુક્તં નિર્વિકારત્વાત્તસ્યા ઇતિ । ઉક્તમેતત્કિન્તુ ન યુક્તમ્ । હેતોરનૈકાન્તિકત્વાત્ । સા હિ પ્રકૃત્યૈવ પરિશુદ્ધા અતન્મયત્વાત્, આગન્તુકેનાવરણમલૈર્મલિનીક્રિયતે નભ ઇવાત્ર તમસ્તુહિનાદિભિઃ । પશ્ચાત્પ્રજ્ઞાપારમિતયૈવ તેષાં નિરાસાદ્ધિશુદ્ધયતિ પવનાદિભિરભ્રાદિમોચનાદિવ નભઃ ।
નનુ પ્રજ્ઞાપારમિતાપિ ભગવતૈવ દેશિતા । દેશના ચ સનિમિત્તમેવ જ્ઞાનમુત્પાદયતિ । તતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાપિ નિર્મિમિત્તા ન યુક્તેતિ ચોદ્યમ્ । પરિહારમાહ । સર્વધર્માવચનત ઇત્યાદિના । સર્વધર્માણામવચનાત્ । વાચાસ્વરૂપમપ્રકાશ્ય કેવલં સૂચનાત્ । પરમાર્થદર્શનાય પ્રજ્ઞાપારમિતાનુગન્તવ્યા ।

નનુ કેયં વિશુદ્ધિઃ? ક્લૈશપક્ષ (ક્ષય) ઇતિ ચેત્ । પુનર્ભવઃ સ્યાદેવ । અથ હેતુક્ષયાજ્જન્માપિ ક્ષીયતે તદા પરિશિષ્ટા સંસ્કારા યાવદાયુરવસ્થાય સ્વયમેવ નિરુધ્યન્તે । ઇતિ શ્રાવકબોધિરેવ સ્યાન્નાનુત્તરા સમ્યક્સમ્બોધિઃ । સત્યાં વા વિશેષો વક્તવ્ય ઇતિ ચોદ્યમ્ । પરિહારમાહ ત્રિભિર્વાક્યૈઃ । સર્વધર્માણામનિરોધત ઇતિ । અનાશ્રવાણાં ધર્માણામક્ષયાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાનુગન્તવ્યા । કથમનિરોધઃ? પ્રહાણસમતયા । નિર્દેશત્વેન પ્રહાણાદવિશેષાત્ । સર્વધર્માણામિતિ સાંક્લેશિકાનાં સર્વધર્માણાં નિર્વાણપ્રાપ્તિતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાનુગન્તવ્યા । યથા તેષાં તથતા તથૈવ ત ઇતિ જ્ઞાનં તથતાસમતા । તયા કથં તથતાસમતેત્યાહ । સર્વધર્મા ઇત્યાદિ । નાગચ્છન્ત્યનાગતાદધ્વનઃ, ન ગચ્છન્ત્યતીતમધ્વાનં, યત આગન્તવ્યં યત્ર ચ ગન્તવ્યં તયોરસત્ત્વાત્ । યતશ્ચ અજાનાનાઃ સ્વસંવિન્માત્રે ઽધ્વનામજ્ઞાનાત્ । જ્ઞાનપૂર્વકત્વાચ્ચ ગત્યાગમનયોઃ । તસ્માત્ અજાતા અત્યન્તાજાતિત ઇતિ ॥
ઇયતા બોધિસત્ત્વાનાં સ્વાર્થસમ્પત્ પ્રસાધિતા । અસ્તુ નામૈષાં સ્વાર્થસમ્પત્સ્વાર્થસ્ય લોકે પ્રકૃત્યૈવ પ્રિયત્વાત્તદર્થ દુષ્કરસ્યાપિ વ્યવસાયાત્ । ( ર્સ્ત્_168 ) પરાર્થસ્તુ દુષ્કરત્વાનામાનન્ત્યાત્ પરત્વાદ્વિપ્રતિપત્તિઃ બહુલત્વાદિતિ ચોદ્યમ્ । પરિહારમાહ આત્મેત્યાદિના । આત્મા પર ઇતિ યો ચ ભેદ [:] તસ્યાદર્શનાત્સર્વસત્ત્વાનામાત્મસમતાદર્શનાદિત્યર્થઃ । તથા ચોક્તમાર્યવિમલકીર્તિનિર્દેશે "સુમેરુસમાં સત્કાયદૃષ્ટિમુત્પાદ્ય બોધિચિત્તમુત્પાદ્યતે । તતઃ સર્વધર્મા વિરોહન્તિ" ઇતિ ।
ઇત ઊર્ધ્વં દુષ્કરસંજ્ઞાપ્રતિપક્ષેણ યથા યથા પ્રવેક્ષણીયં તદાહ સમુદ્રશબ્દાદર્વાક્ । તત્રાદૌ સત્ત્વાનામર્હત્ત્વદિષુ દુષ્કર સંજ્ઞાનિરાસાર્થમાહ । સર્વધર્માઃ સત્ત્વવ્યહારવિષયાઃ । આર્યાર્હન્તઃ યતઃ પ્રકૃતિપરિશુદ્ધ । ધર્મતામાત્રત્વાત્ । ભારાનારોપણતયેતિ નિઃસ્વભાવત્વાત્ ભાવસ્ય । સત્ત્વવિનયાય દશદિગ્બુદ્ધક્ષેત્રગમનેન દુષ્કરસંજ્ઞાનિરાસાયાહ । સર્વધર્માણાં અદેશાપ્રદેશત ઇતિ । અદેશત્વાચ્ચ પ્રકૃતિસ્વભાવત ઇતિ । રૂપાદીનાં પ્રતિસ્તસ્યાઃ સ્વભાવતઃ । ન હિ તસ્યાદેશો ઽપતનધર્મત્વાત્ । નાપિ પ્રદેશો નિરંશત્વાદાકાશવત્ । સંસારસુખે દુસ્ત્યજસંજ્ઞાનિરાસાયાહ । સર્વધર્માણાં સાંસારિકાણાં નિરોધે પ્રહલાદનત્વં સુખસંજ્ઞોત્પાદનત્વં તતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાનુગન્તવ્યા ।
"અનિત્યા વત સંસ્કારા ઉત્પાદવ્યયધર્મિણઃ ।
ઉત્પદ્ય હિ નિરુધ્યન્તે તેષાં વ્યુપશમઃ સુખમિતિ ॥"
ઇતિશબ્દઃ શ્રાવકવિનયનસમાપ્ત્યર્થઃ । બોધિસત્ત્વવિનયનમધિકૃત્યાહ । અરત્યવિરતિત ઇતિ । રતિરત્યન્તમુત્કણ્ઠા નિર્વાણે । તદભાવો બોધિસત્ત્વાનાં અરતિઃ । વિરતિરત્યન્તમુદ્વેગઃ સંસારે । તદભાવો બોધિસત્ત્વાનામરતિ । તાભ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતા । ઇતિ સંસારનિર્વાણાપ્રતિષ્ઠાનાય પ્રત્યવેક્ષા । અરક્તાવિરક્તતયેત્યાદિના વૈરાગ્યાય પ્રત્યવેક્ષા । સર્વધર્મા અશ(સ)ક્તા ઇત્યનભિનિવિષ્ટાઃ । સઙ્ગાસઙ્ગા સઙ્ગતત્પ્રતિપક્ષૌ । તદ્વિગતાસ્તયોરનુપલમ્ભાદિતિ વિકલ્પપ્રહાણાય પ્રત્યવેક્ષા । સર્વધર્માઃ સર્વમાર્ગાઃ સપ્તાભિસમયાઃ । ત એવ બોધિઃ । બોધિપ્રાપકત્વાત્ । અત એવાહ । બોધિઃ । બુદ્ધજ્ઞાનાવબોધનતયેતિ । અવબોધન પ્રાપણ ઇતિ બોધિઃ । સુલભાવબોધનાય પ્રત્યવેક્ષા । સર્વધર્માસ્વલક્ષણધારણાત્ । તે શૂન્યાનિમિત્તાપ્રણિહિતા વિજ્ઞાનમાત્રત્વેનાર્થવિરહાત્ સર્વનિમિત્તાસ્તમયાત્ । ભ્રાન્તિશરીરે ત્રૈધાતુકપ્રણિધાનાભાવાચ્ચ યથાક્રમમ્ । ઇતિ માર્ગસંક્ષેપઃ ।
યદિ વિમોક્ષમુખાન્યપિ તેષાં માર્ગસ્તદા તાનિ ભાવયન્તો હીનબોધૌ પતેયુઃ । ઇત્યત આહ । સર્વત્યાદિ । સર્વધર્માઃ સર્વબોધિસત્ત્વમાર્ગાઃ । ભૈષજ્યમિતિ હીનયાનસ્પૃહામહાવ્યાધિહરાઃ । કુત ઇત્યાહ । મૈત્રીપૂર્વઙ્ગમતયેતિ । યતો મૈત્રી તેષાં પુરઃસરી । અપિ ચ । સર્વચતુર્ભિરપ્રમાણૈઃ સહ વિહરણાત્ મત્રીવિહારિણઃ । બ્રહ્મભૂતા ઇતિ બ્રહ્મણા તુલ્યાઃ । તદ્વદેવ દોષાનુત્પાદનાદિત્યુદ્દેશઃ । સર્વદોષાનુત્પાદનત ઇતિ નિર્દેશઃ । સર્વદોષા મૈત્ર્યાદીનાં વિપક્ષો યથાક્રમં વ્યાપાદો વિહિંસા અરતિઃ પ્રતિઘાનુનયૌ ચ । અપ્રણિહિતત ઇતિ નિર્વાનોત્કણ્ઠાવિરહાત્ । અપ્રતિહતિત ઇતિ સંસારે અત્યન્તાનુદ્વેગાત્ । ઇતિ ત્રયોદશવિધો ઽપૂર્વાભિસમયઃ સાનુષઙ્ગઃ ॥
એકક્ષણાભિસમયો વક્તવ્યાઃ ।
એકક્ષણાભિસમ્બોધો લક્ષણેન ચતુર્વિધઃ ॥ 1-16 ॥
ઇતિ યઃ પૂર્વમુદ્દિષ્ટઃ સ કથં ચતુર્વિધઃ? સર્વાનાશ્રવધર્મૈકચિત્તક્ષણાભિસમયઃ । વિપાકજસર્વસાશ્રવાનાશ્રવધર્મૈકચિત્તક્ષણાભિસમયઃ । અલક્ષણસર્વધર્મૈકચિત્તક્ષણાભિસમયઃ । અદ્વયસર્વધર્મૈકચિત્તક્ષણાભિસમયશ્ચેતિ ॥
તત્ર પ્રથમમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[169] અનાશ્રવાણાં સર્વેષામેકકેનાપિ સંગ્રહાત્ ।
એકક્ષણાવબોધો ઽયં જ્ઞેયો દાનાદિના મુનેઃ ॥ 7-1 ॥
[170] અરઘટ્ટં યથૈકાપિ પદિકા પુરુષેરિતા ।
સકૃત્સર્વ ચલયતિ જ્ઞાનમેકક્ષણે તથા ॥ 7-2 ॥
પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વસ્ય ઽએકૈકેનાપિ દાનાદિનાઽ ચિત્તક્ષણેન પ્રવૃત્તેન ઽસર્વેષાંઽ અનાશ્રવાણાં ધર્માણાં ઽસઙ્ગ્રહાત્ઽ આક્ષેપાત્ ઽએક્ષણાવબોધઃઽ એકચિત્તક્ષણાભિસમયઃ । ઽઅયંઽ ઇતિ પ્રથમઃ । તથા હિ ઽયથૈકાપિ પરિ(દ)કાઽ ઽપુરુષપ્રેરિતા સર્વમરઘટં(ટ્ટં) સકૃચ્ચલયતિઽ તથૈકપદમપિ દાનાદિચિત્તં પ્રયુક્તં સર્વમનાશ્રવધર્મસન્દોહં સકૃદેવાકર્ષયતીત્યર્થઃ । અતઃ સૂત્રં સમુદ્રાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતાનુગન્તવ્યેતિ । અત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિગૃહીતત્વાત્, સર્વાકારજ્ઞતા મનસિકારાવિરહિતત્વાચ્ચ । ગમ્ભીરોદાર એકૈકો દાનાદિચિત્તક્ષણઃ ( ર્સ્ત્_170 ) પ્રજ્ઞાપારમિતેત્યુચ્યતે । તસ્યાપર્યન્તતા અનાશ્રવધર્માકર્ષકત્વમ્ । તેષામન્યોન્યસમ્બન્ધસ્ય ચિરપરિશીલિતત્વાત્ સાનુગન્તવ્યા વેદિતવ્યા । કથમિત્યાહ । સમુદ્રાપર્યન્તતયેતિ । ગમ્ભીરોદારસ્ય સમુદ્રસ્યાપર્યન્તતા સકૃદપર્યન્તનિમ્નગાજલાકર્ષકત્વમ્ । તાસાં પરસ્પરસંસર્ગાત્ । તયા સમુદ્રાપર્યન્તતયા ઉપમયા । તદ્વદિત્યર્થઃ । ઇતિ સર્વાનાશ્રવધર્મૈકચિત્તક્ષણાભિસમયઃ ॥
દ્વિતીયમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[171] વિપાકધર્મતાવસ્થા સર્વશુક્લમયી યદા ।
પ્રજ્ઞાપારમિતા જાતા જ્ઞાનમેકક્ષણે તદા ॥ 7-3 ॥

વિપાકજો ધર્મો વિપાકધર્મસ્તભ્દાવસ્તત્તાસાં ઽઅવસ્થાઽ અસ્યા ઇતિ યથોક્તા પ્રજ્ઞાપારમિતા । ઽસર્વશુક્લમયીઽ ઇતિ સર્વે કુશલા ધર્માઃ સાશ્રવા અનાશ્રવાઃ । યે પુર્વમનેન નિઃસ્વભાવતયા ભાવિતાસ્તે પશ્ચાદ્વિપાકજાઃ । અતઃ પ્રકૃત્યૈવ તેષાં નૈઃસ્વાભાવ્યસંવેદિની । તસ્માત્સર્વશુક્લમયી । ઈદૃશી સા યદા ઽજાતાઽ સમ્પન્ના ઽતદાઽ ઽજ્ઞાનંઽ ચિત્તં ઽએકક્ષણે ઽ તેષુ સર્વેષ્વનાભોગેન । અનાશ્રવેષુ સર્વેષુ સાભોગઃ પ્રથમઃ । અયં તુ દ્વિતીયઃ સાશ્રવાનાશ્રવનિરાભોગશ્ચ । અતઃ સૂત્રમ્ । ગગનાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતાનુગન્તવ્યેતિ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ વિપાકધર્મતાવસ્થા સર્વશુક્લમયી ચ । અત એવાપર્યન્તતા । તેષુ સર્વેષુ ભાવાભાવૈકરસા । નિરાભોગશ્ચ વિપાકજત્વાત્ । તસ્યા અપર્યન્તતા વેદિતવ્યા । કથમિત્યાહ । ગગનાપર્યન્તતયા દૃષ્ટાન્તેનેતિ । ગગનમાકાશમ્ । તચ્ચ રૂપિદ્રવ્યાભાવૈકરસમપર્યન્તં નિરાભોગં ચ પરિસ્પન્દાભાવાત્ । અત ઉભયોરપિ અપર્યન્તતા સદૃશીતિ વિપાકજસર્વશુક્લધર્મૈકચિત્તક્ષણાભિસમયો દ્વિતીયઃ ॥
તૃતીયમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[172] સ્વપ્નોપમેષુ ધર્મેષુ સ્થિત્વા દાનાદિવર્યવા ।
અલક્ષણત્વં ધર્માણાં ક્ષણેનૈકેન વિન્દતિ ॥ 7-4 ॥
ઽસ્વપ્નોપમેષુ ધાવદ્ગન્ધર્વનગરોપમેષુ" ઇતિ મહત્યોર્ભગવત્યોઃ પઠ્યતે । શાસ્ત્રે ત્વેકમેવ પદં સર્વેષામેકાર્થત્વાત્ । સ પુનરર્થો વિચિત્રૈરપિ લક્ષણૈઃ પ્રતિભાસમાનાનામેષાં યથાલક્ષણમસત્ત્વાદલક્ષણતા । તતો માયોપમત્વાદલક્ષણેષુ સર્વધર્મેષુ ઽસ્થિત્વાઽ ષટ્પારમિતાઃ પરિપૂરયન્ ઽસર્વધર્માણામલક્ષણત્વમેકકક્ષણેનૈવ ઽવિન્દતિઽ જાનાતિ । ધાતૂનામેકાર્થત્વેન વિન્દતેર્જ્ઞાનવૃત્તેઃ । એતદાહ । મેરુવિચિત્રયા પ્રજ્ઞાપારમિતાવિચિત્રતાનુગન્તવ્યેતિ । માયોપમેષુ ( ર્સ્ત્_171 ) સર્વધર્મેષ્વલક્ષણત્વેન યદેકરસં જ્ઞાનં સેહ પ્રજ્ઞાપારમિતા । અતસ્તસ્યા એકરસત્વેપિ માયોપમૈઃ સર્વધર્મપ્રતિભાસૈર્યા વિચિત્રતા સા મેરુવિચિત્રતયા દૃષ્ટાન્તેન વેદિતવ્યા । યથા હ્યાકાશસ્ય નીરૂપત્વાદસતી મેરુણા વિચિત્રતાવભાતિ । મેરુપાર્શ્વાનાં ચતુર્વર્ણાનાં દિક્ષુ તત્સર્વવર્ણતયા પ્રખ્યાનાત્ । તથા તસ્યા ઇત્યલક્ષણસર્વધર્મૈકચિત્તક્ષણાભિસમયસ્તૃતીયઃ ॥
ચતુર્થમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[173] સ્વપ્નં તદ્દર્શિનં ચૈવ દ્વયયોગાદનીક્ષકઃ ।
ધર્માણામદ્વયં તત્ત્વં ક્ષણેનકેન પશ્યતિ ॥ 7-5 ॥
ઽસ્નનં તદ્દર્શિનં ચૈવઽ ઇતિ કુદ્યોગે કથં દ્વિતીયા? કર્તવ્યો ઽત્ર યત્નઃ । અથવા । અનીક્ષિતેતિ તૃન્ પઠિતવ્યઃ । તૃતીયે સર્વધર્માણાં સ્વપ્નમાયોપમૈરાકારૈર્વિચિત્રઃ પ્રતિભાસઃ । ચતુર્થે તુ તેષામસ્તમયાચ્છરન્મધ્યાન્હગગનસમો વિગતસમસ્તવિપ્લવઃ । તત્ર સ્વપ્નદૃશ્યં નરકચિત્તરઙ્ગાદિસ્વપ્નઃ । તદ્દર્શી આત્મૈવ તયોરસ્તમયાત્ । યસ્તૌ વિકૃતે(તૌ) ઽયોગેનઽ [અ]ભેદેન સો ઽદ્વયંઽ ગ્રાહ્યગ્રાહકશૂન્યં ઽધર્માણાં તત્ત્વઽ પરમાર્થં ઽએકક્ષણેનૈવ પશ્યતિઽ । એનમાહ । રૂપાપર્યન્તતયેત્યાદિના । ઇહ ચતુર્થ એકક્ષણાભિસમયઃ । પ્રજ્ઞાપારમિતા તસ્યા અપર્યન્તતા । સર્વધર્મપરમાર્થસ્ય કેવલસ્ય કેવલવિમલનભોનિભસ્ય તેન સંવેદનાત્ । સા વેદિતવ્યા । કથમિત્યાહ । રૂપાદીનામપર્યન્તયેતિ । કથં તેષામપર્યન્તતા? દ્વયપ્રતિભાસાસ્તમયાત્ । યાવત્ખલુ દ્વયં તાવત્પર્યન્તઃ પરિમિતત્વાત્ ।
નનુ રૂપતદ્ગ્રાહકયોરસ્તમયેનાપિ પર્યન્તતા? ક આહ રૂપસ્યૈવેતિ? કિન્તર્હિ? રૂપસ્ય યાવદ્વિજ્ઞાનસ્ય । નનુ તથાપિ ગ્રાહકસ્યાસ્તમયો નોક્ત ઇતિ ચેત્ । ન તસ્યાપિ સ્કન્ધૈરેવ સંગ્રહાત્ । અપ્રકાશાત્મનો ગ્રાહકત્વાયોગાદિતિ સર્વધર્માદ્વયતત્ત્વૈકચિત્તક્ષણાભિસમયશ્ચતુર્થઃ ॥
એકક્ષણાભિસમયઃ સપ્તમો ઽભિસમયઃ ॥

અષ્ટમો ઽભિસમયો ધર્મકાયઃ । તસ્ય ચત્વારિ વસ્તૂનિ । ત્રયઃ કાયાઃ કારિત્રં ચ । તથાહિ પૂર્વમુદ્દેશઃ કૃતઃ-
[174] સ્દાભાવિકઃ સસાંભોગો નૈર્માણિક ઇતિ ત્રિધા ।
ધર્મકાયઃ સકારિત્રશ્ચતુર્ધા સમુદીરિતઃ ॥ 1-17 ॥
ઇતિ ॥ ધર્મો માર્ગઃ । સ ચેહ પ્રકર્ષગતેઃ પ્રકરણાચ્ચ સપ્તાભિસમયલક્ષણો ગૃહ્યતે । ધર્મલભ્યઃ કાયો ઽધર્મકાયઃઽ । કાયઃ શરીરમ્ । ત્રીણિ શરીરાણિ બુદ્ધાનાં ત્રયઃ કાયાઃ । ઉક્તં હિ મહત્યોર્ભગવત્યોઃ- "સર્વાકારપરિશુદ્ધાનામનાશ્રવાણાં સર્વધર્માણાં યા પ્રકૃતિઃ સ તથાગતો ઽર્હન્સમ્યક્સમ્બુદ્ધો વેદિતવ્યઃ ॥ પુનરપરં તેષામેવ ધર્માણામધિગમાદનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોધિમભિસમ્બુધ્ય દ્વાત્રિંશતા લક્ષણૈરશીત્યાનુવ્યઞ્જનૈરલઙ્કૃતકાયસ્તથાગતો ઽર્હન્સમ્યક્સમ્બુદ્ધો બોધિસત્ત્વાનાં પરમં મહાયાનધર્મમનુત્તરરતિપ્રીતિપ્રામોદ્યસુખોપભોગાય દેશયતિ ॥ પુનરપરં તેષામેવ સર્વધર્માણામધિગમાદનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોધિમભિસમ્બુધ્ય તથાગતો ઽર્હન્સમ્યક્સમ્બુદ્ધો દશસુ દિક્ષ્વનન્તાપર્યન્તેષુ લોકધાતુષુ સર્વકાલં નાનાનિર્માણમેઘેન સર્વસત્ત્વાનામર્થં કરોતિ" ઇતિ ॥ ઉક્તં ચ સૂત્રાલંકારે-
"ત્રિભિઃ કાયૈશ્ચ વિજ્ઞેયો બુદ્ધાનાં કાયસઙ્ગ્રહઃ ।
સાશ્રયઃ સ્વપરાર્થો ઽયં ત્રિભિઃ કાયૈર્નિદર્શિતઃ" ॥
ઇતિ ।
તસ્માત્ ત્રિભિરેવ કાયૈઃ કારિત્રેણ ચ પરિચ્છેદેન ચતુર્ધા ધર્મકાય ઉક્તઃ ।
તત્ર સ્વભાવઃ પ્રકૃતિઃ । સ્વભાવ એવ ઽસ્વાભાવિકઃઽ । વિનયાદિભ્યષ્ઠગિતિ સ્વાર્થે ઠક્ । અથવા તસ્મિન્નેવ સ્વભાવે ભવો વિશુદ્ધઃ પરઃ પ્રકર્ષઃ સ્વાભાવિકઃ કાયઃ । સમ્ભોગાય પ્રભવતીતિ ઽસામ્ભોગિકઃઽ । નિર્માણ નિર્મિતિઃ । તેન નિર્વૃત્તઃ કાયો ઽનૈર્માણિકઃઽ ।
તત્ર સ્વાભાવિકમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[175] સર્વાકારાં વિશુદ્ધિં યે પ્રાપ્તા ધર્મા નિરાશ્રવાઃ ।
સ્વાભાવિકો મતઃ કાયસ્તેષાં પ્રકૃતિલક્ષણઃ ॥ 8-1 ॥
તેષાં પ્રકૃતિધર્મતા ધર્મધાતુઃ । નનુ ન ધર્મધાતુસ્તથાગતો ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ । કિં તર્હિ? ધર્મધાતુવિશુદ્ધિઃ । તથા ચોક્તમાર્ય બુદ્ધભૂમિસૂત્રે- "પઞ્ચભિરાકારૈઃ સુસમુદિતબુદ્ધભૂમેઃ સઙ્ગ્રહો વેદિતવ્યઃ । કતમૈઃ પઞ્ચભિઃ? ધર્મધાતુવિશુદ્ધયા આદર્શજ્ઞાનેન સમતાજ્ઞાનેન પ્રત્યવેક્ષણાજ્ઞાનેન કૃત્યાનુષ્ઠાનજ્ઞાનેન ચ" ઇતિ ।
ધર્મધાતુવિશુદ્ધિઃ સુવિશુદ્ધો ધર્મધાતુઃ । સુવિશુદ્ધાનાં ધર્માણાં ધર્મતેતિ નાર્થભેદઃ કશ્ચિત્ । અતઃ સૂત્રમ્ । સૂર્યરશ્મિમણ્ડલાપર્યન્તાવભાસનતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તાવભાસનતાનુગન્તવ્યેતિ । સર્વ એવ ત્રાસાદિદોષરહિતાઃ સ્ફાટિકાઃ શુદ્ધાઃ । તત્ર ચન્દ્રસૂર્યાભ્યામન્યે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં વિમુક્તિકાયસ્યોપમાઃ । સૂર્યાચન્દ્રમસાવપિ શુદ્ધસ્ફાટિકૌ । તયોરેતદધિકં યત્તૌ દશદિગ્વ્યાપિરશ્મિજાલં જનયતઃ । તતસ્તાવનન્તજ્ઞેયવિષયમનન્તં જ્ઞાનમુત્પાદયતો બુદ્ધાનાં વિમુક્તિકાયસ્યોપમાને । અત એવાસૌ ધર્મકાય ઇત્યભિધીયતે । અનન્તધર્માશ્રયત્વાત્ । તદિહ ધર્મધાતુવિશુદ્ધિજમનન્તં જ્ઞાનં પ્રજ્ઞાપારમિતા । તસ્યા અપર્યન્તજ્ઞેયાવભાસનતા વેદિતવ્યા સૂર્યરશ્મિમણ્ડલાપર્યન્તાવભાસનતયા દૃષ્ટાન્તેન । તથા હિ બુદ્ધધર્માણાં સુવિશુદ્ધો ધર્મધાતુઃ સૂર્યવત્ । તજ્જા પ્રજ્ઞા પ્રજ્ઞપારમિતા સૂર્યરશ્મિણ્ડલવત્ । તયા યદપર્યન્તાવભાસનં તદ્રવિરશ્મિમણ્ડલેનાપર્યન્તાવભાસનવત્ । તદનેન બુદ્ધાનાં સુવિશુદ્ધો ધર્મધાતુઃ સ્વાભાવિકઃ કાયસ્તસ્ય ચ સર્વત્ર જ્ઞેયે જ્ઞાનવશિતા દર્શિતા ।
તસ્યૈવ સત્ત્વાર્થવશિતાં વ્યાપિનિત્યત્વં ચાધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[176] પરિપાકં ગતે હેતૌ યસ્ય યસ્ય યદા યદા ।
હિતં ભવતિ કર્તવ્યં પ્રથતે તસ્ય તસ્ય સઃ ॥ 8-9 ॥
[177] વર્ષત્યપિ હિ પર્જન્યે નૈવાબીજં પ્રરોહતિ ।
સમુત્પાદેપિ બુદ્ધાનાં નાભવ્યો ભદ્રમશ્નુતે ॥ 9-10 ॥
[178] ઇતિ કારિત્રવૈપુલ્યાદ્બુદ્ધો વ્યાપી નિરુચ્યતે ।
અક્ષયત્વાચ્ચ તસ્યૈવ નિત્ય ઇત્યપિ કથ્યતે ॥ 8-11 ॥
ઽસઃઽ ઇતિ સ્વાભાવિકઃ કાયઃ । ઽપ્રથતે ઽ નિર્માણપ્રથનાત્ । તદા તદેતિ ગમ્યતે ઽયદા યદાઽ ઇતિ વચનાત્ । તસ્ય હિતસ્ય કરણાયેત્યર્થાદ્ગમ્યતે । તસ્માત્તદા તદૈવેત્યત આહ । ઽવર્ષત્યપિઽ ઇત્યાદિ । ઽઇતિઽ ઇત્યાદિ । ઽકારિત્રવૈપુલ્યંઽ સર્વભવ્યેષુ કારિત્રમ્ । તસ્યૈવઽ ઇતિ કારિત્રસ્ય । ઇતિ સ્વાભાવિકઃ કાયઃ ॥
સામ્ભોગિકસ્ય કાયસ્ય બહુવક્તવ્યમ્ । તત્ર સમ્ભોગમધિકૃત્યાહ । સર્વશબ્દાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપયન્તતાનુગન્તવ્યેતિ । શાસ્તુર્દેશયતઃ શ્રૃણ્વતાં ચ બોધિસત્ત્વાનાં યઃ પરમમહાયાનધર્મસંબોધઃ સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । સ એવ સમ્ભોગઃ સમ્ભોગકારણત્વાત્ । યઃ પુનસ્તજ્જાનાં મૃદુમધ્યાધિમાત્રસૌમનસ્યલક્ષણાનાં રતિપ્રીતિપ્રામોદ્યાનાં સુખસ્ય ચાનુભવઃ સ મુખ્યઃ સમ્ભોગઃ । તસ્યાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અપર્યન્તતા વેદિતવ્યા । કથમિત્યાહ । સર્વશબ્દાપયન્તતયેતિ । ( ર્સ્ત્_174 ) હેતૌ તૃતીયા । યતસ્તયોઃ સમ્બોધયોર્યથાક્રમમપર્યન્તા દેશનાઃ શબ્દજન્યા જનકાશ્ચ તે કથં સર્વે? નાના વિનેયાનુરૂપૈઃ સર્વૈરાકારૈઃ પ્રથનાત્ । કથમપર્યન્તાઃ? અનિધનેન તેન કાયેન દેશનાયા નિરવધિકત્વાત્ । તાથાગતસ્યાપિ સમ્બોધસ્યાપર્યન્તતા । કુત ઇત્યાહ । સવબુદ્ધધર્મસમુદાગમાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા । યથોક્તઃ શાસ્તુરેવ મહાયાનધર્મસમ્બોધ ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતા । તસ્યા અપર્યન્તતા । તત્કારણસ્ય સર્વબુદ્ધધર્માણાં સમુદાગમસ્યાપર્યન્તતયેત્યર્થઃ । તે પુનર્ધર્મા મહત્યોભગવત્યોઃ પઠ્યન્તે । સપ્તત્રિંશબ્દોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ । અષ્ટૌ વિમોક્ષાઃ । નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ । દશ કૃત્સ્નાયતનાનિ । અષ્ટવભિભ્વાયતનાનિ । અરણા સમાધિઃ । પ્રણિધિજ્ઞાનમ્ । ચતસ્રઃ પ્રતિસમ્વિદઃ । સર્વાકારાશ્ચતસ્રઃ પરિશુદ્ધયઃ । દશ વશિતાઃ । દશ બલાનિ । ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ । ત્રીણ્યરક્ષ્યાણિ । ત્રીણિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ । અસંમોષધર્મતા । વાસનાસમુદ્ઘાતઃ । મહાકરુણા । અષ્ટાદશાવેણિકાઃ બુદ્ધધર્માઃ । સર્વાકારજ્ઞતા ચેતિ ॥ અતઃ શાસ્ત્રમ્-
[179] બોધિપક્ષાપ્રમાણાનિ વિમોક્ષાશ્ચાનુપૂર્વેશઃ ।
નવાત્મિકા સમાપત્તિઃ કૃત્સ્ન દશવિધાત્મકમ્ ॥ 8-2 ॥
[180] અભિભ્વાયતનાન્યષ્ટપ્રકારાણિ પ્રભેદતઃ ।
અરણાપ્રણિધિજ્ઞાનમભિજ્ઞાઃ પ્રતિસમ્વિદઃ ॥ 8-3 ॥
[181] સર્વાકારાશ્ચતસ્રો ઽથ શુદ્ધયો વશિતા દશ ।
બલાનિ દશ ચત્વારિ વૈશારદ્યાન્યરક્ષણમ્ ॥ 8-4 ॥
[182] ત્રિવિધં સ્મૃત્યુપસ્થાનં ત્રિધાસંમોષધર્મતા ।
વાસનાયાઃ સમુદ્ઘાતો મહતી કરુણા જને ॥ 8-5 ॥
[183] આવેણિકા મુનેરેવ ધર્મા યે ઽષ્ટાદશેરિતાઃ ।
સર્વાકારજ્ઞતા ચેતિ ધર્મકાયો ઽભિધીયતે ॥ 8-6 ॥
બોધિપક્ષ્યાશ્ચાપ્રમાણાનીતિ દ્વન્દ્વઃ । ઽઅનુપૂર્વશઽ ઇતિ । અનુપૂર્વ પરેણ સંબધ્યતે । ઽઅરક્ષણઽ ઇત્યકરણીયરક્ષણમ્ । અરક્ષ્યમિત્યર્થઃ । તત્ ત્રિવિધમ્ । ઽધર્મકાયઽ ઇતિ । અનાશ્રવો બુદ્ધાનાં ધર્મરાશિઃ । યથાવસરમસ્માભિર્બહવો વ્યાખ્યાતાઃ । શેષાનિહ વ્યાચક્ષીમહિ ।

ઽઅષ્ટૌ વિમોક્ષાઽ ઇતિ । રૂપી રૂપાણિ પશ્યતિ સુવર્ણદુર્વર્ણાનિ નીલપીતલોહિતાવદાતાનીતિ પ્રથમો વિમોક્ષઃ । અધ્યાત્મમરૂપસંજ્ઞી રૂપાણિ પશ્યતિ પૂર્વવદિતિ ( ર્સ્ત્_175 ) દ્વિતીયઃ । શુભં વિમોક્ષં કાયેન સાક્ષાત્કૃત્વોપસમ્પદ્ય વિહરતીતિ તૃતીયઃ । આકાશાનન્ત્યાયતનાદિવિમોક્ષાશ્ચત્વારઃ । સંજ્ઞાવેદિતનિરોધો ઽષ્ટમઃ ।
આવરણાદ્વિમુચ્યન્ત એભિરિતિ વિમોક્ષાઃ । તત્ર ત્રયો નિર્માણાવરણવિમોક્ષાઃ । શેષાઃ શાન્તવિહારસમાપત્ત્યાવરણવિમોક્ષાઃ । ત્રયો રૂપિણઃ । પઞ્ચારૂપિણઃ । પરમપ્રશાન્તો ઽષ્ટમઃ । રૂપીતિ આત્મનિ રૂપસંજ્ઞી । પશ્યતીતિ અધિમોક્ષનિર્મિતાનિ મનસા પશ્યતિ । અધ્યાત્મમરૂપસંજ્ઞી । આત્મનિ નામસંજ્ઞી । શુભો વિમોક્ષઃ । શુભાશુભાનિ રૂપાણિ નિર્માય તેષ્વેકતરસંજ્ઞાલાભાત્ । યથાક્રમમાભોગપ્રાતિકૂલ્યપ્રહાણાય । સંજ્ઞાવેદિતાનિરોધો ઽસ્થાવરાણાં ચિત્તચૈતસિકાનાં ક્લિષ્ટમનઃસંગૃહીતાનાં ચ નિરોધઃ પ્રાગ્ વ્યુત્થાનાત્ ॥
અષ્ટાવભિભ્વાયતનાનિ । આલમ્બનાભિભવનાદભિભૂતાનિ આયતનાનિ ચિત્તસ્થિતયો ઽભિભ્વાયતનાન્યષ્ટૌ । તત્ર પ્રથમાદ્વિમોક્ષાત્ દ્વે અભિનિર્હ્રિયેતે । દ્વિતાયાદપિ દ્વે । તૃતીયાચ્ચત્વારિ । અધ્યાત્મં રૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ પરીત્તાનિ સુવર્ણદુર્વર્ણાનિ હીનપ્રણીતાનિ । તાનિ ખલુ રૂપાણ્યભિભૂય જાનાતિ, અભિભૂય પશ્યતિ, તથા સંજ્ઞી ચ ભવતીતિ પ્રથમમ્ । અધ્યાત્મં રૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યત્યધિમાત્રાણિ સુવર્ણદુર્વર્ણાનિ યાવત્તથાસંજ્ઞી ચ ભવતીતિ દ્વિતીયમ્ । અધ્યાત્મમરૂપસંજ્ઞી ચ બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ પરીત્તાનીત્યાદિ તૃતીયમ્ । અધ્યાત્મમરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યત્યધિમાત્રાણીત્યાદિ ચતુર્થમ્ । તૃતીયાદ્વિમોક્ષાચ્ચત્વાર્યભિનિર્હ્રિયન્તે । અધ્યાત્મમરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણી પશ્યતિ નીલાનિ નીલવર્ણાનિ નીલનિદર્શનાનિ નીલનિર્ભાસાનિ । તદ્યથા ઉમકાપુષ્પં સમ્પન્નં વારાણસેયકં વસ્ત્રં નીલં નીલવર્ણં નીલનિદર્શનં નિલનિર્ભાસમ્ । તાનિ ચ રૂપાણ્યભિભૂય જાનાતિ, અભિભૂય પશ્યતિ, તથાસંજ્ઞી ચ ભવતીતિ પઞ્ચમમ્ । એવં પીતાનીત્યાદિ । તદ્યથા કર્ણિકારપુષ્પમિત્યદિકં ષષ્ઠમ્ । એવં લોહિતાનિત્યાદિ । તદ્યથા બન્ધુજીવપુષ્પમિત્યાદિ સપ્તમમ્ । એવમવદાતાનીત્યાદિ । તદ્યથા ઉષસિ તારકારૂપમિત્યાદિ ચાષ્ટમમ્ ॥
તત્ર પરીત્તાનિ સત્ત્વસખ્યાતાનિ સ્વલ્પપ્રમાણત્વાત્ । સુવર્ણદુર્વર્ણાનિ શુભાશુભત્વાત્ । હીનપ્રણીતાનિ ભૌમદિવ્યત્વાત્ । તાનિ વિમોક્ષૈરધિમુચ્યાભિભ્વાયતનૈરભિભવતિ । પુનઃ પુનરન્તર્દ્ધાપ્ય દર્શનાત્ । અભિભૂય જાનાતિ શમથેન પશ્યતિ વિપશ્યનયા તથાસંજ્ઞી ભવતિ નિરભિમાનત્વાત્ । અધિમાત્રાણીતિ । અસત્ત્વસંખ્યાતાનિ ગૃહવિમાનપર્વતાદીનિ મહાપ્રમાણત્વાત્ । નીલાનીતિ ઉદ્દેશઃ । શેષૈર્નિર્દેશઃ । નીલવર્ણાનીતિ સ્વાભાવિકેન વર્ણેન । નીલનિદર્શનાનીતિ સાંયોગિકેન વર્ણેન । નીલનિર્ભાસાનીતિ । ઉભયથાપિ ભાસ્વરત્વાત્ । ઉમકાતશી(સી?) । કર્ણિકારઃ પ્રસિદ્ધઃ । બન્ધુજીવો બન્ધૂકઃ । ઉષા રાત્રેરન્તઃ ॥
ઽકૃત્સ્નંઽ દશવિધાત્મકંઽ ઇતિ । અભિભ્વાયતનૈરભિભૂય પૃથિવ્યાદીનાં કૃત્સ્નં સમન્તાદિભિઃ સફરણાત્કૃત્સ્નાન્યુચ્યન્તે । કદાચિત્તાન્યેવાયતનાનીતિ કૃત્સ્નાયતનાન્યુચ્યન્તે । કદાચિત્તુ પૃથિવ્યાદિભિર્વિશિષ્ય નિર્દિશ્યન્તે । પૃથિવીકૃત્સ્નં અપ્કૃત્સ્નં તેજઃકૃત્સ્નં વાયુઃકૃત્સ્નં નીલકૃત્સ્નં પીતકૃત્સ્નં લોહિતકૃત્સ્નં અવદાતકૃત્સ્નં આકાશાનન્ત્યાયતનકૃત્સ્નં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનકૃત્સ્નં ચેતિ ॥
ઽસર્વાકારાશ્ચતસ્રઃ પરિશુદ્ધયઽ ઇતિ । આશ્રયપરિશુદ્ધિરાલમ્બનપરિશુદ્ધિશ્ચિત્તપરિશુદ્ધિર્જ્ઞાનપરિશુદ્ધિશ્ચ ।

તત્ર સવાસનાનાં સર્વક્લેશપક્ષાણાં દૌર્બલ્યાનામાશ્રયાદત્યન્તોપરમઃ સ્વસ્યચાત્મભાવસ્ય યથેચ્છમાદાનસ્થાનચ્યવનેષુ વશવર્તિતા સર્વાકારા આશ્રયપરિશુદ્ધિઃ । સર્વાલમ્બનાનાં નિર્માણપરિણામસંપ્રખ્યાનેષુ વશવર્તિતા સર્વાકારા આલમ્બનપરિશુદ્ધિઃ । પૂર્વવત્સર્વચિત્તદૌષ્ઠુલ્યાપગમશ્ચિત્તે ચ સર્વાકારકુશલમૂલોપચયઃ સર્વાકારાં ચિત્તપરિશુદ્ધિઃ । પૂર્વવત્સર્વાવિદ્યાપક્ષદૌષ્ઠુલ્યાપગમઃ સર્વજ્ઞેયજ્ઞાને ચ વશવર્તિતા સર્વાકારા જ્ઞાનપરિશુદ્ધિઃ ॥
ઽવશિતા દશઽ ઇતિ । દશ વશિતાઃ । અયુર્વશિતા યથેચ્છમાયુષસ્થાપનાત્ ત્યજનાચ્ચ । ચિત્તવશિતા યથેચ્છધ્યાનાદિસમાપત્તેઃ । પરિષ્કારવશિતા યથેચ્છમુપકરણપ્રત્યુપસ્થાનાત્ । કર્મવશિતા યથેચ્છં કાયવાક્કર્મસિદ્ધેઃ । ઉપપત્તિવશિતા સર્વોપપત્ત્યાયતનેષુ યથેચ્છમુપપત્તેઃ । ઋદ્ધિવશિતા યથેચ્છમભિજ્ઞાઃ । પ્રણિધાનવશિતા સર્વપ્રણિધાનસમૃદ્ધેઃ । અધિમુક્તિવશિતા યદ્યથાધિમુચ્યતે તત્તથૈવ ભવતિ । જ્ઞાનવશિતા યદેવ જ્ઞાતુમિચ્છતિ તદેવ જાનાતિ । ધર્મવશિતા સૂત્રાદિધર્મવ્યવસ્થાનેષુ કૌશલમ્ ॥
ઽત્રીણ્યરક્ષ્યાણિઽ ઇતિ । પરિશુદ્ધકાયસમુદાચારસ્તથાગતો નાસ્તિ તસ્યાપરિશુદ્ધકાયસમુદાચારતા યાં તથાગતઃ પ્રતિચ્છાદયિતવ્યાં મન્યેત કચ્ચિત્પરે ન જાનીયુરિત્યેતત્પ્રથમમરક્ષ્યમ્ એવં વાક્કર્મ દ્વિતીયમ્ । એવં મનઃકર્મ તૃતીયમ્ ॥
ઽત્રીણિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિઽ યથાપાઠમ્- "તથાગતસ્ય ધર્મ દેશયત એકત્યાઃ શુશ્રૂષન્તે । શ્રોત્રમવદધતિ । આજ્ઞાચિત્તમુપસ્થાપયન્તિ પ્રતિપદ્યન્તે ધર્મસ્યાનુધર્મમ્ । ન તેન તથાગતસ્ય નન્દી ભવતિ ન સૌમનસ્યં ન ચેતસ ઉત્પ્લાવિતત્વમ્ । અપરે ન શુશ્રૂષન્તે । ન શ્રોત્રમવદધતીત્યાદિ । ન તેન તથાગતસ્યાઘાતો નાક્ષાન્તિર્નાપ્રત્યયઃ ન ચેતસો ઽનભિરાદ્ધિઃ । એકત્યાઃ શુશ્રૂષન્તે । એકત્યા ન સુશ્રૂષન્તે । ન તેન તથાગતસ્ય દ્વયં ભવતિ નન્દી આઘાતશ્ચ । સર્વત્રોપેક્ષકો વિહરતિ સ્મૃતિમાન સમ્પ્રજાનન્" ઇતિ ॥
ઽઅસમ્મોષધર્મતાઽ સત્ત્વાર્થક્રિયાકાલાનતિક્રમાદ્બુદ્ધાનામ્ । અત એવૈષા લક્ષણવિધાનતોપપન્ના ભવતિ ॥
ઽવાસનાસમુદ્ધાતઽ ઇતિ । પ્રહીણક્લેશસ્યાપિ યદપ્રહીણક્લેશસ્યેવ ચેષ્ટિતં સા ક્લેશવાસના । સાપિ તથાગતસ્યાસ્તઙ્ગતેતિ સમુદ્ઘાતક્લેશવાસનઃ સ ભગવાનુચ્યતે ॥
ઽમહાકરુણાઽ હિતાશયતા । યયા ભગવાન્સર્વકાલં ષટ્કૃત્વો લોકં વ્યવલોકયતિ "કો હીયત કો વર્દ્ધત" ઇત્યાદિ ॥
ઽસર્વાકારજ્ઞતાઽ ઇતિ સર્વધર્માણાં સ્વભાવવિશેષલક્ષણપ્રભેદપર્યન્તજ્ઞાનમિત્યર્થઃ ॥
રણં વિવાદકલહાદિ । ઇહ તુ રણહેતુઃ ક્લેશો રણઃ । તમાલમ્બ્ય રણમુત્પાદયતીતિ । યં સમાધિં સમાપદ્યતે, યતો વ્યુત્થાય ગ્રામાદૌ પ્રવિષ્ટં તમાલમ્બ્ય તત્રત્યાનાં રણં નોત્પદ્યતે સા ઽઅરણાઽ । સા શ્રાવકસ્યાપિ ભવતિ બુદ્ધસ્યાપિ । તયોઃ કારિત્રવિશેષઃ । તમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[184] શ્રાવકસ્યારણાદૃષ્ટેર્ન ક્લેશપરિહારિતા ।
તત્ક્લેશસ્ત્રોતૌચ્છિત્ત્યૈ ગ્રામાદિષુ જિનારણા ॥ 8-7 ॥
શ્રાવકીયારણા ક્લેશહેતોર્દર્શનસ્ય પરિહારિતા । ન સાક્ષાત્ક્લેશસ્ય । સૌગતી તુ પરકીયક્લેશસ્રોતસ ઉચ્છેદાય ન દર્શનસ્યેત્યર્થઃ ॥
ઇદં જાનીયામિતિ પ્રણિધાય ધ્યાનં સમાપન્નસ્ય લોકવૃત્તાન્તાદૌ યજ્જ્ઞાનમુત્પદ્યતે તત્ ઽપ્રણિધિજ્ઞાનંઽ શ્રાવકાણામ્ ।
તથાગતમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[185] અનાભોગમાનાસઙ્ગમવ્યાઘાતં સદા સ્થિતમ્ ।
સર્વપ્રશ્નાપનુદ્ધૌદ્ધં પ્રણિધિજ્ઞાનમિષ્યતે ॥ 8-8 ॥
ઽઅનાભોગંઽ નિર્વિકલ્પત્વાત્ । ઽઅનાસઙ્ગંઽ નિરપેક્ષત્વાત્ । ઽઅવ્યાઘાતંઽ સર્વત્રાપ્રતિહતત્વાત્ । ઽસદા સ્થિતંઽ ઇત્યસમાહિતે ચેતસિ સ્થિતત્વાત્ । સર્વપ્રશ્નાન્ છેદયતીતિ ઽસર્વપ્રશ્નાપનુત્ઽ ।
સ ચ સમ્ભોગકાયઃ પરિશુદ્ધે સ્વબુદ્ધક્ષેત્રે જાયતે યાવદાકાશસ્થિતિરવતિષ્ઠતે । તત્કુતો બુદ્ધક્ષેત્રમ્? પ્રાધાન્યેન તસ્યૈવ તત્રોપપત્તેઃ ।
લુજ્યતે પ્રલુજ્યતેતિ લોકઃ । પ્રજાતં ભાજનં ચ । તસ્માત્ દ્વિધા લોકધાતુઃ સત્ત્વલોકો ભાજનલોકશ્ચ । તત્ર સત્ત્વલોકપરિશુદ્ધિમધિકૃત્યાહ । સર્વસત્ત્વધાતુપુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપયન્તતાનુગતવ્યેતિ । યયા ભગવતઃ પ્રજ્ઞયા પરિપાચિતાઃ સત્ત્વાસ્તત્ર યાવદાકાશમુત્પદ્યન્તે । ઉત્પન્નાશ્ચ યયા બોધયે પરિપ્રાચ્યન્તે । સેહ પ્રજ્ઞાપારમિતા । તસ્યા અપર્યન્તતાનુગન્તવ્યા । કથમિત્યાહ । સર્વેત્યાદિ । યે કેચિત્તત્ર સત્ત્વા ઉત્પદ્યન્તે । સર્વે તે લબ્ધાર્યભૂમયો બોધિસત્ત્વાઃ । તે સર્વે । સર્વઃ સત્ત્વધાતુઃ સત્ત્વરાશિઃ । તસ્ય પુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારઃ । તયોરપર્યન્તતયા । પૃથિવીધાત્વપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતાનુગન્તવ્યા । એવમબ્ધાતુતેજોધાતુવાયુધાત્વાકાશધાતુવિજ્ઞાનધાત્વપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતાનુગન્તવ્યેતિ । તથા હિ ભાજનલોકસ્તત્ર કરતલસમં ભૂતલમ્ । પ્રાસાદોદ્યાનવાપીકલ્પદ્રુમાદિપરિકરશ્ચ સત્ત્વાવાસઃ પરમોજ્જ્વલસપ્તરત્નમયો ઽનેકલોકધાત્વન્તરસ્ફુરણમહારશ્મિપ્રમોક્ષ ઉપરિષ્ઠાચ્ચ ગગનમનુરૂપસનિર્ભાસં ષડ્ધાતુકાશ્ચ સત્ત્વાઃ । "ષડ્ધાતુરયં ભિક્ષો પુરુષઃ" ઇતિ વચનાત્ । અતસ્તેષામપિ કાયઃ કાન્તિમાન્ પ્રભામણ્ડલીભૂમ્યનુરૂપવર્ણસંસ્કારઃ । તત્રાભોગપરિભોગાશ્ચ સત્ત્વાનાં સર્વદેવલોકપ્રતિવિશિષ્ટાઃ । યેષામુપભોગ એકાન્તસુખ એકાન્તાનવદ્ય એકાન્તવશવર્તી ચ । ઈદૃશી ષડ્ધાતુપરિશુદ્ધિરપર્યન્તા નિરવધિકત્વાદતિવિશાલત્વાચ્ચ । અતસ્તસ્યા અપર્યન્તયા તત્કારણભૂતાયા ભગવતઃ પ્રજ્ઞાયા અપર્યન્તતાનુગન્તવ્યા । તત્ર ચોત્પન્ના બોધિસત્ત્વા અનન્તાન્ લોકધાતૂન્ ગત્વા તત્રત્યાનાં સત્ત્વાનામકુશલં(લ)સઞ્ચયાન્ હન્તધ્યા(વ્યા?)ન(ન્) તત્પ્રતિપક્ષાંશ્ચ કુશલસઞ્ચયાન્ પ્રજાનન્તિ । તેષામપ્રમાણતયા તત્પરિચ્છેદિકાયાસ્તેષાં પ્રજ્ઞાયા અપ્રમાણતા વેદિતવ્યેત્યેતદાહ । કુશલાકુશલધમસઞ્ચયાપ્રમાણતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રમાણતા વેદિતવ્યેતિ । યાવન્તશ્ચ તે બોધિસત્ત્વાસ્તેષાં કુશલધર્મોત્પાદનાય ધર્મ દેશયન્તિ સ સર્વઃ સર્વધર્મસઞ્ચયઃ । તસ્યાપ્રમાણતયા તદ્વ્યવસ્થાપિકાયાસ્તેષાં પ્રજ્ઞાયા અપ્રમાણતા વેદિતવ્યેત્યેતદાહ । સર્વધર્મસઞ્ચયાપ્રમાણતયા પ્રજ્ઞપારમિતાપ્રમાણતા વેદિતવ્યેતિ ॥
સર્વધર્મસમાધ્યપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતાનુગન્તવ્યેતિ । ધર્મા ધારણ્યઃ સમાધયશ્ચિત્તસ્થિતયઃ । ધર્માશ્ચ સમાધયશ્ચ સર્વે ચ તે ધર્મસમાધયશ્ચ । તેષામપર્યન્તતા । તત્પ્રતિલમ્ભિતા તલ્લાભિતા યા તત્ર બોધિસત્ત્વાનાં તયા તજ્જનિકાયા ભગવતઃ પ્રજ્ઞયા અપર્યન્તતા વેદિતવ્યેત્યર્થઃ ।

સર્વબુદ્ધર્માપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતાનુગન્તવ્યેતિ । તત્ર બુદ્ધઃ સમ્ભોગકાયઃ । તસ્ય સર્વે ધર્માઃ સર્વબુદ્ધધર્માઃ । દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાન્યશીતિ ( ર્સ્ત્_179 ) ચાનુવ્યઞ્જનાનિ । તેષામપર્યન્તતા અપરિચ્છેદ્યતા । કેનાપરિચ્છેદ્યતા? તુલયા । તથાગતાદન્યસ્ય તાદૃશાનામભાવાત્ । તયા ભગવતઃ પ્રજ્ઞાયાસ્તાદૃશ્યેવાપર્યન્તતા વેદિતવ્યા । કતમસ્યાઃ પ્રજ્ઞાયાઃ? યયા તેષાં સમગ્રાણિ કારણાનિ સમ્યક્ પરિજ્ઞાય સમ્યગનુષ્ઠિતાનિ । અતઃ શાસ્ત્રમ્-
[186] દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણાશીતિવ્યઞ્જનાત્મા મુનેરયમ્ ।
સમ્ભોગિકો મતઃ કાયો મહાયાનોપભોગતઃ ॥ 8-12 ॥
ચતુર્થેન પાદેન સમ્ભોગિકત્વે કારણમાહ ।
તત્રાદૌ પઞ્ચભિરિન્દ્રવજ્રાભિર્લક્ષણાન્યાહ ।
[187] ચક્રાઙ્કહસ્તક્રમકૂર્મપાદો જાલાવનદ્વાઙ્ગુલિપાણિપાદઃ ।
કરૌ સપાદૌ તરુણૌ મૃદૂ ચ સમુચ્છ્રયૈઃ સપ્તભિરાશ્રયો ઽસ્ય ॥ 8-13 ॥
[188] દીર્ઘાઙ્ગુલિત્વાયતપાર્ષ્ણિગાત્રમ્ પ્રાજ્યમૃજૂચ્છઙ્ખપદોર્ધ્વરોમા ।
એણેયજઙ્ઘશ્ચ પટૂરુબાહુઃ કોશાવધાનોત્તમવસ્તિગુહ્યઃ ॥ 8-14 ॥
[189] સુવર્ણવર્ણઃ પ્રતનુચ્છવિશ્ચ પ્રદક્ષિણૈકૈકસુજાતરોમા ।
ઊર્ણાઙ્કિતાસ્યો હરિપૂર્વકાયઃ સ્કન્ધૌ વૃતાવસ્ય ચિતાન્તરાંસઃ ॥ 8-15 ॥
[190] હિનો રસઃ ખ્યાતિ રસોત્તમો ઽસ્ય ન્યગ્રોધવન્મણ્ડલતુલ્યમૂર્તિઃ ।
ઉષ્ણીષમૂર્ધા પૃથુચારુજિવ્હો બ્રહ્મસ્વરઃ સિંહહનુઃ સુશુક્લાઃ ॥ 8-16 ॥
[191] તુલ્યાઃ પ્રમાણે ઽવિરલાશ્ચ દન્તા અન્યૂનસંખ્યાદશિકાશ્ચતસ્રઃ ।
નીલેક્ષણો ગોવૃષપક્ષ્મનેત્રો દ્વાત્રિંશદેતાનિ હિ લક્ષણાનિ ॥ 8-17 ॥
ક્રમઃ પાદઃ ચક્રાઙ્કૌ હસ્તૌ ચાસ્યેતિ ઽચક્રાઙ્કહસ્તક્રમઃઽ । સુપ્રતિષ્ઠિતત્વાત્ કૂર્માવિવ પાદાવસ્યેતિ ઽકૂર્માપાદઃઽ । સ ચાસૌ સ ચેતિ સમાસઃ । જાલાવનદ્ધાઙ્ગલી પાણી ચ પાદૌ ચાસ્યેતિ ઽજાલાવનદ્ધાઙ્ગલિપાણિપાદઃઽ । ઽકરૌ સપાદૌ તરુણૌ મૃદૂ ચઽ અસ્યેતિ પરેણ સમ્બન્ધઃ । ઽસમુચ્છ્રયૈઃ સપ્તભિરાશ્રયો ઽસ્યઽ । લક્ષણે તૃતીયા । આશ્રયઃ કાયઃ સપ્તભિરુચ્છયૈર્લક્ષિતઃ કાયો ઽસ્યેત્યર્થઃ । એતેન પઞ્ચલક્ષણાન્યુક્તાનિ । ચક્રાઙ્કિતપાણિપાદતા સુપ્રતિષ્ઠિતપાદતા જાલપાણિપાદતા મૃદુતરુણહસ્તપાદતા સપ્તોચ્છ્રયતા ચેતિ ।
ઽદીર્ઘાઙ્ગુલિત્વાયતપાર્ષ્ણિગાત્રમ્ પ્રાજ્યમૃજૂચ્છઙ્ખપદોર્ધ્વરોમા ।
એણેયજઙ્ઘશ્ચ પટૂરૂબાહુઃ કોષા(શા)વધાનોત્તમવસ્તિગુહ્યઃ ॥
દીર્ઘાઙ્ગુલિત્વં ચ આયતપાર્ષ્ણિશ્ચેતિ સમાહારદ્વન્દ્વઃ । ઽગાત્રં પ્રાજ્યં ઋજુઽ ઇતિ બૃહદૃજુગાત્રમ્ । ઉચ્છઙ્ખપાદશ્ચાસૌ ઽઊર્ધ્વરોમાઽ ચ । ઉચ્ચૈઃ સુનિગૂઢજાનુગુલ્ફત્વાદુચ્છઙ્ખપાદ ઇતિ સૂત્રમ્ । અતશ્ચ ઉત્કર્ષનિગૂઢાર્થ ઉચ્છબ્દઃ । જાનુગુલ્ફાસ્થિવાચી શઙ્ખશબ્દઃ । ઉરૂ મૂલાદધશ્ચ સર્વ પાદ ઇતિ ગમ્યતે । વસ્તૌ ગુહ્યં વસ્તુગુહ્યમ્ । કોશાવધાનમુત્તમ વસ્તિગુહ્યમસ્યેતિ તથોક્તઃ । અનેનાષ્ટૌ લક્ષણાનિ । દીર્ઘાઙ્ગુલિતા । આયતપાર્ષ્ણિતા । બૃહદુજુગાત્રતા । ઉચ્છઙ્ખપાદતા । ઊર્ધ્વાઙ્ગરોમતા । ઐણેયજઙ્ઘતા । પટૂરુબાહુતા । કોશાવહિતવસ્તિગુહ્યતા ચેતિ ।
ઽસુવર્ણવર્ણઃ પ્રતનુચ્છવિશ્ચ પ્રદક્ષિણૈકૈકસુજાતરોમા ।

ઊર્ણાઙ્કિતાસ્યો હરિપૂર્વકાયઃ સ્કન્ધૌ વૃતાવસ્ય ચિતાન્તરાંસઃ ॥ ઽ
હરેરિવ પૂર્વકાયો ઽસ્યેતિ ઽહરિપૂર્વકાયઃઽ । ઽવૃત્તૌઽ ઇતિ સુસંવૃત્તૌ । સુશ્લિષ્ટપરિમણ્ડલગ્રીવત્વાત્ । અસંયોરંતરં ઉત્તરાંસમુરઃ । તદુપચિતમસ્યેતિ ઽચિતાન્તરાંસઃઽ । અનેન સપ્તલક્ષણાનિ । સુવર્ણવર્ણતા । શ્લક્ષણચ્છવિતા । એકૈકપ્રદક્ષિણાવર્તરોમતા । ઊર્ણાઙ્કિતમુખતા । સિંહપૂર્વકાયતા । સુસંવૃતસ્કન્ધતા । ચિતાન્તરાંસતા ચેતિ ।
ઽહીનો રસઃ ખ્યાતિ રસોત્તમો ઽસ્ય ન્યગ્રોધવન્મણ્ડલતુલ્યમૂર્તિઃ ।
ઉષ્ણીષમૂર્ધા પૃથુચારુજિવ્હો બ્રહ્મસ્વરઃ સિંહહનુઃ સુશુક્લાઃ ॥
તુલ્યાઃ પ્રમાણે વિરલાશ્ચ દન્તા અન્યૂનસંખ્યાદશિકાશ્ચતસ્રઃ ।
નીલેક્ષણો ગોવૃષપક્ષ્મનેત્રો દ્વાત્રિંશદેતાનિ હિ લક્ષણાનિ ॥ ઽ
અનેન શ્લોકદ્વયેન દ્વાદશલક્ષણાન્યુક્તાનિ । રસરસજ્ઞતા । ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલતા । ઉષ્ણીષશિરસ્કતા । પૃથુતનુજિવ્હતા । બ્રહ્મસ્વરતા । સિંહહનુતા । સુશુક્લદન્તતા । સમદન્તતા । અવિરલદન્તતા । સમચત્વારિંશદ્દન્તતા અભિનીલનેત્રતા । ગોપક્ષ્મનેત્રતા ચેતિ । દશપરિમાણમસ્યાઃ સંહતેરિતિ ઽદશિકાઽ । તાશ્ચતસ્રઃ । ચત્વારિંશદિત્યર્થઃ । ગોવૃષૌ ગોબલીવર્દૌ । અથવા ઽગોવૃષઃઽ પુઙ્ગવઃ । સર્વૈકત્વેન ઽદ્વાંત્રિશદેતાનિ હિ લક્ષણાનિઽ । એષાં વ્યાખ્યાનં ચ હેતુશ્ચ પૂર્વનિમિત્તતા ચ ધર્મદાન (?) સૂત્રે ।
[192] યસ્ય યસ્યાત્ર યો હેતુર્લક્ષણસ્ય પ્રસાધકઃ ।
તસ્ય તસ્ય પ્રપૂર્યાયં સમુદાગમલક્ષણઃ ॥ 8-18 ॥
અત્ર
ઽયસ્ય યસ્ય લક્ષણસ્ય યો યો હેતુઃ પ્રસાધકઃ ।
તસ્ય તસ્ય પ્રપૂર્યાયં સમુદાગમલક્ષણઃઽ ॥
અયં સામ્ભોગિકઃ કાયઃ । કસ્ય પુનઃ કો હેતુરિત્યાહ ।
[193] ગુરૂણામનુયાનાદિ દૃઢતા સંવરં પ્રતિ ।
સંગ્રહાસેવનં દાનં પ્રણીતસ્ય ચ વસ્તુનઃ ॥ 8-19 ॥
[194] વધ્યમોક્ષાઃ સમાદાનં વિવૃદ્ધિઃ કુશલસ્ય ચ ।
ઇત્યાદિકો યથાસૂત્રં હેતુર્લક્ષણસાધકઃ ॥ 8-20 ॥
તત્ર ગુરૂણામનુગમનપ્રત્યુદ્ગમાનાભ્યાં ધર્મશ્રવણમાલ્યોપહારચૈત્યાનુપાનપ્રભૃતિષુ ચ પરિચારદાનાચ્ચક્રાઙ્કહસ્તપાદતા । દૃઢસમાદાનત્વાત્ સુપ્રતિષ્ઠિતપાદતા । સંગ્રહવસ્તૂનામાસેવનાજ્જાલહસ્તપાદતા । પ્રણીતાન્નપાનાદિદાનાન્મૃદુતરુણહસ્તપાદતા ( ર્સ્ત્_182 ) સપ્તોચ્છદતા ચ । ઽવધ્યમોક્ષાઃઽ ઇતિ બહુવચનામાદ્યર્થમ્ । વધ્યમોક્ષણાજ્જીવિતાનુગ્રહકરણાત્ । પ્રાણાતિપાતવિરતેશ્ચાસેવનાદ્દીર્ઘાઙ્ગુલિતા આયતપાર્ષ્ણિતા બૃહદૃજુગાત્રતા ચ । કુશલધર્મસમાદાનસ્ય વિવર્ધનાદુચ્છંખપાદતા । ઊર્ધ્વાઙ્ગિરોમતા ચ । ઽઇત્યાદિકઽ એવમાદિકઃ । ઽયથાસૂત્રંઽ ઇતિ યથા પઠિષ્યતિ ધર્મદાને । મહાપુરુષકારત્વાત્ મહાપુરુષાસ્તથાગતા મહાબોધિસત્ત્વાશ્ચ । તેષાં દ્યોતકાનિ મહાપુરુષલક્ષણાનિ દ્વાત્રિંશત્ । તેષામેવ શોભાકરણાદશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ । તાન્યધિકૃત્ય દ્વાદશશ્લોકાઃ-
[195] તામ્રાઃ સ્નિગ્ધાશ્ચ તુઙ્ગાશ્ચ નખા અઙ્ગુલયો મુનેઃ ।
વૃત્તાશ્ચિતાનુપુર્વાશ્ચ ગૂઢા નિર્ગ્રન્થયઃ શિરાઃ ॥ 8-21 ॥
અનેનાષ્ટાવનુવ્યઞ્જનાન્યુક્તાનિ । તામ્રનખતા સ્નિગ્ધનખતા તુઙ્ગનખતા ચ । વૃત્તાઙ્ગુલિતા ચિતાઙ્ગુલિતા અનુપૂર્વાઙ્ગુલિતા ચ ગૂઢશિરતા નિર્ગ્રન્થિશિરતા ચેતિ ।
[196] ગૂઢૌ ગુલ્ફૌ સમૌ પાદો સિંહેભદ્વિજગોપતેઃ ।
વિક્રાન્તં દક્ષિણં ચારુ ગમનમૃજુવૃત્તતે (તા) ॥
[197] મુષ્ટાનુપૂર્વતે
ઇતિ ષડક્ષરાધિકેન શ્લોકેન દ્વાદશ । ગૂઢગુલ્ફતા । અવિષમપાદતા । સિંહવિક્રાન્તગામિતા । હંસવિક્રાન્તગામિતા । વૃષભવિક્રાન્તગામિતા । પ્રદક્ષિણાવતંગામિતા । ચારૂગામિતા । અવક્રગાત્રતા । વૃત્તગાત્રતા । મૃષ્ટગાત્રતા અનુપૂર્વગાત્રતા ચેતિ ॥
મેધ્યમૃદુત્વે શુદ્ધગાત્રતા ।
પૂર્ણવ્યઞ્જનતા ચારૂપૃથુમણ્ડલગાત્રતા ॥ 8-23 ॥
ઇતિ ષડિંવશત્યાક્ષરૈઃ પઞ્ચાનુવ્યઞ્જનાનિ । શુચિગાત્રતા મૃદુગાત્રતા વિશુદ્ધગાત્રતા પરિપૂર્ણવ્યઞ્જનતા ચારુપૃથુમણ્ડલગાત્રતા ચેતિ ।
[198] સમક્રમત્વં શુદ્ધત્વં નેત્રયોઃ સુકુમારતા ।
અદીનોચ્છદગાત્રત્વં સુસંહતનગાત્રતા ॥ 8-24 ॥
અનેન ષટ્ । સમક્રમતા વિશુદ્ધનેત્રતા સુકુમારગાત્રતા ઉત્સદગાત્રતા સુસંહતનગાત્રતા ચેતિ ॥
[199] સુવિભક્તાઙ્ગતા ધ્વાન્તપ્રધ્વસ્તાલોકશુદ્ધતા ।
વૃત્તમૃષ્ટાક્ષતાક્ષામકુક્ષિતાશ્ચ ગભીરતા ॥ 8-25 ॥
[200] દક્ષિણાવર્તતા નાભેઃ સમન્તાદ્દર્શનીયતા ।
અનેન સાર્ધશ્લોકેન નવ । સુવિભક્તાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગતા વિતિમિરશુદ્ધાલોકતા મૃષ્ટકુક્ષિતા અભગ્નકુક્ષિતા અક્ષામકુક્ષિતા ગમ્ભીરનાભિતા દક્ષિણાવર્તનાભિતા સમન્તપ્રાસાદિકતા ચેતિ ॥
સમાચારઃ શુચિઃ કાલતિલકાપગતા તનુઃ ॥ 8-26 ॥
[201] કરૌ તૂલમૃદુસ્નિગ્ધગમ્ભીરાયતલેખતા ।
નાત્યાયતં વચો બિમ્બપ્રતિબિમ્બોદયાસ્યતા ॥ 8-27 ॥
બિમ્બાનાં પ્રતિબિમ્બોદયો ઽસ્મિન્નિતિ તથોક્તમાસ્યં મુખમસ્યેતિ ઽબિમ્બપ્રતિબિમ્બોદયાસ્યઃઽ । અનેન સાર્ધશ્લોકેનાષ્ટૌ । શુચિસમાચારતા વ્યપગતતિલકગાત્રતા તૂલસદૃશસુકુમારપાણિતા સ્નિગ્ધપાણિલેખતા ગમ્ભીરપાણિલેખતા આયતપાણિલેખતા નાત્યાયતવદનતા બિમ્બપ્રતિબિમ્બદર્શનવદનતા ચેતિ ।
[202] મૃદ્વી તન્વી ચ રક્તા ચ જિવ્હા જીમૂતઘોષતા ।

ચારુમઞ્જુસ્વરો દંષ્ટ્રા વૃત્તાસ્તીક્ષ્ણાઃ સિતાઃ સમાઃ ॥
[203]અનુપૂર્વોદગતાસ્તુઙ્ગા નાસિકા પરમં શુચિઃ ॥ 8-28 ॥
ઽપરમંઽ અત્યન્તમ્ । અનેન સાર્ધશ્લોકેન દ્વાદશ । મૃદુજિવ્હતા તનુજિવ્હતા રક્તજિવ્હતા ચ । ગજગર્જિતજીમુતઘોષતા । મધુરચારુમઞ્જુસ્વરતા વૃત્તદંષ્ટ્રતા તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રતા શુક્લદંષ્ટ્રતા સમદંષ્ટ્રતા અનુપૂર્વદંષ્ટ્રતા તુઙ્ગનાસિકતા શુચિનાસિકતા ચેતિ ॥
વિશાલે નયને પક્ષ્મ ચિત્તં પદ્મદલાક્ષિતા ॥ 8-29 ॥
[204] આયતશ્લક્ષ્ણસુસ્નિગ્ધસમરોમે ભ્રુવૌ ભુજૌ ।
પીનાયતૌ સમૌ કર્ણાવુપઘાતવિવર્જિતૌ ॥ 8-30 ॥
[205] લલાટમપરિમ્લાનં પૃથુ પૂર્નોત્તમાઙ્ગતા ।
સમરોમે ઇતિ સ્ત્રિયાં ડાપ્ । અનેન શ્લોકદ્વયેન ત્રયોદશ । વિશાલનયનતા ચિતપક્ષ્મતા સિતસિતકમલદલનયનતા આયતભ્રૂતા શ્લક્ષ્ણભ્રૂતા સ્નિગ્ધભ્રૂતા સમરોમભ્રૂતા પીનાયતભુજતા સમકર્ણતા અનુપહતકર્ણતા સુપરિણામિતલલાટતા પૃથુલલાટતા પરિપૂર્ણોત્તમાઙ્ગતા ચેતિ ॥
ભ્રમરાભ્રાશ્ચિતાઃ શ્લક્ષ્ણા અસંલુડિતમૂર્તયઃ ॥ 8-31 ॥
[206] કેશા અપરુષાઃ પુંસાં સૌરભ્યાદપહારિણઃ ।
શ્રીવત્સઃ સ્વસ્તિકં ચેતિ બુદ્ધાનુવ્યઞ્જનં મતમ્ ॥ 8-32 ॥
અનેન સાર્ધશ્લૌકેન સપ્ત । ભ્રમરસદૃશકેશતા ચિતકેશતા શ્લક્ષ્ણકેશતા અસંલુડિતકેશતા અપરુષકેશતા શ્રીવત્સસ્વસ્તિકનન્દ્યાવર્તલલિતપાણિપાદતા ચેતિ ॥
સર્વૈકત્વેન બુદ્ધાનામશીતિરનુવ્યઞ્જનાનિ ॥
ઇતિ સામ્ભોગિકઃ કાયઃ ॥
નૈર્માણિકં કાયમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[207] કરોતિ યેન ચિત્રાણિ હિતાનિ જગતઃ સમમ્ ।
આ ભવાત્સો ઽનુપચ્છિન્નઃ કાયો નૈર્માણિકો મુનેઃ ॥ 8-33 ॥
[208] તથા કર્માપ્યનુચ્છિન્નમસ્યા સંસારમિષ્યતે ।
અતઃ સૂત્રમ્ । સર્વધર્માપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતાનુગન્તવ્યેતિ । યાવન્તઃ સ્થલજલાન્તરિક્ષચરાણાં સ્થાવરજઙ્ગમાનાં સત્ત્વાનાં કાયવાક્સંગૃહીતા ધર્માઃ સત્ત્વાનાં વિનયનાય ભગવતા અનન્તેષુ લોકધાતુષુ નિર્મિતાઃ તે સર્વધર્માસ્તેષામપર્યન્તતયા ભગવતઃ પ્રજ્ઞાયા અપર્યન્તતા વેદિતવ્યા । કતમસ્યાઃ તે નિર્મિતાઃ? શૂન્યતાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતાનુગન્તવ્યેતિ । યથા તથાગતેન નિર્મિતાઃ કાયા અનન્તાસ્તથા તેષાં શૂન્યતાપ્યનન્તા । કેન શૂન્યતા? સ્વાધીનૈશ્ચિચૈતસિકૈર્માયાપુરુષવત્ । અતસ્તસ્યાપિ અપર્યન્તતયાપર્યન્તતેતિ પૂર્વવત્ । યથા તેષાં કાયવાચૌ નિર્મિતે તથા ચિત્તચૈતસિકા અપિ કિન્ન નિર્મીયન્તે? તદુપાદાનાભાવાત્, અપૂર્વસત્ત્વાપ્રાદુર્ભાવાચ્ચ । નનુ ચિત્તચૈતસિકનિર્માણમપીષ્યતે બુદ્ધાનાં ।
"કાયવાક્ચિત્તનિર્માણપ્રયોગોપાયકર્મકઃ ।"
ઇતિ વચનાત્ । સત્યમિષ્યતે । કિન્તુ સત્યુપાદાને દેવતાધિષ્ઠાનેન સ્વપ્નદર્શનવત્ । વાચા વાગર્થન્નિ(ર્થનિ)વેદનવચ્ચ । અત આહ । ચિત્તચરિતાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતાનુગન્તવ્યેતિ । તેષાં ચ સત્ત્વાનાં યથા દેશિતં ધર્મમાલમ્બ્ય પ્રાતિપક્ષિકાઃ કુશલા ધર્મા ઉત્પદ્યન્તે । તૈશ્ચ તેષાં વિક્ષેપકા અકુશલા ધર્માઃ પ્રહીયન્તે । અત આહ । કુશલાકુશલધર્માપરિમાણતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિમાણતાનુગન્તવ્યેતિ ।
અથ યે નિર્મિતાસ્તે કથં ભગવતઃ કાયાઃ? ભગવતા નિર્મિતત્વાદિતિ ચેત્ । માયાકારનિર્મિતા ગજાદયસ્તર્હિ માયાકારસ્ય કાયાઃ સ્યુઃ, સ્વકાયત્વેનાધિષ્ઠાય તેન નિર્માણાત્ । સ્વકાયવચ્ચ ગમનવ્યાહારાદિષુ દુષ્કરેષુ વ્યાપ[આ]રણાત્તેપિ કાયા ઇત્યયં ભગવતો નૈર્માણિકઃ કાયઃ ।
ઉક્તાસ્ત્રયઃ કાયાઃ । કારિત્રમિદાનીં વક્તવ્યમ્ । તત્સમાસત આહ । સિંહનાદનદનતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનુગન્તવ્યેતિ । મૃગાણામુત્તમઃ સિંહઃ । તત્સાધર્મ્યાત્ પુરુષોત્તમાઃ પુરુષસિંહા ઇત્યુચ્યન્તે । ઇહ તુ પ્રકર્ષગતેર્દેવમનુષ્યાદિસર્વપુરુષોત્તમસ્તથાગતઃ સિંહ ઇત્યુચ્યતે । તસ્ય ધર્મઃ સર્વાશાપરિપૂરણતયા સર્વપરપ્રવાદિમૃગભીષણતયા ચ સિંહનાદ ઇત્યુચ્યતે । સિંહધ્વજવત્ । તસ્ય નદનો દેશકઃ । તભ્દાવસ્તત્તા । તયા ભગવતઃ પ્રજ્ઞા ગન્તવ્યા પારગમનાત્ પારમિતા વેદિતવ્યેત્યર્થઃ । સ પુનઃ સિંહનાદનદનઃ સપ્તવિંશતિવિધસ્ય કારિત્રદેશના । સા વિસ્તરેણ મહત્યોર્ભગવત્યોર્દ્રષ્ટવ્યા । તામધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
ગતીનાં શમનં કર્મ સંગ્રહે ચ ચતુર્વિધે ॥ 8-34 ॥
[209] નિવેશનં સસંક્લેશે વ્યવદાનાવબોધને ।
સત્ત્વાનામર્થયાથાત્મ્યે ષટ્સુ પારમિતાસુ ચ ॥ 8-35 ॥
[210] બુદ્ધમાર્ગે પ્રકૃત્યૈવ શૂન્યતાયાં દ્વયક્ષયે ।
સંકેતે ઽનુપલમ્ભે ચ પરિપાકે ચ દેહિનામ્ ॥ 8-36 ॥
[211] બોધિસત્ત્વસ્ય માર્ગે ઽભિનિવેશસ્ય ચ વારણે ।
બોધિપ્રાપ્તૌ જિનક્ષેત્રવિશુદ્ધો નિયતિં પ્રતિ ॥ 8-37 ॥
[212] અપ્રમેયે ચ સત્ત્વાર્થે બુદ્ધસેવાદિકે ગુણે ।
બોધેરઙ્ગેષ્વનાશે ચ કર્મણાં સત્યદર્શને ॥ 8-38 ॥
[213] વિપર્યાસપ્રહાણે ચ તદવસ્તુકતાનયે ।
વ્યવદાને ચ સમ્ભારે સંસ્કૃતાસંસ્કૃતે પ્રતિ ॥ 8-39 ॥
[214] વ્યતિભેદાપરિજ્ઞાને નિર્વાણે ચ નિવેશનમ્ ।
ધર્મકાયસ્ય કર્મેદં સપ્તવિંશતિધા મતમ્ ॥ 8-40 ॥
ભગવાંસ્તાન્વિગ્રહાન્નિર્મિમીતે યે નારકાણાં નરકાગ્નિનિર્વાપણેન ધર્મદેશનયા ચ તથા તિરશ્ચાં સ્વમાંસરુધિરાદિદાનેન તથા પ્રેતાનામન્નપાનાદિદાનેન ધર્મદેશનયા ચ ચિત્તમભિપ્ર સાદ્ય તેન ચાભિપ્રસાદેન સ્વગતિભ્યશ્ચ્યુતાનાં દેવમનુષ્યેષૂપપાદયન્તિ । દેવાનપિ હીનયાનાધિમુક્તિકાન્ ધર્મદેશનયાભિપ્રસાદ્ય મનુષ્યેષૂપપન્નાન્ યાવચ્છ્રાવકબોધૌ પ્રત્યેકબોધૌ ચ પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યન્તીતિ ગતિપ્રશમનકર્મ ॥
યે ચ મનુષ્યાન્ બાહ્યાધ્યાત્મિકેષ્વામિષદાનેષુ લૌકિકલોકોતરેષુ ચ ધર્મદાનેષુ, અર્થચર્યાયાં સમાનાર્થતાયાં ચ શિક્ષયન્તીતિ સઙ્ગ્રહવસ્તુનિવેશનકર્મ ॥
સંક્લેશઃ ક્લેશાવરણં જ્ઞેયાવરણં ચ । વ્યવદાનં તયોરસ્તમયઃ । સ ચ પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યજ્ઞાનાદિતિ સંવૃતિઃ । પરમાર્થસ્તુ [ન] ધર્મધાતોરન્યદસ્તીતિ સંક્લેશવ્યવદાનજ્ઞાનનિવેશનકર્મ ॥
યથા હિ માયાકારો વિચિત્રાણિ વસ્તૂનિ યાવભ્દક્ષ્યભોજ્યાનિ નિર્માય લોકં તોષયતિ । સ ચ લોકો ન જાનાતિ સર્વમેતદદ્રવ્યકમિતિ । યશ્ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ ન સ ધર્મધાતુવ્યતિરિક્તં કિઞ્ચિત્પશ્યતિ ન સત્ત્વં નાપિ સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિં ધર્માણામપિ નૈરાત્મ્યાદિતિ સત્ત્વાર્થયાથાત્મ્યનિવેશનકર્મ ॥

સ આત્મના ચ દાનં દદાતિ પરાંશ્ચ દાને નિયોજયતિ દાનસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે । યે ચાન્યે દાનં દદતિ તેષા ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ । એવમાત્મના ચ શીલં રક્ષતીત્યાદિ વાચ્યમિતિ ષટ્પારમિતાનિવેશનકર્મ ॥
આત્મના ચ દશકુશલાન્ કર્મપથાન્ સમાદાય વર્તતે । આત્મના ચ પઞ્ચશિક્ષાપદાનિ યાવદાત્મના ચ દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ નિષ્પાદયતીતિ વાચ્યમિતિ બુદ્ધમાર્ગનિવેશનકર્મ ॥
ઇહ બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાનાં પારમિતાદીન્ સર્વધર્માન્ દેશયતિ । તેષાં કોટિત્રયસ્ય ફલસ્ય ચ પ્રકૃતિશૂન્યતાં દેશયતિ । તે તથા ભાવયન્તો વિશેષમધિગચ્છન્તિ । ( ર્સ્ત્_187 ) તતસ્તે ભૂયસ્યા માત્રયા પ્રકૃતિશૂન્યતાં ભાવયન્તિ યાવદનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોધિમધિગચ્છન્તીતિ પ્રકૃતિશૂન્યતાનિવેશનકર્મ ॥
પ્રકૃતિશૂન્યાઃ સર્વધર્માઃ ન ચાન્યા પ્રકૃતિશૂન્યતા અન્યે ધર્માઃ । કિં તર્હિ? પ્રકૃતિશૂન્યતૈવ ધર્માઃ । ત એવ પ્રકૃતિશૂન્યતેત્યદ્વયધર્મનિવેશનકર્મ ॥
ન સમ્યક્સમ્બોધૌ ભગવતા કશ્ચિદ્ધર્મ ઉપલબ્ધઃ । યત્પુનરભિસમ્બુધ્ય ધર્મા દેશિતાઃ સ્કન્ધધાત્વાદયો વા યાવત્સર્વાકારજ્ઞતા વા તત્સર્વં લોકવ્યવહારેણેતિ સાઙ્કેતિકજ્ઞાનનિવેશનકર્મ ॥
યદિ પારમિતાદિષુ સર્વધર્મેષુ શિક્ષતે તથાપિ સમ્યક્સમ્બોધયે ન શક્નોતિ । યદિ પુનસ્તેષ્વેવ ચરતિ તેષાં ચ કોટિત્રયં ફલં ચ નોપલભતે । તદા સમ્યક્સમ્બોધયે શક્નોતીત્યુપલમ્ભનિવેશનકર્મ ॥
યદ્યપિ બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વં સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિં ચ નોપલભતે તથાપિ સંવૃત્યા પશ્યતિ સત્ત્વાન્ વસ્તૂપલમ્ભેન સંક્લિષ્યમાનાન્ । સ તાંસ્તત્પ્રહાણાય ત્રિષુ યાનેષુ પરિપાચયતીતિ સત્ત્વપરિપાકનિવેશનકર્મ ॥
સ એવમુપપરીક્ષતે । શૂન્યાઃ સર્વધર્માઃ । ન ચ શૂન્યતા શૂન્યતામભિનિવિશતે । તસ્માત્સર્વધર્મેષ્વનભિનિવિષ્ટેન ભવિતવ્યમ્ । દાનાદિષુ ચરિતવ્યમ્ । ન ચ તેષુ તત્ફલેષુ વા ગન્તવ્યમિતિ સર્વાભિનિવેશપ્રહાણનિવેશનકર્મ ॥
ન માર્ગેણ બોધિઃ પ્રાપ્યતે નામાર્ગેણ । યતો બોધિ એવ માર્ગઃ માર્ગ એવ બોધિઃ । બોધિસત્ત્વ એવ તર્હિ બુદ્ધઃ સ્યાદિતિ ચેત્ । યદા સર્વબુદ્ધધર્માન્ પરિપૂર્ય વજ્રોપમસમાધૌ સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વ એકક્ષણસમાયુક્તયા પ્રજ્ઞયા સમ્યક્સમ્બોધિમધિગચ્છતિ તદા સ એવ તથાગતઃ સર્વદર્શી સર્વજ્ઞ ઇતિ નિર્દિશ્યત ઇતિ બોધિપ્રાપ્તિનિવેશનકર્મ ॥
સ આત્મનઃ પરેષાં ચ દશાકુશલસંગૃહીતાનિ દૌઃશીલ્યાનિ ષટ્પારમિતાવિપક્ષાંશ્ચ હીનયાનફલાનાં ચ પઞ્ચાનાં સાક્ષાત્ક્રિયાસ્પૃહયોરવકાશં, સ્કન્ધધાત્વાદિસાશ્રવાનાશ્રવસર્વધર્મસંજ્ઞાદૌષ્ઠુલ્યાનિ ચ નિવાર્ય સ્વયં ચ પારમિતાદિષુ સર્વકુશલધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠિતો ભવતિ પરાનપિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ । તચ્ચ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણકૃત્વા આત્મનઃ સમ્યક્સમ્બોધૌ ચ સર્વાકારાયાં ચ સ્વબુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધૌ પરિણામયતિ । પ્રણિધાનાનિ ચ બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધયે યથા સૂત્રં કરોતીતિ બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધિનિવેશનકર્મ ॥
પ્રથમચિત્તોત્પાદિક એવ બોધિસત્ત્વઃ સમ્યક્સમ્બોધૌ નિયતો ભવતિ । નિયતસ્ય કથમપાયેષૂપપત્તિરિતિ ચેત્ । યઃ સમ્યક્સમ્બોધૌ ચિત્તમુત્પાદ્ય ષટ્સુ પારમિતાસુ ચતુર્ષુ વાપ્રમાણેષુ ચરતિ દશ ચાકુશલાન્ ધર્માન્ પ્રહાય તિષ્ઠતિ । ( ર્સ્ત્_188 ) અષ્ટૌ તસ્યાક્ષણા ન સમ્ભવન્તિ કિં પુનરપાયોપપત્તિઃ । કથં તર્હિ તિર્યગ્યોનૌ જાતકાનિ? તાનિ સાશ્રવાનાશ્રવસર્વકુશલધર્મસમન્વાગતસ્ય સત્ત્વાર્થા(ર્થ) વશિતયા સંચિન્ત્યોપપત્તયો ન ચ તિર્યગ્દુઃખવેદનાઃ । તદ્યથા તથાગતઃ પરમવશિત્વલાભાત્સર્વલોકધાતુષુ યુગપદનન્તાનાત્મભાવાન્ પરાર્થાય નિર્મિમીત ઇતિ સમ્યક્સમ્બોધિનિયતનિવેશનકર્મ ॥
સ હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા દશસુ દિક્ષુ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ સત્ત્વાનામર્થ કરોતિ ન ચ લિપ્યતે । તથા હિ યઃ સ્પૃશેત્, યેન સ્પૃશેત્, યં ચ સ્પૃશેત્, ત્રીનિમાન્ધર્માનસૌ નોપલભતે શૂન્યતાયાં ચ સ્થિતઃ સર્વશુક્લધર્મેષુ સ્થિતો ભવતિ । તયૈવ તેષાં સઙ્ગ્રાત્ । તથાહિ સર્વધર્માઃ સર્વધર્મૈઃ શૂન્યાઃ । તતઃ શૂન્યતાયામન્તર્ભૂતા ઇત્યપ્રમેયસત્ત્વાર્થનિવેશનકર્મ ॥
સ એવં નિરૂપયતિ । યે તે દશસુ દિક્ષુ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમા લોકધાતવો યે ચ તેષુ તથાગતાઃ સર્વે તે સ્વભાવેન શૂન્યાઃ કેવલં નામસઙ્કેતેન પ્રજ્ઞપ્યતે । સાપિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ સ્વભાવેન શૂન્યા । યદિ તુ કસ્યચિચ્છૂન્યતા ન સ્યાત્ પ્રાદેશિકી સ્યાત્ । યતસ્તુ ન પ્રદેશિકી તતઃ સર્વધર્માઃ સર્વધર્મશૂન્યા ઇતિ । સ એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા ષડભિજ્ઞા અભિનિર્હરતિ । યાસુ સ્થિત્વા દશદિક્સર્વતથાગતાનુપસંક્રામતિ પર્યુપાસ્તે તેભ્યશ્ચ ધર્મ શૃણોતિ તેષુ ચ કુશલમૂલાન્યવરોપયત્યનભિનિવિષ્ટઃ । ન હિ શૂન્યતાં શૂન્યતાયામભિનિવિશતે । સ દિવ્યેન ચક્ષુષા દશદિગ્લોકધાતુષુ સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વા સદ્યો ઽભિજ્ઞયા તત્ર ગત્વા તેભ્યો ધર્મં દેશયતિ । દિવ્યેન શ્રોત્રધાતુના દશદિક્સર્વબુદ્ધાનાં ધર્મદેશનાં શ્રુત્વોદ્ગૃહ્ય સત્ત્વેભ્યો દેશયતિ । ચેતઃપર્યાયજ્ઞાનેન સત્ત્વાનાં ચિત્તાનિ વિદિત્વા યથાચિત્તમેભ્યો ધર્મ દેશયતિ । સો ઽનેકવિધં પૂર્વનિવાસમાત્મનઃ પરેષાં ચાનુસ્મરતિ । પૂર્વતથાગતદેશિતાંશ્ચ ધર્માનનુસ્મૃત્યતદ્વિનેયેભ્યઃ સત્ત્વેભ્યો દેશયતિ । સ આશ્રવક્ષયજ્ઞાનેન સત્ત્વાનામનુરૂપં ધર્મં દેશયતિ । સ તાભિરભિજ્ઞાભિર્યં યમેવાકાંક્ષત્યાત્મભાવં સત્ત્વાનામર્થાય પ્રતિગ્રહીતું તં તમેવ પ્રતિગૃણ્હાતિ । ન ચ તત્ર સુખદુઃખાનુનયપ્રતિઘૈરૂપલિપ્યત ઇતિ દશદિગ્બુદ્ધોપાસનાદિનિવેશનકર્મ ॥
કાનિ પુનર્બોધિસત્ત્વસ્ય બોધ્યઙ્ગાનિ? ષટ્પારમિતાશ્ચત્વારિ ધ્યાનાનિ યાવદાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ । યદિ તેષુ ચરતિ કોટિત્રયં ચ તેષાં નોપલભતે । યદિ ચાત્મનઃ સમ્યક્સમ્બોધયે સર્વસત્ત્વાનાં ચાગ્રતાયૈ તાન્ સમ્યક્પરિણામયતિ । યદ્યમી બોધિસત્ત્વધર્માઃ કતમે તર્હિ બુદ્ધધર્માઃ? એત એવ । યદ્યોભઃ સર્વાકારજ્ઞતામભિસમ્બુધ્યતે પ્રહીણસર્વવાસનાનુસન્ધિશ્ચ ભવતિ, એકક્ષણસમાયુક્તયા ચ પ્રજ્ઞયા સર્વબુદ્ધધર્માનભિસમ્બુધ્યતે । ન ચૈવં બોધિસત્ત્વ ઇતિ બોધ્યઙ્ગનિવેશનકર્મ ॥
યદ્યપિ સ્વલક્ષણશૂન્યાઃ સર્વધર્માસ્તથાપ્યસ્તિ કર્મ, અસ્તિ તેષાં ફલમ્ । ન હિ સત્ત્વાઃ સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ ધર્માન્ જાનન્તિ । અજાનન્તઃ પુદ્ગલં ધર્માંશ્ચ કલ્પયન્તઃ કર્માભિસંસ્કુર્વન્તિ સુચરિતં દુશ્ચરિતં વા । દુશ્ચરિતેન ત્રિષ્વપાયેષુ પતન્તિ । સુચરિતૈર્દેવમનુષ્યેષૂપપદ્યન્તે । કેચિત્પુનઃ પુદ્ગલનૈરાત્મ્યં પરિજ્ઞાય સુગતિદુર્ગતીઃ પ્રહાય નિર્વાણમધિગચ્છન્તિ । બોધિસત્ત્વાઃ પારમિતાદીન્ કુશલાન્ ધર્માન્પરિપૂરયન્તઃ ક્રમેણ દશભૂમીનધિગમ્યૈકક્ષણસમાયુક્તયા પ્રજ્ઞાયા સર્વધર્માનભિસમ્બુધ્ય બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તીતિ કર્મફલસમ્બન્ધાવિપ્રણાશનનિવેશનકર્મ ॥

ન બોધિસત્ત્વઃ સત્યૈઃ સત્યજ્ઞાનૈર્વા નિર્વાતિ । કિન્તર્હિ? ચતુઃસત્યસમતયા । યા તેષાં સમતા તથતા નિઃસ્વભાવતા સા ન કશ્ચિદ્ધર્મમુપલભતે સત્યપર્યાપન્નમન્યં વા । તતઃ સર્વધર્માઃ શૂન્યા ઇતિ પશ્યન્નિયાયમમવક્રમ્ય ગોત્રભૂમૌ સ્થિતો ભવતિ ધ્યાનાન્યુત્પાદયત્યપ્રમાણાન્યારૂપ્યસમાપત્તીશ્ચ । સ ઇહ શમથભૂમૌ સ્થિત્વા દુઃખં પરિજાનાતિ સમુદયં પ્રજહાતિ નિરોધં સાક્ષાત્કરોતિ માર્ગં ભાવયતિ । ન ચ સત્યારમ્બણં ચિત્તમુત્પાદયતિ । કેવલં બોધિનિમ્નેન ચિત્તેન સ્વલક્ષણશૂન્યાન્સર્વધર્માન્ પશ્યતિ । સો ઽનયા વિપશ્યનયા સર્વધર્મશૂન્યતાં પશ્યતિ । ઉપાયકૌશલ્યેન ચ ધર્મં દેશયતીતિ ચતુઃસત્યદર્શનનિવેશનકર્મ ॥
"મૈત્રેય આહ । યદિ ભગવન્નભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્મા કથં બોધિસત્ત્વેન રૂપાદૌ શિક્ષિતવ્યં યાવદ્બુદ્ધધર્મેષુ? ભગવાનાહ । નામમાત્રતયા । આહ । સંસ્કારનિમિત્તેન વસ્તુના અવસ્તુકં નામકથનં નામમાત્રમ્ । સંસ્કારો વિકલ્પઃ । તસ્ય નિમિત્તં વિષયઃ । યત્રૈવં ભવતિ । ઇદં રૂપમિયં વેદના યાવદમી બુદ્ધધર્મા ઇતિ ભાવઃ ॥ ભગવાનાહ ॥ આગન્તુકમેતન્નામધેયમત્ર પ્રક્ષિપ્તમ્ । ઇદં રૂપં યાવદમી બુદ્ધધર્મા ઇતિ । નામાભેદેન નામા ચ (? નામ્યર્થ)પ્રતીતેઃ । તસ્માદલીકઃ શબ્દાર્થો વ્યવહારમાત્રં ન વસ્તુ ॥ આહ ॥ વ્યવહારમાત્રતાપિ રૂપસ્ય સ્વભાવ એવેતિ । રૂપસ્વભાવ ઉપલબ્ધ એવ ભવતિ । ભગવાનાહ । ન રૂપસ્ય સ્વભાવ એવેતિ । રૂપસ્વભાવ ઉપલબ્ધ એવ ભવતિ । ભગવાનાહ । ન તસ્યોત્પાદનિરોધૌ તતો ન સ સ્વભાવઃ ॥ આહ ॥ કિં પુનર્ભગવન્ સર્વશઃ સ્વલક્ષણેન ન સન્ત્યેવ રૂપાદયો યાવદ્બુદ્ધધર્માઃ? ભગવાનાહ । સન્તિ લોકસઙ્કેતવ્યવહારતો ન નુ પરમાર્થતઃ ॥ આહ ॥ યથાહં ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થમાજાનામિ । અનભિલાપ્ય એષ ધાતુઃ પરમાર્થતઃ । સચેત્સસ્કારનિમિત્તં વસ્તુ સ એવાનભિલાપ્યો ધાતુરિતિ વ્યાહતમેતત્ ॥
ભગવાનાહ ॥ યદાતે ઽનભિલાપ્યે ધાતૌ પ્રજ્ઞાપ્રચારો ભવત્યુપલભસે । તદા સંસ્કારનિમિત્તં વસ્તુ । આહ । નોહીતિ ॥ ભગવાનાહ ॥ અત એવ ન તત્તસ્માદન્યન્નાપ્યનન્યત । અદ્યન્યત્ કુતસ્તદા વિનષ્ટમ્ । અથાનન્યત્ કુતો નોપલભ્યતે । અપિ ચ । યદ્યસૌ સંસ્કારનિમિત્તાદન્યઃ સ્યાદપીદાની સર્વબાલપૃથગ્જનાઃ પરિનિર્વાયુઃ સમ્યક્સમ્બોધિં ( ર્સ્ત્_190 ) ચાભિસમ્બુધ્યેરન્ । અથાનન્યઃ સ્યાદપીદાનીં તદપિ નિમિત્તં નોપલભ્યેત ॥ આહ ॥ અનભિલાપ્યધાતૂપનિબદ્ધે પ્રજ્ઞાપ્રચારે વર્તમાને યદિ સંસ્કારનિમિત્તં નોપલભ્યતે તત્કિમસન્નોપલભ્યતે સદ્વા? ભગવાનાહ । યદિ વિકલ્પતો ગ્રહણમેતિ ન વિકલ્પેષ્વપગતેષુ તદા પરિકલ્પમાત્રં તદિતિ ન તસ્ય સત્ત્વમસત્ત્વં વા । આહ । કતિભિરાકારૈર્ભગવન્ ધર્માણાં પ્રજ્ઞપ્તિઃ? ત્રિભિર્મૈત્રેય । યદુત પરિકલ્પિતં રૂપં વિકલ્પિતં રૂપં ધર્મતા રૂપમ્ । યાવત્પરિકલ્પિતા બુદ્ધધર્માઃ । વિકલ્પિતા બુદ્ધધર્માઃ । ધર્મતા બુદ્ધધર્મા ઇતિ । તત્ર યા સંસ્કારનિમિત્તે વસ્તુનિ રૂપમિતિ નામસઙ્કેતવ્યવહારં નિશ્રિત્ય રૂપસ્વભાવતયા પરિકલ્પના તત્પરિકલ્પિતં રૂપમ્ । યત્તસ્ય સંસ્કારનિમિત્તસ્ય વિકલ્પમાત્રતાયામવસ્થાનં તદ્વિકલ્પિતં રૂપમ્ । યા પુનસ્તેન પરિકલ્પિતેન રૂપેણ તસ્ય વિકલ્પિતરૂપસ્ય નિત્યકાલં નિઃસ્વભાવતા નૈરાત્મ્યં તથતા ભૂતકોટિસ્તદ્ધર્મતારૂપમ્ । એવં યાવત્પરિકલ્પિતવિકલ્પિતધર્મતાખ્યા બુદ્ધધર્માઃ । તત્ર પરિકલ્પિતં રૂપમદ્રવ્યમ્ । વિકલ્પિતં સદ્રવ્યં વિકલ્પિતસદ્રવ્યતયા, ન સ્વતન્ત્રવૃત્તિતઃ । ધર્મતારૂપં નૈવાદ્રવ્યં ન સદ્રવ્યં ધર્મતાપ્રભાવિતમ્ । એવં યાવદ્બુદ્ધધર્માઃ । આહ । યદુક્તં ભગવતા । અદ્વયસ્યૈષા ગણના કૃતા યદુત રૂપમિતિ યાવદ્બુદ્ધધર્મા ઇતિ તત્કથમ્? ભગવાનાહ । યત્કલ્પિતં રૂપં ન તદ્રૂપં નિઃસ્વભાવત્વાત્ । ન ચારૂપં વ્યવહારતઃ । યદ્વિકલ્પિતં રૂપં ન તદ્રૂપં સ્વતન્ત્રવૃત્તિતઃ । ન ચારૂપં વિકલ્પિતરૂપત્વાત્ । યદ્ધર્મતારૂપં ન તદ્રૂપં રૂપવિવેકત્વાત્ । ન ચારૂપં રૂપપરમાર્થત્વાત્ । તસ્માદદ્વયસ્યૈષા ગણના રૂપમિતિ યાવદ્બુદ્ધધર્મા ઇતિ ॥ આહ ॥ એવમન્તદ્વયં પ્રહાય મધ્યમાપ્રતિપદં પ્રતિપન્નસ્ય રૂપે યાવદ્બુદ્ધધર્મેષુ કથં લક્ષણપરિજ્ઞા લક્ષણપ્રહાણ લક્ષણસાક્ષાત્ક્રિયા લક્ષણભાવના ચ? ભગવાનાહ ॥ રૂપસ્ય યન્ન પરિજ્ઞાનં નાપરિજ્ઞાનં તદેવાસ્ય પરિજ્ઞાનમ્

। એવં યાવદ્યા ભાવના નાભાવના સૈવ ભાવના । એવં યાવદ્બુદ્ધધર્માણામ્ ॥ આહ ॥ એવં પરિજ્ઞાદિસમન્વાગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય કતમન્નિર્વાણમ્? ભગવાનાહ । ગમ્ભીરમેષાં નિર્વાણં યતો ન તન્નિર્વાણં નાનિર્વાણમ્ । તત્કથમ્? યતઃ પરાનારભ્ય સંસારાપરિત્યાગ એષાં ન નિર્વાણમ્ । આત્માનમારભ્ય નિર્વાણાપરિત્યાગ એષાં નિર્વાણમ્ । એકાત્યાગ ઇતરત્યાગાદયુક્ત ઉભયોરત્યાગ ઇતિ ચેત્ । ઉભયોરવિકલ્પનાદુભાભ્યાં નોદ્વિજતે । તતો યુક્ત ઉભયોરત્યાગઃ । સ તર્હિ સંસરતિ નિર્વાતિ ચેતિ ન યુક્તમ્? યદ્વોધિસત્ત્વસ્ય ચિત્તવશિતાપ્રાપ્તસ્યોપાયકૌશલ્યેન સંસારસંદર્શનં સો ઽસ્ય સંસારાપરિત્યાગઃ । યા શૂન્યતા યા ચાનુપલમ્ભપ્રતિષ્ઠાનતા સો ઽસ્ય નિર્વાણાપરિત્યાગઃ ॥ આહ ॥ અવિકલ્પનાયાઃ સમસ્તં લક્ષણં કતમત્? ભગવાનાહ । યે ચ રૂપાદયઃ સર્વધર્માઃ । યા ચ તેષાં શૂન્યતા । યા ચ તેષાં તસ્યાશ્ચ ભાવાભાવાદ્વયતા । યા ચાપ્રપઞ્ચના । ( ર્સ્ત્_191 ) ઇદમવિકલ્પનાયાઃ સમસ્તં લક્ષણમ્ ॥ આહ ॥ કિન્નુ ભગવન્ સર્વેષાં શ્રાવકાણામેકાન્તેન નિર્વાણપ્રતિષ્ઠા ભવતિ? ભગવાનાહ । નાનાધાતુકે લોકે નાનાભૂતાઃ સત્ત્વા નાનાગોત્રપ્રકૃઉતયઃ । અસ્તિ સા ગોત્રજાતિર્યા આદિત એવ પ્રણીતં વિશેષં પ્રાર્થયતે । તમેવાધિગચ્છતિ । અસ્તિ યા હીનં વિશેષં પ્રાર્થયતે । તમેવાધિગચ્છતિ । તેનૈવ સન્તુષ્યતિ । સ શમૈકાયનઃ શ્રાવકઃ । અસ્તિ યો હીનં વિશેષ પ્રાર્થયતે । તમેવાધિગચ્છતિ ન ચ તાવતા સન્તુષ્યતિ । ઉત્તરિપ્રણીતં વિશેષં પ્રાર્થયતે । સ બોધિપરિણતિકઃ શ્રાવકઃ । સો ઽર્હત્ત્વ પ્રાપ્ય ચિરેણ સમ્યક્સમ્બોધિં પ્રાપ્નોતિ । તસ્ય તત્પ્રાપ્તયે યા ઉપપત્તયો ન તાઃ કર્મક્લેશવશેન । અપિ ત્વચિન્ત્યાં નિર્વાણપારગામિનીમર્હતો ઽપ્યુપપત્તિં પ્રજ્ઞપયામિ યા પ્રથમા ગોત્રજાતિઃ સા બોધિસત્ત્વાનામ્ ॥ આહ ॥ આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદુદારાશયા બોધિસત્ત્વા માહાત્મ્યાશયાશ્ચ ॥ ભગવાનાહ ॥ યદમી શક્રત્વલોકપાલત્વચક્રવર્તિત્વાદિભિઃ સર્વલોકસમ્પત્તિભિરનર્થિનો ઽનુત્તરાયાં બોધૌ કુશલં પરિણામયન્તિ । તાસુ ચ નિઃસઙ્ગતા નિરવગ્રહતા ચ । ઇયમેષાનુદારાશયતા । યત્પુનસ્તદશ(સ)ક્તિસુખમનવગ્રહસુખં નિર્વૃતિસુખં ચ તત્સર્વ સર્વસત્ત્વસાધારણમિચ્છન્તો ઽનુત્તરાયાં બોધૌ કુશલમૂલં પરિણામયન્તિ સંસારાપરિત્યાગતયા । ઇયમેષાં માહાત્મ્યાશયતા ॥ આહ ॥ આશ્ચર્યાદ્ભૂતા ભગવન્ બોધિસત્ત્વધર્માઃ । તાન્ પ્રાપ્તુકામૈરનુત્તરાયાં સમ્યક્સમ્બોધૌ ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ । ઇત ઊર્ધ્વમ્ ॥ સુભૂતિરાહ ॥ અભાવસ્વભાવેષુ સર્વધર્મેષુ કથં કર્મફલવ્યવસ્થેતિ ॥ ભગવાનાહ ॥ ધર્માણામભાવસ્વભાવમજાનન્તઃ સત્ત્વા વિપર્યાસસમુત્થિતૈર્વિકલ્પૈઃ કર્માણિ કૃત્વા યથાકર્મફલાનિ પ્રાપ્નુવન્તિ । " તત્ર ચત્વારો વિપર્યાસાઃ પુદ્લનૈરાત્મ્યવિપક્ષઃ । ભાવેષ્વભિનિવેશો ધર્મનૈરાત્મ્યવિપક્ષઃ । અત્ર ચ મૈત્રેયપ્રશ્નોત્તરૈર્વહવો વિપર્યાસા નિરસ્તાઃ
। સુભૂતિપ્રશ્નોત્તરૈઃ કતિચિત્ । ઇતિ વિપર્યાસપ્રહાણનિવેશનકર્મ ॥
વિપર્યાસેન સત્ત્વાઃ કર્માભિસંસ્કુર્વન્તિ । તતઃ સંક્લિશ્યન્તે ચ લોકવ્યવહારેણ ન પરમાર્થતઃ । ન હિ કિઞ્ચિદ્વસ્ત્વસ્તિ વાલાગ્રકોટીનિક્ષેપમાત્રકમપિ યત્ર સ્થિત્વા કર્મ કુર્યુઃ । તદ્યથા સ્વપ્નમાયાદિષ્વિતિ વિપર્યાસનિર્વસ્તુકતાજ્ઞાનનિવેશનકર્મ ॥
યા સર્વધર્માણાં સમતા તથતા ભૂતકોટિસ્તનિર્વાણમ્ । તચ્ચ લોકવ્યવહારેણ વ્યવહ્રિયતે ન પરમાર્થતો ઽનભિલાપ્યત્વાદિતિ વ્યવદાનનિવેશનકર્મ ॥
યદ્યપિ સ્વપ્નમાયોપમાઃ સર્વધર્મા નિર્વસ્તુકાસ્તથાપિ તદજાનન્તઃ સત્ત્વા વસ્ત્વભિનિવેશેન કર્માણિ કૃત્વા સુગતિદુર્ગતિ ગચ્છન્તિ । અતસ્તેષાં વિપર્યાસપ્રહાણાય બોધિસત્ત્વો બોધૌ ચિત્તમુત્પાદ્ય સંસારે ચરતિ । યાવદભિસમ્બુધ્ય સત્ત્વાન્ પરિમોચયતીતિ વ્યવદાનસમ્ભારનિવેશનકર્મ ॥
"ભગવાનાહ ॥ ન દ્વયેનાભિસમયો નાદ્વયેન ! એષ એવાત્રાભિસમયો યત્ર ન દ્વયં નાદ્વયમ્ ॥ તત્કસ્ય હેતોઃ? પ્રપઞ્ચો એષ યો ઽયમેષામભિસમયઃ । ન ચ ધર્મસમતાયાં પ્રપઞ્ચોસ્તિ । નિષ્પ્રપઞ્ચા ધર્મસમતા । સૈવ સર્વધર્માઃ । સૈવ સર્વપૃથગ્જનાર્યપુદ્ગલાઃ । સૈવ બુદ્ધરત્નં સંઘરત્નં ચ । સમતા હિ ધર્મતા । ન ચ ધર્મતાયા નાનાત્વમસ્તિ ॥ સુભૂતિરાહ । કિં ધર્મતા સંસ્કૃતા કિં અસંસ્કૃતા ॥ ભગવાનાહ ॥ ન સંસ્કૃતા નાસંસ્કૃતા । યશ્ચ સંસ્કૃતો ધાતુર્યશ્ચાસંસ્કૃત ઉભાવેતૌ ન સંયુક્તૌ ન વિસંયુક્તૌ ન રૂપિણૌ અનિદર્શનાવપ્રતિઘાવેકલક્ષણૌ યદુતાલક્ષણૌ" ઇતિ સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાવ્યતિભેદેન જ્ઞાનનિવેશનકર્મ ॥
"ભગવાનાહ ॥ સર્વધર્માઃ સુભૂતે સ્વભાવેન શૂન્યાઃ । તે ન શ્રાવકૈર્ન પ્રત્યેકબુદ્ધૈર્ન તથાગતૈઃ કૃતાઃ । યા ચ સ્વભાવશૂન્યતા તન્નિર્વાણં" ઇતિ નિર્વાણનિવેશનકર્મ ॥
કારિત્રસ્યૈવ વ્યાપિત્વં દર્શયિતુમાહ । સર્વધર્માકોપ્યતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાકોપ્યતાનુગન્તવ્યેતિ । કારિત્રમાચારઃ । આચારો ધર્મઃ । "ન્યાયો હિ સાચારો ધર્મઃ સ્વભાવશ્ચ ધર્માખ્યઃ" ઇતિ વચનાત્ । સર્વો ધર્મઃ સપ્તવિંશતિવિધં કારિત્રમ્ । તસ્યાકોપ્યતા અવધ્યતા । દશદિક્સર્વલોકધાતુસ્થિતેષુ સર્વસત્ત્વેષુ સર્વૈરાકારૈઃ યથા ભાજનમવિચ્છેદેન યાવદાકાશં પ્રવૃત્તિઃ । તયા તજ્જનિકયા ભગવતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અકોપ્યતા તાદૃશ્યેવ વેદિતવ્યા । ઇત્યુક્તં ધર્મકાયસ્ય કારિત્રમ્ ॥

સમુદ્રાપર્યન્તતાવાક્યાદિભિરકોપ્યતાવાક્યપર્યન્તૈઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા યે વિશેષા ઉક્તાસ્તેષાં પારમાર્થિકં જ્ઞાનમાનુપૂર્વ્યા દર્શયિતુકામઃ પૃચ્છતિ તત્કસ્ય હેતોરિતિ । એકક્ષણાભિસમયધર્મકાયસમ્બન્ધિભિરનુગમવાક્યૈર્યદુક્તં તત્સર્વં કસ્ય હેતોઃ કેન કારણેનેત્યર્થઃ । રૂપં હીત્યાદિકમુત્તરમ્ । ઇહ સમુદ્રો ઽપર્યન્તઃ શૂન્યતામાત્રત્વાત્ । તસ્યાશ્ચ પ્રમાણાભાત્ । એવં રૂપાદયોપિ પઞ્ચસ્કન્ધાઃ સમુદ્રસમાઃ । તદ્વત્પ્રજ્ઞાપારમિતાપિ । તથા હિ યે ચ રૂપાદયો યા ચ તેષાં શૂન્યતા યા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વ એતે ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા અરૂપિણો ઽનિદર્શના એકલક્ષણા યદુતાલક્ષણા ઇતિ ભાવઃ । એવં ગગનસમતાદયોપિ જ્ઞાતવ્યાઃ । યાવદનુપલબ્ધિરિતિ । અક્લિષ્ટમજ્ઞાનમ્ । એવં હીત્યાદિ । એવં હીતિ । યથૈતે ઽષ્ટાવભિસમયાઃ સપરિચ્છદા નિર્દિષ્ટસ્તથૈવેત્યર્થઃ । અનુગન્તવ્યેતિ અનુસર્તવ્યા । તતઃ કિં કરણીયમિત્યાહ યદેત્યાદિ । અનુગમિષ્યતીતિ વ્યઞ્જનકાયેન શ્રોષ્યતિ । ( ર્સ્ત્_193 ) વ્યવચારયિષ્યતીત્યર્થશરીરેણ જ્ઞાસ્યતિ । અવતરિષ્યતીતિ શ્રદ્ધાસ્યતિ । અવભોત્સ્યત ઇતિ પ્રજ્ઞાસ્યતિ । ચિન્તયિષ્યતીતિ ચતસૃભિર્વિચારણાયુક્તિભિશ્ચિન્તયિષ્યતિ વિચારયિષ્યતિ । એવમેવૈતન્નાન્યથેતિ । યાનિ પુનઃ સ્થાનાનિ ચિન્તયન્ બાલઃ શક્તિક્ષયાત્ ખિન્ન ઉન્માદ્યેત્ મૂર્ચ્છેત્ મરણં વા નિગચ્છેત્ તાનિ સ્થાનાન્યચિન્ત્યાનિ તેષુ તુલયિષ્યતિ । યથૈતાનિ ભગવતા પરમયોગીશ્વરેણ દૃષ્ટાનિ તથૈવ નિર્દિષ્ટાનિ । અસ્માકમેતાન્યચિન્તા(ન્ત્યા)નિ તર્કાગોચરત્વાદિતિ ઉપપરીક્ષિષ્યત ઇતિ । એતાવતૈવ સર્વસંશયાનાં છેદનાદવધારયિષ્યત્યેવમેવૈતદિતિ । એવમતીવ ચ્છિન્નેષુ સંશયેષુ ભવનાયા અધિકારઃ । અત આહ । ભાવયિષ્યતીતિ । ચતુર્વિધા ભાવના । શમથો વિપશ્યના શમથવિપશ્યને શમથવિપશ્યનાભિરતિશ્ચ । કીદૃશૈર્મનસિકારૈરિત્યાહ । સર્વમાયેત્યાદિ । અહમિતિ મમેતિ રૂપમિતિ વેદનેત્યેવમાદિકઃ સર્વાભિનિવેશઃ સર્વમન્યના । મન્યાશબ્દાણ્ણિજન્તાદ્યચ્ મન્યના । સર્વપરપ્રવાદિભિર્મારાદિભિઃ ક્લેશૈશ્ચ યાઃ કમ્પનાઃ તાઃ સર્વેઞ્જનાઃ । તદા નાસ્ય દુર્લભેત્યાદિ । સર્વગુણાનામિતિ બોધિસત્ત્વગુણાનામ્ । બુદ્ધક્ષેત્રસ્યેતિ ગુણાનાં પરિપૂરિરિતિ
વર્તતે । શેષં સુગમમ્ ॥
સૂત્રસ્યાર્થો ઽષ્ટવભિસમયાઃ શાસ્ત્રે પ્રથમમુદ્દિષ્ટાઃ । ત ઇયતા વિસ્તરેણ નિર્દિષ્ટાઃ । પુનઃ શાસ્ત્રમ્-
ઽલક્ષણં તત્પ્રયોગસ્તત્પ્રકર્ષસ્તદનુક્રમઃ ।
તન્નિષ્ઠા તદ્વિપાકશ્ચેત્યન્યઃ ષોઢાર્થસંગ્રહઃ ॥ ઽ
અથવા ષડર્થાઃ સૂત્રસ્ય । સર્વાકારજ્ઞતા માર્ગજ્ઞતા સર્વજ્ઞતા ચેતિ ત્રયમેતલ્લક્ષણં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ । યતસ્ત્રિવિધૈવ સા । ચતુર્થઃ સર્વાકારાભિસમ્બોધિઃ । સો ઽસ્યાં પ્રયોગઃ । ચર્યેત્યર્થઃ । પઞ્ચમો મૂર્ધાભિસમયઃ । સો ઽસ્યાં પ્રયોગપ્રકર્ષઃ । ષષ્ઠો ઽનુપૂર્વાભિસમયઃ સો ઽસ્યાં પ્રયોગાનુક્રમઃ । અનુપૂર્વપ્રયોગ ઇત્યર્થઃ । સપ્તમ એકક્ષણાભિસમયઃ । સો ઽસ્યાં પ્રયોગનિષ્ઠાઃ । અષ્ટમો ધર્મકાયઃ । સો ઽસ્યાં વિપાકઃ । પ્રધાનફલમિત્યર્થઃ । પુનઃ શાસ્ત્રમ્-
ઽવિષયસ્ત્રિતયો હેતુઃ પ્રયોગશ્ચતુરાત્મકઃ ।
ધર્મકાયઃ ફલં કર્મેત્યન્યસ્ત્રેધાર્થસંગ્રહઃ ॥ ઽ
અથવા ત્રયોર્થાઃ સુત્રસ્ય । હેતુઃ પ્રયોગઃ ફલં ચ । તત્ર ત્રિવિધઃ પ્રયોગવિષયો હેતુઃ । સર્વાકારજ્ઞતા માર્ગજ્ઞતા સર્વજ્ઞતા ચ । ચત્વારો ઽર્થાઃ પ્રયોગઃ પ્રયોગસામાન્યાત્ । સર્વાકારાભિસમ્બોધો મૂર્ધાભિસમયો ઽનુપૂર્વાભિસમય એકક્ષણાભિસમ્બોધશ્ચેતિ । ( ર્સ્ત્_194 ) ફલં ધર્મકાયઃ કર્મ ચ । વિનાપિ તેનાર્થગતેઃ । અર્થસંગ્રહઃ સકલસૂત્રાર્થસ્ય સંક્ષેપઃ । તત્ર પ્રથમો ઽષ્ટધા । દ્વિતીયઃ ષોઢા । તૃતીયસ્ત્રેધા ॥
અનુગમસ્ય વાચકઃ પરિવર્તો ઽનુગમપરિવર્તઃ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયા એકોનત્રિંશત્તમઃ પરિવર્તઃ ॥
30. સદાપ્રરુદિતપરિવર્તો નામ ત્રિંશત્તમઃ ।
અષ્ટાભિરભિસમયૈર્ભગવતી નિર્દિષ્ટા । સા યથા વેદિતવ્યા તન્નોક્તમ્ । અતસ્તભ્દગવાન્ વિચ(વ)ક્ષુરાહ પુનરપરમિત્યાદિના । પર્યેષ્ટવ્યેતિ ઇચ્છતેઃ પ્રયોગઃ । પર્યેષિતા પર્યેષમાણેનેતિ । એષૃ ઇત્યસ્ય ભૌવાદિકસ્ય પ્રયોગઃ । કાયક્લમથાદિમનસિકારાણાં પ્રતિષેધો વીર્યાતિશયાર્થઃ । મા ચ ક્વચિદિત્યાદિના વિક્ષેપપ્રતિષેધઃ । મા પ્રણિધા ઇતિ મા નિવેશય । ક્વચિત ઇત્યુદ્દેશઃ । અધ્યાત્મં બહિર્ધા વેતિ નિર્દેશઃ । અધિશબ્દો ઽધિકરણાર્થઃ । તતો વિતર્ક્યાર્થે ઽવ્યયીભાવઃ । અન ઇત્યચ્ સમાસાન્તઃ ટિલોપઃ । બહિર્ધેતિ બહિરિત્યર્થઃ । મા ગા ઇતિ સમ્બન્ધઃ । માઙિ લુઙ્, ઇણો ગા લુઙિ, ગાતિસ્થેત્યાદિના સિચો લુક્ । ન માઙ્યોગ ઇત્યડાગમપ્રતિષેધઃ । વામેન દક્ષિણેનેતિ પાર્શ્વેનેતિ ભાવઃ । પૂર્વેણેત્યાદિના દિશાં નિર્દેશઃ । અનુવિદિશમિતિ વિદિશામ્ । અનુશબ્દો વીપ્સાયામ્ । વિદિશિ વિદિશીત્યનુવિદિશમ્ । અવ્યયીભાવે શરત્પ્રભૃતિભ્ય ઇત્યચ્ સમાસાન્તઃ । તથા ચ કુલપુત્રેત્યાદિના અતત્ત્વમનસિકારાણાં પ્રતિષેધઃ । નાત્મતો ન સત્કાયત ઇતિ । સીદતીતિ સત્ । રાશિત્વાત્કાયઃ । અનિત્યો રૂપાદિરાશિઃ સત્કાય ઇત્યુચ્યતે । સત્કાયે પુદ્ગલઃ પ્રજ્ઞપ્યતે । અતશ્ચ નાત્મતો ન સત્કાયતશ્ચલસીતિ । ન દ્રવ્યસતા પુદ્ગલરૂપેણ નાપિ પ્રજ્ઞપ્તિસતા । ઉભયોરનુપલમ્ભાદિત્યર્થઃ । ન રૂપતશ્ચેત્યાદિ । નાપિ રૂપાદિભિઃ સ્કન્ધૈઃ । ધર્માણામપ્યનુપલબ્ધેરિતિ ભાવઃ । અતશ્ચલતીતિ એભિશ્ચલતિ । એષાં સમારોપેણ વિતિષ્ઠત્ ઇતિ નિવર્તતે । શેષં સુગમમ્ ।

વૈશબ્દો ઽવધારણે । એવમેવેત્યર્થઃ । આલોકમિતિ મોક્ષમાર્ગસ્ય દેશનામ્ । સમુદાનેતુકામ ઇતિ । આત્મનિ સમ્યગુત્પાદયિતુકામઃ । અધિમુક્તિમિતિ । એવમેવૈતદિત્યવધારણમ્ । ક્વ? સર્વધર્મેષુ । કીદૃશેષુ? શૂન્યાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ । યથાપ્રતિભાસમર્થાભાવાચ્છૂન્યેષુ । તસ્ય ચ પ્રતિભાસસ્ય ભ્રાન્તિનિમિત્તસ્ય પ્રકૃતિનિરોધાદનિમિત્તેષુ । ( ર્સ્ત્_195 ) અતશ્ચ ભ્રાન્તિમાત્રતયા દૃષ્ટે ત્રૈધાતુકે પ્રણિધાનાભાવાદપ્રણિહિતેષુ । શૂન્યતાશબ્દઃ ક્વચિત્પઠ્યતે । તત્ર સ્વાર્થે તલ્ । નિમિત્તપરિવર્જિતેનેત્યુદ્દેશઃ । ભ્રાન્તિનિમિત્તયોર્વસ્ત્વભિનિવેશસ્તદિહ નિમિત્તમ્ । તત્પરિવર્જિતેન ભાવપરિવર્જિતેન સત્ત્વદૃષ્ટિપરિવર્જિતેન ચેતિ નિર્દેશઃ । ભાવો ધર્મદૃષ્ટિ સત્ત્વદૃષ્ટિરાત્મદૃષ્ટિઃ । તાભ્યાં પરિવર્જિતેનેત્યર્થઃ । યાનીત્યાદિ । યાનિ ધર્મ દેશયન્તીતિ સમ્બન્ધઃ । શૂન્યાનિમિત્તાપ્રણિહિતાઃ પૂર્વવત્ । નિઃસ્વભાવસ્ય નોત્પાદો ન જાતિર્ન નિરોધઃ । યસ્ય નોત્પાદનિરોધૌ સો ઽભાવઃ । તસ્માદ્ અનુત્પાદા અજાતા અનિરોધા અભાવાઃ સર્વધર્મા ઇત્યેવં યાનિ ધર્મં દેશયન્તિ તાનિ કલ્યાણમિત્રાણિ । અર્થાદ્ગમ્યતે તદ્વિપરીતં ધર્મ યાનિ દેશયન્તિ તાનિ પાપમિત્રાણિ । પ્રતિપદ્યમાનો અનુતિષ્ઠન્ । કૃતજ્ઞ શ્રુતજ્ઞાનાત્ । કૃતવેદી શ્રુતફલજ્ઞાનાત્ । પરિતુલયમાનેનેતિ ચિન્તયતા । લોકામિષં અન્નપાનવસ્ત્રાદિ । તેન પ્રતિસંયુક્તા તદભિલાષિણી । અનુબદ્ધવ્યો ઽનુગન્તવ્યઃ । અસ્તિ હીતિ । અસ્તિ ખલ્વેતત્ । સેવિતુમિત્યાદેઃ પદત્રયસ્ય પરિભોક્તુમિત્યર્થઃ । અભિભૂયેતિ નિર્દોષીકૃત્ય । સત્ત્વવિનયેનેતિ સત્ત્વાનાં ચિત્તરક્ષાર્થમ્ । પરિગ્રહમુપાદાયેતિ પરિગ્રહાર્થમ્ । સઙ્ગસ્તૃષ્ણા । આરમ્બણમુપલમ્ભઃ । ભૂતનય પરમાર્થપ્રભેદઃ । સંક્લેશાભાવાદ્ અસંક્લેશાઃ । વ્યવદાનાભાવાદ્ અવ્યવદાનાઃ । નિઃસત્ત્વાદિપદૈઃ પુદ્ગલનૈરાત્મ્યમાહ । માયોપમાદિપદૈર્ધર્મનૈરાત્મ્યમ્ । પ્રતિવાણિઃ પ્રતિવચનમ્ । અનિવિણ્ણમખિન્નમ્ ।

અનુશાસની ઉપદેશઃ । ઔણાદિકો ઽનિર્ધરણીવત્ । રુદન્ અશ્રુપાતેન । ક્રન્દન્ દીનસ્વરૈઃ । શોચન્ ઉત્કણ્ઠમાનઃ । પરિદેવમાનો વિલપન્ અનુબદ્ધ ઇતિ સમન્વિતઃ । ક્વચિલ્લ્યપઃ પાઠઃ । તસ્યાપિ પૂર્વાદિક્કર્મ । અનુપરિક્ષિપ્તા પરિવેષ્ટિતા । પરિખાઃ ખાતયઃ । ઋદ્ધા ધનસમ્પત્ત્યા । સ્ફીતા ગૃહોદ્યાનાદિશોભયા । ક્ષેમા નિરુપદ્રવત્વાત્ । સુભિક્ષા સુલભાન્નપાનત્વાત્ । આકીર્ણો વિસ્તીર્ણઃ । બહુ નાનાવિધો જનઃ પરિવારો યેષાં તે તથા । તાદૃશા મનુષ્યા યસ્યાં સા તથા । અન્તરસ્યાન્તરે આપણઃ ક્રયવિક્રયસ્થાનમ્ । તસ્મિન્ વિથીશતાનિ । તૈઃ પઞ્ચભિઃ નિર્વિદ્ધા નિઃશેષં વિદ્ધા । વિથીનામા પ્રકારાન્તમુભયતો ગમનાત્ । આલેખ્યેન વિચિત્રાણિ ચ તાનિ ચિત્રાણિ ચાદ્ભૂતત્વાત્ । સદૃશાનિ ચ પુરાનુરૂપત્વાત્ । તૈઃ અનુત્પીડમસંબાધં જનયુગ્યયાનાનાં સંક્રમસ્થાનાનિ સંભૂય ગમનસ્થાનાનિ વિસ્તીર્ણરથ્યાઃ । તેષાં સ્થાપિતાનિ સ્થાપનાનિ । ભાવે ક્તઃ । તૈઃ સુમાપિતા સુરચિતા । તત્ર જનઃ પદિકાદિલોકાઃ । ( ર્સ્ત્_196 ) યુગ્યાનિ વાહનાનિ । યાનાનિ રથાઃ । અનન્તરત્વાત્પરસ્પરતુલ્યત્વાચ્ચ સમસમૈઃ । ખોડકશીર્ષાણિ ક્રમશીર્ષાણિ । ઉપોદ્ગતાનીતિ પ્રાકારાદતિવિસ્તીર્ણાત્ કિઞ્ચિન્નિર્ગત્યોદ્ગતાનિ । પ્રમાણવન્તીતિ પૃથૂનિ તુઙ્ગાનિ ચ । નાનાવિચિત્રરિત્યન્યથાન્યથા વિચિત્રૈઃ । સર્વતશ્ચ ખોડકવૃક્ષાન્નિર્ગતા વૃક્ષાન્તરમ્ । યથાભવતિ તથાવસક્તમ્ । સર્વમસ્યામસ્તીતિ સર્વાવની । કિઙ્કિણીજાલેનેતિ ચતુષ્પ્રાકારખોડકવૃક્ષાવસક્તમણિસૂત્રચતુષ્ટયાવવદ્ધાનેકમણિસૂત્રવલમ્બિના । વલ્ગુઃ । શ્રોત્રસુખત્વાત્ । રઞ્જનીયો મનોહરત્વાત્ । પઞ્ચાઙ્ગાનિ વીણાવંશાદીનિ । ગન્ધર્વા ગાયનાઃ । ક્રીડન્તિ શ્રોત્રેણ, રમન્તે મનસા, પરિચારયન્તિ કાયવાક્પરિસ્પન્દૈઃ । પરિખાઃ ખાતયઃ । અનુસારિવારિવાહિન્ય ઇતિ વાતાદ્યનુસારિણા જલપ્રવાહેણ યુક્તાઃ । પદ્મં રક્તકમલમ્ । પુણ્ડરીકં સિતપદ્મમ્ । અભિજાતાભિજાતરિતિ પ્રણીતપ્રણીતૈઃ । સુગન્ધશબ્દઃ સુરભિપર્યાયઃ । તત્પુષ્કરિણીનામિત્યુદ્યાનપુષ્કરિણીનાં પ્રમાણમ્ । સમન્તાદિતિ સર્વપાર્શ્વેષુ । ક્રોશઃ ક્રોશ ઇતિ વીપ્સા । નીલાદિપદાનિ પ્રાગ્વ્યાખ્યાતાનિ । ઉપનિકૂજિતા બુદ્ધનેત્રી પ્રજ્ઞાપારમિતા । તસ્યા ચિત્રીકારઃ પરઃ પ્રસાદઃ । તેનાનુગતં સુગતેભ્યઃ શ્રુતચિત્તં યેષાં તે તથા । તેષાં મધ્યે શ્રૃઙ્ગાટકસ્યેતિ
સમ્બન્ધઃ । સમન્તાદિતિ પ્રતિપાર્શ્વમ્ । ગૃહપરિભોગ ઇતિ ગૃહસ્ય પરિવેષ્ટઃ । કિમર્થમિત્યાહ । ઉપભોગરિભોગાયેતિ । ઉપભોગઃ ફલપુષ્પાદીનામ્ । પરિભોગઃ સાકલ્યેન ભોગો વનવિહારાદિના । વિવરં સન્ધિઃ । તસ્મિન્નન્તરં અવકાશઃ । સમર્પિતઃ સઙ્ગમિતઃ । તૈરવકાશગુણૈઃ । સર્વેન્દ્રિયાણામનુગ્રહઃ સમન્વઙ્ગઃ । તદ્યોગાત્ સમન્વઙ્ગી ક્રીડતિ વાચા । રમતે મનસા । પરિચારયતિ કાયેન । તાવત્કાલમિતિ પરિમિતકાલમ્ । તત ઇતિ ક્રીડાદિકાલાદૂર્ધ્વમ્ । ત્રિકાલમિતિ પ્રાણ્હમધ્યાન્હાપરાન્હેષુ । આસનસ્ય વિશેષણં સુવર્ણપાદકમિત્યાદિ । અર્ધક્રોશમુચ્ચસ્ત્વેનેતિ યાવત્ । તૂલિકયા વા આસ્તીર્ણં ગોણિકયા વા ગર્ભોલિકાચીનાંશુકપ્રત્યાસ્તરણમ્ । ઉપરિ સા અસ્યેતિ ઉપરિગર્ભોલિકમ । કાશિકવસ્ત્રં વારાણસેયકં દિવ્યં વા । તત્ પ્રત્યાસ્તરણમસ્યેતિ તથોક્તમ્ । સમં યથા ભવતિ ન વિષમં તથા ધારયન્તિ પ્રમાણવભ્દિઃ સ્તમ્ભૈઃ । સહિતાઃ સમગ્રાઃ । નિરતાઃ સાવધાનાઃ । કથમિત્યાહ । કિમયં સંસ્થિત ઇતિ । કુત ઇત્યાહ । સુસંસ્થિતેત્યાદિ । મુક્તાવિચિત્રિતં પર્યન્તેષુ હારાર્દ્ધહારાણાં પ્રલમ્બનાત્, મધ્યે ચ સ્થૂલમુક્તાકલાપસ્ય । અભ્યવકિરન્તિ પુરસ્તાત્ । પ્રકરન્તિ ત્રિષુ પાર્શ્વેષુ । સંપ્રવિકિરન્તિ પુનશ્ચતુર્ષ્વપિ ( ર્સ્ત્_197 ) પાર્શ્વેષુ । ધર્માશયવિશુદ્ધ્યેતિ ધર્મે યા તેષાં શ્રદ્ધાચ્છન્દયોઃ શુદ્ધિઃ । ધર્માય ગૌરવં કલ્યાણમિત્રત્વાત્ । સન્નિશ્રયતા ભાજનતા । શ્રદ્ધાર્હે યા શ્રદ્ધધાનતા તયા । વિનિપાતો દુર્ગતિગમનમ્ । અવિષ્ટિતં અવિચ્છિન્નમ્ । તુષ્ટ ઇતિ પ્રીતઃ । ઉદગ્ર ઇતિ તયા પ્રીત્યા ઉન્નતપૂર્વકાયઃ । તદેકતાનત્વાત્ આત્તમનસ્કઃ । પ્રીતેરુત્કર્ષાત્ પ્રમુદિતઃ । પ્રીતિસહગતઃ પ્રસાદઃ પ્રીતિસૌમનસ્યમ્ । તજ્જાતમસ્યેતિ તથોક્તઃ । તસ્ય શ્રૃણોતિ સ્મેતિ સમ્બન્ધવિવક્ષયાપાદાને ષષ્ઠી ।
સર્વધર્મેષ્વનિશ્રિતસંજ્ઞામિતિ । યથૈતર્હિ મે ધર્મોદ્ગતદેશનયા પ્રતિભાસઃ સનિધા(દા)નમનાશ્રિતઃ । એવં હેતુનિયમમનાશ્રિતાઃ સર્વધર્મા ઇત્યેનાં સંજ્ઞામત્યન્તસમાહિતામ્ । અસ્યાઃ સંજ્ઞાયાઃ પ્રભાવાત્કિમભૂદિત્યાહ । તસ્યેત્યાદિ । સમાધય એવ મુખાનિ મહોપાયત્વાત્ । સર્વધર્માણાં સ્વભાવાઃ સ્વલક્ષણાનિ । તેષાં વ્યવલોકનો દ્રષ્ટા । તેષાં અનુપલબ્ધિરસત્તાનિશ્ચયઃ । સર્વધર્માણાં નિર્નાનાત્વં સમતા સ્વલક્ષણાનામભાવાત્ । તદાલમ્બનઃ સમાધિસ્તથોક્તઃ । સા ચ સમતા તથતા । તયા નિર્વિકારાન્સર્વધર્માન્ પશ્યતીતિ સર્વધમનિર્વિકારદર્શી । એવં યાવત્સર્વતથાગતદર્શી સમાધિર્વેદિતવ્યઃ । એષુ સમાધિષ્વિતિ ક્રમેણ સર્વેષુ સ્થિતઃ સન્ । દશદિશો ઽસ્મિન્નિતિ દશદિગ્લોકઃ સર્વલોકધાતવ ઇત્યર્થઃ । તત્ર બુદ્ધાન્ ભગવતો ઽપ્રમેયાસંખ્યેયાન્ પશ્યતિ સ્મ । નૈકસ્મિન્ કાલે ઽનેકસ્તથાગત એકસ્યૈવ સર્વસત્ત્વાર્થક્રિયાસુ શક્તેરિતિ ચેત્ । નિત્યમેક એવ બુદ્ધસ્તસ્યૈવાનન્તમાયુરધિષ્ઠાતું શક્તેરિતિ કિન્નેષ્યતે? હેતુબલાદન્યેપિ ભવન્તીતિ ચેત્ । હેતુબલાદેવ તર્હિ યુગપદનન્તેષુ લોકધાતુષ્વનન્તાસ્તથાગતા જાયન્ત ઇતિ કો વિરોધઃ? યથા બુદ્ધૌ ચક્રવર્તિનૌ સકૃદેકત્ર ચતુર્દ્વીપકે લોકધાતૌ નોત્પદ્યેતે નિઃસપત્નકર્મકારિત્વાત્ તથા તથાગતૌ ત્રિસાહસ્રે લોકધાતાવિતિ મહારથૈઃ ક્ષુણ્ણમેતત્ ।
ગતિં ગતા ઇતિ । ગતિરપ્રતિદ્યાતઃ । તાં પ્રાપ્તાઃ । શિક્ષાપિત ઇતિ શિક્ષાં પ્રાપિતઃ । તત્કૃતમિતિ । યદેવ તેન પુર્વ કૃતમ્ । ધારયિતવ્યં ચેતસિ ન વિસ્મર્તવ્યમ્ । ચેલં વસ્ત્રમ્ । તસ્ય ઉણ્ડુકઃ શિરશાટક ઇત્યર્થઃ । ઉત્કણ્ઠા શોકઃ । પરિતસનં દુઃખાસિકા । કાષ્ઠાગતા પ્રીતિઃ પ્રેમ । ગુણવત્સુ ચેતસો ઽકાલુષ્યં પ્રસાદઃ । તદ્ગુણેષુ વિસ્મયઃ ચિત્રીકારઃ । અર્ભ્યહણં ગૌરવમ્ । કતમં શબ્દમિત્યત આહ । ઘોષમિત્યાદિ । કતમં ભોષમિંત્યાહ । કઃ પુરેષેણેત્યાદિ । અતિક્રામયિષ્યતીતિ મિતાં હ્રસ્વો ન ભવતિ । "વા ચિત્તવિરાગે" ( ર્સ્ત્_198 ) ઇત્યતો વાશબ્દાનુવૃત્તેર્વ્યવસ્થિતવિભાષા । વિજ્ઞાનાચ્ચ । અતિશબ્દશ્ચાત્ર અપશબ્દાર્થે વર્તતે । અતઃ પઞ્ચમી યુક્તા ભવતિ । યન્નુશબ્દસ્તસ્માદર્થે । પર્યુત્થાપયામાસેતિ વ્યગ્રીકૃતવાન્ । યથેતિ યતઃ । અસ્થિમજ્જયાશ્ચેતિ । મજ્જન્શબ્દસ્ય લિઙ્ગવ્યત્યયેન સ્ત્રિયાં ડાપ્ સીમાવત્ । કલ્યચિત્ત ઇતિ તેનૈવ હર્ષેણ કર્મણ્યચિત્તઃ । તતશ્ચ દ્વિગુણીભૂતહર્ષત્વાત્ પ્રમુદિતચિત્તઃ । ગુણજાતિઃ મનુષ્યસામાન્યો ગુણઃ । વિશેષસ્તુ મનુષ્યાતિક્રાન્તો ગુણઃ । ક્ષમન્તે ચેતિ સ્વયં કર્તવ્યતયાપિ રોચનાત્ । વિષયિતેતિ શક્તિઃ ।

વિદિતાભિપ્રાય આહ । અલ્પોત્સુક ઇત્યાદિ । ઉત્સુક ઔત્સુક્યમ્ । યત્તત્ ક્ષણં લવમપિ તત્ । તન્મુહૂર્તમપિ તત્ । ત્રયાણામુપાદાનં તુ શ્રોતૃણાં શ્રદ્ધભેદાત્ । નિષ્પ્રતિભાન ઇત્યુદ્દેશઃ । સદાપ્રરુદિતસ્યેત્યાદિનિર્દેશઃ । ઉત્તર ઇતિ ઉત્તરનિમિઉત્તમ્ । અપ્રતિપદ્યમાનો ઽલભમાનઃ । દદ્ધ્વમિતિ દદ્ દાને । વાદ્યપ્રકૃતયો વાદ્યપ્રકારાઃ । પ્રભૂતાઃ પ્રકારબાહુલ્યાત્ । વિપુલાઃ પ્રતિપ્રકારમાનન્ત્યાત્ । ભોગા અર્થાઃ । સર્વલોકવિશિષ્ટા ઇતિ સર્વલોકાતિક્રાન્તાઃ ।
ઉપરિષ્ટાન્મૂર્ધ્ન ઇતિ ઉપરિ શિરસઃ । પ્રાતિષ્ઠત ઇતિ પ્રશબ્દઃ પ્રતેરર્થે । વિહાયસીત્યન્તરિક્ષે । પ્રાઞ્ચો ઽઞ્જલયઃ પ્રાઞ્જલયઃ । સ્ફુટ ઇતિ પ્રાપ્તઃ । સહદર્શનાદિતિ દર્શનાત્કારણાદ્દર્શનેન સહૈવૈત્યર્થઃ ॥
સદાપ્રરુદિતોપલક્ષિતઃ પરિવર્તસ્તત્પરિવર્તઃ ॥ આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયાં ત્રિશત્તમઃ પરિવર્તઃ ॥
31. ધર્મોદ્ગતપરિવર્તો નામૈકત્રિશત્તમઃ ।
એવમુક્ત ઇત્યાદિ । ન ખલ્વિત્યાદિ પ્રતિજ્ઞા । અચલિતા હિ તથતેતિ હેતુઃ । તથાગતાનાં કિમાગતમિતિ ચેદાહ । યા ચેત્યાદિ । એવમુત્તરેપિ હેતવઃ સસમર્થના વેદિતવ્યાઃ । સર્વે ચૈતે હેતવઃ શૂન્યતાપર્યાયા નિમિત્તભેદાત્તુ ભેદઃ । આકાશધાતુરાકાશસાધર્મ્યાત્તથતૈવ । નનુ દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાશીત્યનુવ્યઞ્જનવિરાજિતવિગ્રહસ્તથાગતો ન પુનસ્તથતાદય ઇત્યત આહ । ન હિ કુલપુત્રાન્યત્રેત્યાદિ । તથતૈવ સુવિશુદ્ધા તથાગત ઇતિ ભાવઃ । સ હિ તેષાં સ્વાભાવિકઃ કાય ઇતિ ન્યાયઃ । એવં તથતાદિતથાગતયોરભેદમુક્ત્વાત્યન્તાભેદં દર્શયિતુમાહ । યા ચેત્યાદિ । એષામેવ ધર્માણામિતિ તથતાદીનાં તથતેતિ પરિકલ્પિતરૂપશૂન્યતા । યા ચ સર્વધર્માણામિતિ સ્કન્ધધાત્વાદીનાં યા ચ તથાગતસ્ય । એકૈવેત્યાદિરુદ્દેશઃ । પુનરેકૈવેત્યાદિ નિર્દેશઃ । હેતુમાહ । યદુતાસત્ત્વાદિતિ । અદ્રવ્યત્વાન્ન ( ર્સ્ત્_199 ) પુનર્યથાલક્ષણમભાવાદિતિ ભાવઃ । પુનસ્તથાગતાનામગતિગત્યોરભાવં યથાકલ્પનમસત્ત્વાત્ । ભાવકલ્પના તુ સંજ્ઞાવિપર્યાસાદિતિ દૃષ્ટાન્તૈઃ પ્રતિપાદયિતુમાહ । તદ્યથાપીત્યાદિ । મધ્યાન્હકાલસમય ઇતિ । મધ્યાન્હશ્ચાસૌ કાલશ્ચ । તસ્ય સમયઃ । આગમનં યથા ચ ગ્રામં પ્રવિષ્ટ ઇતિ વિશતેરર્થસ્ય ગતિવિશેષત્વાત્ કર્તરિ ક્તઃ । તથેહાપિ તથાગતમ્ અભિનિવિષ્ટા ઇતિ । ધર્માકાયા ઇતિ ધર્મતાકાયાઃ । હસ્તિકાયસ્યેત્યાદૌ કાયઃ સમૂહઃ । પરિનિષ્પત્તિરિતિ ભૂતત્વમ્ । મુષાવાદસ્તત્સાધર્મ્યાન્ વઞ્ચક ઇત્યર્થઃ । અત એવાહ અભૂત ઇતિ । અમોઘં દાયકસ્ય મહાફલહેતુત્વાત્ । અત એવ દક્ષિણીયાઃ ।
પ્રભાવ્યન્તે ઉપલભ્યન્તે । કાયપરિનિષ્પત્તિઃ ચરમભવસંગૃહીતા । નાપિ ક્વચિદ્ગચ્છતીતિ પરિનિર્વાણકાલે । ન ક્વચિદસ્તીતિ પરિનિર્વાય યત્ર ગચ્છતિ । હેતરૂપાદાનકારણં પ્રત્યયાઃ સહકારિણઃ । તત્ર શબ્દસ્યોપાદાનં શબ્દપરમાણવ ઇત્યેકે । વાયુપરમાણવ ઇત્યપરે । તત્ર ઉપધાની તન્ત્રીવેષ્ટનં ચકુલિકા । ઉપવાણ્યો અપ્રધાનતન્ત્રયઃ । આદ્યન્તયોઃ ન શબ્દો નિશ્ચરતીતિ વચનં મધ્યે સર્વત્ર સમ્બન્ધનાર્થમ્ । નિર્હેતુકાશબ્દાત્ સ્વાર્થે ઽણ નૈર્હેતુકી ।
સંક્ષોભિતાનિ સંપ્રચલિતાનિ । જિહ્મીભૂતાનિ નષ્ટચ્છાયાનિ । ઉત્સૃજન્તિ સ્મેતિ મુઞ્ચન્તિ સ્મ । વિહાયસમિતિ આકાશમ્ । સ્વકેન કાયેન ધર્મોદ્ગતમભિચ્છાદયતિ સ્મેતિ તસ્યાગ્રતઃ સર્વકાયેન ભૂમૌ પતતિ સ્મેત્યર્થઃ । કિયન્તં કાલમિત્યત આહ સપ્તવર્ષાણીતિ । અવક્રામણં પ્રવેશનમ્ । યદ્વયમિતિ યદા વયમ્ । અનુવર્તમાના ઇત્યનુકુર્વત્યઃ । દિવ્યમિત્યાકાશભવમ્ । ચિત્તસ્યાન્યથાત્વ પૃથિવીસેકવૈમુખ્યમ્ । ઇતિ પ્રતિસંખ્યાયેતિ એવં નિરૂપ્ય સર્વાણિ તાનીતિ દારિકાશતાનિ । તાનિ તાનીતિ શસ્ત્રવિશેષણમ્ । અવતારમવકાશઃ । અધ્યતિષ્ઠદિત્યકરોત્ । ગન્ધમિત્યત્ર અધ્યતિષ્ઠદિતિ ચકારેણાનુકૃષ્યતે । પરીષ્ટિઃ પર્યેષણા ।
કીદૃશી તત્રાર્યસ્ય ધર્મોદ્ગતસ્ય ધર્મદેશનાભૂદિત્યત આહ । તત્રેયં ધર્મોદ્ગતસ્યેત્યાદિ સુગમમ્ । યદુતશબ્દઃ સામાન્યેનોદ્દિષ્ટસ્ય વિશેષં દ્યોતયતિ । એભિસ્ત્રિંશતા આકારૈરિત્યર્થઃ । અત એવાસ્યાઃ શ્રુતબલેનોત્પન્ના । ( ર્સ્ત્_200 ) એભિરેવ ત્રિંશતાકારૈઃ સદાપ્રરુદિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યોત્પન્નાસ્ત્રિંશત્સમાધયઃ પઠિષ્યન્તે । પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સમતા સર્વધર્મેષુ । કુતઃ? સર્વધર્મસમતયા । સા હિ ધર્મધાત્વાલમ્બના । સ ચ સમાનઃ સર્વધર્મેષુ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયા વિવિક્તતા । કુતઃ? સર્વધર્મવિવિક્તતયા । યતઃ સર્વધર્માઃ સ્વલક્ષણૈર્વિવિક્તાઃ । અતઃ સાપિ વિવિક્તા સ્વલક્ષણપ્રતિભાસૈઃ । સા કદાચિદસ્માદ્વિવેકાચ્ચલતીતિ ચેદાહ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અચલનતા । કુતઃ? સર્વધર્માચલનતયા । યતઃ સર્વધર્મા ન વિવેકાચ્ચલન્તિ । તતઃ સાપિ ન વિવેકાચ્ચલતિ । મનનાચ્ચલતીતિ ચેદાહ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અમનનતા । કુતઃ? સર્વધર્મામનનતયા । અમનના હિ સર્વધર્માઃ । ન તે કિઞ્ચિન્મન્યન્તે નિઃસ્વભાવત્વાત્ । તતઃ સાપ્યમનના । કિમસૌ કેનાપિ સ્તમ્ભિતા યતો ન ચલતીતિ ચેદાહ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અસ્તમ્ભિતતા । કુતઃ? સર્વધર્માસ્તમ્ભિતતયા । ન હિ વિવેકાચ્ચલન્તિ સર્વધર્માઃ કેનાપિ સ્તમ્ભિતાઃ । કિં તર્હિ? પ્રકૃત્યૈવ વિવેકે સ્થિરાસ્તતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાપિ સ્થિરા । આદૌ સમતામાત્રમુક્તં નૈકરસતા । તામપ્યાહ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયા એકરસતા સર્વધર્મેષુ । કુતઃ? સર્વધર્માણામેકરસતયા તથતૈકરસા હિ સર્વધર્માઃ સ્વલક્ષણાનામભાવાત્ । તદ્વત્પ્રજ્ઞાપારમિતાપિ સ્વલક્ષણાનામપ્રતિભાસાત્ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અપર્યન્તતા । કુતઃ? સર્વધર્માણામપર્યન્તતયા । તથા હિ દ્વૌ પર્યન્તૌ પૂર્વા ચ કોટિરપરા ચ । તૌ ચ ન સ્તઃ સર્વધર્માણામ્ । અતીતાનગતયોરસત્ત્વાત્ । તસ્માદપર્યન્તાઃ સર્વધર્માઃ । તદ્વત્પ્રજ્ઞાપારમિતાપિ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અનુત્પાદતા । કુતઃ? સર્વધર્માનુત્પાદતયા । તથાહિ નિઃસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ । તસ્માન્નોત્પદ્યન્તે ખરવિષાણવત્ । તસ્માદનુત્પાદાઃ । તદ્વત્પ્રજ્ઞાપારમિતાપિ । અનિરોધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । કુતઃ? સર્વધર્માણામનિરોધતયા । ન હ્યમી નિરુધ્યન્તે ઽસત્ત્વાત્ ખરવિષાણવત્ । તદ્વત્પ્રજ્ઞાપારમિતાપિ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અપર્યન્તતા । કેનોપમાનેન? ગગનાપર્યન્તતયા । તથાહિ ગગનસ્ય નાસ્તિ પર્યન્તો દશસુ દિક્ષુ ત્રિષુ ચાધ્વેષુ । એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ । [યા] દશદિક્ત્રૈયધ્વિકા સર્વધર્મતથતામાત્રપ્રથનાત્ । સમુદ્રાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતેતિ । યથા હ્યાકાશસ્ય નાસ્ત્યન્તસ્તથૈવ દશદિગ્લોકધાતૂનાં કિમ્પુનરનન્તેષુ લોકધાતુષુ સમુદ્રાણામ્ । તતઃ સિદ્ધા સમુદ્રાપર્યન્તતા । તદ્વત્પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ । તથા હિ યા તેષાં સમુદ્રાણાં તથતા યા ચ સર્વધર્માણાં યા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ, એકૈવૈષા તથતા । તથતાલમ્બના ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા । તસ્માત્સમુદ્રાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતેતિ સિદ્ધમ્ ।

નનુ સ્વપ્નોપમતયાપિ જ્ઞાનં પ્રજ્ઞાપારમિતા ગગનોપમતયાપિ । તત્ર પૂર્વા વિચિત્રપ્રતિભાસા ઉત્તરા નિરાભાસા । કથમનયોરેકાર્થતેત્યત આહ । મેરુવિચિત્રતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાવિચિત્રતેતિ । યથા હ્યેકરસમાકાશં પ્રકૃત્યા તથાપિ ( ર્સ્ત્_201 ) મેરુપાર્શ્વાનાં વિચિત્રાણામાધિપત્યાત્તદ્વદેવ વિચિત્રં ખ્યાતિ । એવમેકરસૈવ તથતા ન વિચિત્રા । તથતાલમ્બના ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા । યસ્તુ સ્વપ્નોપમાદિજ્ઞાને વિચિત્રપ્રતિભાસઃ સો ઽભૂતપરિકલ્પધર્મઃ । તસ્માત્સ્વપ્નોપમમાયોપમાદિજ્ઞાનં સંવૃતિઃ । નિરાભાસે યા ચ પરિમાર્થિકે જ્ઞાને સત્ત્વનામવતારણાય નિર્દિશ્યતે, નિરાભાસપૃષ્ઠભાવી ચાવિકલ્પોયં તદનુભૂતનિશ્ચયાર્થઃ । તસ્માત્સિદ્ધમિદં મેરુવિચિત્રતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાવિચિત્રતેતિ ।
નનુ સૈવ નિરાભાસા પ્રજ્ઞાપારમિતા સ્વયમનુભૂયમાનં પરમાર્થમિત્થં નિશ્ચિનોતિ નિઃસ્વભાવાઃ સર્વધર્મા ઇતિ । તત્કથમસૌ નિર્વિકલ્પેત્યત આહ । ગગનાકલ્પનતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાકલ્પનતેતિ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયા યાકલ્પનતા ન સા કિઞ્ચિદ્વિકલ્પયતિ વિકલ્પપારગતત્વાત્ । તદ્યથા ગગનં ન કિઞ્ચિદ્વિકલ્પયતિ જડત્વાત્ । અજડા પ્રજ્ઞાપારમિતા કિન્ન વિકલ્પયતીતિ ચેત્ । ઉક્તમત્ર । વિકલ્પશ્ચ ભ્રાન્તિરભ્રાન્તા ચ સા । તસ્માન્ન વિકલ્પયતીતિ સિદ્ધમ્ ।
રૂપાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતેતિ । યથા હ્યાકાશમપર્યન્તં તથારૂપસ્કન્ધોપિ । યત્રાન્યદ્રૂપં નાસ્તિ તત્રાવશ્યં તમઃ પ્રકાશો વાસ્તિ । તદ્વત્તદીયતથતાપ્રતિભાસિની પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્યપર્યન્તતા । યથૈવ સમુદ્રાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતાસ્માભિર્વ્યાખ્યાતા તથૈવ સત્ત્વાનામાનન્ત્યાત્ વેદનાપર્યન્તતયાપિ સંસ્કારપર્યન્તતયાપિ વિજ્ઞાનાપર્યન્તતયાપિ પૃથિવીધાત્વપર્યન્તતયાપિ અપ્ધાત્વપર્યન્તતયાપિ તેજોધાત્વપર્યન્તતયાપિ વાયુધાત્વપર્યન્તતયાપિ આકાશધાત્વપર્યન્તતયાપિ વિજ્ઞાનધાત્વપર્યન્તતયાપિ વ્યાખ્યાતવ્યા । અથ યા વિજ્ઞાનસ્કન્ધાપર્યન્તતયા યા ચ વિજ્ઞાનધાત્વપર્યન્તતયા તયોઃ કો વિશેષઃ? સ્કન્ધધાતુશબ્દાભ્યાં પ્રયોગકૃતઃ ।
વજ્રોપમધર્મસમતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાસમતેતિ । ચિત્તધારણાદ્ધર્મઃ સમાધિઃ । તસ્ય યા સર્વધર્મેષુ સમતા તયોમાનેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સમતા સર્વધર્મેષુ સર્વધર્માસમ્ભેદનતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાસમ્ભેદનતેતિ સર્વધર્માણામસમ્ભેદો અભેદઃ । ભેદકાનાં સ્વલક્ષણાનામભાવાત્ । તદ્વત્પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અપિ ન ભેદઃ । સમ્વેદ્યમાનેનૈવ રૂપેણ તેષાં તસ્યામભાવાત્ । સર્વધર્માનુપલબ્ધિતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનુપલબ્ધિતેતિ । સર્વધર્મા ન કિઞ્ચિદુપલભન્તે । રૂપસ્ય જડત્વાત્ । શેષાણામપ્યાત્મનિ પરત્ર વા ગ્રાહકત્વાયોગાત્ । નાપ્યુપલભ્યન્તે ગ્રાહકાભાવાત્ । તદ્વત્પ્રજ્ઞાપારમિતાપિ નોપલભતે નાપ્યુપલભ્યતે । તસ્માત્તેષાં તસ્યાશ્ચાનુપલબ્ધિતા । સર્વધર્માવિભાવનાસમતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાવિભાવનાસમતેતિ । વિભાવનાં પરેભ્યો ( ર્સ્ત્_202 ) વાચા દેશના । સા સર્વધર્માણાં ન વિદ્યતે તસ્માદવિભાવનયા સમતા તેષામ્ । તદ્વત્સર્વાલમ્બનેષુ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અવિભાવનાસમતા । સર્વધર્મનિશ્ચેષ્ટતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનિશ્ચેષ્ટતેતિ । ચેષ્ટા ઈહાવ્યાપારઃ । અવ્યાપારઃ સર્વધર્માઃ । કથં તર્હિ કશ્ચિત્કુતશ્ચિદુત્પદ્યતે? ઇદંપ્રત્યયમાત્રેણ । અસ્મિન્ સતીદં ભવતિ, અસતિ ન ભવતીત્યેતાવતા હેતુફલભાવઃ । તસ્માદમી નિશ્ચેષ્ટાઃ તદ્વત્પ્રજ્ઞાપારમિતાપિ । સર્વધર્માચિન્ત્યતયાપિ પ્રજ્ઞાપારમિતાચિન્ત્યતેતિ । યથા હિ ધર્માઃ પરેભ્યો ન દેશ્યન્તે નિર્વિષયત્વાદ્વાચઃ । તથા સ્વયમપિ ન ચિન્ત્યન્તે ન નિરૂપ્યન્તે વાગ્વિકલ્પયોરેકાર્થત્વાત્ । તદ્વત્પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્યચિન્ત્યા । વેદિતવ્યેત્યન્તે યત્ પઠ્યતે તત્સર્વધર્મસમતાદિવાક્યેષુ સર્વેષુ સમ્બધ્યતે ઽન્તર્દીપકત્વાત્ ।
અથ ખલ્વિત્યાદિ । અથેતિ દેશનાપરિસમાપ્તૌ । તથા નિષણ્ણસ્વંવેતિ શ્રુતાસનાદનુત્થિતસ્ય । અથેત્યુદ્દેશઃ । કૃતઃ । તસ્યૈવ નિર્દેશઃ તસ્યાં વેલાયામિતિ । યેનૈવ ક્રમેણ યૈરેવાકારૈઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા દેશિતા તેનૈવ ક્રમેણ તૈરેવાકારૈસ્ત્રિંશત્સમાધય ઉત્પન્ના ઇતિ સમુદાયાર્થઃ । તત્ર સર્વધર્મસમતાદ્યાકારત્વાત્સમાધયસ્તથા વ્યપદિશ્યન્તે । કથમમી આકારાઃ? એભિ પ્રકારૈર્વસ્તુજ્ઞાનાત્ । યથોક્તમ્-
વસ્તુજ્ઞાનપ્રકારાણામાકાર ઇતિ લક્ષણમ્ ।
ઇતિ । કિં તર્હ્યાલમ્બનમ્? તદેવ વસ્તુ યથાસ્વમ્ । અથવા સર્વધર્મસમતાદિરેવાલમ્બનમ્ । તદાલમ્બનત્વાત્સમાધયસ્તથોક્તાઃ । વસ્તૂન્યધિષ્ઠાનિ । આકારો યથાસ્વં નિર્નિમિત્તતાદિઃ । એવં પ્રમુખાનીતિ ત્રિંશત્સમાધિપ્રમુખાનિ । કથમેષાં પ્રમુખત્વમ્? એભિરવશેષાણામાક્ષેપાત્ । શતસહસ્રાણીતિ લક્ષાણિ ॥
ધર્મોદ્ગતેન લક્ષિતઃ પરિવર્તસ્તત્પરિવર્તઃ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયામેકત્રિંશત્તમઃ પરિવર્તઃ ॥
32. પરીનન્દનાપરિવર્તો નામ દ્વાત્રિંશત્તમઃ ।
સહપ્રતિલબ્ધાનામિત્યાદિ । અનેન લબ્ધાનાં સમાધીનાં તત્કાલજમનુશંસમાહ । અત એવ સહશબ્દઃ સમાનકાલતાર્થઃ । પ્રતિલબ્ધાનામિતિ ( ર્સ્ત્_203 ) પ્રતિલબ્ધેષુ સત્સુ । એભિરેવ નયેરિતિ યથોક્તવસ્તુભિરષ્ટાભિરભિસમયૈઃ । એભિરેવ નામભિરિતિ સર્વાકારજ્ઞતાદિભિઃ । સર્વાસુ ચ જાતિષુ ન જાતુ બુદ્ધવિરહિતો ઽભૂદિત્યુદ્દેશઃ । અસ્ય નિર્દેશ ઉત્તરો ગ્રન્થઃ સ્વપ્નાન્તરગતોપીતિ યાવત્ ।
તત્ર ખલ્વિત્યાદિરુપોદ્ઘાતઃ પરીન્દનાયાઃ । તદનેનાપિ પર્યાયેણૈતિ સદાપ્રરુદિતવૃત્તાન્તેનાપિ । તસ્માત્તર્હીત્યાદિના અનુશાસનીશબ્દપર્યન્તેન પ્રથમા પરીન્દના । અત્ર ચ તથાગતાધિષ્ઠાનેનેતિ વચનં કિમર્થમ્? મહાર્થત્વાભ્દગવતી બવ્હન્તરાયા ચ વિના બુદ્ધાધિષ્ઠાનેન લિખિતુમપિ [ન] શક્યેતિ પ્રદર્શનાર્થમ્ । ઇયમસ્માકમનુશાસનીતીયમસ્માકં પરીન્દના । યથા અસ્યાઃ શ્રવણાદિકં ન વિચ્છિદ્યતે તથા ત્વયા કર્તવ્યમિત્યર્થઃ । તત્કસ્ય હેતોરિતિ । તત્પરીન્દનં કેન પ્રયોજનેનેત્યર્થઃ । અત આહ । અત્ર હીત્યાદિ ।
તત્કથમિત્યાદિના દ્વીતીયપરીન્દનાયા ઉપોદ્ઘાતઃ । અસ્મિન્ મમ સમુચ્છય ઇતિ મમ શરીરે । તથતદિતિ । એતત્પ્રેમાદિકમ્ । એતેનોપાદ્ઘાતેન દ્વે પરીન્દને । યત આહ દ્વિરપિ ત્રિરપીતિ । પરીન્દામીતિ સમર્પયામિ । અનુપરીન્દમીત્યાનુકૂલ્યં સમર્પયામિ । કથં પરીન્દનેત્યત આહ યથેયમિત્યાદિ । અન્યઃ પુરુષ ઇત્યભક્તઃ । કસ્માદસ્યામેતાવદ્ગૌરવમિત્યત આહ । યાવદિત્યાદિ બહુવિધાશ્ચ પૂજાભિરિતિ યાવત્ ।

ભગવત્યાઃ પરિસમાપ્તિમુદ્યોતયન્ સઙ્ગીતિકાર આહ । ઇદમવોચદિત્યાદિ । ઇદમિતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાસૂત્રમ્ । અવોચદિતિ ભાષિતવાન્ । ભગવાનિતિ શાસ્તા । પરાર્થરસિકાસ્તથાગતાઃ । પરાર્થ ચ પરાર્થક્રિયા ભગવત્યા દેશના । તત આહ । આત્તમના ઇતિ । નિરુત્તરધર્મદેશનયા પ્રીતઃ સન્નિત્યર્થઃ । શ્રોતારઃ કિમુકુર્વન્નિત્યાહ । ભગવતો ભાષિતમભ્યનન્દન્નિતિ । અભિપૂર્વો નન્દિઃ સકર્મકઃ । સ કદાચિદભિલાષે વર્તતે । કદાચિત્પ્રીતૌ । યદા પ્રીતૌ તદા તદાલમ્બનમેવાસ્ય કર્મ ભવતિ । તત્પુનઃ કર્મ ભગવતો ભાષિતમ્ । એષૈવ દેશના । કે પુનસ્તે શ્રોતાર ઇત્યાહ । તે ચેત્યાદિ । લોકઃ સત્ત્વસમૂહઃ । સ ચ શ્રોતૄણાં રાજગૃહસ્ય ચ પ્રકૃતત્વાન્મનુષ્યસમૂહ એવ કેવલો ગમ્યેત । તથા મા ભૂદિતિ વિશેષણં ક્રિયતે । સદેવમાનુષાસુરગન્ધર્વશ્ચેતિ । તે ચ બોધિસત્ત્વાદયઃ સદેવાદિશ્ચ લોક ઇતિ સમુચ્ચયઃ ॥
પરીન્દનાભિધાયી પરિવર્તઃ પરીન્દનાપરિવર્તઃ ॥
નાનાવિભ્રમલાઞ્છનવ્યપગમાદગ્રાહ્યમગ્રાહકમ્ ।
ભાત્યેતત્તથતાત્મના સમરસં યસ્યામશેષં જગત્ ॥
પ્રજ્ઞાપારમિતા વિકલ્પતરણી સા બોધિસત્ત્વસ્ય ધીઃ ।
ધીરૈઃ સૈવ વિશુદ્ધિપારગમને તાથાગતી કથ્યતે ॥
સ(શ)સત્યષ્ટૌ યદભિસમયાન્ યત્સહસ્રાણિ ચાષ્ટૌ ।
સૂત્રં તત્તે ભગવતિ મયા યશ્ચ લબ્ધો વિભજ્ય ॥
પુણ્યસ્કન્ધઃ ફલતુ સ યથા યુક્તિમુક્તિં પ્રજાનામ્ ।
નિઃસીમાનાં મમ ચ વશિતાં વિશ્વકાર્યક્રિયાસુ ॥
અનુપમગુણમૃષ્ટા નિર્મલાશેષવર્ણા ।
હરતિ ભવરતિં વો ભારતી ગૌતમસ્ય ।
ભવતિ મહતિ(?) વર્તિર્યા દયા સ્નેહપૂર્ણે
જનમનસિ તદન્તર્જ્જ્યોતિષઃ સંક્રમાય ॥
પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પ્રમિતાયા દશશતીભિરષ્ટાભિઃ ।

સારતમેત્યભિસમયે સ્ફુટા ઘના પઞ્જિકેયં મે ॥
યે ધર્મા હેતુપ્રભવા હેતું તેષાં તથાગતો હ્યવદત્ ।
તેષાં ચ યો નિરોધ એવંવાદી મહાશ્રમણઃ ॥
?(?) સમ્વત્ આ તો રાજ્ઞઃ શ્રીહર્ષદેવરાજ્યે શ્રીગણ્ડિગુલ્મવિષયે ।
કુલપુત્રકાયસ્થઃ (? સ્થસ્ય) પણ્ડિતશ્રીજીવન્ધરશિં(સિં)હસ્ય પુસ્તકો(? સ્તિકે)યમિતિ ॥ 0 ॥