સારતમ · ભાગ 120

રત્નાકરશાન્તિવિરચિતા
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાખ્યા પઞ્જિકા
1. સર્વાકારજ્ઞતાચર્યાપરિવર્તો નામ પ્રથમઃ ॥
નમઃ સર્વબુદ્ધબોધિસત્ત્વેભ્યઃ ।
ભવતિ બહુતરાર્કે કેવલં યસ્ય લોકે
દિનમુદયસમૃદ્ધ્યા રાત્રિરસ્તઙ્ગમેન ।
પ્રતિવિષયવિસારી શુદ્ધિમાનસ્તુ વંશઃ (?)
સ ગુરુગુણનિધેર્વો જાયતાં બુદ્ધબોધઃ ॥
.............નમઃ શરણં દશબલાસ્તે વા (?) ॥
યસ્યાઃ કતિપયવર્ણા ધૃતાઃ કર્ણપુટૈરપિ ।
બોધેર્ભવન્તિ બીજાનિ જિનમાતા પ્યત્યસૌ ।
મૈત્રેયસ્ય વિભોરલંકૃતિમયઃ પોતો યદર્થાર્ણવે
નિર્ણીતં બહુવિસ્તરાકૃતિસમૈર્યસ્યા નિજાંશેરપિ ।
વ્યાચષ્ટે વચસા સ્ફુટેન લઘુના મન્દો ઽપિ રત્નાકારઃ
પ્રજ્ઞાપારમિતાં.......ન મહતાં (તીં) તામષ્ટસાહસ્રિકામ્ ॥
( ર્સ્ત્_2 ) અથ કસ્માદિયં વ્યાખ્યાયતે?
સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણં ગાથા ઉદાનં નિદાનં અવદાનં ઇતિવૃત્તકં જાતકં વૈપુલ્યં અદ્ભુતા ધર્માઃ ઉપદેશાશ્ચેતિ ।
તત્ર સૂત્રં કતમત્? યત્ર ગમ્ભીરપદૈરર્થસૂચનમ્ । ગેયં કતમત્? સૂત્રમેવ [યદ્ગીયતે] । યચ્ચ નેયાર્થં સૂત્રં તદપિ ગેયં ગમ્યત્વાત્ । વ્યાકરણં [કતમત્? યત્ર] શ્રાવકો ઽભ્યતીતઃ કાલગત ઉપપત્તૌ વ્યાક્રિયતે । યચ્ચ નીતાર્થં સૂત્રં તેન હિ [સ્ફુટાભિપ્રાયેણ] વ્યાખ્યાનાત્ । ગાથા કતમા? યત્ર [દ્વિપદા ત્રિપદા ચતુષ્પદા પઞ્ચપદા] ષટ્પદા ચ । ઉદાનં કતમત્? યદુદ્દિશ્ય ભાષિતમ્ । સોત્પત્તિશિક્ષાપ્રજ્ઞપ્તિભાષિતં વા । અવદાનં કતમત્? સદૃષ્ટાન્તકભાષિતમ્ । ઇતિવૃત્તકં કતમત્? પૂર્વયોગપ્રતિસંયુક્તમ્ । [જાતકં કતમત્? બોધિસત્ત્વચર્યાપ્રતિસંયુક્તમ્ । વૈપુલ્યં કતમત્?] યદ્બોધિસત્ત્વપિટકપ્રતિસંયુક્તમ્ । સર્વસત્ત્વહિતસુખાધિષ્ઠાનત્વાત્ । અદ્ભૂતા ધર્માઃ કતમે? યત્ર શ્રાવકબોધિસત્ત્વબુદ્ધાનામાશ્ચર્યાદ્ભુતા ધર્મા દેશ્યન્તે । ઉપદેશાઃ કતમે? યત્રાવિપરીતં ધર્મલક્ષણમુપદિશ્યતે [તત્રોપદેશે ઽન્તર્ગતેયં ભગવતી સૂત્રરત્નમ્ ।]
પરમપુરુષાર્થસાધનસ્ય પરમગમ્ભીરસ્ય ધર્મસ્ય સર્વૈરાકારૈઃ સૂચનાત્ । અથૈષા કતિભિઃ પદાર્થૈરભિધેયૈર્દર્શિતા? કતમે વત ઇતિ પ્રશ્ને શાસ્ત્રમ્-
[1] પ્રજ્ઞાપારમિતાષ્ટાભિઃ પદાર્થૈઃ સમુદીરિતા ।
સર્વાકારજ્ઞતા માર્ગજ્ઞતા સર્વજ્ઞતા [તતઃ] ॥ 1-3 ॥
[2] [સર્વા]કારાભિસમ્બોધો મૂર્દ્ધપ્રાપ્તો ઽનુપૂર્વિકઃ ।
એકક્ષણાભિસમ્બોધો ધર્મકાયશ્ચ તે ઽષ્ટધા ॥ 1-4 ॥
ઇતિ । સ્વાર્થે ઽધાઽ પ્રત્યયઃ । ઇમે તે ઽષ્ટાવિત્યર્થઃ । બોધ્યભિમુખઃ સમ્યગ્બોધિઽ ઽભિસમ્બોધઃઽ । અત એવા....... । અભિસમીયતે સપ્તભિઃ પ્રાપ્યતે યતઃ । મૂર્ધા પ્રકર્ષઃ । તં પ્રાપ્તો ઽમૂર્ધપ્રાપ્તઃઽ । અનુપૂર્વમનુક્રમઃ । તદ્યોગાત્ ઽઅનુપૂર્વિકઃઽ । ઉભયત્રાપિ ઽસમ્બોધઽ ઇતિ વર્તતે ।
પુનઃ શાસ્ત્રમ્-
[3] લક્ષણં [તત્પ્રયોગસ્તત્પ્રકર્ષસ્તદનુક્રમઃ ।]
[તન્નિષ્ઠા તદ્વિપાકશ્ચેત્યન્યઃ ષોઢાર્થ] સંગ્રહઃ ॥ 9-1 ॥
અથવા........ષડર્થાઃ । યત આદૌ ત્રિવિધા સર્વજ્ઞતા તત્ ઽલક્ષણંઽ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ । તતશ્ચત્વારો ઽસ્યાઃ પ્રયોગઃ પ્રયોગપ્રકર્ષઃ પ્રયોગાનુક્રમઃ પ્રયોગનિષ્ઠા ચેતિ । ........ ।
પુનઃ શાસ્ત્રમ્-
[4] વિષયાસ્ત્રિતયો હેતુઃ પ્રયોગશ્ચતુરાત્મકઃ ।
ધર્મકાયઃ ફલં કર્મેત્યન્યસ્ત્રેધાર્થસંગ્રહઃ ॥ 9-2 ॥
અથવાતિસંક્ષેપતો ઽસ્યાં ત્રયો ઽર્થાઃ । તથા હિ ત્રિવિધઃ પ્રયોગવિષયઃ સર્વજ્ઞતાત્રયશ્ચ[તદ્ધેતુઃ] ઽવિષયઃઽ । ઽપ્રયોગશ્ચતુરાત્મકઽ । સર્વાકારા હિ સમ્બોધાદિઃ । તસ્ય હેતોઃ ઽફલં ધર્મકાયઃઽ તત્ ઽકર્મઽ ચ ।
તદેવમષ્ટૌ ષટ્ ત્રયો વાસ્ય સૂત્રસ્યાર્થાઃ સાકલ્યેન । પ્રાધાન્યેન પુનરેક એવ વાર્થઃ । અન્યથા એકવાક્યતાપિ ન સ્યાત્ । દશદાડિમાદિપસમૂહવત્ । અવયવાર્થૈઃ પરસ્પરો[પર]ક્તસ્ય સ્વાર્થેન (?) એકત્વાદુપસંહારાત્ । તસ્માત્ સમ્બદ્ધાન્(નુ)ગુણોપાયાત્ । સમ્યક્સમ્બોધિરત્ર ( ર્સ્ત્_4 ) પ્રાધાન્યેનોચ્યત ઇત્યેકે । તદસત્ । યતઃ સમ્યક્સમ્બોધિઃ શ્રાવકપિટકે ઽપ્યતિપ્રતીતત્વાદજિજ્ઞાસિતા । પ્રજ્ઞાપારમિતા તુ તત્રાવિદિતત્વાજ્જિજ્ઞાસિતેતિ । સૈવ [શાસ્ત્રે પ્રાધાન્યેન]અભિધીયતે । [દુરધિમોક્ષા] ગમ્ભીરત્વાત્ । ભગવતસ્તુ વચનાત્ [પ્રતિલબ્ધાદ્] અધિમુચ્યતે.............. । તતો ઽપીયં પ્રાધાન્યેન ભગવતા વક્તવ્યા । યથા યથા ચેયમધિમચ્યતે તથા તથા બોધેરાસન્નીભવતિ । તતો ઽપીયં પ્રાધાન્યેન વચનીયા । અષ્ટાસુ ચાભિસમયેષુ યથા [સારં તથેયં] વિસ્તરેણોચ્યમાના કથં પ્રાધાન્યેન નોચ્યતે? પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ માર્ગઃ સમ્બોધેઃ । શેષાણામપિ તથૈવ માર્ગીકરણાત્ । ઇત્યેવમિયમુચ્યમાના સુતરાં પ્રાધાન્યેનોચ્યત ઇત્યલમતિવિસ્તરેણ । અત એવ પ્રાધાન્યેન વ્યપદેશાદેતત્સૂત્રં પ્રજ્ઞાપારમિતા । [ન સમ્યક્સમ્બોધિ]રિતિ । તસ્માત્પ્રજ્ઞાપારમિતૈવઃ....... ।
એવં મયેત્યાદિ । અથ કસ્યેદં વચનમ્? સંઙ્ગીતિકારસ્ય । સઙ્ગીતત્વેન લોકે સંપ્રત્યયાર્થમ્ । તત્કિં ........પ્રક્ષેપઃ? નૈવમ્ । ભગવદાજ્ઞયૈવં તેન પાઠાત્ । ઉક્તં હિ ભગવતા [શ્રુતં મયા] ઇતિ સઙ્ગીતિકારઃ અડકવતીનિવાસી વજ્રપાણિર્મહાબોધિસત્ત્વઃ । સ હિ ભાદ્રકલ્પિકાનાં તથાગતાનાં રૂપકાયસ્ય ધર્મકાયસ્ય ચ રક્ષાધિકૃતઃ પૃષ્ઠતો ઽવગતઃ । એવં તે (તૈઃ?) પ્રત્યર્પિતશાસનશ્ચ....... । ............. .......... યતો ઽસ્યામચ્યુ (?)તસમાધિનિશ્રિતો મહાન્ ધર્માવભાસસ્તસ્માત્ પ્રભાકરી । યતો ઽસ્યાં બોધિપક્ષ્યૈઃ સંક્લેશેન્ધનદહનં તસ્માદર્ચિષ્મતી । યતો ઽસ્યાં લૌકિકલોકોત્તરયોર્વિદ્યાસત્યજ્ઞાનયોરન્યોન્યવિરોધાદ્દુષ્કરઃ પરિજયસ્તસ્માત્સુદુર્જયા । યતો ઽસ્યાં પ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રવિચયાદભિમુખો ભવત્યસઙ્ગમુખાખ્યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારસ્તસ્માદભિમુખી । યતો ઽસ્યાં બોધિપક્ષ્યસત્ય[પ્રતીત્ય] સમુત્પાદાલમ્બનો નિર્નિમિત્તવિહાર આભોગવાહી તસ્માદ્દૂરંગમા । યતો ઽસ્યાં સ એવ સ્વરસવાહિત્વાદચલઃ તસ્માદચલા । યતો ઽસ્યાં પ્રતિસંવિભ્દિર્ધાર્મકથિકત્વાદ્બોધિસત્ત્વઃ સાધુસ્તસ્માત્ સાધુમતી । યતો ઽસ્યાં બોધિસત્ત્વો ઽભિષિચ્યતે યૌ[વ]રાજ્યાય તસ્માદ્ધર્મમેઘા । ..........એતાઃ પ્રત્યેકં ષડ્ભિઃ પારમિતાભિઃ સંગૃહીતાઃ યથાક્રમમ્ । એતાસુ દશ પારમિતા અતિરિચ્યતે ।
કતમા દશ?
"દાનં શીલં ક્ષમા વીર્ય ધ્યાનં પ્રજ્ઞા ઉપાયતા ।
પ્રણિધાનં બલં જ્ઞાનમેતાઃ પારમિતા દશ ॥"
તત્ર યત્પારમિતોપચિતસ્ય કુશલમૂલસ્યાનુત્તરાયાં સમ્યક્સમ્બોધૌ સમ્યક્પરિણામનમુપાદાય પારમિતા તેનોપાયેન તસ્યાક્ષયીકરણાત્ । આહ ચ । "આબોધે ક્ષયમિતિ સ્વલ્પમપિ ન બોધિપરિણતં કુશલમ્ । આસમન્તાત્પતિતઃ પયોનિધૌ સલિલબિદ્નુરિવ" ઇતિ । ભદ્રચર્યાદિકં પ્રણિધાનપારમિતા યયા પ્રતિજન્મ યત્પારમિતાશ્ચરતિ । ભાવનાબલં પ્રતિસંખ્યાનબલં ચ બલપારમિતા । યયા પ્રત્યહં પ્રતિક્ષણં તાશ્ચરતિ । યથાભિપ્રાયમયથારુતં મહાયાનસ્ય પરિજ્ઞાનં જ્ઞાનપારમિતા ।

ભૂમીનાં વિસ્તર આર્યદશભૂમકાદૌ । પરિકર્માણિ પુનરાસાં મહત્યોર્ભગવત્યોરુદ્દિષ્ટાનિ નિર્દિષ્ટાનિ ચ ભૂમીનાં પરિકર્માણ્યધિકૃત્ય શાસ્ત્રે ત્રયોવિંશતિઃ શ્લોકાઃ । તાનિ યથાભૂમિ પૃથક્કૃત્ય વક્ષ્યામઃ ।
[5] લભ્યતે દશમા (પ્રથમા) ભૂમિદર્શધા પરિકર્મણા ।

આશયો હિતવસ્તુત્વં સત્ત્વેષુ સમચિત્તતા ॥ 1-48 ॥
[6] ત્યાગઃ સેવા ચ મિત્રાણાં સદ્ધર્માલમ્બનૈષણા ।
સદા નૈષ્ક્રમ્યચિત્તત્વં બુદ્ધકાયગતા સ્પૃહા ॥ 1-49 ॥
[7] ધર્મસ્ય દેશના સત્યં દશમં વાક્યમિષ્યતે ।
જ્ઞેયં ચ પરિકર્મૈષાં સ્વભાવાનુપલમ્ભતઃ ॥ 1-50 ॥
ઽદશધાઽ ઇતિ દશવિધેન । તચ્ચાશયાદિ ॥ ઽઆશયઃઽ શ્રદ્ધાછન્દૌ । ઽહિતવસ્તુત્વંઽ સર્વસત્ત્વહિતૈષિતા । હેતુરસ્યાઃ ઽસત્ત્વેષુ પ્રશમચિત્તતાઽ । ઽત્યાગો ઽ દાનપારમિતા । ઽએષણાઽ પર્યેષણા । સા ચ ઽસદ્ધર્માલમ્બનાઽ ધર્મપર્યેષ્ટિરિત્યર્થઃ । ગૃહવાસાન્નિષ્ક્રમણં નિષ્ક્રમઃ । સ્વાર્થે ષ્યઞ્ ઽનૈષ્ક્રમ્યંઽ તચ્ચિત્તતા । ઽસ્પૃહાઽ ઇત્યત્ર સદેતિ વર્તતે । ઽસત્યંઽ ચોક્તમિતિ સત્યવચનં તદ્દશમમ્ । ઽએષાંઽ ઇત્યાશયાદીનામ્ ॥
[8] શીલં કૃતજ્ઞતા ક્ષાન્તિઃ પ્રામોદ્યં મહતી કૃપા ।
ગૌરવં ગુરુશુશ્રૂષા વીર્યં દાનાદિકે ઽષ્ટમમ્ ॥ 1-51 ॥
( ર્સ્ત્_6 ) ઽશીલંઽ શીલપરિશુદ્ધિઃ । ઽક્ષાન્તિઃઽ ક્ષાન્તિબલમ્ । પ્રમોદ એવ ઽપ્રામોદ્યમ્ઽ ઽમહતીઽ સર્વસત્ત્વાપરિત્યાગિતયા । ઽગૌરવંઽ ગૌરવાર્હેષુ । ઽગુરૂશુશ્રૂષાઽ કલ્યાણમિત્રેષ શાસ્તૃસંજ્ઞા । ઽદાનાદિકે ઽ ઇતિ પારમિતાસુ । ઽઅષ્ટમઽ ગ્રહણાદષ્ટાવેવ પરિકર્માણિ દ્વિતીયાયામ્ ।
[9] અતૃપ્તતા શ્રુતે દાનં ધર્મસ્ય ચ નિરામિષમ્ ।
બુદ્ધક્ષેત્રસ્ય સંશુદ્ધિઃ સંસારોપરિખેદિતા ॥ 1-52 ॥
[10] હ્રીરપત્રાપ્યમિત્યેતત્ પઞ્ચધામનનાત્મકમ્ ।
ઽશ્રુતંઽ બાહુશ્રુત્યમ્ । ઽસંશુદ્ધિઃઽ પરિશુદ્ધિઃ । સા તસ્યામેવ પુણ્યપરિણામનાત્ । ઽઅમનનાત્મકંઽ તેનામનનાત્ । ઽપઞ્ચધાઽ ઇતિ વચનાત્ પઞ્ચૈવ પરિકર્માણિ તૃતીયાયામ્ ।
વનાશાલ્પેચ્છતા તુષ્ટિર્ધુતસંલેખસેવનમ્ ॥ 1-53 ॥
[11] શિક્ષાય અપરિત્યાગઃ કામાનાં વિજુગુપ્સનમ્ ।
નિર્વિત્સર્વાસ્તિસંત્યાગા[વન]વલીન[ત્વાન્]પેક્ષતે ॥ 1-54 ॥
વનસ્ય (ઽવાનાશા) અરણ્યવાસસ્તત્કાર્યત્વાત્ । ઽતુષ્ટિઃઽ સન્તુષ્ટિઃ । ઽધુતઽ ગુણ ઽસંલેખસ્યઽ ઽસેવનંઽ અનુત્સર્ગઃ । ઽનિર્વિત્સર્વાસ્તિસંત્યાગૌઽ ઇતિ નિર્વેદઃ સર્વસતાં ત્યાગશ્ચ । ઽઅનવલીનત્વાનપેક્ષતે ઽ ઇતિ । અનવલીનચિત્તતા સર્વવસ્તુનિરપેક્ષતા ચ । અનવલીનત્વં અસંકુચુતત્વમ્ । દશેતિ વક્ષ્યમાન(ણ)મનુવર્તતે । તતો દશૈવ પરિકર્માણિ ચતુર્થ્યામ્ ।
[12] સંસ્તવં કુલમાત્સર્ય સ્થાનં સઙ્ગણિકાવહમ્ ।
આત્મોત્કર્ષપરાવજ્ઞે કર્મમાર્ગાન્ દશાશુભાન્ ॥ 1-55 ॥
[13] માનં સ્તમ્ભં વિપર્યાસં વિમતિં ક્લેશમર્ષણમ્ ।
વિવર્જ[ય]ન્ સમાપ્નોતિ દશૈતાન્ પઞ્ચમીં ભુવમ્ ॥ 1-56 ॥
ઽસંસ્તવો ઽ ગૃહિપ્રવ્રજિતૈઃ । ઽકુલેષુઽ ઉપસં[ક્ર]મણીયાગૃહેષુ ઽમાત્સર્યમ્ઽ । ઽસઙ્ગણિકાઽ અપ્રતિરૂપકથા । ઽઉત્કર્ષણમ્ઽ । ઽઅવજ્ઞાઽ ( ર્સ્ત્_7 ) પંસનમ્ । ઽકર્મમાર્ગાઃઽ ઽકર્મપથાઃઽ । ઽમાનઃઽ ચિત્તોન્નતિઃ । ઽસ્તમ્ભો ઽ ગુરૂષ્વપ્રણતકાયતા । ઽવિપર્યાસો ઽ વિપરાતાર્થગ્રાહઃ । ઽવિમતિઃઽ વિચિકિત્સા । ઽક્લેશમર્ષણંઽ રાગદ્વેષમોહાધિવાસનમ્ । ઽએતાન્ઽ ઇતિ સંસ્તવાદીન્ ।
[14] દાનશીલક્ષમાવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞા પ્રપૂરકઃ ।
શિષ્યખડ્ગસ્પૃહાત્રાસચેતસાં પરિવર્જકઃ ॥ 1-57 ॥
[15] યાચિતો ઽનવલીનશ્ચ સર્વત્યાગેપ્યદુર્મનાઃ ।
કૃશો ઽપિ નાર્થિનાં ક્ષેપ્તા ષષ્ઠીં ભૂમિં સમશ્નુતે ॥ 1-58 ॥
ષણ્ણાં પારમિતાનાં પ્રત્યેકં પૂરક ઇતિ ષડ્ધર્માઃ । શ્રાવકસ્પૃહાયાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્પૃહાયાઃ પરિત(ત્ર)સનચિત્તસ્ય ચ પરિવર્જક ઇતિ ત્રયઃ । યાચિતસ્યાનબલીનચિત્તતા, સર્વસ્વત્યાગે ઽપ્યદૌર્મનસ્ય, દૌર્બલ્યેપિ ન યાચકાનાં ક્ષેપ ઇતિ ત્રયઃ । એભિર્દ્વાદશભિર્ધર્મૈઃ ષષ્ઠિં ભૂમિં પ્રાપ્નોતિ ।
[16] આત્મસત્ત્વગ્રહો જીવપુદ્ગલોચ્છેદશાશ્વતે ।
નિમિત્તહેત્વોઃ સ્કન્ધેષુ ધાતુષ્વાયતનેષુ ચ ॥ 1-59 ॥
[17] ત્રૈધાતુકે પ્રતિષ્ઠાનં સક્તિરાલીનચિત્તતા ।
રત્નત્રિતયશીલેષુ તદ્દૃષ્ટ્યભિનિવેશિતા ॥ 1-60 ॥
[18] શૂન્યતયાં વિશા(ષા)દશ્ચ તદ્વિરોધશ્ચ વિંશતિઃ ।
કલઙ્કા યસ્ય વિચ્છિન્નાઃ સપ્તમીમેત્યસૌ ભુવમ્ ॥ 1-61 ॥
[19] ત્રિવિમોક્ષમુખજ્ઞાનં ત્રિમણ્ડલવિશુદ્ધિતા ।
કરુણા મનના ધર્મસમતૈકનયજ્ઞતા ॥ 1-62 ॥
[20] અનુત્પાદક્ષમાજ્ઞાનં ધર્માણામેકધેરણા ।
કલ્પનાયાઃ સમુદ્ઘાતઃ સંજ્ઞાદૃક્લેશવર્જનમ્ ॥ 1-63 ॥
[21] શમથસ્ય ચ નિધ્યપ્તિઃ કૌશલં ચ વિદર્શને ।
ચિત્તસ્ય દાન્તતા જ્ઞાનં સર્વત્રાપ્રતિઘાતિ ચ ॥ 1-64 ॥
[22] શ(સ)ક્તેરભૂમિર્યત્રેચ્છં ક્ષેત્રાન્તરગતિઃ સમમ્ ।

સર્વત્ર સ્વાત્મભાવસ્ય દર્શનં ચેતિ [વિંશતિઃ] ॥ 1-65 ॥
દ્વિતીયાત્ ઽવિંશતિઽ શબ્દાદૂર્ધ્વં ગુણાઃ......આત્મગ્રહાદયો ઽવિંશતિઃઽ । ઽકલઙ્કાઃઽ દોષાઃ । યસ્ય ઽવિચ્છિન્નાઃઽ પ્રહીણાઃ । ત્રિવિમોક્ષમુખજ્ઞાનાદયશ્ચ વિંશતિઃ ગુનાઃ (ણાઃ) પરિપૂર્ણાઃ સ સપ્તમીં ભૂમિં પ્રાપ્નોતીતિ સમાસતો ઽર્થઃ ।
ઽ ગ્રહો ઽઽભિનિવેષઃ(શઃ) । તસ્ય વિશેષણમાત્માદિરાયતનપર્યન્તઃ । શાશ્વતોચ્છેદ..........................રત્નાદિ (?) દૃષ્ટિઃ । તસ્યાં ઽઅભિનિવેષિ (શિ)તાઽ નિશ્રયઃ । ઽવિષાદઃઽ ખેદઃ । ઽતદ્વિરોધઃઽ શૂન્યતાયા બાધનમ્ । ઽસમંઽ ઇતિ સહેત્યર્થઃ ।
તત્ર કલઙ્કનિર્દેશાનામા(મ)ર્થઃ । આત્મગ્રાહઃ । સત્ત્વગ્રાહઃ । જીવગ્રાહઃ । પુદ્ગલગ્રાહઃ । ઉચ્છેદગ્રાહઃ । શાશ્વતગ્રાહઃ । નિમિત્તગ્રાહઃ । હેતુગ્રાહઃ । સ્કન્ધગ્રાહઃ । [ધાતુગ્રાહઃ । આયતનગ્રાહઃ ।] ત્રૈધાતુકે અધ્યવસાનમ્ । ત્રૈધાતુકે આલયઃ । બુદ્ધિદૃષ્ટિનિશ્રયઃ । ધર્મદૃષ્ટિનિશ્રયઃ । સઙ્ઘદૃષ્ટિનિશ્રયઃ । શીલદૃષ્ટિનિશ્રયઃ । શૂન્યા ધર્મા ઇતિ વિષાઢઃ । શન્યતાવિરોધશ્ચેતિ ।
ગુણાનિર્દેશાનામર્થઃ । શૂન્યતાપરિપૂર્તિઃ । આનિમિત્તસાક્ષાત્ક્રિયા । અપ્રણિહિતજ્ઞાનમ્ । [ત્રિમણ્ડલવિશુદ્ધિતા । કરુણા । મનના] । સર્વધર્મસમતાદર્શનમ્ । ભૂતનયપ્રતિવેધઃ । અનુત્પાદક્ષાન્તિજ્ઞાનમ્ । એકનયનિર્દેશઃ । સર્વધર્માણાં કલ્પનાસમુદ્ધાતઃ । સંજ્ઞાદૃષ્ટિવિવર્તઃ । ક્લેશવિવર્તઃ । શમથનિધ્યપ્તિઃ । વિપશ્યનાકૌશલ્યમ્ । દાતુચિત્તતા । અનુનયસ્યાભૂમિઃ । યથેચ્છક્ષેત્રગમનમ્ । તત્ર ચબુદ્ધપર્ષન્મણ્ડે[સ્વાત્મભાવ]દર્શનમિતિ ॥
[23] [સર્વસત્ત્વમનોજ્ઞાન] મભિજ્ઞાક્રીડનં શુભા ।
બુદ્ધક્ષેત્રસ્ય નિષ્પત્તિર્બુદ્ધસેવાપરીક્ષણે ॥ 1-66 ॥
[24] અક્ષજ્ઞાનં જિનક્ષેત્રશુદ્ધિર્માયોપમા સ્થિતિઃ ।
સઞ્ચિન્ત્ય ચ ભવાદાનમિદં કર્માષ્ટધોદિતમ્ ॥ 1-67 ॥
ઇતિ । ઽશુભા નિષ્પત્તિઃઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ । પરિશુદ્ધેત્યર્થઃ । ઽઅષ્ટાધાઽ ઇતિ વચનાત્ આષ્ટવેવ પરિકર્માણ્યષ્ટમ્યામ્ । તદ્યથા । સર્વસત્ત્વચિત્તાનુપ્રવેશઃ । અભિજ્ઞાચિત્તા [નુક્રિડનમ્ ।] । બુદ્ધક્ષેત્રનિષ્પાદનમ્ । બુદ્ધાનાં સેવા ચ પરીક્ષણં ચેત્યેકીક્રિયતે । ઇન્દ્રિયપરાપરજ્ઞાનમ્ । બુદ્ધક્ષેત્રપરિશોધનમ્ । ( ર્સ્ત્_9 ) માયોપમસ્ય સમાધેરભીક્ષ્ણં સમાપત્તિઃ સઞ્ચિત્ય ભવો[પ]પત્તિશ્ચ । દ્વિવિધં બુદ્ધક્ષેત્રમ્ । આદૌ ભાજનલોકઃ પશ્ચાત્ સત્ત્વલોક ઇતિ ।
[25] પ્રણિધાનાન્યનન્તાનિ દેવાદીનાં રુતજ્ઞતા ।
નદીવ પ્રતિભાનાનાં ગર્ભાવક્રાન્તિરુત્તમા ॥ 1-68 ॥
[26] કુલજાત્યોશ્ચ ગોત્રસ્ય પરિવારસ્ય જન્મનઃ ।
નૈષ્ક્રમ્યબોધિવૃક્ષાણાં ગુણપૂરેશ્ચ સંપદઃ ॥ 1-69 ॥
અષ્ટમાનન્તરં નવમી । તસ્યાઃ પરિકર્માણિ દ્વાદશ । અનન્તં પ્રણિધાનમ્ । દેવાદિરુતજ્ઞાનમ્ । પરિપૂર્ણં પ્રતિભાનમ્ । ગર્ભાવક્રાન્તિસમ્પત્ । કુલસંપત્ । જાતિસંપત્ । ગોત્રસંપત્ । પરિવારસંપત્ । જન્મસંપત્ । નૈષ્ક્રમ્યસંપત્ । બોધિવૃક્ષસંપત્ । ગુણપૂરિસમ્પચ્ચ ।
[27] નવભૂમીરતિક્રમ્ય બુદ્ધભૂમૌ પ્રતિષ્ઠતે ।
યેન જ્ઞાનેન સા જ્ઞેયા દશમી બોધિસત્ત્વભૂઃ ॥ 1-70 ॥
ઽનવભૂમીઃઽ ઇતિ ગોત્રાદિભૂમિઃ । તત્ર ગોત્રભૂમિઃ નિર્વાણગોત્રકાણમ્ । અષ્ટમકભૂમિઃ શ્રોતઆપત્તિફલપ્રતિપન્નકસ્ય । દર્શનભૂમિઃ શ્રોતઆપન્નસ્ય । તનુભૂમિઃ સકૃદાગમિનઃ । વીતરાગભૂમિરનાગામિનઃ । "કૃતં કરણીયં" ઇતિ જ્ઞાનાત્ કૃતાવી અર્હન્ । તસ્ય ભૂમિઃ કૃતાવિભૂમિઃ । શ્રાવકભૂમિઃ શ્રાવકસ્ય । સૈવ ષડ્વિધા પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય । બોધિસત્ત્વભૂમિઃ બોધિસત્ત્વસ્ય । પૂર્વોક્તા નવભૂમયઃ । એતા નવભૂમીરતિક્રમ્ય યેન જ્ઞાનેન બોધિસત્ત્વો બુદ્ધભૂમૌ પ્રતિષ્ઠિતો ભવતિ સા દશમિ બોધિસત્ત્વભૂમિઃ । ઇતિ ભૂમિસમ્ભરઃ ।
પ્રતિ[પક્ષ]મધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[28] પ્રતિપક્ષો ઽષ્ટધા જ્ઞેયો દર્શનાભ્યાસમાર્ગયોઃ ।
ગ્રાહ્યગ્રાહવિકલ્પાનામષ્ટાનામુપશાન્તયે ॥ 1-71 ॥
ઽઅભ્યાસો ઽ ભાવના । ગ્રાહ્યો, ગ્રાહકઃ । દર્શનમાર્ગે દ્વૌ ગ્રાહ્યવિકલ્પૌ । વસ્તુમાત્રાધિષ્ઠાનઃ પ્રતિપક્ષધિષ્ઠાનશ્ચ । દ્વૌ ગ્રાહકવિકલ્પૌ । પુદ્ગલદ્રવ્યાધિષ્ઠાનઃ પુદ્ગલપ્રજ્ઞપ્ત્યધિષ્ઠાનશ્ચ । [એવં ભાવનામાર્ગે વિકલ્પ]પ્રહાણાય અષ્ટૌ પ્રતિપક્ષાઃ । પ્રતિપક્ષસમ્ભારઃ ॥
તત્ર દર્શનમાર્ગે તથતાદીનાં રૂપાદીનાં સ્વપ્નાદીનાં ચ ગ્રાહ્યવસ્તૂનામુપલમ્ભો વિકલ્પઃ । તદ્ધર્મતોપલમ્ભલક્ષણો ઽનુપલમ્ભઃ પ્રતિપક્ષઃ । દાનાદીનાં બુદ્ધધર્મપર્યન્તાનાં પ્રતિપક્ષવસ્તૂનામુપલમ્ભો વિકલ્પઃ । અનુપલમ્ભઃ પ્રતિપક્ષઃ । અ................અનુપલમ્ભપ્રતિપક્ષઃ । નામસંકેતવ્યવહારાદેરુપલમ્ભો વિકલ્પઃ । અનુપલમ્ભઃ પ્રતિપક્ષઃ । ભાવનામાર્ગે તુ ન સ્થિતા નાસ્થિતાઃ સર્વધર્મા અસ્થાનયોગેન । ધર્મધાતુયોગેનેત્યર્થઃ । ઇતિ ગ્રાહ્યવસ્તૂનામનુપલમ્ભઃ । દાનાદીનાં પ્રતિપક્ષવસ્તૂનામનુપલમ્ભઃ । શ્રોત આપન્ન.......પુદ્ગલપ્રજ્ઞપ્ત્યાશ્રયાણાં શ્રોતઆપત્તિફલાદીનામનુપલમ્ભઃ । ઇતિ પ્રતિપક્ષસંભારઃ । સમાપ્તા ચ સંભારપ્રતિપત્તિઃ ॥
નિર્યાસ્યતીત્યેતેન નિર્યાણપ્રતિપત્તિઃ પ્રસ્તાવિતા । તામધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[29] ઉદ્દેશે સમતાયાં ચ સત્ત્વાર્થે યત્નવર્જને ।
અત્યન્તાય ચ નિર્યાણં નિર્યાણં પ્રાપ્તિલક્ષણમ્ ॥ 1-72 ॥
[30] સર્વાકારજ્ઞાતાયાં ચ નિર્યાણં માર્ગગોચરમ્ ।
નિર્યાણપ્રતિપજ્જ્ઞેયા સેયમષ્ટવિધાત્મિકા ॥ 1-73 ॥
એતદાહ । એવમુક્તે ઇત્યાદિના સુભૂતિરવોચદિતિ । કિમવોચત? મહાયાનમિત્યાદિ । યસ્માદનેન સદેવમાનુષાસુરં લોકમભિભૂય બોધિસત્ત્વો નિર્યાસ્યતિ । તસ્માદિદં યાનં મહાયાનમિત્યુચ્યતે । અભિભૂય નિર્યાસ્યતીતિ સમાનકાલે ક્ત્વાપ્રત્યયઃ । સંમીલ્ય હસતીત્યાદિવત્ । કસ્માદસૌ સર્વલોકમભિભવતિ? તદલભ્યસ્ય માહાત્મ્યસ્ય લાભાત્ । કિં પુનસ્તત્? સત્ત્વરાશેરગ્રતાસંપાદનમ્ । સત્ત્વરાશિમહત્તયા પ્રહાણમહત્તયા અધિગમમહત્તયા ચ મહત્ । ઇતીદમુદ્દેશનિર્યાણમ્ ॥
આકાશમહત્તયા તન્મહાયાનમિતિ । તદ્ યાનં મહદુચ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ । આકાશસમતયેતિ । કથં સમતા? યથાકાશં ન દિગ્ભિર્ભિદ્યતે । અવર્ણસંસ્થાનમપ્રતિઘમનિર્દર્શનમનન્તમમધ્યન્ન હીયતે ન વર્ધતે નોત્પદ્યતે ન નિરુધ્યતે ન કામધાતુપર્યાપન્નં ન રૂપધાતુપર્યાપન્નં નારૂપ્યધતુપર્યાપન્નમ્ । તથૈવ મહાયાનમ્ । તસ્માદ્યથાકાશસમતયા મહત્તદ્યાનમ્ । ઇતિ સમતાનિર્યાણમ્ ।
યથા આકાશે ઇત્યાદિ । આકાશ અવકાશો ઽન્તર્ભાવાત્ । મહાયાને અવકાશઃ । તેન તેષામર્થકરણાત્ । લોકધાતુભિઃ સંખ્યાભિર્દિગ્ભિશ્ચાપરિચ્છિન્નત્વાત્ । અપ્રમેયા અસંખ્યેયા અપરિમાણાઃ । પર્યાયેણેતિ પ્રકારેણ । કથં ચ તાવતામવકાશઃ યતઃ સત્ત્વાસત્તયા આકાશાસત્તા । આકાશાસત્તયા મહાયાનાસત્તા । મહાયાનાસત્તયા સર્વધર્માસત્તા । ઇતિ હિ સત્ત્વાશ્ચાકાશં ચ મહાયાનં ચ સર્વધર્માશ્ચારૂપિણો ઽનિદર્શના અપ્રતિઘા એકલક્ષણા યદુતાલક્ષણાઃ । એવમિયતા સત્ત્વાનાં મહાયાને અવકાશઃ । ઇતિ સત્ત્વાર્થનિર્યાણમ્ ॥

નૈવાસ્યેત્યાદિ । આગમઃ આગમનમ્ । નિર્ગમઃ નિર્ગમનમ્ । સ્થાનં ગતિનિવૃત્તિઃ । ત્રયં મહાયાનસ્ય નાસ્તિ । અચલા હિ સર્વધર્માઃ । યતસ્તેષાં પ્રકૃતિર્ન ક્વચિદ્ગચ્છતિ ન કુતશ્ચિદાગચ્છતિ ન ક્વચિત્તિષ્ઠતિ । પરિષ્યન્દશ્ચાભોગઃ । ઇતિ અનાભોગનિર્યાણમ્ ।
એવમસ્યેત્યાદિ । એવમિત્યાકાશસ્યૈવ । અસ્યેતિ મહાયાનસ્ય । પૂર્વાન્ત ઇત્યતીતો ઽર્થઃ । અપરાન્ત ઇત્યનાગતો ઽર્થઃ । મધ્યઃ પ્રત્યુત્પન્નઃ । ત્રયમપ્યેતન્મહાયાનસ્ય નોપલભ્યતે । ત્રયધ્વસમં તદ્યાનં તસ્માન્મહાયાનમ્ । કથં ત્ર્યધ્વસમમ્? યતો ઽતીતો ઽર્થોતીતાર્થેના (ન) શૂન્યઃ । અનાગતો ઽર્થો ઽનાગતાર્થેના(ન) શૂન્યઃ । અનાગતો ઽર્થો ઽનાગતાર્થેના(ન) શૂન્યઃ । પ્રત્યુત્પન્નઃ પ્રત્યુત્પન્નેન । ત્ર્યધ્વસમતા ત્ર્યધ્વસમતયા । મહાયાનં મહાયાનેન । બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વેન શૂન્યઃ । ન ચ શૂન્યતા અતીતા વ અનાગતા વા પ્રત્યુત્પન્ના વા । ન તસ્યાં સંક્લેશ ઉપલભ્યતે ન વ્યવદાનમ્ । ન સંસારો ન નિર્વાણમ્ । તસ્માત્ ત્રયધ્વસમં તદ્યાનમ્ । ઇત્યન્તાભાવાદત્યન્તનિર્યાણમ્ ।
અથ ખલુ ભગવાન્ ઇત્યાદિ । અત્ર ભગવાનાહ । યાનશબ્દાર્થનિર્દેશે સુભૂતેઃ સાધુકારં દત્વા અત્ર શિક્ષિત્વેત્યાદિના પ્રાપ્તિનિર્યાણં પ્રરતૌતિ । અત્ર સર્વજ્ઞતેતિ સર્વાકારજ્ઞતા । અથ ખલ્વિત્યાદિના પૂર્ણસ્ય પ્રશ્નઃ । પ્રજ્ઞાપારમિતાધિકારે મહાયાનસ્ય પરેષામપ્રસ્તુતત્વાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થઃ । બુદ્ધાનુભાવાદ્ ભગવન્ ઇત્યેતત્પર્યન્તેન પરિહારઃ । અનુલોમં નિર્દિશસિ ઇતિ ત્વં હિ અર્વધર્માન્ મહાયાનનિઃસ્વભાવાન્ નિર્દિશસિ । નિઃસ્વભાવતાજ્ઞાનં ચ તેષાં પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ । તસ્માદનુલોમં નિર્દિશસીતિ ભાવઃ । અપિ તુ ખલુ પુનરિત્યાદિના પ્રકૃતમેવ પ્રાપ્તિનિર્યાણમધિકૃત્ય તસ્યાં પાપ્તૌ દ્વાદશવિશેષાન્ દ્વાદશભિર્વાક્યૈરાહ । અત એવ વિશેષદ્યોતનાર્થો ઽપિતુશબ્દઃ । તત્ર અપિ તુ ખલ્વિત્યાદિ પ્રથમમ્ । તત્કસ્યેત્યાદિ દ્વિતીયમ્ । રૂપં બોધિસત્ત્વ ઇત્યાદિ તૃતીયમ્ । એવં ભગવન્નિત્યાદિ ચતુર્થમ્ । બુદ્ધ ( ર્સ્ત્_12 ) ઇત્યાદિ પઞ્ચમમ્ । યથા આત્મેત્યાદિ ષષ્ઠમ્ । એવમભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્મા ઇતિ સપ્તમમ્ । કતમત્તદિત્યાદ્યષ્ટમમ્ । એવમેતેષામિત્યાદિ નવમમ્ । તત્કિમિત્યાદિ દશમમ્ । ન ચેત્યાદ્યેકાદશમ્ । સ ચેત્યાદિ દ્વાદશમ્ । કલ્પિતેષુ અનભિનિવેશાભ્યાસનિષ્ઠાયાં તદભિનિવેશજન્મનઃ પરન્તત્રસ્ય સર્વથા નિવૃત્તૌ સર્વાકરજ્ઞતા બોધિસત્ત્વેન પ્રાપ્યત ઇતિ સમુદાયાર્થઃ ।
અવયવાર્થસ્તૂચ્યતે । ઉક્તં ભગવતા "અત્ર મહાયાને શિક્ષિત્વા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બોધિસત્ત્વ મહાસત્ત્વાઃ સર્વાકારજ્ઞતામનુપ્રાપ્તા અનુપ્રાપ્સ્યન્તિ અનુપ્રાપ્નુવન્તિ ચેતિ । તત્ર ન પૂર્વાન્ત ઉપલભ્યતે નાપરાન્તો ન મધ્યઃ । તતો ન સત્ત્વા ન સર્વધર્મા ન બોધિસત્ત્વઃ" ઇતિ । સત્ત્વાશ્ચ સર્વધર્માશ્ચ બોધિસત્ત્વશ્ચ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યાનિ ચ સર્વમેતદદ્વૈધીકારમ્ । તસ્માત્પૂર્વાન્તાદિષુ બોધિસત્ત્વો નોપૈતીતિ પ્રથમસ્યાર્થઃ । તત્કસ્ય હેતોરિતિ । તત્પૂર્વાન્તાદીનામસત્ત્વં કુતઃ? હેતુમાહ । રૂપાપર્યન્તતયેત્યાદિ । રૂપાદય આકાશ(શ)સમાઃ । રૂપાદિશૂન્યતામુપાદાય । અત એતે ઽપર્યન્તાઃ । પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યરહિતાઃ । એવં બોધિસત્ત્વ ઇતિ દ્વિતીયસ્યર્થઃ ॥
રૂપાદિકં બોધિસત્ત્વ ઇતિ નોપૈતિ નાવગચ્છતિ । યસ્માત્ ઇદમપિ ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે રૂપાદિ શૂન્યતામુપાદાય । ન હિ શૂન્યતાયા રૂપાદિકમસ્તિ નાપિ બોધિસત્ત્વ ઇતિ તૃતીયસ્યાર્થઃ ॥
એવમિતિ પ્રતિભાસમાનેન રૂપેણ । બોધિસત્ત્વધર્મમિતિ । બોધિસત્ત્વાખ્યરૂપાદિ । સર્વેણેતિ સ્કન્ધધાત્વાદિવર્ગભેદેન । સર્વેણ સર્વમિતિ સર્વયથા ભવતિ પૂર્ણાવયવત્વાદ્ વર્ગાણામ્ । પુનઃ સર્વમિતિ તેષુ વર્ગેષ્વેકૈકમ્ । સર્વં સર્વથેતિ સ્વેન સ્વેન ઇતરેતરૈશ્ચ સર્વૈરનુપલભમાનઃ । તૈઃ શૂન્યત્વાત્ । સર્વજ્ઞતામપીતિ સર્વાકારભૂતામપિ । સો ઽહમ્ ઇત્યાદિ । તં ધર્મમિતિ બોધિસત્ત્વાખ્યમ્ । પ્રકરણાદ્ગમ્યતે પ્રજ્ઞાપારમિતામપિ સર્વાકારજ્ઞતામપીતિ । ધર્મમિતિ બોધિસત્ત્વાખ્યમ્ । ધર્મેણેતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાખ્યેન । ધર્મે ઇતિ સર્વાકારજ્ઞતાખ્યે પ્રાપ્તસ્ય । અવવદિષ્યામિ પ્રાપ્તયે । નૈવ કશ્ચિત્કેનચિત્ક્વચિદિત્યર્થઃ । એવમેવ વાદાભાવ અનુષ્ઠાનાભાવાન્ન કસ્ચિન્ન કેનચિન્ન ક્વચિત્પ્રાપ્નોતીતિ ચતુર્થસ્યાર્થઃ ॥
બુદ્ધ ઇતિ બુદ્ધત્વં સર્વાકારજ્ઞતેત્યર્થઃ । નામધેયમાત્રમિતિ । અર્થશૂન્યં નામ । તથાહિ નાર્થસ્ય સ્વભાવો નામ પ્રાક્સઙ્કેતાર્થમાત્રદર્શનાત્ । ( ર્સ્ત્_13 ) નાપિ નામ્નઃ સ્વભાવોઆર્થઃ । અવિદિતાર્થસ્ય નામ્નઃ કેવલસ્યૈવ પ્રતીતેઃ । અસત્યેપિ ચાર્થે શબ્દપ્રયોગાત્ । નિરર્થકં નામ । અત એવ તચ્ચ નામધેયમનભિનિવૃત્તં નામધેયત્વેનાસિદ્ધમ્ । અતો ઽનભિનિવૃત્તેન બોધિસત્ત્વનામ્ના અનભિનિર્વૃત્તં સર્વાકારજ્ઞતા નામ ન પ્રાપ્યત ઇતિ પઞ્ચમસ્યાર્થઃ ।
એવં તાવત્પઞ્ચભિર્વાક્યૈર્ધર્મનૈરાત્મ્યમુખેન નામધેયમુખેન ચ કલ્પિતસ્ય પ્રાપ્તિઃ પ્રતિષિદ્ધા । પુગલનૈરાત્મ્યમુખેનાપિ તત્પ્રતિષેધાય ષષ્ઠં ચોક્તમ્ । યથા આત્મા આત્મેતિ ચ ભગવન્નુચ્યતે આત્યન્તતયા ચ ભગવન્નનભિનિર્વૃત્ત આત્મેતિ । અત્યન્તતયેત્યેકાન્તેન । અનભિનિર્વૃત્ત ઇત્યસદ્ભૂતઃ । યથાલક્ષણમસત્ત્વાત્ । યથાશબ્દાત્ પ્રકરણાચ્ચ ગમ્યતે તથ સર્વધર્મા બોધિસત્ત્વશ્ચેતિ ॥

પરતન્ત્રસ્વભાવમધિકૃત્ય સપ્તમં ચોક્તમ્ । એવમભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્મઃ ઇતિ । કુતઃ એતત્? યતો મહત્યોર્ભગવત્યોર્દ્વાદશભિરેભિર્વાક્યૈરુદ્દેશઃ સુભૂતિના કૃતે તત એષાં દ્વાદશાનામભિધાનકારણપ્રશ્નેષુ શરિપુત્રેણ કૃતેષુ થવિરસુભૂતિઃ કારણાનિ ક્રમેણ બ્રુવાણઃ સપ્તમસ્થાનકેન કારણેન ઽઅભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્મા ઇતિઽ પ્રશ્નમનુદ્યાભાવસ્વભાવતાયાં કારણમુક્ત્વા ઽઅનેન પર્યાયેણ, શારિપુત્ર, અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃઽ ઇત્યુપસંહારં કૃતવાન્ । તત એષ પાઠઃ પ્રતીયતે । સુભૂતેઃ પ્રશ્નાનુવાદકારણાખ્યાનતદુપસંહારા ઇહ જ્ઞાપકા ન તૂદ્દેશઃ । ઉદ્દેશે ઽપિ સપ્તમવાક્યસ્ય પ્રાયેણ પાઠભ્રંસા(શા)ત્ । યતઃ સપ્તમવાક્યે ત્રયો વિપ્લવાઃ કાલેન જાતાઃ । ઉત્તરેણ ગ્રન્થેન સહૈકવાક્યતા પ્રથમો વિપ્લવઃ । એકવાક્યતાર્થે પ્રથમાં વિભક્તિમપનીય ષષ્ઠિવિભક્તિઃ કૃતેતિ દ્વિતીયો વિપ્લવઃ । અભાવસ્વભાવતાં ચાપનીય અસ્વભાવત પઠિતેતિ તૃતીયો વિપ્લવઃ । અર્થં બ્રૂમઃ । એવમિતિ પરતન્ત્રેણ સ્વભાવેન અભાવસ્વભાવ એષામિતિ અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ । યદાહ । નાસ્તિ સમ્યોગિકઃ સ્વભાવઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વાદિતિ । કારણસંનિધિઃ સંયોગસ્તસ્મિન્ સત્યેવ ભવતીતિ સંયોગિકઃ । સંયોગિકો યઃ સ્વભાવઃ સો ઽભાવઃ કારણવિયોગે સત્યભાવાત્ । અપિ ચ । યઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નઃ સો ઽનિત્યત્વાત્ પશ્ચાદભાવઃ । ન ચ વિદ્યમાનસ્ય પશ્ચાદભાવો ઘટતે વિરોધાત્ । તસ્માદેકક્ષણ એવ યો ભાવઃ સ એકક્ષણાન્તરેષ્વભાવઃ । તસ્માદભાવ એષાં સ્વભાવઃ । કિં ચ, યદનિત્યં તત્ દુઃખં દુઃખં ચ પ્રહાતવ્યમ્ । તતો ઽપ્યભાવસ્વભાવ એષામ્ । તસ્માત્પરતન્ત્રેણાપિ સ્વભાવેન બોધિસત્ત્વો ન પ્રાપ્નોતીતિ સપ્તમસ્યાર્થઃ ॥

નન્વિયમભાવસ્વભાવતા કલ્પિતસ્યાપિ રૂપાદેઃ પ્રાપ્નોતિ । યતઃ કુલાલાદ ઘટઃ કુવિન્દાત્પટ ઉત્પદ્યમાનો દૃશ્યતે । અત આહ । કતમત્તદિત્યાદિ । કતમત્તત્કલ્પિતમ્ । રૂપાદિ યત્ અ[ન]ભિનિર્ધૂત્તમ્ । નૈવ કિઞ્ચિત્ સર્વં કલ્પિતમસંસ્કૃતમિત્યર્થઃ । અત એવ નિર્દેશવાક્યે સુભૂતિના યુક્તિરુક્તા- અસંસ્કૃતાઃ સર્વધર્માઃ સંસ્કર્તુરભાવાદિતિ । કુલાલકુવિન્દાદેરપિ કલ્પિતસ્યાસત્વાદિત્યર્થઃ । તસ્માત્કલ્પિતસ્યોત્પાદનિરોધાદિપ્રતિષેધો ઽષ્ટમસ્યાર્થઃ ।
અસ્યાં તુ ભગવત્યાં ગ્રાહ્યતાપિ કલ્પિતસ્ય પ્રતિષિદ્ધા । બાલગ્રાહ્યત્વાત્ તસ્ય । અષ્ટમાદૂર્ધ્વં ત્રીણી વાક્યાનિ પરિનિષ્પન્નં સ્વભાવમધિકૃત્ય એવમિત્યાદિ । એવમિતિ કલ્પિતેન સ્વભાવેન એતેષામિતિ પરત્નત્રરૂપાણાં યા અસ્વભાવતા શૂન્યતા સાનભિનિર્વૃત્તિરિતિ । સ પરિનિષ્પન્નસ્વભાવ ઇત્યર્થઃ । યદ્યેવં તદા ધર્મતાયા ધર્માદવ્યતિરેકાદ્ ભ્રાન્તિક્ષયે શૂન્યતાપિ ક્ષીયેત । અથ શૂન્યતા શાશ્વતી તદા તદવ્યતિરેકાદ્ ભ્રાન્તિક્ષયે શૂન્યતાપિ ક્ષીયેત । અથ શૂન્યતા શાશ્વતી તદા તદવ્યતિરેકાદ્ ભ્રાન્તિરપિ શાસ્વ(શ્વ)તી ભવેદિત્યત આહ । યા ચેત્યાદિ । યત્પરિનિષ્પન્નં રૂપં ન તે ભ્રાન્તિસ્વભાવાઃ પરતન્ત્રા ધર્મા ઇત્યર્થઃ । તદેવં શૂન્યતાયાઃ પરતન્ત્રાદવ્યતિરેકપ્રતિષેધો નવમસ્યાર્થઃ ॥
તત્કિમિત્યાદિ । અવ્યતિરેકે નિષિદ્ધે વ્યતિરેકઃ સ્યાત્ । તત્કિમિતિ તદા કથમ્ । અનભિનિર્વૃત્તિમિતિ શૂન્યતામાત્રં બોધિસત્ત્વમ્ । અનભિનિર્વૃત્ત્યામિતિ શૂન્યતામાત્રં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામવવદિષ્યામિ । ન કથંચિત્ । નહિ જાત શક્યો ઽવવદિતુમ્ । નાપિ જાતો ઽર્થઃ પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ વ્યતિરેકપ્રતિષેધો દશમસ્યાર્થઃ ।
નનુ પરતન્ત્રરૂપં ભ્રાન્તિરેવ । નિર્વૃત્તાયાં ચ ભ્રાન્તૌ પ્રાપ્તિસ્તદા ક આશ્રયઃ શૂન્યતાયાઃ? અથ નિરાશ્રયા ન તર્હિ કસ્યચિત્ ધર્મતા । કો વા તસ્યાઃ શશવિષાણાદ્વિશેષ? શશવિષાણકલ્પસ્ય ચ બોધિસત્ત્વસ્ય કુતઃ પ્રાપ્તિરિત્યાહ । ન ચેત્યાદિ । સર્વધર્મા ઇતિ જ્ઞેયાઃ સ્કન્ધાદયઃ । બુદ્ધધર્મા ઇતિ પ્રાપ્તવ્યા દશબલવૈશારદ્યાદયઃ । બોધિસત્ત્વધર્મા ઇતિ પૂર્વલબ્ધા ગુણાઃ । યો વા બોધાય ચરેદિતિ બોધિસત્ત્વઃ । સર્વ એતે પ્રાપ્તિકાલે ઽનભિન્રિવૃતિતો ઽન્યત્રેતિ શૂન્યતાવ્યતિરેકેણ નોપલભ્યન્તે । સુવિશુદ્ધજ્ઞાનાવ્યતિરેકિણી સર્વશૂન્યતૈવ તદાનીં ખ્યાતીત્યર્થઃ । ઇદમપ્યનેન સૂચિતમ્ । ય એષ બુદ્ધબોધિસત્ત્વપૃથગ્જનાવસ્થાનગામિત્વાદ્ધર્મધાતુવદેવ શાસ્વ(શ્વ)તપ્રકાશસ્તસ્યાસૌ ધર્મતા । યાવત્પરતન્ત્રસ્તાવત્પરતન્ત્રધર્મતા ઉચ્યતે । પરતો બુદ્ધધર્મતા । સ્વાભાવિકશ્ચ કાયો બુદ્ધાનામુચ્યત ઇત્યમેકદશસ્યાર્થઃ ।
દ્વાદશં વ્યક્તમ્ । સ ચેદિત્યત આરભ્ય તત્કસ્ય હેતોરિત્યતઃ પ્રાક્ । અત્ર ચિત્તં નાવલીયત ઇત્યાદિભિઃ પઞ્ચભિઃ પદૈઃ શમથસ્ય પઞ્ચાકારા ઉચ્યન્તે । ન ભગ્નપૃષ્ઠી ભવતીતિ । એકપદેન ચત્વાર આકારાઃ । શમયતિ વ્યુપશમયતિ એકોતીકરોતિ ચિત્તં સમાદધાતીતિ । એષામભાવે સમાધયે ચિત્તસ્ય પશ્ચાભ્દઙ્ગપ્રસઙ્ગાત્ । અતસ્તૈરેવ ચતુર્ભિઃ પૃષ્ઠભઙ્ગપ્રતિષેધાત્ ન ભગ્નપૃષ્ઠીભવતિ માનસમ્ । એવં ષડ્ભિઃ પદૈર્નવાકારઃ શમથ ઉક્તઃ । ભૂતપ્રત્યવેક્ષણાલોકઃ ઉદ્યોતઃ । ઉદ્યોતાત્ ત્રાસસ્તદકરણમ્ । અકરણે[ન] પ્રતિષેધકરણાત્ । તતો નોત્તસ્યતીત્યેકેન પદેન વિપશ્યના । ન સન્ત્રસ્યતિ ન સન્ત્રાસમાપદ્યત ઇતિ પદદ્વયેન યુગનદ્ધો માર્ગઃ । તથા હિ ન સંત્રસ્યતીતિ ન સમાધેસ્ત્રસ્યતિ તદત્યાગાદિતિ શમથાઙ્ગઃ । સંપ્રજ્ઞાનાત્ ત્રાસઃ સંત્રાસઃ । તન્નાપદ્યત ઇતિ વિપશ્યનાઙ્ગઃ । ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામિતિ ઉદ્દેશઃ । શેષેણ નિર્દેશઃ । ભાવયતીતિ શમથેન । ઉપપરીક્ષત ઇતિ વિપશ્યનયા । ઉપનિધ્યાયતીત્યુપનિરીક્ષમાણો નિપુણં ધ્યાયતિ યુગનદ્ધેન માર્ગેણેતિ । દ્વાદશસ્યાર્થઃ ।
અસ્યોપપત્તયે ત્રયોદશં ચોક્તમ્ । તત્કસ્ય હેતોરિત્યત આરભ્ય પ્રાક્ સર્વાકારજ્ઞતાનિર્યાણા(ણા)ત્ । તત્કસ્ય હેતોરિતિ પ્રશ્નઃ । ઉત્તરં યસ્મિન્હીત્યાદિ । ઇમાન્ ધર્માનિતિ સર્વધર્માન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સંમુખીભૂતાયામ્ । રૂપં કલ્પિતં યાવદ્વિજ્ઞાનં યાવદ્બુદ્ધધર્માન્ નોપૈતીતિ નોપલભતે, તદપ્રતિભાસાત્ । નોપગચ્છતિ ન વિકલ્પયતિ નિર્વિકલ્પત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયઃ । ઇતિ સ્વભાવવિકલ્પૌ પ્રતિષિદ્ધૌ । વિશેષવિકલ્પૌ પ્રતિષેદ્ધુમાહઃ । ન રૂપાદેરુત્પાદનિરોધૌ । પૂર્વ્વમુત્પન્નો રૂપાદિરિદાનીં નિરુદ્ધ ઇતિ ન પશ્યતિ । કલ્પિતસ્ય હિ યથાલક્ષણમસત્વાદુત્પાદનિરોધૌ ન સ્તઃ । તસ્માદુભૌ ન પશ્યતિ । નનુ પરતન્ત્રસ્યાનિવૃત્તૌ દુષ્પરિહરઃ કલ્પિતસ્ય પ્રતિભાસઃ । તત્કુતસ્તન્નોપેતિ? અથ ષડ્ભિર્વાક્યૈઃ કલ્પિતેષ્વનભિનિવેશાભ્યાસાત્તદભિનિવેશજન્મનઃ પરતન્ત્રસ્ય તદાનીં નિર્વૃતિરિષ્યતે । અપૂર્વસ્યાનુત્પદાત્પૂર્વસ્ય ચ સ્વરસેન વ્યયાત્ । તૌ તર્હ્યનુત્પાદવ્યયૌ તસ્ય સ્વભાવૌ અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્મા ઇતિ પરતન્ત્રં સ્વભાવમધિકૃત્ય વચનાત્ । સર્વમેતચ્ચેતસિ નિધાય પૃચ્છતિ તત્કસ્ય હેતોરિતિ । ઉત્તરં તથા હિત્યાદિ । યૌ હિ રૂપાદેરનુત્પાદવ્યયૌ તૌ તસ્યાભાવૌ । અભાવૌ ચ ન ભાવૌ વિરોધાત્ । યત્પુનરુક્તમભાવસ્વભાવાઃ પરતન્ત્રા ઇતિ । અભાવદ્વયવ્યભિચારસ્તત્ર સ્વભાવાર્થો ન પુનસ્તાદાત્મ્યં વિરોધાત્ । એવમભેદં પ્રતિષિધ્ય ભેદપ્રતિષેધાયાહ । ઇત્યનુત્પાદવ્યયૌ ચ રૂપાદિશ્ચ અદ્વયમેતદ્ અદ્વૈધીકારમિતિ । નનુ તદાનીં રૂપાદેરભાવાદદ્વયીભાવો ન યુક્ત ઇત્યત ( ર્સ્ત્_16 ) આહ । યત્પુનરિત્યાદિ । નટ્ર પરતન્ત્રં રૂપાદિ ગૃહ્યતે । કિં તર્હિ? યદદ્વયમુત્પાદવ્યયવિરહાત્ પરિનિષ્પન્નમિત્યર્થઃ । પરિનિષ્પન્નો હિ સ્વભાવો ધર્માણાં કલ્પિતાભાવલક્ષણઃ । અનુત્પાદવ્યયાવપિ ધર્માણામભાવલક્ષણૌ । તત એકરસત્વાદેષાં ત્રયાણામદ્વયીભાવ ઇતિ ભાવઃ । ઇતિ પ્રાપ્તિનિર્યાણમ્ ॥

સર્વાકારજ્ઞાતાનિર્યાણમિદાનીં વક્તવ્યમ્ । તત્રાદૌ ચત્વારો ધર્મા ઉપપરીક્ષણીયાઃ । કતમો બોધિસત્ત્વઃ કતમા સર્વાકારજ્ઞતા કતમા પ્રજ્ઞાપારમિતા કતમા ઉપપરીક્ષણેતિ । તત્ર બોધિરેવ સત્ત્વસ્તેનોચ્યતે બોધિસત્ત્વઃ । તયા બોધ્યા યત્સર્વધર્માણાં સર્વાકારજ્ઞાનં નિરભિનિવેશં સા તત્ર સર્વાકારજ્ઞતા । આરતા આરમિતા । ગ્રસિતસ્કભિતાદિવચ્છાન્દસ ઇહાગમઃ । વિકલ્પાદ્યઃ (દ્યે)પાન્તીતિ પાઃ । વિકલ્પપ્રતિપક્ષા ધર્માઃ । તેભ્યો ઽપ્યારતા વિરતા યા પ્રજ્ઞા સેહ પ્રજ્ઞાપારમિતા । યત્સર્વધર્માન્નિત્યસુખાત્મશાન્તશૂન્યનિમિત્તપ્રણિહિતવિવિક્તાનાં પ્રત્યેકં તદ્વિપરીતાનાં ચ ષોડષાનામારાણાં પ્રતિષેધેન વ્યુપપરીક્ષતે । તદત્રોપપરીક્ષણં મહત્યોર્ભગવત્યોરુક્તમ્ । તત્રોર્ધ્વમધરમુપપરીક્ષણં તયોરુક્તમ્ । તદેવાસ્યાં દર્શયિતુમાહ । એવં ભગવન્નિત્યતઃ પ્રભૃતિ અથ ખલ્વાયુષ્માન્ ઇત્યતઃ પ્રાક્ । અર્થઃ પૂર્વવત્ । અથ ખલ્વાયુષ્માનિત્યદિ । તેન હીતિ યેનાદ્વયસ્યૈષા ગણાના કૃતા । અદ્વયશ્ચ ધર્મધાતુઃ । તેન કારણેન બોધિસત્ત્વોપ્યનુત્પાદઃ । ઉત્પાદવિરહાદ્ધર્મધાતુરિત્યર્થઃ । પરતન્ત્રસ્તુ સ્વભાવો નેહ ગણ્યતે । તસ્ય પરમાર્થત્વાત્ । પરમાર્થસ્ય નેહાધિકારાત્ । કોત્ર દોષ ઇતિ ચેદાહ । યદિ ચેત્ ઇત્યાદિ । દુષ્કરસ્ય કર્મણશ્ચારિકા ચરણમ્ । તાં કિં કસ્માચ્ચરતિ? પ્રયોગવીર્યેણ । આસ્ટાં પ્રયોગવીર્યમ્ । યાનિ દુઃખાનિ કરચરણશિરઃ શરીરદાનાનિ સત્વાનાં કૃતશઃ સત્ત્વાનામર્થાય તાનિ વા પ્રત્યનુભવિતું કસ્માદુત્સહેત । સંનાહવીર્યેણાપિ તદા દુષ્કરચારિકાં ન ચરેન્ન વાદ્યવસેત્ । તથા હિ કારણપરતન્ત્રત્વેનાપરમાર્થત્વાત્ । અપરમાર્થસ્ય ચાનભ્યસનીયત્વાત્ । વિશેષતો દુષ્કરસ્યેતિ ચોદ્યમ્ । એવમુક્ત ઇત્યાદિના સુભૂતેઃપરિષ્કારાઃ । તત્રાનભ્યુપગમેન પ્રથમો નાહમિત્યાદિના । યો હિ દુષ્કરચારિકામિચ્છતિ તસ્ય સા ન સ્યાદિત્યનિષ્ટાપાદનં દોષઃ સ્યાત્ । ન હીતિ । કુતો નેચ્છસીતિ ચેત્ । દુષ્કરસંજ્ઞયા દુષ્કરં ચરતો વિપ્રતિસારિણઃ સમ્યક્સમ્બોધેર્વ્યાવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ । નાપીત્યાદિના દ્વિતીયઃ પરિહારઃ । ન ભવતીતિ ન નિષ્પદ્યત ઇત્યર્થઃ । અપિ તુ ઇત્યાદિના તૃતીયઃ । ( ર્સ્ત્_17 ) પુનરપરમિત્યાદિના ચતુર્થઃ । યથા આત્મેત્યાદિ । સર્વદુઃખાનિ સર્વસાશ્રવાઃ પઞ્ચસ્કન્ધાઃ । તેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ પરિમોચયિતવ્યાઃ । સર્વેણેતિ ધાતુગતિયોન્યાદિભેદેન । સર્વેણ સર્વમિતિ સર્વ યથા ભવતિ તિસૃભિર્દુઃખાતાભિઃ । સર્વથેતિ સર્વવ્યવસાયૈઃ સર્વમિતિ નિરવશેષં મોચયિતવ્યાઃ । દુઃખસ્કન્ધાદિતિ દુઃખરાશેઃ । ચિત્તપ્રદોષઃ પ્રતિઘઃ । યથા આત્મા ન વિદ્યતે સર્વેણેતિ આત્મસત્ત્વજીવપોષપુરુષાદિભેદેન । સર્વેણ સર્વ યથા ભવતિ દૃશ્યાદૃશ્યભેદાત્ । સર્વથેતિ સ્કન્ધધાત્વાદિભ્યો ભેદેન । અભેદેન ચ । કથમભેદેન સર્વં યથા ભવતિ? પ્રતિવર્ગં સમસ્તેભ્યો વ્યસ્તેભ્યશ્ચ યથા આત્મા તથા સર્વધર્મા ન વિદ્યન્તે । સર્વેણેતિ સ્કન્ધધાત્વાદિવર્ગભેદેન સર્વેણ સર્વ યથા ભવતિ । વર્ગાણાં પરિપૂર્ણાવયવત્વાત્ । પુનઃસર્વ યથા ભવતિ પ્રતિવર્ગ તે સર્વ ઇત્યર્થઃ । સર્વથેતિ
। સર્વેષુ પ્રભેદેષુ આત્મનિ પરેષુ ચ સમસ્તવ્યસ્તેષ્વિત્યર્થઃ । તદેવં દુષ્કરચારિકાચરણા ભાવપ્રસઙ્ગ(ઙ્ગાઃ) ચત્વાર ઉક્તાઃ । ચતુર્થેન પરિહારેણૈતદપિ સૂચિતમ્ । દુષ્કરચારિકાયા અપ્યનુત્પાદ એવ તત્ત્વં તદેવ તત્ત્વં પશ્યતા સા ચરિતવ્યા યતાસૌ શક્તા ચ ભવેન્મહાફલા ચ । અનુત્પાદે સર્વદુઃખાનામપ્રતિભાસનાત્ તત્ત્વદર્શનાચ્ચ । સર્વાકારસર્વધર્મવિકલ્પપ્રબિષેધાય હેતુઃ સ્થવિરો યદપ્યાયુષ્માન્ ઇત્યેતદારભ્ય સન્નિહિતાદેવમુક્તઃશબ્દાત્ પ્રાક્ । અત્ર સર્વજ્ઞતાપીતિ સર્વાકારજ્ઞતાપિ બુદ્ધોપીત્યર્થઃ । તતઃ પ્રાપ્તિવિકલ્પપ્રતિષેધાર્થમાહ । એવમુક્ત ઇત્યત આરભ્ય અત્યંતં પ્રતિભાતીતિ યાવત્ । સર્વજ્ઞતેતિ સર્વાકારજ્ઞતા અનુપ્રાપ્તૈવ ભવતીત્યાદિત એવ સર્વેષાં ધર્મધાતુમાત્રત્વાત્ ધર્મધાતોશ્ચ પ્રકૃત્યૈવ સર્વથા વિશુદ્ધત્વાદિતિ ભાવઃ । એવમુક્ત ઇત્યાદિના સુભૂતેરુત્તરમ્ । અનુત્પન્નસ્ય ધર્મસ્યેતિ બોધિસત્ત્વાખ્યસ્ય ધર્મધાતોઃ । પ્રાપ્તિમિતિ પ્રાપ્તત્વં । નાહમિચ્છામિ નાપ્યભિસમયમિતિ નાપિ પ્રાપ્તાભિસમયમ્ । યદિહીચ્છેયં તદાનુત્પાદમિચ્છતો મે પ્રાપ્તિઃ પ્રસજ્યેત । નૈવ ત્વિચ્છામીતિ ન યુક્તઃ પ્રાપ્તિપ્રસઙ્ગઃ । યુક્તિમપ્યાહ નાપીત્યાદિના । સર્વ એવ ધર્મો ઽનુત્પાદ ઇત્યસ્મિન્ પક્ષે હ્યેષઃ પ્રસઙ્ગઃ । તત્ર અનુત્પન્નેન બોધિસત્ત્વેન અનુત્પન્ના સર્વાકારજ્ઞતા નાપિ પ્રાપ્યતે । અયુક્તત્વાદિતિ ભાવઃ । ઉભયોરણા[ના]દિમત્ત્વેન પ્રાપ્ત્યયોગાત્ । આહેતિ શારિપુત્ર આહ । કિં પુનરિત્યાદિ । યસ્તૂભયોરનુત્પન્નત્વે પ્રાપ્તિરયુક્તા । તત્કિમન્યતરોત્પત્તૌ યુક્તેત્યર્થઃ । આહેતિ સુભૂતિરન્યતરોત્પત્તિપક્ષં વિમોચયિતુમાહ કિં પુનરિત્યાદિ । એવકારો ભિન્નક્રમત્વાદન્તં નેતવ્યઃ । અનુત્પન્નો ધર્મઃ ( ર્સ્ત્_18 ) પશ્ચાદુત્પન્નો વા સ્યાત્ પશ્ચાદનુત્પન્ન એવ વા । તત્ર દ્વીતીયવિકલ્પે કથમન્યતરોત્પતિઃ? આદ્યે તુ વિકલ્પે ધર્મધાતોરુત્પત્તિવિરોધ ઇતિ ભાવઃ । તસ્માદુભયોરનુત્પાદાત્ સાધૂક્તં નાપ્યનુત્પન્નેન ધર્મેણાનુત્પન્ના પ્રાપ્તિઃ પ્રાપ્યત ઇતિ યુક્તઃ પ્રાપ્તિવિકલ્પપ્રતિષેધઃ । તસ્માત્સર્વધર્માણાં પરમાર્થો ધર્મધાતુઃ । સ ચ પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરત્વાદનાદિનિધનત્વાચ્ચ ન પ્રાપ્યતે નાપિ પ્રાપ્નોતિ, કેવલં દ્રષ્ટવ્યઃ । યત્તસ્ય દર્શનં સૈવ કલ્પિતાનાં સર્વધર્માણામનુપલબ્ધિઃ । સૈવ નિરતિશયા પ્રજ્ઞાપારમિતા । તયા પરિકલ્પિતધર્માભિનિવેશક્ષયાત્તદભિનિવેશહેતુકાઃ સર્વાવરણસંગ્રાહિણઃ સર્વાભૂતપરિકલ્પાઃ પરતન્ત્રાખ્યાઃ ક્રિયન્તે । પૂર્વેષાં સ્વરસનિરોધાત્ । કારણાભાવેન પરેષામનુત્પાદાત્ । તતઃ પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરોપિ બોધિસત્ત્વાખ્યો ધર્મધાતુરાગન્તુકૈરાવરણમલૈર્મલિનીકૃતઃ । તેન તેષાં ક્ષયે સતિ તત્ર ક્ષયલક્ષણા વિશુદ્ધિરપૂર્વત્વાત્ પ્રાપ્યતે । તદ્યથા પ્રકૃત્યા વિશુદ્ધમાકાશમાગન્તુકૈસ્તુહિનરજસ્તમો
ઽભ્રધૂમાદિભિરાવરણૈર્મલિનીક્રિયતે । પશ્ચાત્તદપાયે [ક્ષય?]લક્ષણા વિશુદ્ધિસ્તેન પ્રાપ્યતે । સર્વવિભ્રમનિવૃત્તૌ ચ સુવિશુદ્ધસર્વધર્મધર્મતાજ્ઞાનલક્ષણા સર્વાકારજ્ઞતા યાપૂર્વત્વાવ્દોધિસત્ત્વેન લભ્યતે । સૈવ તસ્યા વિશુદ્ધેરાત્મભૂતાયાઃ સંવેદનાપ્રાપ્ત્યભિસમયઃ સંપદ્યત ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ ।

તત્રેદાનીમાગન્તુકાવરણવિશુદ્ધિઃ સ્થવિરાભ્યાં વક્તવ્યા । તાં શારિપુત્ર આરભતે । આહેતિ શારિપુત્ર આહ । કિં પુનરિત્યાદિ । ઉત્પદ્યત ઇત્યુત્પાદઃ । પર[ત]ન્ત્રઃ સ્વભાવઃ । કિં પુનઃ પશ્ચાદનુત્પાદઃ? કારણાભાવાદનુત્પત્તેરિત્યેક પક્ષઃ । ઉતાહો ઽનુત્પાદઃ? સર્વાકારજ્ઞતા તેષાં ધર્મઃ । પૂર્વમનુત્પન્નત્વાદ્યઃ પશ્ચાદુત્પદ્યત ઇતિ દ્વિતીયપક્ષઃ । તત્રાદ્યે પક્ષે અનુત્પન્નાયાઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ કુતઃ પ્રાપ્તિઃ? દ્વિતીયપક્ષે સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ કારણં વક્તવ્યમ્ । અભૂતપરિકલ્પશ્ચ શાશ્વતો ભવેત્ ક્ષયાભાવાદિતિ ભાવઃ । સુભૂતિરાહેતિ પરિહારમાહ । ઉત્પાદ ઉત્પત્તિઃ ધર્મઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ । અનુત્પાદો ઽનુત્પત્તિઃ ધર્મો ઽભૂતપરિકલ્પસ્યેતિ ય એષ ભેદઃ । નાસૌ પ્રતિભાતિ જલ્પિતું ન રોચતે વક્તુમ્ । સર્વધર્મશૂન્યતાલમ્બને ચિત્તસન્તાને યૈવ સર્વભ્રાન્તીનાં નિવૃત્તિઃ સૈવ સર્વાકારજ્ઞતાયા ઉત્પત્તિઃ । અતો ઽસ્યા ન કારણં વક્તવ્યમ્ । નાપ્યભૂતપરિકલ્પઃ શાશ્વતો ભવતીતિ ભાવઃ । શારિપુત્ર આહેતિ । જલ્પવિકલ્પપ્રતિષેધાયાહ । અનુત્પાદોપીત્યાદિ । અનુત્પાદઃ પ્રમાન(ણા)સિદ્ધત્વાત્પ્રતિભાત્યેવ રોચત એવ વક્તુમ્ । કુતો ન પ્રતિભાતીતિ કાઙ્ક્ષા પ્રશ્નઃ । આહેતિ સુભૂતિરુત્તરમાહ । અનુત્પાદ એવેત્યાદિ । જલ્પ ઇતિ માનસઃ શબ્દઃ । પ્રતિભાતીતિ જલ્પાભિધેયં વસ્તુ । પ્રતિભાનમિતિ સજલ્પા બુદ્ધિઃ । ત્રયમેતદનુત્પાદ એવ સર્વાકારજ્ઞતાયાં ધર્મતાશરીરેણૈવ ( ર્સ્ત્_19 ) સર્વધર્માણાં તસ્યાં પ્રતિભાસાદિતિ ભાવઃ । એવમેવ અત્યન્તં પ્રતિભાતીત્યુપસંહારઃ । ઇતિ સર્વાકારજ્ઞતાનિર્યાણમ્ ॥
એવમુક્ત ઇત્યાદિના શારિપુત્રઃ પ્રકૃતમેવ સુભૂતેર્વચનં પ્રશંસન્માર્ગનિર્યાણપ્રસ્તાવનાં કરોતિ । સ્થાપયિતવ્યો નિઃસંશયં ગણયિતવ્યઃ । યતો યત એવેતિ યત્ર યત્રૈવ સ્થાને નિઃસરતિ ઉત્તરતિ ન ચલતિ ન ભ્રશ્યતિ ન વિ[રો]ધયતિ ન વ્યાકુલયતિ । એવમુક્ત ઇતિ । એવં પ્રસ્તાવનાયાં કૃતાયાં એતદ્ ઇતિ માર્ગનિર્યાણે । અનિશ્રિતા અનભિનિવિષ્ટા ધર્મા યૈસ્તથોક્તાઃ । ન વ્યતિવર્તન્ત ઇતિ ન ભ્રસ્ય(શ્ય)ન્તિ । એવમુક્ત ઇતિ સર્વધર્માનિશ્રિતતાયામુક્તયામ્ । અત્રેતિ અનન્તરોક્તા સર્વધર્માનિશ્રિતા ચાસૌ પરમત્વાત્પારમિતા ચ । કતમેતિ ષણ્ણાં પારમિતાનાં મધ્યે કતમા । સાર્વયાનિકી યાનત્રયસાધારણી । યશ્ચૈષા પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ । ન તહર્યસ્યેત્યત આહ । સર્વધર્મેત્યાદિ સુગમમ્ । ઇતિ હીતિ યત એવં તસ્માત્ । અવલીનત્વં વિષાદઃ કાંક્ષાયિતત્વં સંશયાલુતા । દન્ધાયિતત્વમપ્રતિપત્તિઃ । અન્યથાત્વં પરાઙ્મુખીભાવઃ મનસિકારેણેતિ નિર્વિકલ્પેન મનસા । કથમાયુષ્મન્નિત્યાદિ વિકલ્પકં મનસિકારં મત્વા શારિપુત્રસ્યાયં પ્રશ્નો મનસિકારેણ વિહરન્તીતિ યાવત્ ।
તત ઊર્ધ્વં એવમુક્ત ઇત્યાદિના સુભૂતેઃ સાધુકારપૂર્વકં વચનમ્ । તત્ર વિસ્તરેણ ચોદ્યકરણાત્ સાધુકારઃ । અપિ ત્વિત્યાદિના પરિહારઃ । અર્થ એવેતિ । અસ્મદિષ્ટમેવ । ઇચ્છાલક્ષણત્વાદર્થસ્ય । ભૂતપદાભિધાનેનેતિ વિકલ્પમનસિકારસ્ય વિપર્યયો ભૂતપદં ભૂતં વસ્તુ । તસ્યાભિધાનેન સવિસ્તરેણ । અનિષ્ટાપાદનં હિ । ચોદ્યમ્ । નેષ્ટાભિધાનમિત્યુપાલમ્ભઃ । યુક્તિતશ્ચેયમિચ્છતિ દર્શયિતું સ્વયમેવ પૃચ્છતિ । તત્કસ્યેત્યાદિ । તભ્દૂ તપદં કુતઃ? સત્ત્વ આત્મા સ ઇહ દૃષ્ટાન્તઃ । મનસિકારો વિકલ્પઃ । સ દાર્ષ્ટાન્તિકઃ । અસ્વભાવતાદિર્વૈદિતવ્યેતિ સાધારણં હેતુકં નેતવ્યઃ । તત્ર અસ્વભાવતા સ્વલક્ષણશૂન્યતા । લક્ષણમનયોર્ગ્રાહકત્વમ્ । અતશ્ચ યથા આત્મનો ઽસ્વભાવતા તથા મનસિકારસ્યાપિ । ગ્રાહકત્વાયોગાદિતિ હેતુઃ । શેષેષુ અસ્વભાવત્વાદિતિ હેતુઃ । સભ્દાવો ભાવત્વં તદ્વિરહો ઽસદ્ભાવતા । વિવિક્તતા અભાવતા અચિન્ત્યતા તદીયચિન્તાયાં નિર્વિષયત્વાત્ । અનભિસંબોધનતા સમ્યગ્જ્ઞાનાવિષયત । અયથાભૂતાર્થત્વેન મિથ્યાવસ્તુત્વેના ભિસંબોધનં સંયગ્જ્ઞાનમસ્યેતિ અયથાભુતાર્થાભિસંબોધનતા । અનેનેતિ ( ર્સ્ત્_20 ) યથોક્તેન । એવંરૂપેણેતિ ભૂતાર્થપ્રત્યવેક્ષકેણ । વિહારેણેતિ શમથરૂપેણ । ઇતિશબ્દઃ પરિવર્તપરિસમાપ્ત્યર્થઃ ॥
સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચર્યા ચરણમ્ । ચિત્તોત્પાદાદયો દશાર્થાઃ । તદ્દ્યોતકઃ પરિવર્તસ્તત્પરિવર્તઃ ॥
[આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ] સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયાં પ્રથમઃ પરિવર્તઃ ॥
2. શક્રપરિવર્તો નામ દ્વિતીયઃ ।
ઉક્તા સર્વાકારજ્ઞતા । ઇતઃ પ્રભૃતિ માર્ગજ્ઞતા વક્તવ્યા । તસ્યામેકાદશવસ્તૂનિ । યતઃ શાસ્ત્રમ્-
[31] ધ્યામીકરણતાદીનિ શિષ્યખઙ્ગપથૌ ચ યૌ ।
મહાનુશંસો દૃઙ્માર્ગ એહિકામુત્રિકૈર્ગુણૈઃ ॥ 1-7 ॥
[32] કારિત્રમધિમુક્તિશ્ચ સ્તુતસ્તોભિતશંસિતઃ(તાઃ) ।
પારિણામે ઽનુમોદે ચ મનસ્કારાવનુત્તમૌ ॥ 1-8 ॥
[33] નિર્હારઃ શુદ્ધિરત્યન્તમિત્યયં ભાવનાપથઃ ।
વિજ્ઞાનાં બોધિસત્વાનામિતિ માર્ગજ્ઞતોદિતા ॥ 1-9 ॥
ઽધ્યામીકરણતાદિઽ શ્રાવકમાર્ગઃ । ઽમહાનુશંસો ઽ બોધિસત્ત્વસ્ય દર્શનમાર્ગઃ । ભાવનામાર્ગસ્ય ઽકારિત્રમ્ઽ । ઽઅધિમુક્તિઽમનસ્કારઃ । ઽસ્તુતસ્તોભિતસં(શં)સિતાઃઽ । ઽપરિણામનાઽમનસ્કારઃ । ઽઅનુમોદનાઽમનસ્કારઃ । ઽઅભિનિર્હારઃઽ । ઽઅત્યન્તશુદ્ધિશ્ચે ઽતિ । એકાદશવસ્તૂનિ ઽમાર્ગજ્ઞતાઽ સા ચ ઽબોધિસત્ત્વાનાંઽ ઇત્યર્થઃ ।
તત્રોદૌ ધ્યામીકરણતાદીનિ યતઃ શાસ્ત્રમ્-
[34] ધ્યામીકરણતા ભાભિર્દેવાનાં યોગ્યતાં પ્રતિ ।
વિષયો નિયતો વ્યાપ્તિઃ સ્વભાવસ્તસ્ય કર્મ ચ ॥ 2-1 ॥
અસ્યાં ઽયોગ્યતાંઽ ચિત્તોત્પાદઃ દ્વિતીયો (પ્રથમો)ઽર્થઃ । ઽતાં પ્રતિઽ તદર્થમ્ । ઽધ્યામીકરણતાઽ મન્દચ્છાયીકરણં ઽદેવાનામ્ઽ । ઽભાભિઃઽ ઇતિ ભગવતઃ પ્રકૃતિપ્રભયા સા દ્વિતીયો ઽર્થઃ । ઽવિષયો નિયતઃઽ ઇતિ । તસ્યા એવ વિષયપ્રતિનિયમસ્તૃતીયો ઽર્થઃ । વિષયઽવ્યાપ્તિઽશ્ચતુર્થઃ । ઽસ્વભાવઃઽ પઞ્ચમઃ । ઽકારિત્રંઽ ષષ્ઠઃ । યદ્યમી ષડર્થાઃ કથમેતદેકં વસ્તુ? ઇહ માર્ગજ્ઞતાયા મૂલં ચિત્તોત્પાદઃ । તદ(દ્) રહિતાનાં તસ્યામયોગ્યત્વાત્ । અત એવાસૌ યોગ્યતોચ્યતે । તત એવાસૌ પ્રધાનમ્ । શેષસ્તસ્યાઃ પરિચ્છેદઃ । પ્રધાનેન ચ વ્યપદેશાદેકવસ્તૂચ્યતે ।

તત્ર ધ્યામીકરણતામધિકૃત્યાહ । તેન ખલુ પુનરિત્યાદિ । તેન સમયેનેતિ તસ્મિન્ કાલે । વિવક્ષાતઃ કારકાણિ ભવન્તીતિ કરણત્વમ્ । ખલુ શબ્દો વાક્યાલઙ્કારે । પુનઃ શબ્દો વિશેષાર્થઃ । અભિસમયભેદો વિશેષઃ । સન્નિપતિતઃ સમાગમાત્ । સન્નિષણ્ણો નિષદનાત્ । ત્રયસ્ત્રિંશાનાં કાયો નિકાયઃ । તસ્મિન્ ભવા ઇતિ ઠલ્ । ચત્વારો મહારાજા વૈશ્રવણધૃતરાષ્ટ્રવિરૂઢકવિરૂપાક્ષા ચતુરાદિષુ દિક્ષુ । તેષાં કાયઃ । તસ્મિન્ ભવાઃ । એષ એવ ત્રિસાહસ્રો લોકધાતુઃ સહા । તસ્યાઃ પતિઃ । બ્રહ્મણઃ કાયસ્તસ્મિન્ ભવાઃ । ઇહ તૂત્તરપદવૃદ્ધિઃ । ચતુર્થસ્ય ધ્યાનસ્યાશ્રયં ચ શુદ્ધાવાસાઃ । અવૃહા અતપાઃ સુદૃશાઃ સુદર્શના અકનિષ્ઠાશ્ચેતિ । કુતઃ શુદ્ધાવાસાઃ? આર્યાણામેવ તેષૂત્પાદાત્ । તેષાં પઞ્ચાનાં નિકાયાનાં પઞ્ચૈવ સહસ્ત્રાણિ । એતાવન્ત એત રૂપિણો દેવનિકાયા યથોધ્વમુત્કૃષ્ટાઃ પ્રભાપ્રભાવાદિભિઃ । યોપીત્યાદિ । તેપિ સન્નિષણ્ણાઃ । યોપિ તેષાં અવભાસઃ સોપ્યભિભૂતો ધ્યામીકૃતો ઽભૂત્ । સમકાલમેવેતિ યોપિસોપિ શબ્દાર્થઃ । યોગ્યતા હિ ચિત્તોત્પાદસ્તદર્થ ધ્યામીકરણમ્ । સર્વાભિભૂર્ભગવાનિતિ વિદિત્વા તભ્દાવે સ્પૃહોત્પાદનાત્ । અવભાસઃ પ્રભા । સ્વકર્મણો વિપક્તિર્વિપાકઃ । તસ્માજ્જાતઃ સહજો નાભિસંસ્કારિક ઇત્યર્થઃ । કેન કારણેનાભિભૂતઃ? બુદ્ધાધિષ્ઠાનેન બુદ્ધસન્નિધાનેન । કેન કર્ત્રા? બુદ્ધતેજસા બુદ્ધસ્ય ભગવતઃ પ્રકૃતિપ્રભયા । નનુ તેપિ મહાનુભાવાઃ કસ્માન્ન પ્રતિચક્રુરિત્યત આહ બુદ્ધાનુભાવેનેતિ । બુદ્ધાનુભાવેન સર્વાનુભાવઃ પ્રતિહન્યતઃ ઇતિ ભાવઃ । ધ્યામીકરણતા ॥
અથ ખલ્વિત્યાદિ । અન્તિકાદિતિ સકાશાત્ । પ્રજ્ઞાપારમિતામિતિ બોધિસત્વાનાં મહાસત્વાનામિત્યનેન સમ્બન્ધઃ । માર્ગજ્ઞતામિત્યર્થઃ । ( ર્સ્ત્_22 ) ઉપદિશ્યત ઇતિ ઉપદેશઃ । તસ્યા એવાર્થસ્યાવગમાય વાદો ઽવવાદઃ તદનુબન્ધાય શાસની તત્સહિતા સેતિ સમાસઃ ।
સ્થાતવ્યં શ્રુતમય્યા પ્રજ્ઞયા । શિક્ષિતવ્યં ચિન્તામય્યા । યોગમાપત્તવ્યં ભાવનામય્યા ।
આનુભાવાદયઃ પ્રભાવપર્યાયાઃ । તદાનુભવેનેત્યુદ્દેશઃ । ઇતરાભ્યાં નિર્દેશઃ । તેજસેતિ પ્રતિભાનશક્તે રોધાય । કેન પ્રભાવેન? અધિષ્ઠાનેનેતિ પ્રબોધકેન । ઇયતા ગ્રન્થેન યોગ્યતાયાઃ પ્રસ્તાવનાં કૃતાયાં તામાહ । યૈરિત્યાદિના ઉત્પાદિતવ્યાન્તેન ઇતિ યોગ્યતા ॥
યેત્વિત્યાદિ । હીનમાર્ગલભ્યં નિર્વાણં સમ્યક્ત્વમ્ તસ્મિન્ નિયમઃ સમ્યક્ત્વનિયામઃ । તં અવક્રાન્તાઃ પ્રાપ્તાઃ । બદ્ધસીમાનો બદ્ધસેતવઃ । તદ્યથા શ્રોતઆપન્નસપ્તક્તભ્દવપરમઃ । દ્વિત્રિજન્મા કુલંકુલઃ । અનુત્તરા (ર)સમ્યક્સંબોધિનિમિત્તં યત્ પુનઃ પુનઃ સંસરણં તસ્મૈ ચિત્તમુત્પાદાયતુમભવ્યાઃ । ઇતિ શમૈકયાનૈઃ શ્રાવકૈરુત્તમબોધેઃ કદાચિદપ્યકામનાદ્યોગ્યતાયા વિષયપ્રતિનિયમઃ ॥
અપિ ત્વિત્યાદિ ઉત્પાદયેરન્નિત્યેતદન્તેન વ્યાપ્તિઃ । શ્રાવકૈરપિ બોધિપરિણતિકૈઃ સમ્યક્સમ્બોધૌ ચિત્તસ્યોત્પાદનાત્ । તે હિ સ્વાં બોધિમધિગમ્યાપિ બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં લોકોત્તરાં વિભૂતિં દૃષ્ટ્વા વઞ્ચિતમિવાત્માનં મન્યમાનાસ્તથાગતૈરધિષ્ઠિતાસ્તદ્વોધૌ ચિત્તમુત્પાદ્યાચલ્યભૂમિકબોધિસત્ત્વવન્નિર્મિતાભિરુપપત્તિભિર્બોધિચર્યાં ચરિત્વા પરાં બોધિમધિગચ્છન્તીતિ વ્યાપ્તિઃ ॥
નાહં કુશલમૂલસ્યાન્તરાયં કરોમીતિ । સ્વભાવઃ કુશલરાશિઃ । સર્વકુશલધર્મસંગ્રાહકત્વાચ્ચિત્તોત્પાદસ્યેતિ કુશલપક્ષત્વં યોગ્યતાયાઃ સ્વભાવઃ । વિશિષ્ટેભ્યો હિ ધર્મેભ્યો વિશિષ્ટતમા ધર્મા અધ્યાલમ્બિતવ્યા ઇતિ કારિત્રમ્ । વિશિષ્ટેભ્ય ઇતિ બોધિચિત્તસંગૃહીતેભ્યઃ । હેતૌ પઞ્ચમા । વિશિષ્ટતમા ધર્મા ઇતિ મહાયાનસંગૃહીતાઃ ફલહેતુભૂતાઃ । અધ્યાલમ્બિતવ્યા ઇતિ પ્રાપ્તવ્યાઃ । તસ્માન્નાન્તરાયં કરોમીતિ શબ્દાર્થઃ । ઇતિ દ્વિવિધમહાયાનપ્રાપણં બોધિચિત્તસ્ય કારિત્રમ્ ॥
તદેવં કેચિદ્વોધિચિત્તોત્પાદનાર્થમુત્સાહિતાઃ પુર્વમુત્પાદિતબોધિચિત્તાસ્તુ સંપ્રહર્ષિતાઃ । એવમુત્પાદિતબોધિચિત્ત્વત્વાદુભયેપિ તે બોધિસત્ત્વા ( ર્સ્ત્_23 ) મહાસત્ત્વાઃ સન્તો માર્ગજ્ઞતાયામુત્સાહિતાઃ । અત આહ । અથ ખલ્વિત્યાદિ । સાધુસ્ત્વમિતિ મહતઃ પરાર્થસ્ય કરણાત્ । ભગવતઃ કૃતજ્ઞૈરિત્ । યથા પૂર્વં જિનપુત્રસ્ય ભગવતસ્તચ્છ્રાવકૈર્બહુકૃતં તથાસ્માભિર્ભગવતઃ શ્રાવકૈર્ભગવત્પુત્રાણાં બોધિસત્ત્વાનાં બહુકર્તવ્યમિતિ કૃતજ્ઞતાર્થઃ । તત્કસ્ય હેતોરિતિ । તત્કૃતજ્ઞત્વં કેન પ્રકારેણ? પૂર્વકા એવ પૌર્વકાઃ । બ્રહ્મ નિર્વાણં તસ્મૈ ચરણં બ્રહ્મચર્યમ્ । તચ્ચરણં બોધાયેતિ બોધયે । બોધિચર્યાં ચરતીતિ યાવત્ । યૈરિતિ વિભક્તિપ્રતિરૂપકો નિપાતો યથાર્થઃ અવોદિત ઇતિ સમ્પ્રસારણમ્ । વદ વ્યક્તાયાં વાચિત્યસ્ય યજાદિત્વાત્ । અવવદિત ઇતિ ક્વચિત્પાઠઃ । તત્ર વદ સ્થૈર્ય ઇત્યયં ધાતુરનેકાર્થત્વાત્ । અનુપરિગ્રહીતવ્યા ઇત્યવવદિતવ્યાઃ । અનુપરિવારયિતવ્યા ઇતિ અનુશાસિતવ્યાઃ । ઉત્તરયોઃ પદયોઃ સંશબ્દઃ સમ્યગર્થઃ । અસ્માભિરપીતિ શ્રાવકૈરપિ । આત્મસ [જા]તીયેષ્વપ્યાત્મવ્યવહારાત્ । સાધુ ચેત્યવહિતશ્રોત્રતયા । સુષ્ઠુ ચેત્યવહિતમનસ્કતયા । મનસિકુર્વિતિ ચિન્તાભાવનાભ્યામ્ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યમિતિ માર્ગજ્ઞતાયાં વેદિતવ્યમ્ ।
તત્રાદૌ શ્રાવકમાર્ગઃ । તત્ર દર્શનમાર્ગમધિકૃત્યાહ । શૂન્યતાયામિત્યાદિ । અવિપરીતત્વાચ્ચત્વારિ સત્યાનિ । આર્યાણાં સત્યત્વેન પ્રતિભાન્તિ ન બાલાનાં તસ્માત્તાન્યેવાર્યસત્યાનિ । દુઃખ સમુદયો નિરોધો માર્ગશ્ચ । તત્ર દુઃખં સંસારિણઃ સ્કન્ધાઃ । દુઃખહેતુઃ સમદયઃ । દુઃખક્ષયો નિરોધઃ । તત્પ્રાપકં જ્ઞાનં માર્ગઃ । એષાં ચતુર્ણામાર્યસત્યાનાં ય આકારાસ્તેષાં શૂન્યતાયાં તિષ્ઠતા શૂન્યતાં પશ્યતા પ્રજ્ઞાપારમિતાયામિતિ શ્રાવકીયે દર્શનમાર્ગે સ્થાતવ્યં સમાહિતેન ચેતસા । શૂન્યતાદર્શનં ચાનુપલમ્ભ એવ । તતઃ શાસ્ત્રમ્-
[35] ચતુર્ણામાર્યસત્યાનાં આકારાનુપલમ્ભતઃ ।
શ્રાવકાણામયં માર્ગો જ્ઞેયો માર્ગજ્ઞતાનયે ॥ 2-2 ॥

શ્રાવકપિટકે ચ સત્યનાં ષોડશાકારાઃ પઠયન્તે । દુઃખમનિત્યતો દુઃખતો ઽનાત્મતઃ શૂન્યતશ્ચ પરિજ્ઞેયમ્ । સમદયો હેતુતઃ સમુદયતઃ પ્રભવતઃ પ્રત્યયતશ્ચ । નિરોધો નિરોધતઃ શાન્તતઃ પ્રણીતતો નિઃશ(સ)રણતશ્ચ । માર્ગો માર્ગતો ન્યાયતઃ પ્રતિપત્તિતો નિર્યાણિકતશ્ચેતિ ॥ અમી નેહ ગૃહ્યન્તે । યે તુ મહત્યોર્ભગવત્યોઃ પઠિતાસ્ત ઇહ ગૃહ્યન્તે । પ્રત્યાસત્તેઃ શ્રાવકબોધેશ્ચ લાઘવેનેતિ ( ર્સ્ત્_24 ) પ્રાપણાત્ । તત્ર દુઃખં ચતુર્ભિરાકારૈર્મનસિકરોતિ પૂર્વવત્ । અનિત્યતો દુઃખતો ઽનાત્મતઃ શાન્તતશ્ચ યથાક્રમમુદયવ્યયયોગિત્વાત્ પ્રતિકૂલત્વાત્ આત્મવિલક્ષણત્વાત્ । આત્મશૂન્યત્વાચ્ચ । આત્મશૂન્યો હિ શાન્તઃ । તદ્યથા કુણપઃ । સમુદયમેકાદશભિરાકારૈઃ । તત્ર ચતુર્ભિરાકારૈઃ પ્રહાણાર્હત્ત્વજ્ઞાપનાર્થમ્ । રોગતો ગણ્ડતઃ શલ્યતો ઽઘતશ્ચ દુઃખહેતુત્વાદ્દઃખોત્કર્ષહેતુત્વાદુરુદ્ધરત્વાત્ । ઐહિકામત્રિકદુઃખહેતુત્વેન પાપસાધર્મ્યાચ્ચ । પુનશ્ચતુર્ભિઃ શ(સ)ક્ય(ત્ય)ત્વપરિજ્ઞાપનાર્થમ્ । પરતઃ પ્રલોભધર્મતશ્ચલતઃ પ્રભડ્ગુરતશ્ચ । આત્મા હિ હાતુમશક્તો ઽયં તુ પરઃ । પ્રતિક્ષણવિનાશિત્વાત્ । પ્રલોપધર્મા ચ । અર્હભ્દિરુન્મૂલિતત્વાત્ । ચલશ્ચ પ્રકૃતેન માર્ગેણ ભઙ્ગિત્વાત્ પ્રભઙ્ગુરશ્ચ । આતપ્તકારિતાર્થ પુનસ્ત્રિભિઃ । ભયત ઉપદ્રવત ઉપસર્ગતશ્ચ । અશનિપાતાદિવભ્દયહેતુત્વાત્ । ભૂતરાક્ષસાદિસાધર્મ્યાત્ દુર્ભિક્ષપરચક્રાદિસાધર્મ્યાચ્ચેતિ । પ્રતિલોમઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદો અવિદ્યાનિરોધાત્ સંસ્કારનિરોધ ઇત્યત આરભ્ય એવમસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય નિરોધો ભવતીતિ યાવત્ । તત્ર નિરુદ્ધિર્નિરોધ ઇતિ નિરોધસત્યમ્ । નિરુધ્યતે ઽનેનેતિ નિરોધો માર્ગસત્યં સપ્તભિરાકારૈઃ । અનાત્મતઃ શાન્તતો વિવિક્તતઃ શૂન્યત આનિમિત્તતઃ અપ્રણિહિતતો ઽનભિસંસ્કારતશ્ચ । આત્મા હિ યોગિનો દુઃખાત્મનઃ સ્કન્ધાઃ । અતો દુઃખાભાવાદનાત્મા ક્લેશોપશમાચ્છાન્તઃ । દુઃખક્લેશાવશુચી તયોરૂપશમાદ્વિવિક્તઃ । શૂચિરિત્યર્થઃ । આત્માત્મીયવિરહાચ્છૂન્યઃ । સર્વસંસ્કૃતનિમિત્તાભાવાદાનિમિત્તઃ । ત્રૈધાતુકે પ્રણિધાનં પ્રણિહિતમ્ । તત્ ક્ષયાદપ્રણિહિતઃ । આયત્યાં કર્માભિસંસ્કારાભાવાદનભિસંસ્કારઃ । માર્ગસત્યમપ્યેભિરેવ સપ્તભિરાકારૈઃ । નિરોધપ્રાપકો હિ માર્ગઃ । તતો ઽનાત્મશાન્તવિવિક્તાદિપ્રાપકત્વાન્માર્ગોપ્યનાત્મા શાન્તો વિવિક્તઃ શૂન્ય આનિમિત્તો ઽપ્રણિહિતો ઽનભિસંસ્કારશ્ચ । એવમેકોનત્રિંશદાકાર ઇહ શ્રાવકમાર્ગ આસુ તબ્દોધિપ્રાપણાત્ । સ ચૈષામાકારાણામનુપલમ્ભેન માર્ગજ્ઞતાયાં પ્રવિશતિ ।
તેન હીત્યાદિ । યેન હીનમાર્ગં ભાવયતો બોધિસત્ત્વસ્યાનુપાયકુશલસ્ય હીનબોધૌ પાત આશંક્યતે । તેન હિ કારણેનાસ્યાં માર્ગજ્ઞતાયાં મહાસન્નાહો મહદુપાયકૌશલમ્ । સન્નદ્ધેન તદ્ધર્મિતેન ભવિતવ્યમાત્મરક્ષાર્થમ્ । તત્રાયં મહાન્ સન્નાહો યદુત સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈર્ભાવના કર્ત્તવ્યા । વ્યુત્થિતેન ચ સર્વં તત્કુશલમૂલમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયિતવ્યમ્ । તચ્ચાનુપલમ્ભયોગેનેતિ । ઇતિ શ્રાવકાણાં દર્શનમાર્ગઃ ॥

ઇત ઊર્ધ્વં નિરોધભાગીયાનિ । ન રૂપે સ્થાતવ્યમિત્યેતદારભ્યાનેન મનસિકારેણેતિ યાવત્ । તત્ર ન બુદ્ધત્વે સ્થાતવ્યમિત્યેતદન્તે ઊષ્મા । તત ઊર્ધ્વ ઇતિ હિ બુદ્ધત્વમિતિ ન સ્થાતવ્યમિત્યેતદન્તેન મૂર્ધા । તતો વિજ્ઞાનં શૂન્યમુપલભ્યતે વેત્યેતદન્તેન ક્ષાન્તિ । શેષાણ્યગ્રધર્મઃ । તત્ર રૂપાદિષ્વસ્થાનમ [ન] ભિનિવેશ ઊષ્મા । રૂપાદીનામિદન્તયા સ્વલક્ષણાનુપલમ્ભો મૂર્ધા । રૂપાદીનાં દ્વયાનુપલમ્ભઃ ક્ષાન્તિઃ । શૂન્યં ઇત્યનુપલમ્ભ ઉપલભ્યત ઇતિ ઉપલમ્ભઃ । તસ્માત્ શૂન્યમુપલભ્યતેવેત્યપિ દ્વયમ્ । શ્રોતઆપત્તિફલાદીનાં વિશેષેષ્વસ્થાનમગ્રધર્મઃ । તસ્માદસ્યાં ભગવત્યામન્યથૈવ શાસ્ત્રપાઠ ઉન્નેયઃ-
અસ્થાનમૂષ્મા રૂપાદૌ મૂર્ધા તદિતિ હીતિ યત્ ।
ક્ષાન્તિર્ન નિત્યં નાનિત્યં રૂપાદીત્યસ્થિતિદ્વયે ॥
ફલ (લં) પુંસામિહાર્યાણાં વિશેષેષ્વસ્થિતિસ્તુ યા ।
સૈવાગ્રધર્મો વિજ્ઞેય આર્યશ્રાવકવર્ત્મનિ ॥
અત્ર ન ચક્ષુઃ સંસ્પર્શે સ્થાતવ્યમિતિ । ઇન્દ્રિયવિષયવિજ્ઞાનસન્નિપાતે સતિ યઃ સુખાદિવેદનોત્પત્ત્યનુકૂલસ્યેન્દ્રિયવિકારસ્ય પરિચ્છેદકઃ સાદૃશ્યમાત્રેણ સ સુખાદિવેદનાજનકઃચૈતસિકઃ સ્પર્શ ઇત્યુચ્યતે । ઇન્દ્રિયવિકારં સાદૃશ્યેન સ્પૃશતીતિ કૃત્વા । અત ઇન્દ્રિયભેદાચ્ચક્ષુઃસંસ્પર્શો યાવન્મનઃસંસ્પર્શઃ । ઉક્ત ચાભિધર્મે "ત્રિકસન્નિપાતે ઇદ્રિયવિકારપરિચ્છેદઃ સ્પર્શઃ વેદનોત્પત્તિસન્નિશ્રયદાનકર્મકઃ" ઇતિ । શુભં શુચિ અશુભમશુચિ । અસંસ્કૃતપ્રભાવિતં ક્લેશાવિદ્યાક્ષયસ્યાસંસ્કૃતત્વાત્ । ઇમં લોકમિતિકામધાતુમ્ । તત્રૈવેતિ અકામિનિ લોકે । ઇહૈવેત્યસ્મિન્નેવ જન્મનિ । અનુપધિશેષ ઇતિ ઉપધયઃ સ્કન્ધાઃ । ત એવ શેષાઃ સોપધિષેશે તદ્વિપર્યયાદનુપધિશેષઃ । બુદ્ધપરિનિર્વાણેતિ । સંસારનિર્વાણયોરપ્રતિષ્ઠિતેન । યથાક્રમં સર્વેષાં ક્લેશિકધર્મપરિક્ષયાત્, અનાશ્રવાણાં ચ ધર્માણામનન્તાનાં જગદર્થાય યાવદાકાશમવસ્થાનાત્ । ન ચ તતો વ્યુત્થિત ઇતિ પ્રાપ્તાપરિહાણિતઃ । ન સ્થિતો નાસ્થિત ઇત્યપ્રતિષ્ઠિતમાનસત્ત્વાદવ્યુત્થાનાચ્ચ । ન વિષ્ઠિતો નવિષ્ઠિત ઇતિ પ્રવાહયોગેન પૂર્વવત્ । શેષં સુબોધમિત્યગ્રધર્મઃ । ઇત્યુક્તાનિ શ્રાવકમાર્ગનિર્વેધભાગીયાનિ ॥
બુદ્ધાનુભાવાત્ ખઙ્ગમાર્ગપ્રસ્તાવનાય કેષાઞ્ચિદ્દેવપુત્રાણાં વિતર્કો ઽભૂત્ તમાહ । અથ ખલુ તત્રેત્યાદિના । કેષાઞ્ચિદિતિ યે શ્રાવકમાર્ગમપિ સુભૂતિના દેશ્યમાનં ગંભીરં મેનિરે । કથં યક્ષાણામ્? તૈરુચ્ચારણાત્ । કથં યક્ષરુતાદીનિ? તભ્દાષાત્વાત્ । તત્ર રુતાનીત્યુદ્દેશઃ । શેષેણ નિર્દેશઃ । મન્ત્રિતાનિ વાક્યાનિ । પ્રવ્યાહૃતાનિ વાક્યસમૂહાઃ । ભાષતે પદવાક્યૈઃ । પ્રવ્યાહરતિ વાક્યસમૂહૈઃ । દેશયતીત્યવવદતી । ઉપદિશતીત્યનુશાસ્તિ । અથ ખલ્વાયુષ્માનિત્યાદિ । ઇદમિતિલબ્ધાવસરત્વાદુદ્દિષ્ટં ખઙ્ગજ્ઞાનમ્ પરામૃષતિ । ન વિજ્ઞાયતે ન વિજ્ઞાયત ઇતિ દ્વિર્વચનમવધારણાર્થમ્ । પરતો ન વિજ્ઞાયતે એવ ચરમભવખઙ્ગૈઃખઙ્ગજ્ઞાનમ્ । પરોપદેશસ્ય તેષુ વૈયર્થ્યાત્ । યતઃ સ્વયંભૂત્વેન તેષાં સ્વયમેવ તત્સંમુખીભવતીતિ પરોપદેશવૈયર્થ્યમ્ ॥
તથાહીતિ । ઈદૃશ્યેવ હિ ધર્મતા ધર્માણામ્ । કીદૃશીત્યાહ નાત્રેત્યાદિ । અત્રેતિ સ્કન્ધધાત્વાયતનાદૌ । ન કિઞ્ચિદિતિ ન કશ્ચિદ્ધર્મઃ સૂચ્યત ઇતિ દેશ્યતે । શ્રૂયતે શ્રોત્રા નિઃશ્વભાવત્વાત્સર્વધર્માણામ્ । તદ્યથા નિર્મિતબુદ્ધેન નિર્મિતાનાં પરિષદાં ધર્મ દેશ્યમાને ન કિઞ્ચિદ્દેશ્યતે ન કશ્ચિદ્દેશયિતા ન કશ્ચિચ્છ્રોતેતિ । અથ ખલુ તેસામિત્યાદિ । ઉત્તાનમગમ્ભીરહર્ષાદ્વિવેચનમ્ । ઇતીત્યેવમસ્માભિર્વિતર્કિતે । અનાર્યાણામગોચરત્વેન દૂરાત્ । નિષ્પ્રપઞ્ચત્વેન સૂક્ષ્માત્ । દુખગાહત્વેન ગમ્ભીરાચ્છ્રાવ (ક) માર્ગા દૂરતરં સૂક્ષ્મતરં ગમ્ભીરતરં જ્ઞાનમ્ । પ્રવિશતિ ચેતસા । દેશયતિ ગ્રન્થતઃ । ભાષતે અર્થતઃ । તથા હિ નાત્રેત્યાદિના । ઇતિ જ્ઞાનગમ્ભીરતા । અતઃ શાસ્ત્રમ્-
[36] પરોપદેશવૈયર્થ્યં સ્વયંબોધાત્સ્વયંભુવામ્ ।
ગમ્ભીરતા ચ જ્ઞાનસ્ય ખઙ્ગાનામભિધીયતે ॥ 2-6 ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માનિતિ । નેમાંક્ષાન્તિમનાગમ્યેતિ । તથાહિ નાત્રેત્યાદિનોક્તમ્ । ગ્રાહ્યાભાવજ્ઞાનં નાપ્રાપ્ય પ્રાપ્યૈવેત્યર્થઃ । અતશ્ચ શ્રાવકૈરપિ તજ્જ્ઞાનં તથાગતૈરપ્યુપાદેયં સુતરાં ખઙ્ગૈરધિગન્તવ્યામિતિ ભાવઃ । ઇતિ ખઙ્ગાનાં ગ્રાહ્યવિકલ્પપ્રહાણમ્ ॥
અથ ખલુ પુનરપીત્યાદિ । મન્ત્રાદિબલેન પ્રતિભાસમાનો મિથ્યાપુરુષો માયા । ઋદ્ધિસન્દર્શિતો નિર્મિતઃ । તાભ્યાં સદૃશાઃ । માયોપમાસ્તે સત્ત્વા ન માયેતિ । મિથ્યાત્વમેવ માયાત્વં મન્યન્તે । સુભૂતિસ્તુ મન્યતે મિથ્યાવિશેષો માયા ચ સ્વપ્નં ચ તાભ્યાં સાદૃશ્યં મિથ્યાત્વમેવ । તસ્માન્માયા ચ સત્ત્વાશ્ચેત્યદ્વયં મિથ્યાત્વેન નિર્વિશેષત્વાદિતિ । તદેવં માયાપુરુષવત્ પુરુષદ્રવ્યાણામસત્ત્વમુક્તમ્ । સર્વધર્મા અપીતિ । પુરુષધર્મા અપિ સર્વે માયોપમાઃ । અસતિ પુરુષદ્રવ્યે તદ્ધર્માણામપ્યભાવાત્ । અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્ર ઇત્યાદિ નાસ્યા આયુષ્મન્ત ઇત્યાદિના ન કશ્ચિત્પ્રત્યેષકો ભવિષ્યત્યેતદન્તેન સ્થવિરસુભૂતિર્ધાર્મશ્રવણિકવત્ પ્રત્યેષકાનામપ્યભાવમાહ । પ્રતીક્ષન્તીતિ પ્રત્યેષકાઃ । તેષામભાવઃ પ્રત્યેષકપુરુષદ્રવ્યાભાવાત્ । સૂચ્યત ઇત્યસ્ફુટં ભાષ્યતે । પરિદીપ્યત ઇતિ સ્ફુટમ્ । પ્રજ્ઞપ્યત ઇતિ વક્તૃશ્રોતૃભિર્વ્યવહ્રિયતે । તસ્માત્સર્વથા ન સન્તિ પુરુષદ્રવ્યાણિ । કેવલમધ્યાત્મિકેષુ ચ સ્કન્ધાદિષુ પુરુષપ્રજ્ઞપ્તિઃ । તતઃ પુરુષપ્રજ્ઞપ્ત્યાશ્રયે સ્કન્ધાદૌ ગ્રાહક ગ્રાહમેષામસ્તીતિ ખઙ્ગાનાં ગ્રાહકવિકલ્પાપ્રહાણમ્ ।

અથ ખલુ શક્રસ્યેત્યાદિના ન તત્ પુષ્પમિત્યેતદન્તેન ખઙ્ગાનાં ગોત્રમુચ્યતે । અત્ર ધર્મપર્યાયો ધર્મપ્રભેદઃ । ખઙ્ગમાર્ગઃ । યન્નુશબ્દો । વાક્યાલઙ્કારે । સુભૂતિમિતિ । ધર્મભાણકપૂજયા ધર્મપૂજનાત્ । એતદિતિવક્ષ્યમાનં(ણં) વિતર્કિતં અભૂત્ । શક્રમનુ શક્રં પ્રતિ વ્યાહરણાયેતિ વિતર્કં વિદિત્વા ભાષણાય । ઇમાનીતિ પ્રકૃતાનિ । પુષ્પાણીત્યમલત્વેન પુષ્પસાધર્મ્યાત્ ખડ્ગમાર્ગસંગૃહીતાનિ કુશલાનિ । દેવેષુ પ્રચરન્તીતિ અવચરન્તિ ન દૃષ્ટાનિ, અનાશ્રવત્વેન ધાતુપતિતત્વાભાવાદિતિ ભાવઃ । અભ્યવકીર્ણાનીતિ પરિષદિ નિર્મિતપુષ્પૈઃ સૂચિતાનિ । નિર્મિતાનિ યથાદર્શનમસત્ત્વાત્ । કુત ઇત્યાહ । નૈતાનીત્યાદિ । મનોમયાનીત્યુપસંહારઃ । મનોનિર્જિ(ર્મિ) તાનીત્યર્થઃ । શક્રસ્તુ મનોમયત્વમપિ નિષેદ્ધુમાહ । અનિર્જાતાનીતિ । યથા હિ ગ્રાહ્યત્વાદ્વૃક્ષાદયો ન સન્તીતિ ન તેભ્યો નિર્જાતાનિ તાનિ । તથા મનોપિ નાસ્તિ ગ્રાહકત્વાદિતિ તતોપ્યનિર્જાતાનિ સુભૂતિરાહ । યત્કૌશિકાનિર્જાતં ન તત્પુષ્પમિતિ યત્તયોર્નિત્યાભિસમ્બન્ધાન્ન તત્પુષ્પં ન સ ખડ્માર્ગઃ સ્યાદિત્યર્થઃ । એવં મન્યતે । નિર્વિશેષં જાતં નિર્જાતમ્ । અતઃ સજાતીયં કાર્યમાશ્રિતમ્ । કારણમાશ્રયઃ । ખડ્ગમાર્ગશ્ચ ખડ્ગાશ્રિતઃ । ન ચ ખડ્ગસ્ય સંસ્કૃતો ધર્મો માર્ગસ્યાશ્રયો યુજ્યતે સાસ્રવસ્ય વિજાતીયત્વાત્ । અનાસ્રવસ્યાપિ સંસ્કૃતસ્યાદિમત્વાદાદિત એવ નિરાશ્રયસ્યાનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માદનાસ્રવત્વેન સજાતીયઃ ખડ્ગસ્ય ધર્મધાતુરેવ ખડ્માર્ગસ્યાશ્રય આધારઃ પ્રતિષ્ઠાગોત્રમિતિ ખડ્ગમાર્ગસ્યાધારઃ ॥ અતઃ શાસ્ત્રમ્-
[37] ગ્રાહ્યાર્થકલ્પનાહાનાત્ ગ્રાહકસ્યાપ્રહાણતઃ ।
આધારતશ્ચ વિજ્ઞેયઃ ખડ્ગમાર્ગસ્ય સઙ્ગ્રહઃ ॥ 2-8 ॥
અથ ખડ્ગાનાં કથં પરાર્થક્રિયાં? ઇચ્છામાત્રેણ તત્સિદ્ધેઃ । કથં તેભ્યઃ શ્રવણમ્? સૂશ્રૂષામાત્રેણ । યતઃ શાસ્ત્રમ્-
[38] સુશ્રૂષા યત્ર યત્રાર્થે યસ્ય યસ્ય યથા યથા ।
સ સો ઽર્થઃ ખ્યાત્યશબ્દોપિ તસ્ય તસ્ય તથા તથા ॥
ઽયસ્ય યસ્યઽ વિનેયસ્ય । ઽયત્ર યત્રાર્થે ઽ ઇતિ નિર્વેધભાગીયેષ્વાર્યમાર્ગે વા । ઽયથા યથાઽ ઇતિ યેન યેનાકારેણ । અથ ખલુ શક્રેત્યાદિ । દ્વિતીયાદ્ અથ ખલુ શક્રશબ્દાત્ પ્રાક્ નિર્વેધભાગીયાનિ વક્તવ્યાનિ । તત્ર બુદ્ધધર્મેષુ શિક્ષત ઇત્યેતદન્તેન ઊષ્મા । નામપદૈઃ પ્રજ્ઞપ્તિઃ વ્યવહારઃ । તાન્ નિર્દિશતિ । ન ચ વિરોધયતિ તાં ચોત્તાનીકરોતિ । તામેવ ચોપદિશતિ । તથા હિ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રં રૂપં પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રમેવ ધર્મતેત્યુપદિશતિ ઇત્યૂષ્મા ।
યો ઽપ્રમેયેષ્વિત્યાદિના ન પરિહાણાયેત્યેતદન્તેન મૂર્ધા । કથં ન શિક્ષતે, અનુપલમ્ભાદિતિ । ઇતિ મૂર્ધા । યો ન રૂપસ્ય વિવૃદ્ધય ઇત્યાદિના અથ ખલ્વાયુષ્માનિત્યતઃ પ્રાક્ ક્ષાન્તિઃ । અત્ર રૂપાદેરપરિગ્રહયુક્તિર્મહત્યોર્ભગવત્યોરુક્તા ઽઅધ્યાત્મશૂન્યતાં યાવદભાવસ્વભાવશૂન્યતામુપાદાયઽ ઇતિ । ઇતિ ક્ષાન્તિઃ । અથ ખલ્વાયુષ્માનિત્યાદિના અથ ખલુ શક્ર ઇત્યતઃ પ્રાગગ્રધર્મઃ । એવં ચેતિ બુદ્ધિસ્થં હેતુઃ પરામૃશતિ । મહત્યોર્ભગવત્યોર્ય ઉક્તઃ તથા હિ "ન સ રૂપસ્યોત્પાદં પશ્યતિ ન નિરોધં નોદ્ગ્રહં નોત્સર્ગં ન સંક્લેશં નાવદાનં ન ચયં નાપચયં નો હાનિર્ન વૃદ્ધિમ્" ઇત્યગ્રધર્માઃ । અતઃ શાસ્ત્રમ્-
[39] પ્રજ્ઞપ્તેરવિરોધેન ધર્મતાસૂચનાકૃતિઃ ।
ઊષ્મગં મૂર્ધગં રૂપાદ્યહાનાદિપ્રભાવિતમ્ ॥ 2-9 ॥
[40] અધ્યાત્મશૂન્યતાદ્યાભી રૂપાદેરપરિગ્રહાત્ ।
ક્ષાન્તી રૂપાદ્યનુત્પાદાદ્યાકારૈરગ્રધર્મતા ॥ 2-10 ॥
ઇત્યુક્તઃ પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગઃ ॥
બોધિસત્ત્વસ્ય માર્ગો વક્તવ્યઃ । તમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[41] ક્ષાન્તિજ્ઞાનક્ષણૈઃ સત્યં સત્યં પ્રતિ ચતુર્વિધૈઃ ।
માર્ગજ્ઞતાયાં દૃઙ્માર્ગઃ સાનુસં (શં) સોયમુચ્યતે ॥ 2-11 ॥
ઇતિ સંક્ષેપેણ સૂત્રાર્થઃ । દ્વે ક્ષાન્તી દ્વે ચ જ્ઞાને પ્રતિસત્યમ્ । દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિર્દુઃખે ધર્મજ્ઞાનમ્ । દુઃખે અન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિર્દુઃખે અન્વયજ્ઞાનમ્ । એવં સમુદયનિરોધે માર્ગે ચ । એભિઃ પ્રતિસત્યં ચતુર્વિધૈઃ ક્ષણૈર્બોધિસત્ત્વસ્ય દર્શનમાર્ગજ્ઞતાયામુચ્યતે સહાનુસં(શં)સ્યૈઃ । એષાં તુ ક્ષણાનાં વિશેષલક્ષણમધિકૃત્ય શાસ્ત્રે પઞ્ચ શ્લોકાઃ-
[42] આધારાધેયતાભાવાત્તથતાબુદ્ધયોર્મિથઃ ।
પર્યાયેણાનનુજ્ઞાનં મહત્તા સાપ્રમાણતા ॥ 2-12 ॥
[43] પરિમાણાત્તથતાભાવો રૂપાદેરવધારણમ્ ।
તસ્યાં સ્થિતસ્ય બુદ્ધત્વે ઽનુગ્રહાત્યાગતાદયઃ ॥ 2-13 ॥
[44] મૈત્ર્યાદિ શૂન્યતાવ્યાપ્તિર્બુદ્ધત્વસ્ય પરિગ્રહઃ ।
સર્વસ્ય વ્યવદાનસ્ય સર્વાધિવ્યાધિશાતનમ્ ॥ 2-14 ॥
[45] નિર્વાણગ્રાહસા (શા)ન્તત્વં બુદ્ધેભ્યો રક્ષણાદિકમ્ ।
અપ્રમાણિ (અપ્રાણિ) વધમારભ્ય સર્વાકારજ્ઞતા નયે ॥ 2-15 ॥
[46] સ્વયં સ્થિતસ્ય સત્વાનાં સ્થાપનં પરિણામનમ્ ।
દાનાદીનાં ચ સમ્બોધાવિતિ માર્ગજ્ઞતાક્ષણાઃ ॥ 2-16 ॥
માર્ગજ્ઞતાયાં બોધિસત્ત્વસ્ય દર્શનમાર્ગક્ષણા ઇત્યર્થઃ ।

ઇમાં તુ ભગવતીમધિકૃત્યાદ્યં પાદત્રયમન્યથા કર્તવ્યમ્ । તત્રાદ્યઃ ક્ષણઃ પાદદ્વયેન-
રૂપાદિતો ધીર્નાનન્યા ન ચાન્યા પરમાર્થતઃ ।
ધીઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા સા રૂપાદિભ્યો નાભિન્ના લક્ષણભેદાત્ । ન ચ ભિન્ના પરમાર્થતઃ । તથા હિ । યા પ્રજ્ઞાપારમિતા યદ્રૂપાદિ યા રૂપાદિતથતા યા ચ ગવેષણા સર્વ એતે ધર્મા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા અરૂપિણો ઽનિદર્શનાપ્રતિઘા એકલક્ષણા યદુતાલક્ષણાઃ, ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા ઇતિ । નાભિન્નાઃ ન ભિન્નાઃ કલ્પિતા નામત્વાત્ । ભેદાભેદયોશ્ચ ભાવધર્મત્વાત્ । અત એવ રૂપસ્કન્ધાભાવાદરૂપિણઃ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાભાવાદનિદર્શનાઃ । સ્વદેશે પરસ્યોત્પત્તેરવિબન્ધનાદપ્રતિઘાઃ । ભેદપ્રતિભાસાનામસ્તઙ્ગમાદેકલક્ષણાઃ । યદુતાલક્ષણા ઇતિ તથતામાત્રલક્ષણાઃ । અત આદ્યસ્ય ક્ષણસ્ય પ્રસ્તાવના । અથ ખલુ શક્ર ઇત્યાદિના તત્કસ્ય હેતોરિત્યતઃ પ્રાક્ । તત ઉર્ધ્વમાદ્યક્ષણ એવમુક્ત ઇત્યતઃ પ્રાક્ । ઇતિ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ ।
ચતુર્ણાં ક્ષણાનાં વિશેષલક્ષણં શાસ્ત્રેણ-
[43અ] તસ્યા [:] ચતુષ્ટયં યત્તુ મહત્તા સાપ્રમાણતા ।
પરિમાણાન્તતાભાવૌ રૂપાદેઃ
સહ અપ્રમાણતયા ઽસાઽપ્રમાણતાઽ । ઽમહત્તાઽ અપ્રમાણતા ચેત્યર્થઃ । અન્ત એવાન્તતા । પરિમાણશ્ચાન્તતા । ચ તયોરભાવૌ અપરિમાણતા । અનન્તતા ચેત્યર્થઃ । ઽતસ્યાઃઽ ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાસ્તન્મહત્તાદિ ઽચતુષ્ટયં યત્ રૂપાદેઃઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ । રૂપાદેર્મહત્ત્વાદિના તદાલમ્બનાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા મહત્ત્વાદિ । મહાપારમિતા । અપ્રમાણપારમિતા । અપરિમાણપારમિતા । અનન્તપારમિતા ચેત્યર્થઃ । એતચ્ચ મહાપારમિતાવિજ્ઞાનં નિરભિનિવેશં દ્રષ્ટવ્યમ્ । એવં મહાપારમિતેતિ કૌશિક નાભિનિવિશત ઇત્યાદેઃ સૂત્રપાઠાત્ । અત એવમુક્તે શક્રેણ તેષામુદ્દેશઃ । સ્થવિર ઇત્યાદિકઃ સુભૂતિના સશ્લાધાનુવાદઃ । તતઃ સુભૂતિનૈવ નિર્દેશઃ તત્કસ્યેત્યાદિ । તત્ર રૂપાદીનાં મહત્તા- અમુષ્મિન્ કાલે ભાવો ઽમુષ્મિન્નભાવઃ- ઇત્યેવં કાલતો ઽપરિચ્છેદાત્ તદાલમ્બનત્વાત્તસ્ય મહત્ત્વમ્ । ઇતિ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનમ્ ॥
આકાસો(શો)પમેન તથતાશરીરેણ પ્રમાણતો ઽપરિચ્છેદાદપ્રમાણતેતિ । દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ ॥
સંખ્યયા અપરિચ્છેદાદપરિમાણતેતિ દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનમ્ ॥
દેશતો ઽપરિચ્છેદાદનન્તતા આરમ્બણનન્તતયા ચ । આરમ્બણં સર્વધર્મા ન ચ તેષામન્તતો(તા)ઽસ્તિ ગણનાતિક્રાન્તત્વાત્ । અપિ ચ સર્વધર્મા અનન્તા અસત્ત્વેન તેષામુત્પાદવિનાશાન્તયોરભાવાત્ । સત્ત્વા અપ્યાલમ્બનમુભયનૈરાત્મ્યજ્ઞાને । તે ચાનન્તાઃ । શક્ર આહ । તત્કથમનન્તા ઇતિ । સુભૂતિરાહ । ન ગણના અયોગેન ગણનાબહુત્વેન વેતિ । ન ગણનાતિક્રાન્તત્વેન । નાપ્યનન્તાખ્યયા સંખ્યયેત્યર્થઃ । કથં તર્હીતિ તર્હિ શબ્દો ઽક્ષમાયામ્ । ન ધર્માધિવચનમિતિ ધર્મ આત્મદ્રવ્યં ન તસ્યાધિવચનં તસ્યાભાવાત્ । ધર્મત્વેન સ્વાર્થાભિધાનાત્ નાધર્માધિવચનમ્ । પ્રક્ષિપ્તમિતિ સૂત્રૈઃ પ્રયુક્તમ્ । કુતઃ? યત આગંતુકં સતિ વિચારે ચલત્વાત્ । યતો ઽવસ્તુકં આત્મદ્રવ્યાભાવાત્ । આત્મસમ્બન્ધાદપ્યાત્મેતિ કિઞ્ચિદુચ્યતે । તદપિ નાસ્ત્યાત્મનો ઽત્યન્તમસત્ત્વાદિત્યનાત્મીયમ્ । અથવા આત્મપ્રજ્ઞપ્તિવિષયઃ સ્કન્ધાદિરાત્મીયસ્તસ્યાપ્યભાવાદનાત્મીયમ્ । અથવા નામ સંજ્ઞા તસ્યાત્મીયઃ સંજ્ઞી । તદભાવાદનાત્મીયમ્ । આરમ્બણં વિષયસ્તદભાવાત્ આનારમ્બણમ્ । અત્રેતિ શાસ્તૃશાસને । ( ર્સ્ત્_31 ) એતચ્ચાપ્તવચનાદપિ નૈરાત્મ્યસિદ્ધિં દર્શયિતુમાહ । કા સત્વાનન્તતેતિ । ગણનાતિ ક્રાન્તત્વેન ન કાચિત્પ્રમાણસિદ્ધેપિ નૈરાત્મ્યેઆપ્તવચનાદપિ નાત્મસિદ્ધિરિતિ દર્શયિતુમાહ । સચેત્યાદિ । સ્વરેણેતિ વચનેન । અનન્તસ્ય લોકસ્ય વિજ્ઞપ્તિરર્થજ્ઞાપનો ઘોષઃ શબ્દો ઽસ્યેતિ તથોક્તેન । તથાપ્યતિમાંસલત્વાત્ ગમ્ભીરો નિર્ઘોષસ્તૂર્યનિર્ઘોષવદ્વિચિત્રઃ શબ્દોસ્યેતિ તથોક્તેન । અવિતિષ્ઠમાન ઇતિ અવિશ્રામ્યેન । અપિ ન્વિતિ કિન્નુ । આદિશુદ્ધત્વમાદિત એવાસત્ત્વપરિશુદ્ધત્વં સર્વત્રાસત્ત્વમ્ । અનેનાપિ પર્યાયેણ પ્રકારેણ । અનન્તપારમિતેયમ્ । કતમેનેત્યત આહ । એવં સત્ત્વાનન્તયેતિ । સત્વાનામુત્પાદનિરોધાન્તવિરહાત્ સત્ત્વાનન્તતયેતિ । એવં ચેત્યેવમેવ । ન ગણાનતિક્રાન્તત્વેનેતિ સમુદયે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ ॥
અવધારણમ્ ॥
તસ્યાં સ્થિતસ્ય બુદ્ધત્વે,
ઽતસ્યાંઽ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિતાયાં યદ્ ઽબુદ્ધત્વે ઽવધારણંઽ બુદ્ધ એવ સ દૃષ્ટવ્ય ઇતિ સ ષષ્ઠઃ ક્ષણઃ । તસ્ય પ્રસ્તાવના । અથ ખલુ સેન્દ્રકા ઇત્યાદિના । ઇન્દ્ર શક્રઃ । બ્રહ્મા સહાપતિઃ । પ્રજાપતયશ્ચત્વારો લોકપાલાઃ । વિશિષ્ટ ધર્મશ્રવણપ્રહર્ષાદપ્રયત્નજં વચનં ઉદાનં તત્ ઉદાનયન્તિ સ્મ । ઉદીરતવન્તઃ । અહો ઇત્યાશ્ચર્યે । ધર્મ ઇતિ દેશનાધર્મઃ । પુનઃ ધર્મ ઇતિ ધર્મપ્રકાશિતો દર્શનમાર્ગઃ । તસ્યૈવ ધર્મસ્ય ધર્મતા પ્રકૃતિસ્તથા ગતોત્પાદનમ્ । અત એવાહુઃ ય ઇત્યાદિ । પ્રાદુર્ભાવ ઉત્પાદો ઽનાશ્રવલક્ષણઃ સૂચ્યતે । તદ્વચનાત્કિલાદૌ પ્રતીતેઃ । તતઃ ક્રમેન(ણ) સ્ફુટેન સ્ફુટતરં સ્ફુટતમં ચ પ્રતીતેઃ । દેશ્યતે પ્રકાશ્યતે પ્રભાવ્યતે ચ । તથાગતમિત્યાદિના તમેવ ષષ્ઠં ક્ષણમાહુઃ । અદ્યાગ્રેણેતિ । અદ્ય પ્રભૃતિ ધારયિષ્યામઃ । અવિરહિતો પ્રાપ્તાપરિહાણાત્ । વિહરિષ્યતિ સંમુખીભાવાત્ । તથાગતં તુ સ્વયમવધારયિષ્યામ ઇતિ યદુક્તં તત્તથાગતત્વે નિયતમવિશેષલાભાત્ । તલ્લાભે ચ વ્યાકરણમ્ । તત આહ યદાહમિત્યાદિ । અલ્પવયો હિ શ્રોત્રિયો માણવક ઇત્યુચ્યતે । તસ્યામન્ત્રણંમાણવક, ભવિષ્યસિ બુદ્ધો ભગવાન્ સ્વયમભિસંબોધાત્ । બુદ્ધિરતિશયેનાસ્યાસ્તીતિ બુદ્ધઃ । તાદૃશં પ્રત્યેકબુદ્ધોપીતિ । તદ્વયવચ્છેદાર્થં ભગવદ્ ગ્રહણમ્ । ષડિવધેન ભગાર્થેન તસ્ય યોગાત્ । ભગવાન્ બોધિસત્ત્વોપિ । તદ્વયવચ્છેદાર્થં બુદ્ધગ્રહણં તસ્યાનભિસમ્બોધાત્ । યથા ધર્માસ્તથૈવ ગદનાત્ તથાગતઃ । ગદેઃ પચાદ્યચ્ । નૈરુક્તસ્તકારઃ । અરયઃ ક્લેશાસ્તાન્ હતવાનિતિ અર્હન્ । સમ્યગવિપરીતં સમસ્તં બુદ્ધમનેનેતિ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ । એતેન ( ર્સ્ત્_32 ) શાસ્તૃત્વસંપદુક્તા । ન હ્યવક્તા વિપરીતવક્તા વા શાસ્તા ભવતિ । વિપરીતવચનં ચ ક્લેશવશાદજ્ઞાનાદ્વા ભવેત્ । તચ્ચોભયમસ્ય નાસ્તિ યથાક્રમમર્હત્વાત્ સમ્યક્સમ્બુદ્ધત્વાચ્ચ્ । સંસારિણઃ કથમી[દૃશી] શક્તિરિતિ ચેદાહ સુગત ઇતિ । ગતઃ પુનર્ભવાત્ મુક્તઃ । સુશબ્દઃ પ્રસ (શ)સ્તાપુનરાવૃત્તિનિઃશેષાર્થઃ, સુરૂપવત્ સુનષ્ટજ્વરવત્ સુપૂર્ણઘટવચ્ચ । બાહ્યશૈક્ષાશૈક્ષાણાં વ્યવચ્છેદાય યથાક્રમમ્ । તત્ર લોકોત્તરેણ માર્ગેણ ગતત્વાત્ પ્રશસ્તં ગતઃ । નૈવં બાહ્યાઃ । સાવધિકત્વેન તન્મોક્ષસ્યામોક્ષત્વાત્ ।
"પુનરાવૃત્તિરિત્યુક્તૌ જન્મદોષસમુભ્દવૌ ।"
તૌ ચ શૈક્ષાણામ્ । અશૈક્ષસ્તુ ભગવાંસ્તસ્માદપુનરાવૃત્ત્યા ગતઃ । શેષમક્લેશનિર્જ્વરં ।
"કાયવાક્બુદ્ધિવૈગુણ્યં માર્ગાક્ષપટુતાપિ વા ।"

તદશૈક્ષાણામપિ હીનયાનર્હતાં યથાસમ્ભવમસ્તિ । ન તુ ભગવતઃ । તતો નિઃશેષગમનાત્ સુગતઃ । કથમેકઃ સુશબ્દસ્ત્રીનર્થાનાહ? તન્ત્રેણ ન્યાયેન । તદ્યથા શ્વેતો ધાવતિ । અલમ્બુમાણાં યાતેતિ । શ્વેતઃ શુક્લઃ શ્વા ઇતઃ શ્વેતઃ । અલમ્બુમા નામ ગ્રામઃ । તસ્ય યાતા ગન્તા બુમા અપિ ગ્રામઃ । તસ્યાલઙ્ગન્તેતિ । કથં સુગતઃ? યતો વિદ્યાચરણસમ્પન્નઃ । વિદ્યા અધિપ્રજ્ઞં શિક્ષા, અધિશીલમધિચિત્તં ચ । શિક્ષાચરણં વિદ્યા પુરશ્ચરણત્વાત્તયોઃ । અતો વિદ્યયા ચક્ષુષેવ પશ્યન્ । ઇતરાભ્યાં ચરણાભ્યામિવ તથા ગમનાત્ સુગતઃ । તદનેન પદદ્વયેન શાસ્તૃત્વસમ્પદો હેતુરૂક્તઃ । લોકવિદિતિ લોકસ્ય વિનયનકાલાકાલાદિપરિજ્ઞાનાલ્લોકવિત્ । પુરુષા એવ દમ્યા દમનીયા વિનેયત્વાત્ । તેષાં સારથિઃ સમ્યગ્વિનેતા । તસ્ય સદૃશઃ સારથિરસ્ત્યેવ । તદન્યઃ સુગતસ્તતોધિકસ્તુ । નાસ્તીતિ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ । અનેન પદદ્વયેન શાસ્તૃત્વસમ્પદો હેતુરુક્તઃ । અથાસ્ય કર્મણો વિષયઃ । કિં દુર્ગતિં ગતા અપિ? નેત્યાહ । શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચેતિ । ઇતિ સમુદયે ધર્મજ્ઞાનમ્ ॥
અથ ખલુ ત ઇત્યાદિના સપ્તમં ક્ષણમાહુઃ । આશ્ચર્યમાહારિકાર્થે । પરમાશ્ચર્યમનુપરિગ્રાહિકાથે । યાવચ્છબ્દઃ પર્યન્તાર્થઃ । દાનપારમિતાયા શીલપારમિતાયા યાવત્ સર્વજ્ઞતાયાઃ સર્વાકારજ્ઞતાયા ઇત્યર્થઃ । આહારિકેત્યાકર્ષિકા । અનુપરિગ્રાહિકેત્યનુશબ્દો ઽન્વયાર્થઃ । અન્વયો યુક્તિર્ન્યાયઃ । અપરિગ્રહોનુત્સર્ગયોગઃ । અપરિગ્રહાનુત્સર્ગયોગયોઃ સાહિત્યમ્ । અન્વયેન પરિગ્રાહિકા યથા ન પરિગૃણ્હાતિ ન ચોત્સૃજતિ તથા પરિગ્રાહિકેત્યર્થઃ । અત્ર શાસ્ત્રમ્-
અનુગ્રહાત્યાગતાદયઃ ॥
ઇતિ । આદાનમાદિપરિગ્રહઃ । અનુગ્રહો ઽવિકલ્પનમ્ । અયમપરિગ્રહાર્થઃ । અત્યાગ એવ અત્યાગતા । અયમનુત્સર્ગાર્થઃ । બોધિસત્ત્વાઃ પરિગૃણ્હન્તિ । ભગવતી તાન્ પરિગ્રાહયતીતિ સમુદયે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ ॥
શક્રેણ પ્રસ્તાવકત્વાદુપલક્ષિતઃ પરિવર્તઃ શક્રપરિવર્તઃ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્ત્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયાં દ્વિતીયઃ પરિવર્તઃ ॥
3. અપ્રમેયગુણધારણપારમિતાસ્તૂપસત્કારો નામ તૃતીયઃ ।
ઽમૈત્ર્યાદિઽ ઇતિ શાસ્ત્રમ્ । મૈત્રી કરુણામુદિતોપેક્ષાશ્ચત્વાર્યપ્રમાણાનિ મૈત્ર્યાદિ । તદાત્મકં દર્શનમષ્ટમઃ ક્ષણ ઇત્યર્થઃ । તદ્દેશના નિદાનમ્ । અથ ખલુ ભગવાનિત્યાદિના આમન્ત્રયતે સ્મેત્યેતદન્તેન સંગીતિકાર આહ । સાક્ષીકરણમષ્ટમે ક્ષણે હીનયાનપતનપ્રતિપક્ષગૌરવાતિશયોત્પાદનાય । તમેવ ક્ષણમ્ । ભગવાનાહ । યો હીત્યાદિના પ્રજ્ઞાપારમિતામિતિ પ્રકરણાદ્દર્શનક્ષણઃ । પ્રજ્ઞા સૈવ પારંગતેતિ પારમિતા । કસ્ય પારમ્? હીનયાનપતનભૂમેઃ । કા ચાસૌ? યા ચતુર્(ર્ણાં) અપ્રમાણાત્મકં દર્શનમ્ । તથાહિ તત્પ્રાપ્તો બોધિસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વેષ્વાત્મસમતાદર્શી તાનશરણાન્ હિત્વા નાત્મનઃ કેવલસ્ય હિતમીહતે યેન હીનયાને નિપતેત્ । તસ્માન્મૈત્ર્યાદિરૂપં દર્શનમત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા । સૈવ ચાષ્ટમઃ ક્ષણઃ । તાં યઃ કશ્ચિદ્ ગ્રહીષ્યતિ યાવત્ પર્યવાપ્સ્યતિ સાક્ષાત્કરણાત્ । પ્રવર્તયિષ્યતીતિ પરેભ્યઃ પ્રકાશિતાયાસ્તસ્યાસ્તૈરુદ્ગ્રહણાત્ । યાવત્પ્રવર્તનાત્ । ન તસ્યેત્યાદિરનુશંસ્તઃ (સઃ) પ્રવર્તયિષ્યતીતિ યાવત્ । ઇતિ સમુદયે અન્વયજ્ઞાનમ્ ।
ઽશૂન્યતાવ્યાપ્તિઃઽ ઇતિ શાસ્ત્રમ્ । ષોડશાનાં શૂન્યતાનાં દર્શનેન યા વ્યાપ્તિઃ સર્વાસાં દર્શનં સ નવમઃ ક્ષણઃ ઇત્યર્થઃ । તમાહ । ન ચ ખલ્વિત્યાદિના । ( ર્સ્ત્_34 ) ઇહાપિ દર્શનક્ષણઃ પ્રજ્ઞાપારંગતેતિ પારમિતા । કસ્ય પારમ્? શૂન્યતાનાં ષોડશાનામપિ । તાસાં દર્શનાત્ । અત્રાનુશંસઃ । આદ્વિતીયાદથ । ખલુ શબ્દાત્ । અચ્છન્નઃ પ્રદેશો અવકાશઃ । નિપન્નઃ શયિતઃ । ભવિષ્યતિ પ્રબન્ધેન પ્રવક્ષ્યતિ । રક્ષાવરણસહિતા ગુપ્તિઃ । તત્ર શસ્ત્રાદિના રક્ષા રક્ષનિયોગાદાવરણમ્ । સ્વયમુપસંક્રમ્ય તસ્યાધિષ્ઠાનાત્ ગુપ્તિઃ । અથવા શરીરસ્ય સર્વસુખોપસંહરણં રક્ષા । બાહ્યોપક્રમનિવારણમાવરણમ્ । આધ્યાત્મિકરોગાદિનિવારણં ગુપ્તિઃ । તેષાં સંવિધાનં સમ્યક્ પ્રયોગો વા વા મનસા વા । ઇતિ નિરોધે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ ॥
ઽબુદ્ધત્વસ્ય પરિગ્રહઃઽ ઇતિ । બુદ્ધસ્ય ભાવો બુદ્ધત્વમ્ । યેન બુદ્ધો ભવતિ તસ્ય પરિગ્રહલક્ષણઃ પ્રભાસ્વરસમાધિધારણાસમ્પત્ । અબુદ્ધકેષુ ચ બુદ્ધક્ષેત્રેષુ બુદ્ધરૂપસ્યાત્મનઃ સંદર્શનમ્ । તમાહ । અથ ખલુ શક્ર ઇત્યાદિના । ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામિતિં દર્શનક્ષણમ્ । ઇમાન્ ગુણાનિતિ લક્ષણસમ્પદાદીન્ । ઇયત ઇત્યભ્યુન્નતાન્ । દૃષ્ટધાર્મિકાનિતિ દૃષ્ટો ધર્મઃ પ્રાપ્તં જન્મ । તત્રભવાન્ । પ્રતિલભત ઇત્યુદ્દેશઃ । પરિગૃણ્હાતીતિ નિર્દેશઃ । ઇતિ નિરોધે ધર્મજ્ઞાનમ્ ॥
ઽસર્વસ્ય વ્યવદાનસ્યઽ ઇત્યેકાદશઃ । વ્યવદાયન્ત્યનેનેતિ વ્યવદાનમ્ । દાનપારમિતાદિ । તસ્ય સર્વસ્ય પરિગ્રહઃ । તમાહ । કિં પુનરિત્યાદિના પુનરપરમિત્યતઃ પ્રાક્ । ઇતિ નિરોધે અન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ ।
ઽસર્વાધિવ્યાધિશાતનંઽ ઇતિ । આધયો વ્યસનાનિ । તીર્થિકૈરાભિમાનિકૈશ્ચ સહ વિગ્રહવિવાદનિ(વિ)રોધાસ્તેષાં શાતનમ્ । તથા ચ તચ્છતનં યથા તેષાં પશ્ચાત્તત ઇમાં શ્રુતવતાં ત્રિભિર્યાનૈઃ ક્લેશદુર્ગતિસંસારારુયા વ્યાધયઃ ક્ષીયન્તે । તસ્માત્ સર્વાધિશાતનમ્ । દર્શનં દ્વાદશઃ ક્ષણઃ । તમાહ પુનરપરમિત્યાદિના સંસ્થાપ્યન્ત ઇત્યેતદન્તેન । ધર્મમિતિ શાસનમ્ । વિગ્રહીતવ્યં તાડનેન । વિવદિતવ્યં કલહેન । વિરોધયિતવ્યં પરસ્પરદ્વેષેણ । તે ઽભિપ્રાયા ઇતિ વિગ્રહાદ્યભિપ્રાયાઃ । એવં હ્યેતભ્દવતીતિ । એષૈવ હિ ધર્મતેત્યર્થઃ ઇમામિતિ દ્વાદશક્ષણલક્ષણામ્ । [ઓષધી] ઓષઃ પ્રભાવઃ । સ ધીયતે ઽસ્યામિતિ દધાતેઃ ક્વિપ્ પ્રત્યયઃ । જાતિરેષા તત ઓષધેરજાતાવિત્યણ ભવતિ । સ્ત્રીલિઙ્ગશ્ચાયં તતઃ કૃદિકારાદક્તિઙ્ ઇતિ દીર્ઘવિકલ્પઃ । આશીઃ સર્પસ્ય દંષ્ટ્રા । તસ્યાં વિષમસ્યેતિ આશીવિષઃ સર્પઃ । જન્તુર્દેહી । ( ર્સ્ત્_35 ) પ્રાણકજાત ઇતિ તિર્યગ્વિશેષઃ । તેજસેતિ પ્રભાવેન । બલેનેતિ બાધકત્વેન । સ્થામત ઇત્યબાધ્યત્વેન । બલાધાનેનેતિ તદ્યોગેન સામર્થ્યાધાનાત્ । ઇતિ નિરોધે અન્વયજ્ઞાનમ્ ।
ઽનિર્વાણગ્રાહશાન્તત્વંઽ ઇતિ । ગ્રાહો ઽભિનિવેશઃ । એતદાહ તત્કસ્ય હેતોરિત્યાદિના । પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ ત્રયોદશઃ ક્ષણઃ । ઇતિ માર્ગે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ ॥
ઽબુદ્ધેભ્યો રક્ષણાદિકંઽ ઇતિ બુદ્ધેભ્યો રક્ષણમ્ । આદિશબ્દાદ્દેવાદિભ્યઃ । એતદાહ । ચત્વારશ્ચેત્યાદિના ભવિષ્યતીત્યેતદન્તેન । પ્રજ્ઞાપારમિ[તામિ]તિ ચતુર્દશક્ષણઃ । ઇતિ માર્ગે ધર્મજ્ઞાનમ્ ॥
ઽઅપ્રાણિવધમારભ્ય સર્વાકારજ્ઞતા નયે ।
સ્વયં સ્થિતસ્ય સત્ત્વાનાં સ્થાપનંઽ

ઇતિ પ્રાણાતિપાતવિરતિરપ્રાણિવધઃ । તમાદિં કૃત્વા યત્પારમિતાદૌ યાવત્સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થિતસ્ય તત્રૈવ યત્પરેષાં સ્થાપનં સ પઞ્ચદશક્ષણઃ । એતદાહ પુનરપરમિત્યાદિના । પ્રજ્ઞાપારમિતાદીનાં પરેભ્ય ઉપદેશો વચનમ્ । આદેયં ગ્રાહ્યમ્ । તદસ્ય સ્વયમપિ તેષુ સ્થિતત્વાદિત્યાદેયવચનઃ । મૃદુ પ્રિયં વચનમસ્યેતિ મૃદુવચનઃ । દાનાદીનાં તેષુ ચ સ્થિતાનાં વર્ણભાષણાત્ । મિતવચનો હિતસ્યૈવ વચનાત્ । અપ્રકીર્ણવચનો હિતસ્યાપ્યહિતમિશ્રસ્યાવચનાત્ । ઇતિ માર્ગે અન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ ॥
ઽપરિણામનંઽ ઽદાનાદીનાં ચ સમ્બોધૌઽ ઇતિ ષોડશ ક્ષણ । તમાહ । ન ચ ક્રોધાભિભૂત ઇત્યા[ર]ભ્ય સ્વાધ્યાસ્યતીત્યેતદન્તેન । પરિદમયતિ ક્રોધાસંશમનાત્ । પરિણામયતિ ઉન્નતિલક્ષણસ્ય માનસ્ય ક્ષયનયનાત્ । ઉપનાહો વૈરમ્ । વ્યાપાદઃ સત્ત્વવિદ્વેષઃ । અનુશયો વૈરાનુબન્ધઃ । સ્મૃતિર્મૈત્રી ચેતિ । તયોઃ સ્મૃતિમાહ । તસ્યૈવમિત્યાદિના । તેનેતિ વ્યાપાદેન । પરિભેદો વિકારઃ । ધક્ષ્યત ઇતિ દહેઃ પ્રયોગઃ । એતેન સપરિવાયોર્દ્વેષમાનયોઃ પ્રહાણમુક્તમ્ । દ્વેષેણ હિ પરેષામનુગ્રહં ન કુર્વીત । તસ્માત્તાવુભૌ પ્રહાય દાનાદીનામાત્મનઃ કુશલાનામનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ત્રિભિર્યાનૈઃ સર્વસત્ત્વપરિનિર્વાપણાય પરિણામેન પરં દર્શનં ષોડશ ક્ષણ ઇત્યુક્તં ભવતિ । ઇત્યુક્તો બોધિસત્ત્વાનાં દર્શનમાર્ગઃ ॥
લોકોત્તર એવ દર્શ[ન]માર્ગો ભાવનામાર્ગસ્તુ દ્વિધા લૌકિકો લોકોત્તરશ્ચ । તાવુભૌ યથાક્રમં પશ્ચાદ્વક્તવ્યૌ । આદિત એવ લોકોત્તરસ્ય ભાવનામાર્ગસ્ય કારિત્રં ગ્રન્થલાભવાદભિધેયમ્ । તત્ર શાસ્ત્રમ્-
[47] સર્વતો દમનં નામઃ સર્વતઃ ક્લેશનિર્ણયઃ ।
ઉપક્રમાવિષહ્યત્વં બોધિરાધારપૂયતા ॥ 2-17 ॥
નમનં ઽનામઃઽ સર્વત ઇતિ વર્તતે । ઽસર્વતઃઽ ઇતિ પરિશુબ્દાર્થઃ । પરિદમનં પરિણમનં ચેત્યર્થઃ । તે ઉભે યથાક્રમં દ્વેષમાનયોઃ પરિક્ષયાત્ । તે દ્વે । એવમુક્તે શક્ર ઇત્યાદિના મહાસત્ત્વાનામિત્યેતદન્તેનાહ । એષુ ષટ્સુ કારિત્રેષુ પ્રજ્ઞાપારમિતાશબ્દેન બોધિસત્ત્વાનાં ભાવનામાર્ગ ઉચ્યતે । યથેયમિત્યર્થઃ । ઇતિ પરિદમનપરિણામનકારિત્રે ।
ઽસર્વતઃ ક્લેશનિર્જયઃઽ ઇતિ । સ્વપરક્લેશાનામત્યન્તજયાત્ । તમાહ ભગવાનિત્યાદિના નૈતત્ સ્થાનં વિદ્યત ઇત્યેતદન્તેન । જીવિતાન્તરાયો વેતિ । તત્રૈવ શસ્ત્રસમ્પાતે પરોપક્રમેણ વેતિ । મૃગયાદિમધ્યગતોપિ પરસ્યૈષ ઉપક્રમઃ । પરેષાં તેન । સ્વપરક્લેશાર્જનયા ભગવત્યા તેન નિર્જિતાસ્તસ્યૈષ નિષ્યન્દ ઇતિ ભાવઃ । ઇતિ ક્લેશનિર્જયાકારિત્રમ્ ॥
જીવિતાન્તરાયાય કૃતાઃ પરૈરુપક્રમાસ્તસ્મિન્ન પ્રભવન્તીતિ ઽઉપક્રમાવિષહ્યત્વમ્" । તદાહ । સચેદિત્યાદિના નોભયવ્યાબાધાય ચેતયત ઇત્યેતદન્તેન । તત્રેતિ શરીરે । તત્કસ્ય હેતોરિતિ તદપતનં કુતઃ? ઉત્તરં મહાવિદ્યેત્યાદિના । સર્વકાલં સર્વત્ર દેશે સર્વવિપક્ષેષુ વાપ્રતિહતપ્રભાવત્વાદ્યથાક્રમં મહતી । અપ્રમાણા અપરિમાણા ચ । તતો ઽધિકાભાવાદ્ અનુત્તરા । સમાભાવાદ્ અસમા । સમેન સમઃ સમસમઃ । કિઞ્ચિદૂનજાતી[ય]ત્વાત્ સમસમા । તસ્યા અપ્યભાવાદ્ અસમસમા । આત્મનો આબાધઃ । ઉપઘાતઃ । એવં પરેષામુભયસ્ય ચ તદર્થ ન ચેતયતે । ન ચિત્તં વ્યાપારયતિ । તસ્માત્પરોપક્રમૈરવિષહ્યત્વમસ્યાઃ કર્મેતિ । ઉપક્રમાવિષહ્યત્વકારિત્રમ્ ॥

ઽબોધિઃઽ ઇતિ । અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ । પઞ્ચમં કારિત્રમ્ । તદાહ । અચૈતન્યેષુ સર્વજ્ઞજ્ઞાનેન । વ્યવલોકયિષ્યતીતિ । વિનયનાદ્યર્થમ્ । તત્કસ્ય હેતોરિતિ તત્ સર્વજ્ઞજ્ઞાનં કુતઃ? ન તક્તિઞ્ચિદસ્તિ યન્ન પ્રાપ્તમિતિ । સર્વે હિ બુદ્ધધર્માઃ પ્રાપ્તવ્યાઃ । તે ચ પ્રત્યાત્મવેદ્યાઃ । તતો યદ્યનેન પ્રાપ્તા ન સ્યુર્નાયં સર્વવિભ્દવેત્ । તસ્માન્ન તત્કિઞ્ચિદસ્તિ યદસ્ય ન પ્રાપ્તં સ્યાત્ । તતઃ પ્રાપ્યમિતરચ્ચ સર્વં જાનાતીતિ ન તત્કિઞ્ચિદસ્તિ યદસ્ય ન જ્ઞાતં સ્યાત્ । પ્રકર્ષગતં ચ સાક્ષાત્કારિજ્ઞાનમિહ ગૃહ્યતે । તત આહ । ન ( ર્સ્ત્_37 ) કિઞ્ચિદસ્તિ યદસાક્ષાત્કૃતં સ્યાત્? ઇતિ વાશબ્દાઃ પરસ્પરાપેક્ષયા વિકલ્પાર્થાઃ । તસ્માદસૌ સર્વજ્ઞઃ । તસ્ય જ્ઞાનં સર્વજ્ઞજ્ઞાનમ્ । સૈવ સમ્યક્સમ્બોધિઃ । તથા હિ સમ્યગ્જ્ઞાનં સમ્બોધિઃ । સમ્યગિતિ સાક્ષાત્ । સૈવ બોધિવિવક્ષાતઃ સર્વોત્કર્ષગતઃ સમ્યક્સમ્બોધિઃ સર્વજ્ઞાનં ચેતિ । વ્યવહારતો ભેદો ન વસ્તુતઃ । અભિસંભોત્સ્યત ઇતિ પ્રતિલપ્સ્યતે । ઇતિ સમ્બોધિકારિત્રમ્ ॥
ઽઆધારપૂજ્યતાઽ ઇતિ । દ્વિવિધ આધારઃ । એક પુસ્તકગતાયાઃ તસ્યા અપર ઉદ્ગૃહ્યમાનાયા યાવદુદ્દિશ્યમાનાયાઃ તસ્ય પૂજ્યતા તદ્વદેવ દ્વિવિધા । તત્ર ગતાનાં સત્ત્વાનાં પરૈરવિહેઠનીયતા । તે દ્વે યથાક્રમં પુનરપરબાહ્યદ્વયેન પરિગૃણ્હાતીત્યેતદન્તેનાહ । અન્તશ ઇતિ પરમાપચયે । ન સત્કરિષ્યત ઇતિ સ્થાપનાદૂર્ધ્વમ્ । અવતારો રન્ધ્રમવકાશઃ । સ્થાપયિત્વેતિ બહિષ્કૃત્ય । પૂર્વજન્મનો ઽપરપર્યાયવેદનીયં નિયતવિપાકમકુશલં પૂર્વકર્મ । તસ્ય વિપાકો ઽનિષ્ટફલમ્ । ઇમમિતિ યથોક્તમ્ । તદ્યથેત્યાદિના દૃષ્ટાન્તઃ । એવમેવેત્યાદિના દાર્ષ્ટાન્તિકઃ । બોધિમણ્ડગત ઇતિ । મણ્ડઃ સારઃ । બોધ્યર્થે મણ્ડો બોધિમણ્ડઃ । તસ્મિન્નિષધ બોધેરધિગમાત્ । કસ્ય સારઃ? કાઞ્ચનમય્યાઃ પૃથિવ્યાઃ । તથાહિ વિવર્તિ(ર્ત) સ્યાદૌ । કાઞ્ચનમય્યાં પૃથિવ્યામભિનિર્વૃત્તાયાં ચતુરત્નમયે મેરૌ સપ્તસુ કાઞ્ચનપર્વતેષુ સપ્તસુ સિતાસુ બાહ્યમહોદધૌ, અયમેવ ચક્રવાતે(વ્ઠે) અભિનિર્વૃત્તે, કાઞ્ચનમય્યાઃ પૃથિવ્યાઃ સારો વજ્રમયઃ સમભ્યુદ્ગતઃ । યો મૃન્મ (ણ્મ)યેષુ ચતુર્ષુ દ્વીપેષ્વષ્ટાસુ ચાન્તરદ્વીપેષ્વભિનિર્વૃત્તેષુ જમ્બૂદ્વીપસ્ય નાભિઃ સંવૃત્તઃ સ ચ વજ્રમયત્વાદ્વોધાસનત્વાચ્ચ વજ્રાસનમિત્યુચ્યતે । સ બોધિમણ્ડઃ । તં ગતાઃ પ્રાપ્તાઃ । સમન્તે ભવઃ સામન્તઃ । વેષ્ટનપરિસામન્તઃ પરિવેષ્ટઃ । અભ્યન્તરં મધ્યમ્ । બોધાય વૃક્ષો બોધિવૃક્ષઃ । તન્મૂલે નિષધ બોધેરધિગમાત્ । તસ્ય મૂલં મૂલાભિનિવેશપરિચ્છિન્નઃ પ્રદેશઃ । તદ્ગતઃ । વાશબ્દાઃ પરસ્પરાપેક્ષયા વિકલ્પાર્થાઃ । વિહેઠયિતુમિતિ વિહિંસિતુમ્ । વ્યાપાદયિતુમિતિ નિહંતુમ્ । આવેશયિતુમિતિ ભૂતપિશાચાદિપ્રવેશનાત્ । ભયાદિપ્રતિપક્ષત્વાત્ । અભયમવૈરમનુત્ત્રાસં મહામૈત્રીનામેકમપ્રમાણમ્ । પ્રભાવયન્તીતિ નિષ્પાદયન્તિ પ્રકાશયન્તીતિ સસૈન્યસ્ય મારસ્ય વિઘ્નતોપિ ક્રમણાત્ । ચૈત્યભૂત ઇતિ । ચાયૃ પૂજાયામ્ । ચાય્યતે દેવતા અસ્મિન્નિતિ ચૈત્યમ્ । કૃત્યલ્યુટો બહુલમિત્યધિકરણે ણ્યત્ । આય એદ્ભાવશ્ચ સ્તૂપ ઇત્યર્થઃ । તદ્ભૂતસ્તત્તાદૃશઃ । નિર્માલ્યાદેરકર્ષાર્હત્વાત્ । અપચાયનીયઃ । યતશ્ચૈત્યભૂતસ્તમન્યે ન હિંસન્તિ । યતઃ શરણાદિસ્તતસ્તત્રગતા અવધ્યા ભવન્તિ । તત્ર સન્નિહિતં ત્રાયત ઇતિ ત્રાણમ્ । અભ્યુપગચ્છતો ભયં શૃણાતીતિ શરણમ્ । અભયા લીયન્તે અસ્મિન્નિતિ લયનમ્ । પરમયનં પરાયણં પરા ગતિઃ । ઇતિ ષષ્ઠમાધારપૂજ્યતાકારિત્રમ ॥
લૌકિકો ભાવનામાર્ગઃ । આદૌ વક્તવ્ય આદ્યત્વાત્ । સ ચ ત્રિવિધઃ । અધિમુક્તિમનસ્કારઃ પરિણામનામનસ્કારો ઽનુમોદનામનસ્કારશ્ચ । તત્રાધિમુક્તિમનસ્કારમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[48] અધિમુક્તિસ્ત્રિધા જ્ઞેયા સ્વાર્થા ચ સ્વપરાર્થિકા ।
પરાર્થિકૈવેતિ
સ્વસ્યૈવ સ્વપરયોઃ પરસ્યૈવ ચાર્થઃ પ્રધાનમાશયતો યસ્યાં સા યથાક્રમં ઽસ્વાર્થાઽ ઽસ્વપરાર્થાઽ પરાર્થૈવઽ ચ । તતઃ શાસ્ત્રમ્-
એષા ચ પ્રત્યેકં ત્રિવિધેષ્યતે ॥ 2-28 ॥
[49] મૃદ્વી મધ્યાધિમાત્રા ચ
ઽએષાઽ ઇતિ સ્વાર્થાદિઃ । ઽત્રિવિધાઽ મૃદ્વયાદિભેદેન । તતઃ શાસ્ત્રમ્-
મૃદુમધ્યાદિ ભેદતઃ ।
સા પુનસ્ત્રિવિધા
મૃદ્વયાદીનાં પ્રત્યેકં મૃદ્વયાદિભેદાત્ । તદ્યથા સ્વાર્થાદિમૃદુમૃદ્વી મૃદુમધ્યામૃદ્વધિમાત્રા । મધ્યમૃદ્વી મધ્યમધ્યા મધ્યાધિમાત્રા । અધિમાત્રમૃદ્વી અધિમાત્રમધ્યા અધિમાત્રાધિમાત્રા ચ । એવં સ્વપરાર્થા । એવં પરાર્થા ચ । તત શાસ્ત્રમ્-
ઇત્યેવં સપ્તવિંશતિધા મતા ॥ 2-29 ॥
ઽઇત્યેવંઽ ત્રીણિ વારાણિ ત્રિભિર્ભેદાત્ ઽસપ્તવિંશતિધાઽ ઇષ્યતે ।
અધિમુક્તિઃ શ્રદ્ધાછન્દૌ સંપ્રત્યયાભિલાષલક્ષણૌ ક્વાધિમુક્તિ? સૂત્રસૂત્રાર્થરૂપાયાં ભગવત્યાં તચ્ચર્યાયાં ચ લેખનાદિકાયાં તત્પૂજાયાં ચ પુષ્પાદિભિર્બહુવિધાત્તાભિઃ । ચર્યાપૂજોભ્દવે ચ પુણ્યે યથા સૂત્રમ્ । તત્ર પ્રથમા । એવમુક્તે શક્ર ઇત્યાદિના યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ પૂજાં કરિષ્યતીત્યેતદન્તેન । લિખિત્વેતિ સ્વયમ્ । પુસ્તકગતાં વા કૃત્વેતિ પરેણ । દિવ્યાભિરિતિ વિશિષ્ટાભિઃ । જવાન્ક(?)પુષ્પાદિવર્જનાત્ । પુષ્પાણિ મુક્તકુસુમાનિ । માલ્યાનિ સ્રજઃ । ગન્ધા ગન્ધદારૂણિ । વિલેપનાનિ સ (ત)માલ ભવાનિ । ચૂર્ણા અગરુચન્દનાદીનામ્ । ચીવરાણિ વસ્ત્રાણિ । પૂજાભિરિતિ નિવેદ્યાદિભિઃ । બહુવિધાભિરિતિ ભક્ષ્યલેહ્યાદિભેદાત્ । પુષ્પાદિભિઃ સત્કુર્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ । પૂજયેદિત્યર્થઃ । ગુરુકુર્યાદિતિ ગૌરવેણ । માનયેદિતિ ( ર્સ્ત્_39 ) પ્રેમ્ના(મ્ણા) । પૂજયેદિતિ પ્રણામાઞ્જલિસ્તુત્યાદિભિઃ । અર્ચયેદિતિ દક્ષિણાવર્તૈઃ । અપચાયેદિતિ નિર્માલ્યાદ્યપનયનૈઃ । શરીરાણીતિ ધાતૂન । સ્તૂપેષ્વિતિ ચેત્યેષુ પ્રતિષ્ઠાપયેદવસ્થાપયેત્ । પરિગૃણ્હીયાત્ કરણ્ડાદીન્ કૃત્વા । ધારયેદ્વા કરણ્ડાદિવહનાત્ । તાંશ્ચેતિ સ્તૂપકરણ્ડાદીન્ । યોયં સર્વજ્ઞતાત્મભાવ ઇતિ સર્વજ્ઞતૈવાત્મભાવઃ । સ નિર્વર્તિતઃ । કતમસ્યાં પ્રતિપદિ શિક્ષમાણેન યાવત્સમ્યક્સમ્બુદ્ધેન । કા પુનઃ સર્વજ્ઞતેત્યાહ । અનુત્તરાસમ્યક્સમ્બોધિઃ સર્વજ્ઞતેતિ । અભિનિર્વર્તિતાર્થઃ । ક ઇત્યાહ । અસ્યાપ્યર્થમાહ । પ્રતિલબ્ધેતિ । ઇહૈવેતિ અસ્યામેવ । આત્મભાવશ્ચાસૌ આત્મપ્રજ્ઞપ્તેઃ શરીરં ચ રૂપકાયસ્તથાગતો ગચ્છતિ । કિં ગચ્છતિ તથાગત ઇતિ । સંખ્યાં ગણનામ્ । પ્રજ્ઞાપારમિતા ચ ઉપાયકૌશલ્યં ચ તાભ્યાં નિર્જાતઃ સન્ । પ્રભાવનાન્તાશ્ચત્વારો નિર્દેશાઃ । લોકે પ્રતીતિઃ પ્રભાવના । અયમેવૈતિ ભગવતીપૂજકઃ । તત્ર ઇતિ તથાગતશરીરપૂજકાત્ । શેષં સુબોધમ્ । ઇતિ સ્વાર્થાધિમુક્તિઃ મૃદુમૃદ્વી ॥

એવમુક્તે શક્ર ઇત્યાદિના હીનપ્રજ્ઞૈરિત્યેતદન્તેન દ્વીતિયા । લિખિષ્યન્તિ યાવત્પર્યવાપ્સ્યન્તીતિ સ્વાર્થઃ । તત ઊર્ધ્વ પરાર્થઃ । તત્ર પ્રવર્તયિષ્યન્તીત્યુદ્દેશઃ । ત્રિભિર્નિર્દેશઃ । દેશયિષ્યન્તીત્યર્થતઃ । ઉપદેક્ષ્યન્તીતિત્યવદિષ્યન્તિ । ઉદ્દેક્ષ્યન્તીતિ ગ્રન્થતઃ । સ્વાધ્યાસ્યન્તીતિ સ્વાધ્યાન(ય)મ(મિ)ત્યભ્યાસઃ । મહાર્થિકા મહાફલા । સા કૃતા સતી એવં ભવિષ્યતીતિ મહાફલૈવ ભવિષ્યતીતિ । ન જ્ઞાસ્યન્તીતિ ન શ્રોષ્યન્તિ શબ્દતઃ । ન વેત્સ્યન્તીતિ પુસ્તકં ન લપ્સ્યન્તે । ન વેદયિષ્યન્તીતિ । વેદનં વેદઃ અર્થજ્ઞાનમ્ । તત્કરોતીતિણિચ્ । અર્થં ન જ્ઞાસ્યન્તીત્યર્થઃ । ઉતેતિ પ્રકારાન્તરમ્ । અવેત્યેતિ લોકોત્તરેણ જ્ઞાનેન સત્યાન્ જ્ઞાત્વા । પ્રસાદઃ ચિત્તગતો ધર્મઃ । યેન ચિત્તમત્યન્તમકલુષીક્રિયતે । ઉદકમિવ દકપ્રસાદેન મણિના । શ્રોતસ આપત્તિઃ સૈવ ફલમ્ । સકૃદાગામિનો ઽનાગામિનશ્ચ ફલમ્ । અર્હતો ભાવો ઽર્હત્વં ચતુર્થફલમ્ । આત્માનમેકં પ્રતિ બોધિઃ પ્રત્યેકબોધિઃ । ઉપવૃંહયિત્વેતિ લ્યપ્ કસ્માન્ન ભવતિ? ઉપબૃહંનમુપબૃંહઃ તં કૃત્વેત્યેકે । તથાપિ પ્રાપ્નોતિ । ચુરાદૌ સંગ્રામયતિપાઠસ્ય નિયમાર્થત્વાત્ઽ સંગ્રામયતેરેવ સોપસર્ગાત્ નાન્યસ્માદિતિ । તસ્માત્ પ્રાદિપ્રતિરૂપકો યન્ન પ્રાદિઃ પ્રદત્તાદિવત્ । અવિનિવર્તનાય હિતા અવિનિવર્તનીયા । દુરભિસમ્ભેવેતિ દુર્લભા । વીર્યં કુશલે કર્મણ્યુત્સાહઃ । કુત્સિતકર્મણિ સક્તઃ કુસીદઃ । સીદતેઃ સપ્રત્યયો ઽરવિન્દવત્ । સત્ત્વં ધૈર્યઃ । ચિત્તં સમાધિઃ । સંજ્ઞા સ્મૃતિઃ । અધિમુક્તિઃ શ્રદ્ધા । તત્ત્વપ્રવિચયઃ પ્રજ્ઞા । શ્રદ્ધાદિન્દ્રિયાણાં દૌર્બલ્યં હીનવીર્યાદિપદૈરુચ્યતે । તત્ર હીનવીર્યઃ કુસીદૈરિતિ વિર્યેન્દ્રિયસ્ય હીનસત્ત્વૈઃ । હીનચિત્તૈરિતિ સમાધીન્દ્રિયસ્ય । હીનસંજ્ઞૈરિતિ સ્મૃતીન્દ્રિયસ્ય । હીનાધિમુક્તિકૈરિતિ ( ર્સ્ત્_40 ) શ્રદ્ધેન્દ્રિયસ્ય । હીનપ્રજ્ઞૈરિતિ પ્રજ્ઞેન્દ્રિયસ્ય । ભગવત્યા દુરભિસમ્ભવત્વજ્ઞાનં સોપત્તિકં ચર્યાતિરેકઃ । પુણ્યાતિરેક ઊહ્યઃ । શેષં પૂર્વવત્ । ઇતિ સ્વાર્થાધિમુક્તિર્મૃદુમધ્યા ॥
તસ્માત્તર્હીત્યાદિના પ્રતિસર્તવ્યાન્તેન તૃતીયા । અભીક્ષ્ણં શ્રવણાદિ પરિપ્રશ્નશ્ચ સંશયચ્દ્દેદાર્થઃ । પ્રતિસર્તવ્યતાયાશ્ચ સોપત્તિકં જ્ઞાનમન્તે ચર્યાતિરેક ઊહ્યઃ । શેષં પૂર્વવત્ । ઇતિ સ્વાર્થાધિમુક્તિર્મૃદ્વધિમાત્રા ॥
તસ્માત્તર્હીત્યાદિના દ્વિતીયપ્રસવતિપર્યન્તેન ચતુર્થી । સપ્તરત્નાનિ તદ્યથા સુવર્ણ રૂપ્યં વૈડૂર્ય મુસારગલ્વં । અશ્મગર્ભઃ લોહિતિકા મુક્તા કર્કેતનં ચ । તન્નિદાનમિતિ તદ્ધેતુકમ્ ભગવત્યાં શ્રદ્ધધિમોક્ષપ્રસાદાઃ । ચિત્તોત્પાદો ઽધ્યાશયતઃ । શ્રવણાદિકં અર્થવિવરણં મનસા અન્વવેક્ષા પરિમીમાંસા ચ । પુસ્તકગતાં વા કૃત્વા સદ્ધર્મચિરસ્થિતિ હેતોર્નેત્ર્ય વૈકલ્યાય ચ । અવસ્થાપનં ચર્યાતિરેકઃ પુણ્યાતિરેકઃ । યથાપાઠં શેષ પુર્વવત્ । ઇતિ સ્વાર્થધિમક્તિર્મધ્યમૃદ્વી ॥
તિષ્ઠન્તુ ખલ્વિત્યાદિના દ્વિતીય પ્રસવતિપર્યન્તેન પઞ્ચમી । એષ એવ દ્વિતીયો મૂરજફલેન મહતા જમ્બુવૃક્ષેણ લક્ષિતત્વાત્ જમ્બૂદ્વીપઃ । તતો નિદાનમુત્પત્તિરસ્યેતિ તથોક્તમ્ । શેષં સુબોધમ્ । ઇતઃ પ્રભૃતિ યત્રાનુશંસઃ પઠ્યતે ન ચર્યાતિરેકસ્તત્ર યદ્યથોક્તાનુશંસ શ્રદ્ધાદિકં સ ચર્યાતિરેકઃ । ઇતિ સ્વાર્થાધિમુક્તિર્મધ્યમધ્યા ॥
તિષ્ઠન્ત્વિત્યાદિના દ્વિતીયપ્રસવત્યન્તેન ષષ્ઠી । ચત્વારો મહાદ્વીપા આસ્મિન્નિતિ ચાતુર્મહાદ્વીપઃ । સ્વાર્થે અણ । લોકધારણાત્ લોકધાતૌ । શેષં તથૈવ । ઇતિ સ્વાર્થાધિમુક્તિર્મધ્યાધિમાત્રા ॥
તિષ્ઠન્ત્વિત્યાદિ દ્વિતીયપ્રસવતિપર્યન્તા સપ્તમી । ચતુર્દ્વીપકાનાં સહસ્રં પરિમાણમસ્યેતિ સાહસ્રઃ । સ એવ પરિપુર્ણત્વેન ચૂડાયોગાત્ ચૂડિકઃ । ઇતિ સ્વાર્થાધિમુક્તિરધિમાત્રમૃદ્વી ॥
તથોભયાન્તા અષ્ટમી । દ્વીઃસાહસ્રં પરિમાણમસ્યેતિ દ્વિસાહસ્રઃ સાહસ્રસહસ્રમિત્યર્થઃ । સ ચ મધ્યમઃ સાહસ્રમહાસાહસ્રયોર્મધ્યત્વાત્ । ઇતિ સ્વાર્થધિમુક્તિરધિમાત્રમધ્યા ॥
તથૈવાન્તૌ નવમ્યામ્ । ત્રિઃસહસ્રં પરિમાણમસ્યેતિ ત્રિસાહસ્રમ્ । ( ર્સ્ત્_41 ) દ્વિ(ત્રિ)સાહસ્રાણાં સહસ્રમિત્યર્થઃ । સ એવ મહાસાહસ્રઃ । ઇતિ સ્વાર્થાધિમુક્તિરધિમાત્રાધિમાત્રા ॥
તિષ્ઠન્ત્વાદિર્ભવતિપર્યન્તા દશમી । ત્રિસાહસ્ર એવ લોકધાતુઃ । કિન્તુ તસ્મિન્ સર્વસત્ત્વા મનુષ્યા ભવેયુઃ । ન પૂર્વં ન ચરમમસ્મિન્નિત્યપૂર્વાચરમમ્ સહેત્યર્થઃ । અતો જ્ઞાયત ઇહ સત્ત્વા એવ સત્ત્વાઃ પૂર્વત્ર મનુષ્યા એવેતિ । પરિકલ્પઃ કલ્પના । યાવજ્જીવં ચૈત્યપૂજા સર્વાસુ । ઇહ તુ કલ્પં વા કલ્પાવશેષં વા । અસ્યાં ચ સર્વગીતવાદ્યૈઃ સર્વપુષ્પાદિભિશ્ચૈત્યપૂજાતિરેકઃ । ભગવતીપૂજાપુણ્યાતિરેકોપપત્તિજ્ઞાનમન્તે । સો ઽસ્યાં ચર્યાપૂજાતિરેક । ઇતિ પરાર્થધિમુક્તિર્મૃદુમૃદ્વી ॥

તિષ્ઠન્ત્વિત્યાદિના પ્રજ્ઞાપારમિતા મહાસમુદ્રાદિત્યેતદન્તેનૈકાદશી । ગઙ્ગાનદીવાલિકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રેષ્વિતિ સ્તુપસત્કારે વિશેષઃ । શેષં દશમીવત્ । ભગવતીચર્યાપૂજાસુ સોપપત્તિકમનુશંસવિસ્તર પરિજ્ઞાનમતિરેકઃ । ઇદૃશત્વેન ચિત્તાતિક્રમાદ્ અચિન્ત્યા સદૃશાભાવાદ્ અતુલ્યમ્ । પુણ્યાભિસંસ્કારઃ પુણ્યકર્મ । શતતમીમપીત્યાદિ । આદાવન્તે ચ કલાં નોપૈતીતિ વચનં મધ્યેપિ સમ્બન્ધાર્થમ્ । અત્ર ચ ભાગઃ કલા । નોપૈતીતિ નાર્ઘતિ । ન લભત ઇત્યર્થઃ । ન કેવલં કલાં નોપૈતિ તુલનાર્થમ્ । કિં તર્હિ સંખ્યામપિ કલામપિ ગણનામપિ । અપિશબ્દૈઃ પરસ્પરાપેક્ષયા સમુચ્ચયઃ । ઉક્તં યથા કલાં નોપૈતિ । કથં સંખ્યા? સંખ્યાભિરેકૈ [ર] પ્યતુલનાત્ । પૂર્વકસ્ય પુણ્યસ્ય શતમપિ સહસ્રમપિ યાવત્કોટીશતસહસ્રમપિ પશ્ચિમસ્ય પુણ્યસ્ય તુલનાય ન ક્ષમત ઇતિ । ગણના ગણિતં પ્રત્યુત્પન્નાદિઃ । તાં કથં નોપૈતિ? તદતિરેકેપ્યતુલનાત્ । પૂર્વકસ્ય પુણ્યસ્ય પઞ્ચગુણાપિ વિંશતિર્દશગુણમપિ સ (શ)તં યાવલ્લક્ષગુણાપિ કોટી પશ્ચિમસ્ય પુણ્યસ્ય તુલનાય ન ક્ષમત ઇતિ । ઉપમામપ્યૌપમ્યપિ ઉપનિશામપિ ન ક્ષમ [ત] ઇતિ પરેણ સમ્બન્ધઃ । ઉપમિતિરૂપમા । સૈવ ઔપમ્યમ્ । ઽસ્વાર્થે પ્યઞ્ । ઉપનિશાનમુપનિશા । તત્રાભિન્નમુપમાનમુપમા સંખ્યાતમુપમાનમૌપમ્યમ્ । ગણિતમુપમાનમુપનિશા । તદપિ ત્રયં તુલનાય ન ક્ષમતે । તદ્યથા કલાપ્રસૃતોપમેનાપિ પૂર્વકેણ ન શક્યમુત્તરં તુલયિતુમ્ । દશપ્રસૃતોપમેનાપીતિ । ઉપનિષદમપિ ન ક્ષમત ઇતિ । એવમત્યન્તતુલનાભાવાત્ તુલનાર્થયા ઉપનિષત્ સમીપનિષદનં પાર્શ્વતો ઽવસ્થિતિઃ, તામપિ નાર્હતીત્યર્થઃ । માર્ષેતિ આમન્ત્રણમ્ । આર્યેત્યર્થઃ । સમુદાચારા અભિપ્રાયાઃ । સમન્વાહારઃ સ્મરણમ્ । ( ર્સ્ત્_42 ) સ્વાધ્યાયો મનો જાપઃ । મહાવિદ્યાદિપદ ત્રયં વ્યાખ્યાતમ । અતો ઽધિકાયા વિદ્યાયા અભાવાન્નિરુત્તરા । અતોધિકસ્ય ધર્મસ્યાભાવાદનુત્તરા । તુલ્યવિદ્યાન્તરાભાવા દસમા । અસમૈસ્તથાગતૈઃ સમત્વાદસમસમા । પ્રભાવ્યન્ત ઇતિ પ્રકાશન્તે । સપ્તભિર્બોધ્યઙ્ગૈઃ સમ્પ્રયુક્તાનિ તં નિશ્રયત્વાત્ । તૈઃ પરિગૃહીતા અધિષ્ઠિતાઃ । બુદ્ધાનાં જ્ઞાનં સ્વયં ભાવાત્ સ્વયમ્ભૂ । ચિત્તાતિક્રમાદચિન્ત્યમ્ । પૂર્વશ્રુતેનેતિ પૂર્વશ્રુતોભ્દવેન । ઔષધીતાર ઇતિ ઔષધ્યશ્ચ તારાશ્ચ । અવભાસયન્તીત્યવભાસં કુર્વન્તિ । ધર્મો નિર્વાણં સર્વધર્મોત્કૃષ્ટત્વાત્ । સ એવ સમઃ યાનત્રયસ્ય ધારણત્વાત્ । સ એવ સ (શ)મઃ ક્લેશદુઃખોપસમત્વાત્ ।
તસ્મૈ ચર્યા । કુશલં સુચરિતં તસ્ય ચર્યા । વિષમો મૃત્યુહેતુઃ । તસ્યાપરિહારો વિષમાપરિહારઃ । અયમુદ્દેશઃ । શેષો નિર્દેશઃ । દણ્ડ ઉપવાસનાદિઃ । પરિગૃહીતત્વં પ્રત્યુપસ્થિતેતિ । તત્સ્વભાવેન તથાભાવાત્ । વ્યાડાઃ ચણ્ડમૃગાઃ । સરીસૃપાઃ સર્પાઃ કુટિલં ગમનાત્ । તેષાં કાન્તારઃ । સ્થાપયિત્વેત્યાદિ યત્પૂર્વકર્મવિપાકેન તં બહિષ્કૃત્ય । સમન્વાહારો મનસિકરણમ્ । પ્રતિહતચિત્તા ઇતિ સદ્વેષચિતાઃ । વિચક્ષુઃ વિમનાઃ । બલકાયો બલસમૂહઃ । તસ્ય ચત્વાર્યઙ્ગાનિ ગજવાજિપત્તિરથાઃ । વ્યૂહઃ સન્નિપાતઃ । બિમ્બિસારો મગધાધિપઃ । પ્રસેનજિત્ સ્રાવસ્તીપતિઃ । શાક્યાઃ શાક્યકુલજાઃ ક્ષત્રિયાઃ । લિચ્છવયો વૈશાલકાઃ । પ્રત્યુ[દા]વૃત્તો નિવૃત્તઃ । વિહાયસાન્તરીક્ષગતા ઇતિ આકાશેનાકાશઙ્ગતાઃ । ચિરસ્યેતિ ચિરેણ । ઉપાવૃત્તેતિ પુનરાયાતા । અવરકેણેતિ અલ્પકેન । યથા પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાભાવં તથાત્વમ્ । પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ મહાસમુદ્રઃ । ઇતિ સ્વપરાર્થાધિમુક્તિઃ મૃદુમધ્યા ॥
અથ ખલ્વિત્યાદિના દ્વિતીય પરિણાયિકાન્તેન દ્વાદશી । ષટ્પારમિતાનાયિકત્વાદિજ્ઞાનં સોપત્તિકશ્ચર્યાતિરેકઃ પુણ્યાતિરેક ઉક્તઃ । શેષં પૂર્વવત્ । વર્ણઃ સ્તોત્રં ગુણા વા । પૂર્વઙ્ગમેતિ અગ્રેશ્વરી । નાયિકેતિ સંગ્રાહિકા । પરિણાયિકેતિ સંવર્ધિકા । પ્રજ્ઞાપારમિતા હિ સ્વયેમેવ પરમત્વાત્ પારમિતા । ઇતરાસ્તયૈવ સર્વજ્ઞતાયાં પરિણામિતત્વેન । શેષં સુબોધમ્ । ઇતિ સ્વપરાર્થધિમુક્તિર્મૃદ્વધિમાત્રા ।
અથ ખલ્વિત્યાદિના ગુણાન્ વદામીત્યેતદન્તેન ત્રયોદશી । યોપ્યેનાં પુસ્તકગતાં સદ્ધર્મચિરસ્થિતિહેતોઃ સ્થાપયિત્વા પૂજયેત્ । તસ્યાપિ સર્વ એતે ઽનુશંસા ઇતિ જ્ઞાનમત્ર ચર્યધિક્યમ્ । ઇતિ સ્વપરાર્થાધિમુક્તિર્મધ્યમૃદ્વી ।
એવમુક્ત ઇત્યાદિર્દ્વિતીયપુનરપરાત્ પ્રાક્ ચતુર્દશી । ર્યાતિરેકો યથાભૂતમ્ । ઇતિ સ્વપરાર્થાધિમુક્તિર્મધ્યમધ્યા ।
પુનરપરમિત્યાદિના યત્ર ખલુ પુનરિત્યતઃ પ્રાક્ પઞ્ચદશી । પ્રત્યનુયોગઃ પ્રશ્નઃ । ઇતિ સ્વપરાર્થાધિમુક્તિર્મધ્યાધિમાત્રા ॥
યત્ર ખલ્વિત્યાદિના એવમુક્ત ઇત્યતઃ પ્રાક્ ષોડશી । સર્વદેવોપસંક્રમણશ્રદ્ધા તેભ્યશ્ચ ધર્મદાનચર્યાતિરેકઃ । ઇતિ સ્વપરાર્થાધિમુક્તિરધિમાત્રમૃદ્વી ॥
એવમુક્ત ઇત્યાદિના દૃષ્ટધાર્મિકાન્ ગુણાન્ પરિગૃણ્હાતીત્યેતદન્તેન સપ્તદશી । દેવાદ્યાગમનાર્ચનજ્ઞાનાત્ પ્રહર્ષો ભગવતીપ્રભાવેન શ્રદ્ધાદિકં ચર્યાતિરેકઃ । સંજાનીત ઇતિ સંલક્ષયતિ । નિષ્ઠેતિ નિશ્ચયઃ । ગન્તવ્યેતિ કર્તવ્યા । અમાનુષં સત્ત્વમિતિ મનુષ્યેષુ ભવો માનુષઃ । ન તથા અમાનુષઃ । અશુચ્યભાવાત્ ચૌક્ષઃ । પુષ્પાદિયોગાત્ શુચિઃ । અપક્રમણમપમરણમ્ । ક્લમથઃ પીડા । ઉદારો મહાન્ । પ્રતિભોત્સ્યત ઇતિ બુધ્યતેઃ પ્રયોગઃ । ગૃદ્ધિઃ અભિલાષઃ । સંજ્ઞા સ્મૃતિ । ઇતિ સ્વપરાર્થાધિમુક્તિરધિમાત્રમધ્યા ॥
પુનરપરમિત્યાદિના આપરિવર્તસમાપ્તેરષ્ટાદશી । ચર્યાતિરેકો યથાસૂત્રમ્ । ઇતિ સ્વપરાર્થાધિમુક્તિરધિમાત્રાધિમાત્રા ॥
અપ્રમેયેત્યાદિ । અત્ર સ્તૂપશ્ચૈત્યમ્ । પારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા । ધારણં દ્વિવિધમ્ । પુસ્તકગતાં કૃત્વા યદસ્યાઃ સદ્ધર્મચિરસ્થિતયે બહિઃસ્થાપનમ્ । યચ્ચોદ્ગ્રહણધારણાદિભિરધ્યાત્મમેવ સ્થાપનમ્ ॥
અપ્રમેયગુણધારણં યસ્યાઃ સા તથોક્તા । તથોક્તા ચ સા પરામિતા ચ સા ચ સ્તૂપશ્ચેતિ દ્વન્દ્વઃ । તયોઃ સત્કારઃ પુષ્પાદિભિઃ પૂજા । તદભિધાયી પરિવર્તો ઽપ્રમેયગુણધારણસ્તૂપસત્કારપરિવર્તઃ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયાં તૃતીયઃ પરિવર્તઃ ॥
4. ગુણપરિકીર્તનપરિવર્તો નામ ચતુર્થઃ ।

અધિમુક્તયો ઽધિકૃતાઃ । તત્ર નવ સ્વાર્થા નવૈવ ચ સ્વપરાર્થા ઉક્તાઃ । અસ્મિંસ્તુ પરિવર્તે નવૈવ પરાર્થા વક્તવ્યાઃ । તત્રાદૌ તથાગતશરીરેષ્વિત્યેતદન્તેન ઊનવિંશતિતમી । પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ ધર્મકાયત્વાદત્યન્તપૂજ્યા । તથા રૂપકાયઃ સત્યકાયત્વાદિત્યેતસ્મિન્નર્થે યૌ શ્રદ્ધાપ્રસાદૌ સામર્થ્યગમ્યશ્ચ માત્રાતિરેકઃ સ ઇહ ચર્યાતિરેકઃ । તથાગતાનાં શરીરાણિ ધાતવઃ । કરણે ષષ્ઠી । તૈઃ પરિપૂર્ણઃ । કિં વ્યાપ્તિમાત્રેણ? નેત્યાહ । ચૂડિકાબદ્ધ ઇતિ । દીયેત ઇતિ ઉપન્યસ્યેત । એકતરેણ પ્રવાર્યમાણ ઇતિ । અનયોરેકં ગૃહાણેતિ નિમન્ત્ર્યમાનઃ । ચિત્રીકારો ગૌરવાતિશયઃ । ગુરુતરા હિ ભગવતી તેભ્યઃ । એતદ્ધિ શરીરમિતિ । યા પ્રજ્ઞાપારમિતા । ભૂતાર્થસ્તથ્યાર્થઃ । તદ્યોગાત્ ભૂતાર્થિકમ્ । સીદતીતિ સત્ । અનિત્યઃ । સચ્ચાસૌ કાયશ્ચેતિ સત્કાયો રૂપકાયઃ । ધર્મકાયપરિનિષ્પત્તિત ઇતિ । અત્રાર્યમાર્ગો ધર્મઃ । સ ચ પ્રકર્ષ ગતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ । નાનિત્યઃ પ્રવાહનિત્યત્વાત્ । ભૂતકોટિપ્રભાવિત ઇતિ । ભૂતાનિ તત્ત્વાનિ તેષાં કોટિરગ્રમ્ । તતો ઽધિકસ્ય તત્ત્વસ્યાભાવાત્ । તસ્યામેવ પ્રભાવિતો વ્યહૃતસ્તાદાત્મ્યાત્ । કતમઃ કાય ઇત્યાહ । યદુતેત્યાદિ । તથતામાત્રપરમાર્થં તદ્દર્શની પ્રજ્ઞાપારમિતા ન તતો ભિદ્યત ઇતિ ભાવઃ । તત્કિં તથાગતધાતુષ્વગૌરવમેવ? નેત્યાહ । ન ખલ્વિત્યાદિ સુબોધમ્ । ઇતિ પરાર્થાધિમુક્તિર્મૃદુમૃદ્વી ॥
અપિ ત્વિત્યાદિના તિષ્ઠતુ ખલ્વિત્યતઃ પ્રાગ્વિંશતિતમી । અપિતુશબ્દો વિશેષાર્થઃ । યદ્યપિ તેષુ મે ગૌરવં તથાપીત્યર્થઃ । પુનઃશબ્દસ્તુ પૂર્વમપિ વિશેષયોક્તત્વાત્ । નિર્જાતાનીતિ વિશેષણત્વેપિ હેતુત્વં ગમ્યતે નિર્જાતત્વાદિત્યર્થઃ । તદ્યથાપીત્યાદિના દૃષ્ટાન્તઃ દેવસભાધિકરણત્વાત્ દેવસભા મહતી શાલા યસ્યાં શક્રસ્ત્રયસ્ત્રિંશેભ્યો ધર્મ દેશયતિ । અત એવ સા સુધર્મેત્યુચ્યતે । [અ] સ્ય ચ સુદર્શનસ્ય દેવનગરસ્ય દક્ષિણપશ્ચિમદિગ્ભાગ ઇતિ । ઈષો (શો) મહાપુરુષઃ । તસ્યાખ્યા પ્રતિભાસો રૂચિઃ । મહતી શાખા અસ્યેતિ મહેશાખ્યઃ । મહાન્મના ઇત્યર્થઃ । સ ચેહ જ્ઞાનાત્મા સમ્યક્સંબુદ્ધઃ । તસ્ય હેતુપ્રત્યયભૂતો હેતુસ્વભાવો પ્રત્યયસ્વભાવો ચ । અત એવાહ । તથાગતસ્યેત્યાદિ । તત્ર સર્વજ્ઞજ્ઞાનં શક્રવત્ । તથાગતધાતવો નાસ્ય હેતુપ્રત્યયભૂતાઃ । ( ર્સ્ત્_45 ) શક્રસ્ય તદાસનવત્ । પૂર્વત્ર કાયસ્યાધારભૂતો રૂપકાય એવોક્તઃ । ઇહ તુ મહેશાખ્યસ્ય જ્ઞાનકાયસ્યાસનસ્થાનીયઃ । ઇત્યસ્મિન્નર્થે યૌ શ્રદ્ધાપ્રસાદૌ સ ચર્યાતિરેકઃ । ઇતિ પરાર્થાધિમુક્તિર્મૃદુમધ્યા ॥
તિષ્ઠત્વિત્યાદિના તથાગતશરીરેષ્વિત્યેતદન્તેન એકવિંશતિતમી । ઇહોક્તભગવતીમાહાત્મ્યે યૌ શ્રદ્ધાપ્રસાદૌ સ એવ ચર્યાતિરેકઃ । ઇતિ પરાર્થાધિમુક્તિર્મૃદ્વવધિમાત્રા ॥

અપિ ત્વાદિ તથાગતશરીરાન્તાત્ દ્વાવિંશતિતમી । તથાગતો હિ સર્વલોકા (કે) ભ્યુદ્ગતત્વાત્ પૂજ્યતરઃ પૂજ્યતમઃ સ ચ સર્વજ્ઞજ્ઞાનમ્ । તતો યદિ ધાતવસ્તદાધારત્વાત્ પૂજ્યાસ્તદા તજ્જનની તતોપિ પૂજ્યતમા કા કથા ધાતૂનામિત્યસ્મિન્નર્થે શ્રદ્ધાદિકં ચર્યાતિરેકઃ । ઇતિ પરાર્થાધિમુક્તિર્મધ્યમૃદ્વી ॥
અપિ ત્વિત્યાદિના ભાજનભૂતાન્યભૂવન્નિત્યેતદન્તેન ત્રયોવિંશતિતમી । પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્ય ચ ગુણા ઇહોક્તમણિરત્નાનુસારેણ વેદિતવ્યાઃ । યથા ચોદ્ધૃતેપિ તસ્મિં મણિરત્નકરણ્ડકઃ સ્પૃહણીયો ભવતિ । એવં બુદ્ધસ્તન્માત્રો ગુણૈઃ પરિનિર્વૃતેપિ ભગવતિ ધાતવઃ પૂજ્યા ભવન્તીત્યસ્મિન્નર્થે શ્રદ્ધાદિકં ચર્યાતિરેકઃ । ઇતિ પરાર્થાધિમુક્તિર્મધ્યમધ્યા ॥
યથા ચ ભગવા(વ)નિત્યાદિના તથાગતશરીરેષ્વિત્યેતદન્તેન ચતુર્વિશતિતમી । યથા પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતત્વાદ્દેશનાધર્મઃ પરૈરપિ નિર્દેશ્યમાનઃ પૂજ્યો ભવતિ । રાજપુરુષશ્ચ રાજાનુભાવાદકુતોભયઃ સર્વત્ર પૂજ્યઃ । એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતત્વાત્તદનુભાવાચ્ચ ધાતવઃ પૂજ્યા ઇત્યસ્મિન્નર્થે પુણ્યાતિરેકે ચ શ્રદ્ધાદિકં ચર્યાતિરેકઃ । ઇતિ પરાર્થાધિમુક્તિર્મધ્યાધિમાત્રા ॥
અપિ ત્વિત્યાદિના પૂજા કૃતા ભવતીત્યેતદન્તેન પઞ્ચવિંશતિતમી । ભગવતીપૂજયા ત્રૈયધ્વિકતથાગતાઃ પૂજિતા ભવન્તીત્યસ્મિન્નર્થે શ્રદ્ધાદિકં ચર્યાતિરેકઃ । ઇતિ પરાર્થાધિમુક્તિરધિમાત્રમૃદ્વી ॥
પુનરપરમિત્યાદિના દ્વિતીયં પશ્યતિપર્યન્તેન ષડ્વિંશતિતમી । ત્રૈયધ્વિકતથાગતાનાં ધર્મતયા દર્શયિત્રી ભગવત્યેવેત્યસ્મિન્નર્થે શ્રદ્ધાદિકં ચર્યાતિરેકઃ । ધર્મતા ધર્મકાયઃ સ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતૈવેતિ ભાવઃ । અપરિસમાપ્તે એવ શક્રવાક્યે ભગવાનાહ એવમેતદિત્યાદિ । અહમપ્યભિસંબુદ્ધ ઇતિ યાવત્ । આગમ્યેતિ પ્રાપ્ય હેતુંકૃત્ય । ઇયતાપિ ભગવત્યાઃ સમ્યક્સંબોધિકારણત્વમુક્તં ન તુ ધર્મકાયત્વમ્ । તદુપસૂચનાય પુનઃ શક્ર ( ર્સ્ત્_46 ) આહ । મહાપારમિતેત્યાદિ । સમ્યક્પ્રજાનાતીતિ નિષ્પ્રપઞ્ચેન જ્ઞાનેન વેત્તીત્યર્થઃ । સંપશ્યતીતિ સર્વાકારં પશ્યતીત્યર્થઃ । સ્ફુટીકર્ત્તુ ભગવાનાહ । એવમેતદિત્યાદિ । ઇતિ પરાર્થાધિમુક્તિરધિમાત્રમધ્યા ॥
અથ ખલુ શક્ર ઇત્યાદિના આપરિવર્તસમાપ્તેઃ સપ્તવિંશતિતમી । સર્વ મહાયાનં પારમિતાભિઃ સંગૃહીતમ્ । તાસુ ભગવતી પ્રધાનં પૂર્વઙ્ગમત્વાત્ સંગ્રાહકત્વાચ્ચેત્યસ્મિન્નર્થે શ્રદ્ધાદિકં ચર્યાતિરેકઃ । ઉપાયકૌશલ્યેન પરિગૃહીતાનામિત્યુદ્દેશઃ । પ્રજ્ઞાપારમિતયા સર્વાકારજ્ઞતાયાં પરિણામિતાનામિતિ નિર્દેશઃ । તત્ર પ્રકૃતિપારમિતાનાં દૃષ્ટાન્તા નાનાપુષ્પાદિકા વૃક્ષાઃ । એકરસા તુ છાયા તેષામુપાયકૌશલ્યપરિગૃહીતાનાં દૃષ્ટાન્તઃ । ઇતિ પરાર્થાધિમુક્તિરધિમાત્રાધિમાત્રા ॥
પ્રકૃતત્વાત્પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ યે ગુણાસ્તેષાં પરિકીર્તનઃ પરિવર્તસ્તથોક્તઃ ।
આર્યાષ્ટસાહસ્ત્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકારશાન્તિવિરચિતાયાં ચતુર્થઃ પરિવર્તઃ ॥
5. પુણ્યપર્યાયપરિવર્તો નામ પઞ્ચમઃ ।
ઉક્તં ઽકારિત્રમધિમુક્તિશ્ચઽ । ઽસ્તુતિસ્તોભિતશંસિતાઃઽ વક્તવ્યાઃ ઽસ્તુતંઽ સુતિઃ । ઽસ્તોભિતંઽ સ્તોત્રઃ । સુબ્ધાતોર્ભાવે ક્તઃ । શંસનં શંસઃ । સો ઽસ્યાસ્તીતિ શંસી । તભ્દાવઃ ઽશંસિતાઽ પ્રશંસેત્યર્થઃ । અતઃ શાસ્ત્રમ્-
[50] સ્તુતિઃ સ્તોભઃ પ્રશંસા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પ્રતિ ।
અધિમોક્ષસ્ય માત્રાણાં નવકૈસ્ત્રિભિરિષ્યતે ॥ 2-20 ॥
પ્રજ્ઞાપારમિતાયા યો ઽધિમોક્ષઃ પૂર્વમુક્તઃ સ્વાર્થોભયાર્થપરાર્થભેદેન ત્રયોધિમુક્તિનવકા ઇત્યર્થઃ । તસ્ય ગુણોભ્દાવનં ઽમાત્રાણાંઽ પ્રભેદાનાં ઽત્રિભિર્નવકૈઃઽ યથાક્રમમ્ । ઽસ્તુતિઃ સ્તોભઃ પ્રશંસા ચઽ ઽઇષ્યતઽ ઇત્યેકવચનં સ્તુત્યાદિભિઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બન્ધાત્ । તત્ર ગુણોભ્દાવનસ્ય મૃદુમધ્યાધિમાત્રભેદાઃ ( ર્સ્ત્_47 ) સ્તુતિસ્તોભપ્રશંસાઃ । તાસામપિ મૃદુમૃદ્વાદયો ઽધિમાત્રાધિમાત્રપર્યન્તાઃ પ્રભેદાસ્ત્રયો નવકા ઇત્યર્થઃ । તાસાં દ્વૌ હેતૂ બોધિસત્ત્વસ્ય પરાર્થકરણશક્તિઃ પરાર્થપ્રધાનતા ચ ।
તત્રાદૌ પુનરપરમિત્યતઃ પ્રાક્ પ્રથમા । અસ્યાં પરાર્થકરણશક્તિસ્ત્રિષુ વસ્તુષ્વધિમોક્ષો દૃઢતરઃ । કર્તવ્યોપદેશે ભગવતીગુણે સ્વયં ચ તસ્યાઃ કર્તવ્યતયાદૌ શક્ર આહ । ય ઇત્યાદિના અધિમુઞ્ચેદિત્યેતદન્તેન । યો ભગવન્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વાધિમુઞ્ચેદિતિ સમ્બન્ધઃ । કિમધિમુઞ્ચેદિત્યાહ । ઇમામિત્યાદિ સર્વમ્ । ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામધ્યાશયતઃ શૃણુયાદુદ્ગૃણ્હીયાત્ । યાવન્નેત્ર્યવૈકલ્યેનેતિ । કથમિત્યાહ । બોધાય બોધયે ચિત્તમુત્પાદ્ય । કીદૃશઃ પ્રસન્નચિત્તો ઽસ્યામેવ । કથમ્? અધિમુચ્ય । ઇમામવિપરીતત્વેનાત્યન્તમવધાર્ય । તચ્ચ શ્રદ્ધયેતિ દર્શયિતુમાહ । અભિશ્રદ્દધદવકલ્પયન્ । ઇમામેવ । હેતૌ શતૃપ્રત્યયઃ । અસ્યામેવ શ્રદ્ધયેત્યર્થઃ । આસે(શે)રતે કુશલા ધર્મા અસ્મિન્નિત્યાશયઃ । જલાશયવત્ । સ પુનઃ શ્રદ્ધાચ્છન્દૌ । અધિકઃ પ્રકષ્ટ આશયો અધ્યાશયઃ । તેન શૃણુયાદ્ ગ્રન્થતો ઽર્થતશ્ચ । ઉદ્ગૃણ્હીયાદ્ આવર્તયેત્ । ધારયેદિતિ હૃદયે સ્થાપયેત્ । વાચયેત્ પાઠયેત્ । પર્યવાપ્નુયાદિતિ સર્વથા અવગચ્છેત । ઇયતા સ્વાર્થો ઉક્તઃ ।
પ્રવર્તયેદિતિ પરેષુ સઞ્ચારયેત્ । અયમુદ્દેશઃ । પરો નિર્દેશઃ । દેશયેદ્ગ્રન્થતો ભાષણાત્ । ઉપદિશેદ્ અર્થતઃ । ઉદ્દિશેદિત્યવવદેત્ । ઇયતો પરાર્થઃ ।
સ્વાધ્યાયેદિતિ સુતરામભ્યસેત્ । પુનઃ પુનઃ સ્વાર્થકરણાત્ । પરેભ્યશ્ચ સમ્પ્રકાશયેદિતિ સન્તતં પ્રકાશયેદ્ગ્રન્થતઃ । વિસ્તરેણેતિ બહુભ્યઃ પ્રકાશનાત્ । વિવૃણુયાદિતિ વિસ્તરેણેતિ વર્તતે । મનસાન્વવેક્ષેતેતિ ચિત્તેનાનુબુધ્ય સંયોજ્ય પશ્યેત્ । સ(શ)મથોત્પાદનાત્ । પરિમીમાંસામિતિ વિચારાણાં વિપશ્યનોત્પાદનાત્ । ઇયતા ચર્યોક્તા ।
અસ્યા અભાવે પક્ષાન્તરમાહ । પુસ્તકેત્યાદિના । અત એવ અન્તશઃશબ્દઃ । પુસ્તકગતામિતિ । ઇમામેવ ધારયેદિતિ । અવિનશ્વરી કુર્યાત્ । સ્થાપયેદિતિ સ્વગૃહાદૌ । તિસૃભિરાશંસાભિઃ । સન્ત આર્યાઃ । તેષાં ધર્મમાર્ગ ઇતિ સદ્ધર્મઃ । તસ્ય ચિરસ્થિતિઃ । તદ્ધેતોઃ તદર્થમ્ । ઇયં હિ સાધારણઃ । સદ્ધર્મ ઇતિ પ્રથમેયમાશંસા સર્વાર્યાનધિકૃત્ય । બુદ્ધાશ્ચ લોકગુરવસ્તેષાં ચ કૃતજ્ઞૈરસ્માભિર્ભવિતવ્યમ્ । તેષામિયં નેત્રી બોધેઃ પ્રાપિકા પ્રજ્ઞા । તૈસ્ત્રિકલ્પાસંખ્યેયા પરિશ્રમેણોત્પાદ્ય સમ્યગનાગતજનતાર્થાય સ્વવંશે ઽવસ્થાપિતા । ( ર્સ્ત્_48 ) યાવદસ્માનુપગતા । તતો મા બુદ્ધનેત્રી સમુચ્છેદોભૂદ્ ઇત્યપીમાં સ્થાપયેત્ । ઇતિ દ્વિતીયેયમાશંસા બુદ્ધાનધિકૃત્ય । બોધિસત્ત્વાનાં ચાનુગ્રહોપસંહારઃ કરણીયઃ । સ ચ કૃતો ભવિષ્યતિ । અનયા સ્થાયિતયા નેત્ર્યવૈકલ્યેન । ઇત્યપીમાં સ્થાપયેદિતિ તૃતીયેયમાશંસા બોધિસત્ત્વાનધિકૃત્ય । ઇતિ શબ્દઃ પૂર્વત્રાપિ સમ્બધ્યતે મા ભૂદિતિ । ઇયતા દ્વિવિધઃ કર્તવ્યોપદેશ ઉક્તઃ ।

ઇમં નિર્દેશમિતિ કર્તવ્યોપદેશમ્ । એવં મહાર્થિકેત્યાદિ । મહાન્ અર્થકાર્યમસ્યા ઇતિ મહાર્થિકા । અયમુદ્દેશઃ । પરો નિર્દેશઃ । મહાનુશંસા યથોક્તરૈણુ(નુ)શંસઃ । મહાફલા સ્ત્રોતઆપન્નત્વેન, સકૃદાગામિત્વેન, અનાગામિત્વેન, અર્હત્ત્વેન, પ્રત્યેકબોધ્યા, સમ્યક્સમ્બોધ્યા ચ । મહાવિપાકા સર્વાભિશ્ચર્યાવિભૂતિભિઃ । બહુમહાગુણસમન્વાગતેત્યુપસંહારઃ । ઇયતા ભગવતીગુણ ઉક્તઃ ।
અપરિત્યજનીયા પરિગ્રહાદનુત્સર્ગાચ્ચ । રક્ષિતવ્યા અગ્નિમૂષિકાદિભ્યઃ । ગોપાયિતવ્યા ચૌરાદિભ્યઃ । યસ્માત્ પરમદુર્લભા । ઇયતા સ્વયં કર્તવ્યમુક્તમ્ ।
ઇતીતિ । એતદ્વસ્તુત્રયમધિમુઞ્ચેત્ । એવમેવેત્યવધારયેત્ । અસત્યાં ચ પ્રવૃત્તૌ નાધિમોક્ષો દૃઢઃ સ્યાત્ । તત ઇયતા પરાર્થકરણશક્તિરુક્તા । તસ્યાં સત્યાં યઃ પરાર્થ સ્વલ્પમપિ ન કરોતિ સ્વલ્પં વા કરોતિ સો ઽલ્પપુણ્યઃ । ઇતરસ્તસ્માત્ બહુતરપુણ્યઃ । તસ્યૈતા સ્તુતિસ્તોત્રપ્રશંસાઃ । અતઃ સ્વયમેવ ચેત્યાદિના દ્વિતીયપ્રસવતિપર્યન્તેન સ્તુતિઃ પ્રથમા ॥
સ્વયમેવ ચેતિ ચકારો ય ઇત્યસ્યાનુકર્ષણાર્થઃ । ન તુ પરાં(રૈઃ) પૂજાઃ(જાં) કારયતીત્યેવકારાર્થઃ । સંપૂજ્યેતિ સર્વપૂજાઃ કૃત્વા । અર્થનમર્થઃ । પૂજાયામિચ્છા તદ્યોગાદર્થિકાય । અતિશયેન તદ્યોગાચ્છન્દિકાય । યાચમાનાયેતિ પૂજયિતું ભગવતીં પ્રાર્થયમાનાય । દદ્યાદિત્યભ્યુપગચ્છેત્ । ઉપનામયેત્ સન્નિપાતયેત્ । નિર્યાતયેત્ ગ્રાહયેત્ । પરિત્યજેદ્ અવિપ્રતિસારાત્ । અન્તશઃ ઇતિ યાવદિત્યર્થઃ । પુસ્તકગતામપિ કૃત્વેતિ સ્વયં લિખિત્વા તેન વા લિખિત્વા તન્મૂલ્યેન વા સ્વમૂલ્યેન વા લેખયિત્વા પરિત્યાગો દાનં તસ્મૈ બુદ્ધિરિચ્છા અસ્યેતિ તદ્બુદ્ધિઃ । સંપ્રકાશયેદિતિ ગુણતઃ સ્વરૂપતશ્ચ । દદ્યાત્ પૂજનાય । સંવિભજેદિતિ સ્ફરતામધિકાનાં વા દાનાત્ । વિસ્તારો વૈપુલ્યમ્ । તેન ચરતીતિ વૈસ્તારિકી । પ્રત્યાત્મમિત્યાત્મનૈવ । શેષં સુબોધમ્ । ઇતિ મૃદુમૃદ્વી સ્તુતિઃ ।
પુનરપરાદિઃ પ્રાક્ પુનરપરાત્ દ્વિતીયા । તત્ ઇતિ પ્રથમસ્તુતાત્ । ઇતિ મૃદુમધ્યા સ્તુતિઃ ॥
પુનરપરાદિ તિષ્ઠન્તુશબ્દાત્ પ્રાક્ તૃતીયા । સમાદાપયેદિતિ સમ્યક્ ગ્રાહયેત્ । પ્રતિષ્ઠાયેત્ અનતિક્રમાત્ । અભિશ્રદ્દધદિતિ ભગવતીગુણાન્ । અન્યથા ન સમ્યક્ દાતા સ્યાત્ । અભિશ્રદ્દધત ઇતિ । અન્યથા ન સ દાનપાત્રં સ્યાત્ । એવમુત્તરેષ્વપિ વેદિતવ્યમ્ । કિલાસિતા કુસીદઃ । અકિલાસિતા વીર્યમ્ । તયા સમ્પાદયેદ્ યથોક્તં કાર્યમ્ । ઉદ્યુક્તો ઽભિયુક્તઃ સન્નમું બોધિસત્ત્વં ભગવતીં ગ્રાહયેત્ । બોધિસાધનત્વેન પ્રતિપાદયેદ્વાચા । તથૈવ સન્દર્શયેદ્ યુક્તિભિઃ । તતઃ સમાદાપયેદ્ વાચનાર્ચનાદિષુ પ્રવૃત્તેઃ । પ્રવૃત્તં સમુત્તેજયેદ્ ઉત્સાહયેત્ । વીર્યકૌસીદ્યયોર્ગુણદોષાખ્યાનાત્ । આરબ્ધવીર્ય સ્તુતિભિઃ સંપ્રહર્ષયેત્ । વિપર્યસ્તો લોકસ્તતો નેદં શક્યમિતિ ચેદાહ । વાચેત્યાદિ । ત્રિવિધો લોકઃ શ્રાદ્ધો વિમુખ ઉદાસીનશ્ચ । તત્ર શ્રાદ્ધં વાચૈવ નેષ્યતિ । સ હિ સંભાવિતસ્ય વાચૈવ ગચ્છતિ । વિમુખં વિનેશ્યતિ । કુદૃષ્ટીનાં યુક્તિભિર્બાધનાત્ ઉદાસીનમનુનેષ્યતિ । અનુરઞ્જયિષ્યતિ ભગવત્યા તદ્ગુણાખ્યાનાત્ । એવં પાત્રીકૃતો ય અર્થમસ્યા અસ્મૈ સંપ્રકાશયિષ્યતિ । એવં ચેતિ પ્રકાશિતે વાર્થે ઽસ્યચિત્તં શોધયિષ્યતિ । કુદ્દષ્ટીનાં બાધનાત્ । તથાપિ સંશયિનં નિર્વિચિકિત્સં કરિષ્યતિ યુક્ત્યન્તરૈઃ । શિક્ષસ્વતિસૃભિઃ શિક્ષાભિઃ । અત્ર હીત્યાદિના ત એવાહ । શિક્ષમાણઃ ચિન્તયા । ચરણ(ન) સમર્થેન (શમથેન) વ્યાયચ્છમાનો વિપશ્યમાનયા । સત્ત્વધાતુઃ સત્ત્વરાશિઃ । આત્યન્તિકત્વાદ્ અનુત્તરે । ઉપધયઃ સ્કન્ધાઃ સાસ્રવાઃ સાસ્રવાનાસ્રવા વા । તેષાં સંક્ષયઃ સમસ્તક્ષયઃ । તન્નિમિત્તમ્ । અભિવિનેશ્યસિ સર્વાવરણક્ષયાત્ । ભૂતકોટિપ્રભાવનતા તન્માત્રશેષતા । પરિત્યાગબુદ્ધ્યેતિ સર્વાકારયા ત્યાગબુદ્ધયા । તત ઇતિ દ્વીતીયાયાં સ્તુતાત્ દશકુશલપ્રતિષ્ઠાપકાચ્ચ । ઇતિ મૃદ્ધધિમાત્રા સ્તુતિઃ ॥
ઇત ઊર્ધ્વ પઞ્ચાનાં સ્તુતીનાં તિષ્ઠન્ત્વાદિઃ પ્રતિષ્ઠાપયેદન્તઃ પૂર્વો ભાગઃ । તત ઊર્ધ્વ તત્કિં મન્યસ ઇત્યાદિ પુનપરાત્ પ્રાક્ પશ્ચિમો ભાગઃ । આસુ ચ સૂત્રોક્તે પુણ્યાતિરેકૈઃ શ્રદ્ધાદિકં સામર્થ્યગમ્યશ્ચ માત્રાતિરેકશ્ચર્યાતિરેકઃ । એતેન પર્યાયેણેતિ પ્રકારેણ વસ્તુત્રયાધિમોક્ષે સ્થિત્વેત્યર્થઃ । ઇતિ યથાક્રમં મધ્યમૃદ્ધી મધ્યમધ્યા મધ્યાધિમાત્રા અધિમાત્રમૃદ્વી અધિમાત્રમધ્યા ચ સ્તુતિઃ ॥
પુનરપરાદિ પુનરપરાત્પ્રાક્ પઞ્ચ તિષ્ઠન્તુકા નવમી । એકસ્યા એવ નવમ્યાઃ ક્રમેણાભિધાનાત્ । તથાપ્યષ્ટમીતો મહદન્તરમિતિ ચેત્ । નાયં દોષઃ । એકલોકધાતુકાતો ગંગાવાલુકોપમાત્ લોકધાતુવત્ । સૂત્રોક્તપુણ્યાતિરેકૈઃ શ્રદ્ધાદિકં ચર્યાતિરેકઃ । ઊનપાઠાઃ પૂર્વાપરૈઃ પૂરણિયાઃ ।
ચતુર્ષુ ધ્યાનેષ્વિતિ । અત્ર સૂત્રમ્- ઽવિવિક્તં કામૈર્વિવિક્તં પાપકરૈકુશલૈર્ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । સ વિતર્કવિચારણાં વ્યુપશમાદધ્યાત્મં સંપ્રસાદાચ્ચેતસ એકોતીભાવાદવિતર્કમવિચારં સમાધિજં પ્રીતિસુખં દ્વિતીયં ધ્યાનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । સ પ્રીતે વિરાગાદુપેક્ષકો વિહરતિ સ્મૃતિમાન્ સંપ્રજાનન્ સુખં ચ કાયેન પ્રતિસંવેદયતે । યત્તદાર્યા આચક્ષતે ઉપેક્ષકઃ સ્મૃતિમાન્ સુખવિહારીતિ નિષ્પ્રીતિકં તૃતીયં ધ્યાનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । સ સુખસ્ય ચ પ્રહાણાત્ દુઃખસ્ય ચ પૂર્વમેવ પ્રહાણાત્ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોરસ્તઙ્ગમાદદુઃખાસુખમુપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધં ચતુર્થં ધ્યાનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ" ઇતિ ॥
વિવિક્તં કામૈરિતિ । ક્લેશકામસ્યાસંપ્રયોગાત્ । વસ્તુકામાનામનાલમ્બનાત્ । વિવિક્તં પાપકૈરકુશલૈર્ધમૈરિતિ । ક્લેશકામહેતુકૈઃ કામવાઙ્મનોદુશ્ચરિતૈઃ । સવિતર્ક સવિચારમિતિ । કામપ્રતિપક્ષાભ્યાં વિતકવિચારાભ્યાં સંપ્રયોગાત્ । વિવેકજમિતિ । કામવિવેકાજ્જાતમ્ । પ્રીતિસુખમિતિ । ઈપ્સિતાર્થસિદ્ધિતઃ કાયચિત્તપ્રશ્રબ્ધિતશ્ચ પ્રીતિસુખસહગતમ્ । પ્રથમં ધ્યાનમુપસંપદ્યેતિ સમાપદ્ય । વિહરતીતિ પ્રત્યનુભવતિ । સ ઇતિ । સ એવ યોગી । વિતર્કવિચારેષુ ચિત્તક્ષોભકરત્વદોષદર્શનાત્તેભ્યશ્ચિત્તં વ્યાવર્ત્ય સમાદધાનઃ । વિતર્કવિચારાણાં વ્યુપશમાદિતિ સમાધિબલેન । ચેતસ એકોતીભાવાદિતિ વિતર્કવિચારાણાં નિરન્તરમપ્રવૃત્તેઃ । અવિતર્કમવિચારમિતિ તેષાં સર્વેણ સર્વ પ્રહાણાત્ । પ્રીતેર્વિરાગાદિતિ । ઔદારિકાત્તસ્યાઃ । ઉપેક્ષક ઇતિ । વિતર્કવિચારપ્રીતિનામુપેક્ષણાત્ । સ્મૃતિમાન્ સંપ્રજાનન્નિતિ । પ્રીતેરનકવકાશદાનાય પ્રજ્ઞાબહુલીકારાત્ । સુખમિતિ । વેદિતસુખં પ્રશ્રબ્ધિસુખં ચ । કાયેનેતિ । રૂપકાયેન મનઃકાયેન ચ । આર્યા ઇતિ । શ્રાવકા બુદ્ધાશ્ચ । યાવત્સુખવિહારીતિ । એષ એવાસૌ ધ્યાયીતિ શેષઃ ।
તત્ર સુખસ્ય પ્રહાણં ચતુર્થેન ધ્યાનેન । દુઃખસ્ય પ્રથમેન । અત એવાહ । પૂર્વમેવેતિ । સૌમનસ્યસ્ય તૃતીયેન । દૌર્મનસ્યસ્ય દ્વિતીયેન । પૂર્વમેવેત્યનુવૃત્તેઃ । ઉપેક્ષૈવાત્ર વેદના । તત આહ । અદુઃખાસુખમિતિ । તયોરિહાત્યન્તં વિશુદ્ધિલાભાત્ ॥

તત્ર પ્રથમસ્ય ધ્યાનસ્ય પઞ્ચાઙ્ગાનિ । વિતર્કવિચારૌ પ્રતિપક્ષાઙ્ગઃ(ઙ્ગમ્) । પ્રીતિસુખે અનુશંસાઙ્ગઃ(ઙ્ગમ્) । ચિતૈકાગ્રતા તદુભયસન્નિશ્રયાઙ્ગઃ(ઙ્ગમ્) ॥ દ્વિતીયસ્ય ચત્વાર્યઙ્ગાનિ । અધ્યાત્મં સંપ્રસાદઃ પ્રતિપક્ષાઙ્ગમ્ । શેષે અઙ્ગેપૂર્વવત્ ॥ તૃતીયસ્ય પઞ્ચાઙ્ગાનિ । ઉપેક્ષાસ્મૃતિઃ સંપ્રજન્યં ચ પ્રતિપક્ષાઙ્ગમ્ । ( ર્સ્ત્_51 ) સખમનુશંસાઙ્ગમ્ । નિશ્રયાઙ્ગઃ(ઙ્ગં) પૂર્વવત્ ॥ ચતુર્થસ્ય ચત્વાર્યઙ્ગાનિ । ઉપેક્ષાપરિશુદ્ધિઃ પ્રતિપક્ષાઙ્ગઃ(ઙ્ગમ્) । અદુઃખાસુખા વેદના અનુશંસાઙ્ગઃ(ઙ્ગમ્) । નિશ્રયાઙ્ગઃ(ઙ્ગં) પૂર્વવત્ ॥
એતેષુ ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । શેષં પૂર્વવત્ । ઇત્યધિમાત્રાધિમાત્રા સ્તુતિઃ ॥
પુનરપરાદિઃ પ્રભવનતાન્તઃ પ્રથમઃ સ્તોભઃ । ઊનપૂરણં પૂર્વવત્ । ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ ચતુર્ષ્વપ્રમાણેષુ ચતુર્ષ્વારૂપ્યસમાપત્તિષુ પઞ્ચસ્વભિજ્ઞાસુ યાવત્સમસ્તાસુ ધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્યભિજ્ઞાસુ પ્રતિષ્ઠાપયેદિતિ ।
ઉક્તાનિ ધ્યાનાનિ । મૈત્ર્યાદયઃ કામાવચરાઃ સત્ત્વાલમ્બનાશ્ચત્વારો બ્રહ્મવિહારાઃ । અપ્રમાણસત્ત્વાલમ્બનાશ્ચત્વાર્યપ્રમાણાનિ । મૈત્રી કરૂણા મુદિતા ઉપેક્ષા ચ । અહો વત સર્વસત્ત્વાઃ સુખેન યુજ્યેરન્ દુઃખેન વિયુજ્યેરન્ સુખેન મા વિયુજ્યેરન્ સંક્લેશાન્મુઞ્ચેરન્નિત્યેભિરાકારૈઃ સુખસંયોગાશયો દુઃખવિયોગાશયઃ સુખાવિયોગાશયો ઽસંક્લેશાશયશ્ચ । અધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ ચતસ્ત્રોપિ સત્ત્વાલમ્બનાઃ । પ્રમુદિતાસુ સપ્તસુ તથતાલમ્બનાઃ । અચલાદિષ્વનાલમ્બનાઃ ।
અપ્રમાણેષુ સૂત્રમ્- "મૈત્રીસહગતેન ચિત્તેન વિપુલેન મહદ્ગતેનાદ્વયેનાપ્રમાણેનાવૈરેણાસમ્પન્નેનાનાવરણેનાવ્યાબાધેન સર્વત્રાનુગતેન સુભાવિતેન ધર્મધાતુપરમે લોકે આકાશધાતુપર્યવસાને સર્વાવન્તં લોકમેકં દિશં સ્ફરિત્વોપસંપદ્ય વિહરતિ । યાવદ્દશદિશઃ સ્ફરિત્વોપસંપદ્ય વિહરતિ । એવં કરુણાસહગતેન । એવં મુદિતાસહગતેન । એવમુપેક્ષસહગતેન" ઇતિ ॥
તત્ર મૈત્રીસહગતેન ચિત્તેનેતિ ગુણિનો નિર્દેશઃ । શેષેણ ગુણાનામ્ । વિપુલેનેત્યાશયતો મહત્ત્વમ્ । મહદ્ગતેનેતિ વર્ધનતઃ । અપ્રમાણેનેત્યાલમ્બનતઃ । અદ્વયેનેતિ એકાત્મકેન નિર્વિકલ્પત્વાત્ । અવૈરેણેતિ વિપક્ષપ્રહાણાત્ । તત્ર મૈત્ર્યાદીનાં વિપક્ષો યથાક્રમં । વ્યાપાદો વિહિંસા અરતિઃ, અનુનયપ્રતિઘૌ ચ । અસંપન્નેનેતિ સ્ત્યાનમિદ્ધોપશમાત્ । અનાવરણેનેત્યૌદ્ધત્યકૌકૃત્યોપશમાત્ । અવ્યાબાધેનેત્યેભિરેવ ત્રિભિશ્ચેતસો અકાલુષ્યાત્ । સર્વત્રાનુગતેનેતિ મિત્રોદાસીનશત્રુષુ ત્રિષ્વપિ પ્રવૃત્તત્વાત્ । સુભાવિતેનેતિ ત્રિષ્વપિ સમપ્રવૃત્તત્વાત્ । ઉક્તેન પ્રકારેણ સ્ફરિત્વેતિ વ્યાપ્ય । લોકમિતિ સત્ત્વલોકમ્ । સર્વાવન્તમિતિ દેવનાગયક્ષાદિભેદૈઃ સર્વૈર્યુક્તમ્ । એકં દિશમિતિ એકદિગ્ગતમ્ । ક્વેત્યાહ । લોક ઇતિ ભાજનલોકે ધર્મધાતુપરમ ઇતિ । ધર્મધાતુવદનન્તે ( ર્સ્ત્_52 ) આકાશધાતોરિવ પર્યવસાનમસ્યેતિ તથોક્તે । ઉપસંપદ્ય વિહરતીતિ ચિત્તં સમાધાય વિહરત્યાર્યવિહારેણ । દશદિશ ઇતિ દશદિગ્ગતાન્ । શેષં સુબોધમ્ ॥
આરૂપ્યસમાપત્તયશ્ચત્વાર આરૂપ્યાઃ । તેષુ સૂત્રમ્ "સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાં સમતિક્રમાત્પ્રતિઘસંજ્ઞાનામસ્તઙ્ગમાત્ નાનાત્વસંજ્ઞાનામમનસિકારાત્ અનન્તમાકાશમિતિ આકાશાનન્ત્યાયતનં ઉપસમ્પદ્ય વિહરતિ । સ સર્વશ આકાશાનન્ત્યાયતનસંજ્ઞાસમતિક્રમાદનન્તં વિજ્ઞાનમિતિ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમુપસંપદ્ય વિહરતિ । સ સર્વશ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસંજ્ઞાસમ્તિક્રમાત્ નાસ્તિ કિઞ્ચિદિત્યાકિઞ્ચન્યાયતનમુપસંપદ્ય વિહરતિ । સ સર્વશ આકિઞ્ચન્યાયતનસંજ્ઞાસમતિક્રમાત્ નૈવસંજ્ઞા નાસંજ્ઞાયતનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ" ઇતિ ॥
રૂપસંજ્ઞા નીલપીતાદિસંજ્ઞાઃ । તાસુ વિરક્તસ્ય સર્વત્રાકાશસંજ્ઞા ભાવનાત્ । તાસામતિક્રમાત્ અપ્રતિભાસાત્ । પ્રતિઘસંજ્ઞાનામિતિ ભિત્તિપ્રાકારાદ્યાવરણસંજ્ઞાનામ્ । નાનાત્વસંજ્ઞાનામિતિ પ્રાસાદોદ્યાનગિરિસરિચ્ચન્દ્રસૂર્યાદિસંજ્ઞાનામ્ । અનન્તમાકાશમિત્યેવમાકાશાનન્ત્યાયતનમાલમ્વનમસ્યેતિ તથોક્તમ્ । કથમાકાશાનન્ત્યાયતનસમતિક્રમઃ? સ યેન જ્ઞાનેનાકાશાનન્ત્યાયતનમધિમુક્તવાંસ્તદેવાનન્તમધિમુચ્ય સર્વત્રાકાશસંજ્ઞાવ્યાવર્તનાત્ । વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમતિક્રમાદિતિ । સ તસ્માદુચ્ચલિતો ન કિઞ્ચિદાલમ્બનં પશ્યતિ નાર્થં ન વિજ્ઞાનમ્ । સો ઽકિઞ્ચનતામેવાલમ્બનીકૃત્ય સમાપદ્યતે । આકિઞ્ચન્યાયતનસમતિક્રમાદિતિ । સ આકિઞ્ચન્યસંજ્ઞાયામપિ વિરક્તસ્તામપિ વ્યાવર્તયતિ । કિઞ્ચનસંજ્ઞા તુ પ્રાગેવ નિવૃત્તા । તતો નૈવ સંજ્ઞા । સૂક્ષ્મા તુ સંજ્ઞા પ્રવર્તત એવ તતો નાસંજ્ઞા । નૈવ સંજ્ઞા નાસંજ્ઞા યસ્મિન્નાયતને સમાધાને તત્તથોક્તમ્ ।
પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ । ઋદ્ધિવિધિજ્ઞાનમ્ । દિવ્યશ્રોત્રમ્ । પરચિત્તજ્ઞાનમ્ । પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનમ્ । દિવ્યચક્ષુશ્ચેતિ । અત્ર સૂત્રમ્- "સો ઽનેકવિધમૃદ્ધિવિધં પ્રત્યનુભવતિ । પૃથિવીમપિ કમ્પયતિ । એકો ભૂત્વા બહુધા ભવતિ । બહુધાપિ ભૂત્વા એકો ભવતિ । આવિર્ભાત્રં તિરોભાવમપિ પ્રત્યનુભવતિ । તિરઃ કુડ્યં તિરઃ પ્રાકારં તિરઃપર્વતમપ્યસક્તો ગચ્છતિ । આકાશમપિ ક્રામતિ । પૃથિવ્યામપિ ઉન્મજ્જનનિમજ્જનં કરોતિ । ઉદકેપિ પૃથિવ્યામિવ ગચ્છતિ । ધૂમાયત્યપિ પ્રજ્વલત્યપિ" ઇતિ વિસ્તારઃ ॥ "સ દિવ્યેન શ્રોત્રધાતુના અતિક્રાન્તમાનુષ્યકેન શબ્દાન્ શૃણોતિ દિવ્યાન્ માનુષકાંશ્ચ । સ પરસત્ત્વાનામપિ પરપુદ્ગલાનાં ચેતસૈવ ચિત્તં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । એવં [સરાગં] વિગતરાગં સદોષં વીતદોષં સમોહં વીતમોહં ચિત્તમિતિ યથાભૂતં ( ર્સ્ત્_53 ) પ્રજાનાતિ યાવદનુત્તરં ચિત્તમિતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । સ એકાં જાતિમનુ સ્મરતિ । દ્વે તિશ્રો (સ્રો) યાવજ્જાતિકોટીનિયુતશતસહસ્રાણ્યપ્યનુસ્મરતિ । એકં દિવસં દ્વે ત્રીણિ યાવત્કલ્પકોટીનિયુતશતસહસ્રાણ્યપ્યનુસ્મરતિ । અમુત્રાહ માસમેવં નામા એવં ગોત્ર એવં જાતિરેવમાહાર એવં ચિરસ્થિતિક એવમાયુષ્યપર્યન્તઃ । સોહં તતશ્ચ્યુતઃ સન્નમુત્રોપપન્નો યાવત્તતશ્ચ્યુત ઇહોપપન્ન ઇતિ યાવત્ સાકારં સોદ્દેશં સનિમિત્તમનેકવિધં પૂર્વેનિવાસમનુસ્મરતિ ॥ સ દિવ્યેન ચક્ષુષા વિશુદ્ધેનાતિક્રાન્તમાનુષ્યકેન સત્ત્વાન્ પશ્યતિ । ચ્યવમાનાનુપપન્નાનપિ સુવર્ણાન્ દુર્વર્ણાન્ હીનાન્ પ્રણીતાન્ સુગતૌ દુર્ગતૌ યથાકર્મોપગાન્ સત્ત્વાન્ પ્રજાનાતિ । અમી ભવન્તઃ સત્ત્વાઃ કાયસુચરિતેન વાક્સુચરિતેન મનઃસુચરિતેન સમન્વાગતા આર્યાણામનપવાદકાઃ સમ્યગ્દૃષ્ટયઃ । તેન કાયવાઙ્મનઃસુચરિતહેતુના કાયસ્ય ભેદાત્ સુગતૌ સ્વર્ગલોકે દેવેષૂપપદ્યન્તે । ઇમે પુનર્ભવન્તઃ સત્ત્વાઃ કાયદુશ્ચરિતેન વાગ્દુશ્ચરિતેન મનોદુશ્ચરિતેન સમન્વાગતા આર્યાણામપવાદકા મિથ્યાદૃષ્ટયશ્ચ મિથ્યાદૃષ્ટિકર્મસમાદાનહેતોઃ કાયસ્ય ભેદાત્પરંમરણાદપાયદુર્ગતિવિનિપાતં નરકેષૂપપદ્યન્તે । ઇઉતિ હિ દિવ્યેન ચક્ષુષા અતિક્રાન્તમાનુષ્યકેન દશદિશિ લોકે સર્વલોકધાતુષુ ધર્મધાતુપરમે આકાશધાતુપર્યવસાને ષઙ્ગતિકાનાં સત્વાનાં ચ્યુતોપપાદં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ" ઇતિ ॥

એતાસુ ધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્ત્યભિજ્ઞાસુ વ્યસ્તસમસ્તાસુ પ્રતિષ્ઠાપયેદિતિ સમ્બન્ધઃ । શેષં સુબોધમિતિ પ્રથમઃ સ્તોભઃ ॥
ઇત ઊર્ધં તિષ્ઠત્વાદયઃ પ્રતિષ્ઠાપયેદન્તાઃ પ્રત્યેકં પરેણ તત્કિં મન્યસ ઇત્યાદિના પ્રભાવનતાન્તેન સહિતા યથાક્રમં દ્વિતીયતૃતીયચતુર્થ પઞ્ચમષષ્ઠઃ સ્તોભઃ ।
ઇતિ મૃદુમધ્યો મૃદ્વધિમાત્રઃ મધ્યમૃદુ મધ્યમધ્યો મધ્યાધિમાત્રશ્ચ સ્તોભઃ ॥

પુનરપરાદિ પુનરપરાત્ પ્રાક્ સપ્તમઃ । ભગવત્યોઃ પરેભ્યો દાનં પૂર્વકેષ્વપ્યસ્તિ । ઇહ તુ સ્વયં ચ વાચનં પરેભ્યશ્ચ લિખિત્વા દાનં ચર્યાતિરેક ઇત્યધિમાત્રમૃદુસ્તોભઃ ॥
પુનરપરાદિ પુનરપરાત્ પ્રાગષ્ટમઃ । અર્થમસ્યા વિવૃણુયાદિતિ યત્પૂર્વમુક્તં તત્પારમિતાદીનામૌદારિકં રૂપં પ્રતિહતાનાં પ્રસાદકરમભિપ્રેત્ય । ઇહ તુ કોટિત્રયાનુપાલમ્ભાદિકં પરમાર્થમભિપ્રેત્યાહ । અર્થકુશલાદિત્યાદિ । તત્રાર્થકુશલસ્ય વાચનં તમેવાર્થં મનસિકૃત્ય વાચનાત્ । સાર્થામિતિ તેનૈવાર્થેન ( ર્સ્ત્_54 ) સહિતામ્ । સવ્યઞ્જનામિતિ તસ્યૈવાર્થસ્ય વાચકા વ્યઞ્જના । ઉપદિશેત્ તસ્યાર્થસ્ય સૂત્રેણ સંસ્યન્દનાત્ । પરિદીનીપયેદ્ યુક્તિભિઃ । અયમષ્ટમે ચર્યાતિરેકઃ । અયં ઇત્યષ્ટમે વર્તમાનઃ । તત ઇતિ સપ્તમે વૃત્તાત્ । ઇયમપ્યુપદેષ્ટવ્યેતિ કાક્વા શિરઃકાયેન વા પ્રશ્નઃ । નૈવોપદેષ્ટવ્યા પરિસ્ફુટાદિતિ ભાવઃ । અબુધ્યમાનસ્યેતિ જડધિયઃ । તસ્ય યુક્ત્યાગમાભ્યાં સમ્યગ્ગ્રાહિતસ્ય પરવાચા ચલનાત્ । કઃ પુનરેનં ચાલયિષ્યતીતિ । એતદાહ તત્કસ્ય હેતોરિતિ । અત્રોત્તરમ્ । ઉત્પત્સ્યતે હિત્યાદિ । ભગવતીદેશકેનૈવ યા તસ્યા વિપરીતાર્થવર્ણના સા તસ્યાઃ પ્રતિવર્ણિકા । તયૈવ જડસ્ય શ્રદ્ધાલોર્વઞ્ચનાત્ । ઉત્પત્તૌ ણ્વુચ્ પર્યાયાર્હર્ણોત્પત્તિષુ ણ્વુજિતિ વચનાત્ । તત્રેતિ તથા સતિ । મા પ્રણંક્ષીદિતિ સંબોધિમાર્ગાત્ પ્રણષ્ટો ભ્રષ્ટો મા ભૂદિત્યર્થઃ । ણસ (શ) અદર્શને રધાદિઃ । પુષાદિશ્ચ । તસ્મા [ત].......અયં પ્રયોગઃ । તથાપ્યઙ્વૃદ્ધી ન ભવતઃ । પરસ્મૈપદેષુ તયોર્વિધાનાત્ । સંજ્ઞાપૂર્વકસ્ય ચ વિધેરનિત્યત્વાત્ । યથા ચાસ્યાઃ પ્રતિવર્ણિકા ભવતિ યથા ચ ન ભવતિ તદુભયં મહત્યોર્ભગવત્યોર્વિસ્તરેણોક્તં- "યો રૂપં વેદનાં યાવત્સર્વાકારજ્ઞતામનિત્યદુઃખનાત્મશૂન્યાશુભાકારૈર્નિમિત્તયોગેન ઉપલમ્ભયોગેન ભાવયતિ સ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ । સ પ્રથમાં બોધિસત્ત્વભૂમિં યાવદ્દશમીં યાવદનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોધિમધિગમિષ્યતીતિ । ય એવમુપદેક્ષ્યતિ સ પ્રતિવર્ણિકામુપદેક્ષ્યતિ ॥ કથં નોપદેક્ષ્યતિ? રૂપં સ્વભાવેન શૂન્યમ્ । યશ્ચ રૂપસ્ય સ્વભાવઃ સો ઽભાવઃ । યશ્ચાભાવઃ સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । તસ્યાં રૂપમેવ નાસ્તિ કુતો નિત્યમનિત્યં વા ભવિષ્યતીત્યેવમાદિ । ય એવમુપદેક્ષ્યતિ નાસૌ પ્રતિવર્ણિકામુપદેક્ષ્યતિ" ઇતિ ॥ અત ઇહાપિ કથં ભગવન્નિત્યાદિના પ્રતિવર્ણિકાપરિજ્ઞાનાય શક્રસ્ય પ્રશ્નઃ । ભવિષ્યન્તિ કૌશિકેત્યાદિના ભગવત ઉત્તરમ્ । રૂપીણી પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ કાયસંગૃહીતત્વાત્ પરમાણુસઞ્ચયત્વાદ્વા કાયાઃ । તે અભાવિતા અનભ્યસ્તસંવરત્વાદ્યેષાં તે તથોક્તાઃ । અસંવૃતેન્દ્રિયત્વાત્ અભાવિતશિલાઃ । તતો ઽભાવિતચિત્તા અનભ્યસ્તસમાધયઃ । તતો અભાવિતપ્રજ્ઞાઃ સમાહિતચિત્તસ્યૈવ
યથાભૂતપ્રજ્ઞાનાત્ । તતો દુષ્પ્રજ્ઞા વિપરીતદૃષ્ટયઃ । તત એડમૂકાઃ સૂક્તીનામશ્રવણાત્ । ......પ્રજ્ઞાપરિહીણાઃ સમ્યગ્દૃષ્ટિભઙ્ગાત્ રૂપાનિત્યતેત્યુપલક્ષણમ્ । દુઃખતાદયોપિ દ્રષ્ટવ્યાઃ । નિત્યં ન ભવતીત્યનિત્યતા મહાયાને । તદ્વ્યવચ્છેદાર્થ વિનાશગ્રહણમ્ । વિનાશલક્ષણા અનિત્યતેત્યર્થઃ । ન હિ સતાં વિનાશો નાપ્યનુપ(ત્પ)ન્નાનામ્ । તસ્માદ્વિનાશદર્શી તાન્વસ્તુધર્માનુપલભેત । સત્તા(તા)મુત્પાદવિનાશૌ ચ । તદેવં ( ર્સ્ત્_55 ) નિત્યતાદિચતુર્વિપર્યાસપ્રતિપક્ષેણ હિનયાનસંગૃહીતાયાઃ સમ્યગ્દૃષ્ટેઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાત્વેન યા દેશના સા તસ્યાઃ પ્રતિવર્ણિકેત્યુક્તં ભવતિ ।
અથૈષાં રૂપાદીનામનિત્યતાદુઃખાદિભાવના બોધિસત્ત્વેન ભાવયિતવ્યા ન ચેત્યત આહ । ન ખલુ પુનરિત્યાદિ । દ્રષ્ટવ્યેતિ ભાવયિતવ્યેત્યર્થઃ । યદિ ભાવયેત્કો દોષઃ સ્યાદત આહ । સ ચેદિત્યાદિ । પ્રતિવર્ણિકાયામિતિ હીનયાન ઇત્યર્થઃ । એવમસ્યાં ભગવત્યાં સમાસતઃ પ્રતિવર્ણિકાં દર્શયિત્વા તસ્યા ચર્યા પ્રતિષિદ્ધા । યથા તુ પ્રતિવર્ણિકા ન ભવતિ તત્પ્રથમત એવ સૂચિતં અર્થકુશલો વાચયેદિત્યાદિના । યઃ પુનઃ શૂન્યતાનિઃસ્વભાવતાદિપદેષુ માહાયાનિકમ્મન્યાનાં વિપર્યાસસ્તત્પ્રતિપક્ષેણ ધર્મકાયકારિત્રપ્રકરણે ઽવિપર્યાસકારિત્રં મહત્યોર્ભગવત્યોરુક્તમ્ । અસ્યામપિ ભગવત્યા મધ્યે ઽવિપર્યાસઃ પ્રાપ્તિનિર્વાણે સર્વાકારજ્ઞતાનિર્યાણે ઽષ્ટવિધે ચ ગામ્ભીર્યે પરિસ્ફુટમુક્તઃ । તસ્માત્તત એવાવધારણીયઃ ॥ ઇત્યધિમાત્રમધ્યસ્તોભઃ ॥
પુનરપરાદિઃ પુનરપરાત્પ્રાક્ પઞ્ચતિષ્ઠતુર્નવમઃ । સ્ત્રોતઆપત્તિફલ એવં પ્રભાવ્યત ઇતિ તાવત્સત્ત્વેષુ નિષ્પાદ્યતે । ઇત્યધિમાત્રસ્તોભઃ ।
પુનરપરાદિઃ પુનરપરાત્ પ્રાક્ પઞ્ચતિષ્ઠતુઃ પ્રથમા । સકૃદાગામિનઃ ફલમ્ । ઇતિ મૃદુમૃદ્વી પ્રશંસા ॥
પુનરપરાદિઃ પુનરપરાત્ પ્રાક્ પઞ્ચતિષ્ઠતુદ્વિતીયા । અનાગામિનઃ ફલમ । ઇતિ મૃદુમધ્યા પ્રશંસા ॥
પુનરપરાદિઃ પુનરપરાત્ પ્રાક્ પઞ્ચતિષ્ઠતુસ્તૃતીયા । અર્હત્વમર્હતો ભાવઃ । ઇતિ મૃદ્ધધિમાત્રા પ્રશંસા ॥
પુનરપરાદિસ્તિષ્ઠતોઃ પ્રાક્ ચતુર્થી । સ્વયમભિસંબોધાબ્દુદ્ધઃ, એકમાત્માનં પ્રતિબુદ્ધઃ પ્રત્યેકબુદ્ધઃ । ઇતિમધ્યમૃદ્વી પ્રશંસા ॥
તિષ્ઠત્વાદિપઞ્ચકેન પઞ્ચમી । ઇતિ મધ્યમધ્યા પ્રશંસા ॥
પુનરપરાદિસ્તિષ્ઠતોઃ પ્રાક્ ષષ્ઠી । કશ્ચિદેવેતિ પ્રથમઃ । યશ્ચેતિ દ્વિતીયઃ । યો વેતિ તૃતીયઃ । ઉપનામયેદિતિ દદ્યાત્ । કેનાશયનેત્યાહ । અત્રૈવેત્યાદિ । વૃદ્ધ્યાદિકં ગતઃ પ્રાપ્તઃ । અયમિતિ તૃતીયઃ । તસ્માદિતિ પ્રથમાદ્ દ્વિતીયાચ્ચ । ઇતિ મધ્યાધિમાત્રા પ્રશંસા ॥
તિષ્ઠત્વાદિપઞ્ચમેન સપ્તમી । ઇત્યધિમાત્રમૃદ્ધી પ્રશંસા ॥
પુનરપરાદિસ્તિષ્ઠતો પ્રાગષ્ટમી । સંખ્યાપિ ભગવન્નિત્યાદિ । તત્ર સંખ્યા પૂર્વકાત્પુણ્યાદુત્તરં પુણ્યં શતગુણં સહસ્રગુણં ઇત્યાદિ । ગણના દશગુણિતશતગુણમિત્યાદિ । ઉપમા ગઙ્ગાનદીવાલુકાગુણમિત્યાદિ । ઔપમ્યં દશગઙ્ગાનદીવાલુકાગુણમિત્યાદિ । ઉપનિશા દશગુણિતશતગઙ્ગાનદીવાલુકાગુણમિત્યાદિ । પરિમાણસ્યાત્યન્તમસમ્ભવાત્તદર્થ યા ઉપનિષત્ સમીપે નિષદનમ્ । સાપિ ન સુકરા કર્તુમ્ । ઇત્યધિમાત્રમધ્યા પ્રશંસા ॥
તિષ્ઠત્વાદિપઞ્ચકેન નવમી । યથાયથેત્યાદિના કૌશિકઃ પુણ્યાતિરેકોપપત્તિમાહ । સાધુ સાધ્વિત્યાદિના તં સુભૂતિઃ સોપપત્તિકં પ્રોત્સાહયતિ । ઇત્યધિમાત્રાધિમાત્રા પ્રશંસા ॥
પુણ્યસ્ય પર્યાયા ભેદાસ્તદ્ દ્યોતકઃ પરિવર્તસ્તત્પરિવર્તઃ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયાં પઞ્ચમઃ પરિવર્તઃ ॥
6. અનુમોદનાપરિમાણમનાપરિવર્તો નામ ષષ્ઠઃ ।
ઉક્તાઃ સ્તુતિસ્તોભપ્રશંસાઃ । પરિણામનામનસ્કારો વક્તવ્યઃ । તમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[51] વિશેષપરિણામસ્તુ તસ્ય કારિત્રમુત્તમમ્ ॥
નોપલમ્ભાકૃતિશ્ચાસાવવિપર્યાસલક્ષણઃ ॥ 2-21 ॥
[52] વિવિક્તો બુદ્ધપુણ્યૌઘસ્વભાવસ્મૃતિગોચરઃ ।
સોપાયશ્ચાનિમિત્તશ્ચ બુદ્ધૈરભ્યનુમોદિતઃ ॥ 2-22 ॥
[53] ત્રૈધાતુકાપ્રપન્નશ્ચ પરિણામો ઽપરસ્ત્રિધા ।
મૃદુમધ્યો ઽધિમાત્રશ્ચ મહાપુણ્યોદયાત્મકઃ ॥ 2-23 ॥

સર્વસત્ત્વાનાં દાનશીલભાવનામયાત્ પુણ્યૌઘો વિશિષ્યતે પ્રકૃષ્યતે ઽનેનેતિ ઽવિશેષઃઽ । સ પુનરસ્યાઃ સર્વસત્ત્વાનામગ્રતાયૈ સમ્યક્સંબોધિકરણતા । ( ર્સ્ત્_57 ) "સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ તચ્ચાનુપલમ્ભયોગેન" ઇતિ મહત્યોઃ પાઠાત્ । તેન વિશેષેણ ઽપરિણામઃઽ ॥
તમાહ । અથ ખલુ મૈત્રેય ઇત્યાદિના । બોધિસત્ત્વસ્યેતિ । ઉત્પાદિતબોધિસચિત્તસ્ય । યથોક્તવિશેષવિશિષ્ટત્વાન્મહાસત્ત્વઃ, પરિણામના વ્યવસાયો ઽસ્યેતિ મહાસત્ત્વસ્ય । અનુમોદનાસહગતં કુશલં અનુમોદના । સા ચાનુપલમ્ભપરિણામસ્યાદૌ વિસ્તરેણ વક્ષ્યતે । તસ્યાઃ પરિણામના । તયા સહગતમ્ । ઇદમેવ ઇત્યસ્ય પરેણ પુણ્યક્રિયાવસ્તુશબ્દેન સમ્બન્ધઃ । તત ઇતિ સર્વસત્ત્વાનાં દાનાદિમયાત્ પુણ્યાત્ સકાશાત્ । અગ્રમાખ્યાયતે યાવદ્ અસમસમમાખ્યાયતે । તસ્માદગ્રાદિ । અગ્રાદિફલહેતુત્વાત્ । તદપિ કુતઃ? યથાક્રમં પ્રમુદિતાદ્યેકાદશભૂમિસંગૃહીતસ્વપરાર્થસંપત્તિહેતુત્વાત્ । પર્યાયત્વેપિ સર્વેષામુપાદાનસામર્થ્યાત્ । અસમાબુદ્ધાસ્તેષાં સાધારણો વિશેષો ઽસમસમઃ । સમન્તપ્રભાસાયાં ભૂમૌ । કથં ધર્મમેઘાયામસમઃ? અસમસાધર્મ્યાત્ । "દશભૂમીશ્વરસ્તુ બોધિસત્ત્વો બુદ્ધ એવ દ્રષ્ટવ્યો ન તુ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ" ઇતિ વચનાત્ । તદેવમગ્રાદિપદેભ્યઃ પૂર્વેણ ગ્રન્થેન વિશેષપરિણામ ઉક્તઃ । અગ્રાદિપદૈસ્તસ્યૈવ ઽકારિત્રમુત્તમંઽ ઇતિ વિશેષપરિણામઃ સકારિત્રઃ ॥
એવમુક્ત ઇત્યાદિના અનુપલમ્ભપરિણામમાહ । દશદિશો ઽસ્મિન્નિતિ દશદિશિ લોકે, આકાશપરિમાણે ભાજનલોકે । સર્વત ઇતિ તાસુ સર્વાસુ દિક્ષુ । સર્વત્રગતયેતિ વ્યાપિતયા ઘનતયેત્યર્થઃ । અપ્રમેયાદિષુ વીપ્સા દિગ્ભિઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બન્ધાર્થમ્ । અનન્તાપર્યન્તેષ્વિત્યનન્તાનન્તેષુ । તદિયમર્થતો દ્વિરુક્તિર્ન શબ્દતઃ । તત્ર દિગ્દેશ્યાનામપરિચ્છેદાત્ અપ્રમેયાઃ । સંખ્યાયા અપરિચ્છેદાત્ અસંખ્યેયાઃ । દિગ્વૈપુલ્યેનાપરિચ્છેદાત્ અપરિમાણાઃ । પ્રત્યેકં ચિન્તયિતુમશક્યત્વાત્ અચિન્ત્યાઃ । તાસ્વેવ ચિન્તાસ્વન્તગમનાત્ અનન્તાઃ । એવં સાકલ્યેન પ્રતિદિશમનન્તેષુ ત્રિસાહસ્રેષુ પ્રતિદિશં ય એકૈકસ્ત્રિસાહસ્રઃ । તસ્મિન્ અપ્રમેયાપ્રમેયાણાં યાવત્ અનન્તાપર્યન્તાનાં તથાગતાનામિતિ સમ્બન્ધઃ । ઇહાપ્યેકૈકેન ત્રિસાહસ્રેણ સમ્બન્ધાર્થ વીપ્સા । નન્વેકસ્મિંસ્ત્રિસાહસ્રે એક એવ તથાગતો નાપ્રમેયાદિરિતિ ચેદાહ । અતીતે ઽધ્વનિ ઇતિ । એકદા ત્રૈકસ્તથાગતો ન સર્વદા । અતીતઃ પુનરધ્વા અનાદિત્વાત્ અપ્રમેયઃ તત એકસ્મિન્નપિ લોકધાતાવતીતે ઽધ્વનિ અપ્રમેયાસ્તથાગતાઃ કાલદૈર્ધ્યેણાપરિચ્છેદાત્ । તાવન્તશ્ચ તે સંખ્યયા અપરિચ્છેદાત્ અસંખ્યેયાઃ । મનસા તિર્યક્સંનિવેશ્ય વૈપુલ્યેનાપરિચ્છેદાત્ અપરિમાણાઃ । એકૈકચિન્તયા અચિન્ત્યાઃ । એકૈકચિન્તાયામન્તાગમનાત્ અનન્તાઃ । ઈદૃશાનાં તથાગતાનાં પરિનિર્વૃતાનામિતિ ન તુ તિષ્ઠતામ્ । અરયઃ ક્લેશાસ્તાન્ હતવન્ત ઇતિ અર્હતામ્ । અવિપરીતસર્વધર્મજ્ઞાનાત્ સમ્યક્સમ્બુદ્ધાનામ્ । અનેન પદદ્વયેન પ્રહાણજ્ઞાનસમ્પદાવુક્તે ।
ભવપથત્વાદ્ધર્મે અસ્મિમાણો(નો) [વર્ત્મનિઃ] । વૃતેરનિપ્રત્યયઃ । સરણિધરણિવત્ । મુડાગમશ્ચ । વર્ત્મનિસ્તૃષ્ણા ભવપદવીત્વાત્ । યથોક્તં- "અસ્મિમાનઃ પિતા ઉક્તો માતા તૃષ્ણેતિ ચોચ્યતે" ઇતિ । તયોરૂન્મૂલનાત્ છિન્નવર્ત્મનાં છિન્નવર્ત્મનીનાં ચ । પ્રપઞ્ચો દ્વયકલ્પના, ભવઃ સંસારઃ । તયોર્નેત્ર્યૌ નાયિકે યથાક્રમં ધર્મદૃષ્ટિઃ પુદ્ગલદૃષ્ટિશ્ચ । તયોઃ પરિક્ષયાત્ છિન્નપ્રપઞ્ચભવનેત્રીકાનાં પર્યાત્તબાષ્પાણામિતિ । પુનર્ભવાભાવે ન પુનર્બન્ધનો ન શોકો નાશ્રુ । તતઃ પરિક્ષીણબાષ્પાણામ્ । કણ્ટકસાધર્મ્યાત્ કણ્ટકાઃ કુદૃષ્ટયઃ । તેષાં ક્ષોદનાત્ મર્દિતકણ્ટકાઃ । શેષં નિદાન એવ વ્યાખ્યાતમ્ । પ્રથમચિત્તોત્પાદો યઃ પૃથિવીસમઃ । તમુપાદાય તત આરભ્ય । એતસ્મિન્નન્તર ઇત્યેતાવત્યવકાશે । શીલાદિસ્કન્ધઃ શીલાદિરાશિઃ । બોધિસત્ત્વાનામપિ બલાદયઃ સન્તિ । ન તુ તે પારઙ્ગતાઃ । તતસ્તદ્વ્યવચ્છેદાય પારમિતાગ્રહણમ્ । અનાશ્રવો માર્ગઃ પરિજ્ઞઃ । સર્વજ્ઞજ્ઞાનં સમ્યક્સમ્બોધિઃ । પૂર્વં બુદ્ધગુણાદિભિઃ સંપ્રયુક્તાનિ । યે ચેત્યાદિના બુદ્ધગુણાદિનપ્યાહ । સમ્યક્સમ્બોધિરેવ સુખમુપશમસુખત્વાત્ । સર્વધર્મેષુ ઐશ્વર્ય વશિતા । ઋદ્ધેરભિસંસ્કાર ક્રિયા । અનાવરણં શુદ્ધત્વાત્ । અસઙ્ગમનપેક્ષત્વાત્ । અપ્રતિહતં સર્વસ્મિન્ સર્વાકારજ્ઞેયપ્રવૃત્તેઃ । અનુપમ તસ્યાનુમાનાય વિશેષદૃષ્ટાન્તભાવાત્ । પરિતો ઽવચ્છેદઃ પરિમાન(ણમ્) । અશેષવિશેષાન્તરાયાત્ રૂપગ્રાહિ પ્રત્યક્ષમ્ । તસ્ય તસ્મિન્ પરેષામભાવાદપરિમેયમ્ । તથાગતાનાં યથાભૂતજ્ઞાનસમ્યગ્જ્ઞાનમ્ । તદેવ બલં સર્વાભિભૂતત્વાત્ । યદ્બુદ્ધજ્ઞાનબલમિતિ । બુદ્ધજ્ઞાનસ્ય બલં શક્તિર્નિરવધિસર્વાકારવિશ્વાર્થક્રિયાયૈ । બલાનાં યદ્બુદ્ધૈઃ જ્ઞાનદર્શનં પ્રાપ્તિસાક્ષાત્કરણમ્ । ચતુર્વૈશારદ્યેન સુપરિપૂર્ણો ઽધિગમઃ સ્વધર્માણાં યશ્ચ ધર્માધિગમ ઇતિ સમ્બન્ધઃ । સ કથમ્? સર્વધર્માણાં પરમાર્થસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનસ્યાભિનિર્હારેણ નિષ્પાદનેન । ત્રિપરિવર્ત દ્વાદશાકારં લોકોત્તરં જ્ઞાનં ધર્મઃ । સ એવ ચક્રં દેવમનુષ્યેષુ ચંક્રમણાત્ । તસ્ય પ્રવર્તનં દશસુ દિક્ષુ । અયમુદ્દેશઃ । અસ્ય નિર્દેશો નવભિરઙ્ગૈઃ । તસ્યૈવ ધર્મસ્ય દ્યોતની વાગ્ ધર્મોક્તા । તસ્યાઃ પ્રગ્રહણં મનસા વ્યવસ્થાપનમ્ । સૈવ વાગ્ ધર્મભેરી । તસ્યાઃ સંપ્રતાડનં વિનેયજયશ્રાવણમ્ । સૈવ વા ધર્મશઙ્ખઃ । તસ્ય પૂરણં વિનેયૈરેવ જ્ઞાનમ્ । તસ્ય ધર્મશઙ્ખસ્ય પ્રવ્યાહરણમ્ । તમેવાલમ્બ્ય તદર્થાકારેણ મનસિ કુર્વતાં ચિન્તાભાવનયોઃ પરિનિષ્પત્તિઃ । ભાવાનાબલાદુત્પન્નં તદેવ લોકોત્તરં જ્ઞાનં ધર્મખઙ્ગઃ । તેન પ્રહરણં ક્લેશાનાં વિધ્વંસનમ્ । તસ્યૈવ ભૂયસિ જને પ્રવૃત્તિઃ ધર્મવૃષ્ટિઃ । તસ્યાઃ પ્રવર્ષણમ્ । સ એવ યજ્ઞો નિરર્ગડત્વાત્ । તસ્ય યજનમ્ । તસ્ય ધર્મસ્ય દાનેન સર્વસત્ત્વાનાં સન્તપણં સંપ્રવારણં ચ પરિવેષનં(ણમ્) । વિનીતાઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈઃ ( ર્સ્ત્_59 ) સત્યેષ્વવતારણાત્ । શિક્ષિતાઃ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદૈઃ । અધિમુક્તા ઇન્દ્રિયબલૈરેકાન્તનિશ્ચયાત્ । નિયતા અવિનિવૃત્તેઃ । બુદ્ધાનાં પરિષદામિતિ
વ્યધિકરણે ષષ્ઠિ । પરિનિર્વા[પ]યતામિતિ ઓખૈ શોષણે । બુદ્ધાનામસ્યેતિ ક્ષેત્રીકૃત્ય માનસો ભાવનં રઞ્જનમ્ । તસ્મૈ હિતા મનોભાવનીયાઃ પ્રસાદકરા ઇત્યર્થઃ । નિરવશેષમભિસંક્ષિપ્ય અનવશેષમનુમોદેતેતિ સમ્બન્ધઃ । ઐકધ્યમિત્યૈકરાશ્યેન । અભિસંક્ષિપ્યેત્યસ્ય વિવરણં પિણ્ડયિત્વેતિ તુલયિત્વેતિ । સમાહિતેનેતિ મનસા નિરૂપ્ય । અનુમોદેતેતિ પ્રીત્યાલમ્બનં કુર્યાત્ । અનુમોદનયેતિ પ્રીત્યોત્પાદનયા । અગ્રયેતિ પ્રકૃષ્ટયા । કથં તર્હિ એકાદશપદાનિ? એકાદશવિધેપ્યાલમ્બને તસ્યાઃ પ્રકર્ષાત્ । તત્ કુતઃ? મધ્યે દશસુ ચ દિક્ષુ યે તથાગતાઃ તેષાં સપરિચ્છદેન યાનિ કુશલમૂલાનિ તદાલમ્બનત્વાત્તસ્યાઃ । કથં પરિઉણામયતીત્યત આહ । બોધેરાહારકં આકર્ષકં ભવત્વિતિ ।

તદેવમુક્ત ઇત્યાદિના વિસ્તરેણ સ્થવિરસુભૂતિર્યથાનુમોદ્ય યથા બોધિસત્ત્વઃ પરિણામયતિ તદુક્તવાન્ । યથા તુ તત્રાનુપલમ્ભયોગઃ કર્તવ્યસ્તદુપદર્શનાયાર્યમૈત્રેયં તત્રેત્યાદિના પૃચ્છતિ । યૈર્વસ્તુભિરિતિ દશદિક્ તથાગતાદિભિઃ । યેરાલમ્બનૈરિતિ તદીયૈઃ કુશલમૂલૈઃ । યેરાકારેરિતિ શીલસમાધિસ્કન્ધાદિભિઃ । તચ્ચિત્તમિત્યનુમોદનાચિત્તમ્ । અપિ ત્વિતિ કિન્તુ । ઉપલભ્યેરન્નિતિ શક્તૌ લિઙ્ગ । ઉપલબ્ધું શક્યત ઇતિ પ્રશ્નઃ । નિમિત્તીકરોતીતિ વિકલ્પયતિ । અન્યથા અનુમોદનાપરિણામનયોરયોગાત્ ॥
આર્યમૈત્રેય આહ । ન તાનીત્યાદિ સ્થવિર આહ । એવન્તર્હિ વિપર્યાસાઃ સ્યુરિતિ । અસત એવ નિમિત્તોદ્ગ્રહાત્ ગ્રહણાત્ સન્તીરણાચ્ચ યથોક્રમં સંજ્ઞાયાશ્ચિત્તસ્ય દૃષ્ટેશ્ચ વિપર્યાસઃ । એષાં સાધનાર્થ રાગો દૃષ્ટાન્તઃ અથાપીતિ પરમતમાશઙ્કતે । યાદૃશો યક્ષસ્તાદૃશો બલિરિતિ ભાવઃ । ચિત્તમિતિ પરિણામનાચિત્તમ્ । સર્વધર્મા ઇત્યુદ્દેશઃ । સર્વધાતવ ઇતિ નિર્દેશઃ ।
યદિ ચેત્યાદિના દોષમાહ । કતમૈર્વસ્ત્વાદિભિરિતિ । અનુમોદનાચિત્તસમ્બન્ધિભિઃ । ચિત્તમિતિ પરિણામનાચિત્તમ્ । તસ્યાપિ નિઃસ્વભાઅવત્વાત્ । ક્વેતિ કસ્યામ્ । પરિણામનૈવ ન સ્યાદિતિ ભાવઃ ॥
અત એવાર્યમૈત્રેય આહ । નેદમિત્યાદિ । યદપિ હિ સ્યાદ્ ભવેત્ । ક્વ? અનુમોદનાપરિણામનાદૌ । માત્રગ્રહણમનુષ્ઠાનવ્યવચ્છેદાર્થમ્ । શ્રદ્ધા સંપ્રત્યયઃ । પ્રેમ પ્રીતિઃ । પ્રસાદો મનસઃ કાલુષ્યવિગમઃ । ગૌરવં ભક્તિઃ । ( ર્સ્ત્_60 ) ઉપસ્તબ્ધઃ સ્થિરીકૃતઃ । અવલયશ્ચિત્તસ્યાવ[ન]તિઃ । સંલયઃ સન્નતિઃ । વિષાદઃ ખેદઃ । વિ[ષા]દાપત્તિઃ ખેદપ્રવાહઃ । ત્રાસોદ્યમ ઉત્ત્રાસઃ । સમગ્રસ્ત્રાસઃ સંત્રાસઃ । તત્પ્રવાહઃ સંત્રાસાપત્તિઃ । એવં ચેતિ । અવલયાદ્યભાવે । યેનેત્યાદિ । યદિત્યનુમોદકં ચિત્તમ્ । ક્ષીણમિત્યુદ્દેશઃ । નિરુદ્ધં વિનષ્ટત્વાત્ । વિગતમસ્થિતત્વાત્ । વિપરિણતં તદિતિ ન કિઞ્ચિન્નિઃસ્વભાવત્વાત્ ।
સમવધાનં તુલ્યકાલતા । ચિત્તં નિરુદ્ધં ચિત્તધર્મતા શાશ્વતી ચેદાહ । ન ચેત્યાદિ । તસ્યા અસંસ્કૃતત્વેન પરિણામાયોગાત્ । સુગૃહીતવચનં દુર્ગુહીતસ્ય સુપરિણામિતત્વાયોગાત્ । આરભ્યેત્યધિકૃત્ય । કથમિત્યાહ । અધિષ્ઠાનં પ્રશ્નાધિકરણં કૃત્વેતિ । તત્કથમ્? ઇહ મૈત્રેયેતિ વચનાત્ । આમન્ત્રયતે સ્મેતિ બ્રૂતે સ્મ । ઇહ મૈત્રેયેત્યત આરભ્ય કથં સંજ્ઞાદિવિપર્યાસો ન ભવતીતિ યાવત્ । એવં આર્યમૈત્રેય ઉત્તરમાહ । સ ચેદિત્યાદિ । યેન ચિત્તેન યત્પરિણામયતીતિ યચ્ચિત્તં પરિણામયતિ । તસ્મિન્નિત્યુભ્યસ્મિન્ । એવમિતિ સુગૃહીતત્વાત્ । પરિણામિતમિતિ સુપરિણામિતમ્ । સ્ફુટીકર્ત્તુમાહ । યથેત્યાદિ । એવમિત્યાદિનોપસંહારઃ । કદા તર્હિ વિપર્યાસઃ સ્યાદિત્યત આહ । અથેત્યાદિ । ઇયતા વિપર્યાસપ્રસંગે ચોદ્યં પરિહૃય પ્રકૃતાનુપલમ્ભખ્યાપનાયાહ । સ ચેદિત્યાદિ । એવં સઞ્જાનીત ઇત્યુદ્દેશઃ । એવં સમન્વાહરતીતિ નિર્દેશઃ । અવિપર્યાસેન મનસિકરોતીત્યર્થઃ । તદિત્યાદિ । તત્ ચિત્તમેવં સમન્વાહ્રિયમાણમિતિ સમ્બન્ધઃ । ક્ષોણમિત્યાદિભિઃ પર્યાયૈર્મનસિ કરોતિ । ન તચ્છક્યમિતિ । અસત્ત્વાચ્છશવિષાણવત્ । સવ ધર્મતેતિ નિઃસ્વભાવતૈવ । ધર્મેષ્વિતિ બુદ્ધધર્મેષુ । સ ચે દિત્યાદિનોપસંહારઃ । એવમિત્યનુપલમ્ભેન । સર્વત્ર શૂન્યતૈકરસેન મનસિકારેણેત્યર્થઃ । ઇતીદમાર્યમૈત્રેયો ઽતીતાન્ બુદ્ધાનધિકૃત્યોક્તવાન્ । અનાગતાનધિકૃત્યાહ પુનરપરમિત્યાદિ । પ્રત્યુત્પન્નાનધિકૃત્યાહ પુનરપરમિત્યાદિભિઃ । અનુપલમ્ભપરિણામો દ્વિતીયઃ ॥
પુનરપરમિત્યાદિ । અત્ર સંક્ષેપેણ ત્ર્યૈયધ્વિકબુદ્ધાદીનાં પુણ્યાનુમોદના । અગ્રાદિત્વં પુર્વવત્ । અત્રાવિપર્યાસં દર્શયિતુમાહ । તસ્ય કથમિત્યાદિ । એવં સમન્વાહરતીતિ સમન્વાહારઃ સમ્યગ્મનસિકારઃ । તે ધર્મા ઇતિ યે પરિણામયિતવ્યાઃ । સ ચ ધર્મો ઽક્ષય ઇતિ । અનુત્તરા સમ્યક્સમ્બોધિઃ સુવિશુદ્ધધર્મતાલક્ષણા । એવં પરિણામિતં ભવતીત્યવિપર્યાસાદિતિ ભાવઃ । ન ધર્મો ધર્મ પરિણામયતીતિ નિઃસ્વભાવત્વાત્ સર્વધર્માણામ્ । ઇત્યપીતિ । એવમપિ પૂર્વવત્ । અત એવાહ । એવં ભદન્તેત્યાદિ । સ ચેદિત્યાદિના પ્રકારાન્તરમાહ । અયમિત્યાદિનોપસંહારઃ । ઇત્યવિપર્યાસપરિણામસ્તૃતીયઃ ॥
સ ચેદિત્યાદિ । પુણ્યાભિસંસ્કારઃ પુણ્યકર્મ । સંજ્ઞાનમભિનિવેશઃ । કથં તર્હિ પરિણામયતીત્યાહ । સ ચેદિત્યાદિ । વિવિક્તઃ શાન્તશ્ચ યથાક્રમં સ્વપરૈઃ સ્વપરલક્ષણૈશ્ચ શૂન્યત્વાત્ । પુનઃ સ ચેદિત્યાદિનૈતદાહ । વિવિક્તશાન્તત્વજ્ઞાનેપિ યદિ તભ્દાવાભિનિવેશઃ સ્યાત્ તદા ન સમ્યક્પરિણામયતિ । એવમિત્યાદિનોપસંહારઃ । પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ વચનમ્ । તયૈવ સમ્યક્પરિણામનાદિતિ વિવિક્તપરિણામશ્ચતુર્થઃ ॥
યદપીત્યાદિના સ્મરણમ્ । યાદૃશ એવેત્યાદિના નિરૂપણમ્ । યાદૃશ એવ સ પરિણામ ઇત્યનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ધર્મધતુસ્વભાવા તાદૃશમેવ તદિતિ લભ્યતે નિત્યાભિસમ્બન્ધાત્ । ધર્મધાતુસ્વભાવમેવ તદિત્યર્થઃ । તાદૃશમેવ તત્કુશલમૂલમિતિ યદનુમોદનાસહગતમ્ । યેનાપીતિ પરિણામનાચિત્તેન । તદપીતિ તદપ્યુભયમ્ । તજ્જાતિકમિતિ સૈવ જાતિઃ સામાન્યં યસ્ય । તલ્લક્ષણમિતિ તદેવ સામાન્યલક્ષણં યસ્ય । તન્નિકાયમિતિ તદ્રાસિ(શિ)કમ્ । તત્સ્વભાવમિતિ તત્પ્રકૃતિકમ્ । સ ચેદેવં સંજાનીત ઇતિ । યદ્યનેનાપિ તાદૃશત્વાદિના તત્ત્વેનાભિનિવિશતે તદા ન સમ્યક્પરિણામયતિ ।
યચ્ચાતીતમિત્યાદિના અપરં તત્ત્વવિકલ્પમાહ । અસંપ્રાપ્તમનુત્પન્નમ્ । સ્થિતિર્નાસ્તીતિ પ્રકૃત્યૈવ નશ્વરત્વાત્ । તસ્માત્ ત્રયમપિ નોપલભ્યતે તતો ઽસત્ । તતો નૈવ નિમિત્તમકારણત્વાત્ । નાકારણં વિષયઃ । સ ચેદિત્યાદિ । એવમિતિ ક્ષીણત્વાદિના તત્ત્વેન । નિમિત્તીકરોતીત્યુપલભતે । તદા ન સમન્વાહરતિ ન સમ્યગ્મનસિકરોતિ । તદા ન સમ્યક્ પરિણામયતિ ।
યદા તર્હ્યનવબોધાદસ્મરણાદ્વા ન નિમિત્તીકરોતિ તદા સમ્યક્પરિણામઃ સ્યાદિતિ ચેદાહ । અથેત્યાદિ । એવમપીતિ । એવમનિમિત્તીકરણેપિ ન પરિણામયતિ । પરિણામનામાત્રસ્યાપ્યભાવાદિતિ ભાવઃ । કદા તર્હિ સમ્યક્પરિણામિતં ભવત્યત આહ । અથેત્યાદિ । ય(અ)થશબ્દો યદ્યર્થઃ । તદિતિ તાદૃશત્વાદિકમ્ । અનિમિત્તં સવિષયત્વઞ્ચ । નિમિત્તમિતિ સમ્યગ્જ્ઞાનાલમ્બનમ્ । સમન્વાહરતીતિ સમ્યગ્મનસિકરોતિ । ન ચ નિમિત્તીકરોતીતિ ન સઞ્જાનાતિ નાભિનિવિશતે । એવમત્રેત્યાદિનોપસંહારઃ । એવં બૌદ્ધપુણ્યૌઘસ્ય યઃ સ્વભાવો ધર્મતા તયા અનુસ્મરણમ્ । અનુમોદ્યાદીનામિતિ બૌદ્ધપુણ્યૌઘસ્વભાવાનુસ્મૃતિપરિણામઃ પઞ્ચમઃ ॥

ઇદં તદિત્યાદિ । ઇવમિતિ યદેનદુભ[યં] તત્ત્વસ્ય મનસિકારો ન ચ નિમિત્તીકરણમ્ । તચ્છબ્દઃ પ્રસિદ્ધૌ । ઉપાયકૌશલં યત્પ્રસિદ્ધમિદં તત્ । ય ઇત્યાદિના અનુશંસમાહ । અથાસ્મિન્ ઉપાયકૌશલે ક ઉપાય ઇત્યત ( ર્સ્ત્_62 ) આહ । અત્ર ચેત્યાદિ । ઇયમેવેતિ । સૂત્રાત્મિકૈવ । અશ્રુતવતેતિ ઇમામસ્યાં વેતિ શેષઃ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયા યા પરિણામના સૈવ પુણ્યક્રિયા । સેયં પ્રવેષ્ટુમવગાહિતું ન હિ શક્યેતિ સમ્બન્ધઃ । તત્રેતિ તથા સતિ । સ મૈવં વોચદિતિ સ્યાદ્વચનીય । કોસાવિત્યાહ । ય ઇત્યાદિ । ઇતિ સોપાયપરિણામઃ ષષ્ઠઃ ॥

તત્કસ્યેત્યાદિ । ઇદં તદિતિ યદુક્તં તત્કુત ઇત્યર્થઃ । આત્મભાવાઃ કાયાઃ । સંસ્કારઃ કુશલમૂલાનિ । અતશ્ચ તે શાન્તા વિવિક્તાઃ નિઃસ્વભાવા ઇત્યર્થઃ । અતશ્ચ વિરહિતા ઉપલબ્ધ્યા નોપલભ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
અપિ ત્વિતિ । યદ્યપિ નોપલભ્યન્તે તથાપિ યથાભૂતમવિપરીતં નિરુદ્ધત્વાદિકમ્ । નિમિત્તીકૃત્યેત્યુદ્ગ્રહતઃ । વિકલ્પ્ય ચેત્યભિનિવેશતઃ । અયથાભૂતે વિકલ્પપ્રતિભાસે યથાભૂતનિરુદ્ધાદિસંજ્ઞી । ઉપલમ્ભં આત્મીયં અનુપલમ્ભે સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયેત્ । તતઃ કિમિત્યાહ । તસ્યેત્યાદિ । પરિનિર્વાણમપીતિ । અપિશબ્દો ઽતિશયાર્થઃ । તસ્યાત્યન્તં નિમિત્તીકરણાદ્યયોગાત્ । સવિષઃ સશલ્યશ્ચ તાદ્ધર્મ્યાત્ । ઇત્યનિમિત્તપરિણામઃ સપ્તમઃ ॥
તદ્યથાપીત્યાદિ । પ્રણીતં વર્ણાદિપ્રકર્ષાત્ । કિં ચાપીતિ યદ્યપીત્યર્થઃ । અપિ ત્વિતિ તથાપીત્યર્થઃ । ખલુ પુનરિતિ વાક્યાલંકારો મન્યેતેતિ વર્ણાદિલાભાત્ । સ્વાદનં સ્વાદઃ પરિભોગઃ । પરિણામે ચેતિ અવસાને ચ । વિપાકફલમ્ । દુર્ગહીતેનેતિ મિથ્યાશ્રુતેન । દુરુપ [લ]ક્ષિતેનેતિ દુર્વિતર્કિતેન । દુઃસ્વાધ્યાતેનેતિ દુરભ્યાસેન । સુભાષિતમ્ । ઇતિ કરણસમાપ્ત્યર્થઃ । એવં સ ઇતિ યોયમુક્તઃ । સવિષત્વાદિતિ । અનર્થકરણશક્તિરત્ર વિષમ્ । તસ્માદ્ ઇત્યુપસંહારઃ ।
કથમિત્યાદિના પ્રશ્નાઃ । ઇહેત્યાદિકમુત્તરમ્ । અભ્યાખ્યાનં નિન્દા । અભૂતવાદિતયા ખ્યાપનાત્ । પરિગ્રહીતવ્યાદિપદેષુ પરિગ્રહેણાનુમોદના લક્ષ્યતે । નાન્તરીયકત્વાત્ । બુદ્ધજ્ઞાનેન જ્ઞા(જા)નન્તિ બુદ્ધચક્ષુષા પશ્યન્તીતિ સમ્બન્ધઃ । એવં ચાસ્યેત્યુપસંહારઃ । નિર્વિષત્વાદિકં સર્વ કુત ઇત્યાહ અધ્યાશયેનેત્યાદિ । ઇતિ બુદ્ધાનુજ્ઞાતપરિણામો ઽષ્ટમઃ ॥
પુનરપરમિત્યાદિ । શીલાદીતિ તથાગતઃ શીલાદિસ્કન્ધઃ । અપર્યાપન્નમનન્તર્ભૂતં । ત્ર્યધ્વત્રૈધાતુકાપર્યાપન્નત્વાદિતિ । અધ્વત્રયે ધાતુત્રયે ચાનન્તર્ગતત્વાદિત્યર્થઃ । ધર્મધાતુમાત્રત્વાત્ તેષાં શીલાદીનામિતિ ભાવઃ । પરિણામોપીતિ પરિણામનાપિ । યત્રાપિ ધર્મ ઇતિ સમ્યક્સમ્બોધૌ । અવિનષ્ટ ઇત્યદુષ્ટ । અપર્યાપન્નઃ । બુદ્ધાનુજ્ઞાતપરિણામયોર્ધર્મધાતુપરિણામત્વેન સમતાં ( ર્સ્ત્_63 ) દર્શયિતુમાહ । તત્રેત્યાદિ । અત્ર દ્વિતીયાદિશબ્દાત્પરેણ વાર્થો ગમ્યતે । યોયં ધર્મધાતુપરિણામનયા પરિણામઃ । અયં સમ્યક્પરિણામ ઇતિ સમ્બન્ધઃ । કતમયેત્યાહ । અનયેત્યનન્તરોક્તયા । અપર્યાપન્નપરિણામનયેત્યર્થઃ । યથા બુદ્ધા ભગવન્ત ઇત્યાદિકયા બુદ્ધાનુજ્ઞાતપરિણામનયેવેત્યર્થઃ । એવં ચેત્યુપસંહારઃ । ઇત્ય પર્યાપન્નપરિણામો નવમઃ ।
અથ ખલ્વિત્યાદિ । યો હ્યયમિતિ યોહ્યપર્યાપન્નાખ્યઃ । અસ્યામેવેત્યાદિના પરિણામયતીત્યેતત્પર્યન્તેન બુદ્ધાનુજ્ઞાતપરિણામસ્ય નિર્દેશઃ । અત્રેત્યનયોર્ધર્મધતુપરિણામનયોઃ । અગ્રાદિત્વં પ્રમુ[દિ]તાદ્યેકાદશભૂમિગતપ્રકર્ષહેતુત્વાત્ । શેષં સુબોધમ્ । યાવત્પઞ્ચાનામભિજ્ઞાનાં લાભિનો ભવેયુરિતિ । ઇહોક્તે મહાપુણ્યોદયે યચ્છદ્ધાદિકં સ પૂર્વકાદ્વિશેષહેતુરિતિ મૃદુર્મહાપુણ્યોદયપરિણામો દશમઃ ॥
તિષ્ઠત્વિત્યાદિ સુબોધં યાવત્પ્રત્યેકબુદ્ધા ભવેયુરિતિ । ઇહોક્તપુણ્યાતિરેકે શ્રદ્ધાદિકં પૂર્વકાદ્વિશેષહેતુરિતિ મધ્યો મહાપુણ્યોદયપરિણામ એકાદશઃ ॥
તિષ્ઠત્વિત્યાદિ । યે સુભૂત ઇત્યાદિના દદ્યુરિત્યેતદન્તેનોદ્દેશઃ । એતેન પર્યાયેણેત્યાદિના દદ્યુરિત્યેતદન્તેન નિર્દેશઃ । એતેનેતિ વક્ષ્યમાણેન । ગ્લાનં ગ્લાનિઃ । તત્પ્રત્યયાનિ તદ્ધેતુકાનિ ભૈષજ્યાનિ । પરિષ્કારાઃ પરિશ્રાવણાદયઃ । સુખહેતવઃ સુખાઃ । તેષાં ઉપધાનૈઃ ઢોકનૈઃ । સુખસ્પર્શઃ સુખાનુભવઃ । તેન યે વિહારાઃ ચંક્રમાદયઃ । તાન્ સર્વસત્ત્વાનેકકં પરિકલ્પ્યેતિ । ઉપસ્થેયત્વેન પૃથગવસ્થાપ્ય । તાંશ્ચ સર્વબોધિસત્ત્વાનિતિ । એકૈકં પરિકલ્પ્યેતિ વર્તતે । ઉપસ્થાપકત્વેન પૃથગવસ્થાપ્ય । એકંકો બોધિસત્ત્વ ઇતિ । ઉપતિષ્ઠદિતિ સમ્બન્ધઃ । કિમુપતિષ્ઠેત્? પ્રકૃતત્વાત્તાનેવ સર્વસત્ત્વાન્ । એકંકસ્તેષાં સર્વબોધિસત્ત્વાનામિતિ નિર્ધારણે ષષ્ઠી । તેષાં મધ્યે એકૈકઃ દાનં દદ્યાદિતિ । તેભ્ય એવ સર્વસત્ત્વેભ્યઃ । તાવચ્ચિરરાત્રસઞ્ચિતમિતિ । તાવતા દીર્ઘકાલેન સઞ્ચિતમ્ । તથા મહાવિસ્તરસમુદાનીતમિતિ । તાવન્મહાવિસ્તરેણોત્પાદિતમ્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનરિત્યાદિ । પૂર્વત્ર ગંગાનદીબાલુકોપમલોકધાતુવીર્યાઃ સર્વબોધિસત્ત્વા ઉપસ્થાપકાઃ પ્રત્યેકં ગંગાનદીબાલુકોપમલોકધાતુવીર્યાનાં સત્ત્વાનામ્ । તત્ર યાવન્ત ઉપસ્થેયાઃ સત્ત્વા ઇહ તાવન્ત ઉપસ્થાપકા બોધિસત્ત્વાઃ પ્રત્યેકં ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમા લોકધાતુવીર્યાનાં સત્ત્વાનામિતિ વિશેષઃ । તાન્સર્વસત્ત્વાન્ ( ર્સ્ત્_64 ) એકૈકં પરિકલ્પિતાંશ્ચ સર્વબોધિસત્ત્વાનિતિ પૂર્વવત્ । શેષં સુબોધમ્ । ઇત્યધિમાત્રો મહાપુણ્યોદયપરિણામો દ્વાદશઃ ॥
સમાપ્તશ્ચ પરિણામનામનસ્કારઃ ॥
અનુમોદનામનસ્કારો વક્તવ્યઃ । તમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[54] ઉપાયાનુપલમ્ભાભ્યાં શુભમૂલાનુમોદના ।
અનુમોદે મનસ્કારભાવનેહ વિધીયતે ॥ 2-24 ॥
એતદાહ । અથ ખલ્વાયુષ્માનિત્યાદિના । નિરવશેષ્યેતિ નિરવશેષીકૃત્ય । અગ્રત્વાદીનિ ચતુર્દશોક્તાઃ । કિયતા અગ્રતા ભવતીતિ પ્રશ્નઃ । ઇયતા ભવતીત્યુત્તરમ્ । કોત્રાભિપ્રાયઃ? અગ્રત્વમેવ દશદિગ્મધ્યત્ર્યધ્વકુશલાલમ્બનત્વાચ્ચતુર્દશવિધં ભવતીતિ । યત્ર તર્હિ ત્રયોદશપદાનિ તત્રાપિ દશદિક્ત્ર્યધ્વભેદાત્ ત્રયોદશવિધમ્ । તત્ર કથં મધ્યમલોકધાતોઃ સંગ્રહઃ? તન્મધ્યે સૂક્ષ્મમવધિં કૃત્વા દિશાં ગ્રહણાત્ । લોકધાત્વેકદેશેષ્વપિ લોકધાતુવ્યપદેશાત્ । તદ્યથા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામત્યયાત્ પ્રસૂતેતિ । યદા હિ ત્રિંશદ્રાત્રા માસાસ્તદાષ્ટૌ । યદા માસૈકદેશોપિ માસસ્તદા નવ । ન ગૃણ્હીતે ગ્રાહ્યત્વેનાપ્રતિભાસાત્ । ન મન્યતે વસ્તુત્વેનાપ્રતિભાસાત્ । નોપલભતે સ્વરૂપતો અપ્રતિભાસાત્ । ન કલ્પયતિ સામાન્યલક્ષણેન । ન વિકલ્પયતિ વિશેષલક્ષણૈઃ । ન પશ્યતિ દૃષ્ટ્યા અનભિનિવેશાત્ । ન સમનુપશ્યતિ સન્તતમનભિનિવેશાત્ । કલ્પના અભૂતપરિકલ્પઃ । તથા વિઠપિતાઃ સંદર્શિતાઃ । અજાતા નિર્બીજત્વાત્ । અનિર્જાતા અનિષ્પત્તેઃ । અનાગતિકા અનાગતાદધ્વનઃપૂર્વલોકાદ્વા । અગતિકા અતીતાધ્વનિ પરલોકે વા । એવં યાવત્ નાપિ નિરુધ્યત ઇતિ । નિઃસ્વભાવત્વાત્પરિકલ્પતત્વાદ્વેતિ હેતુઃ । એવમિતિ પરિકલ્પિતેન સ્વભાવેન । ઇત્થં ભૂતાન્ એતાન્ ધર્માનિતિ પરતન્ત્રરૂપાન્ કુશલાન્ । ધર્મતેતિ બાલબુદ્ધિગોચરૈઃ સ્વભાવૈઃ શૂન્યતા । અનુમોદનાધિકારેપિ તથા અનુમોદ્ય તથૈવ પરિણામયતીતિ વચનમવશ્યપરિણામનીયત્વાત્ । શેષં વ્યાખ્યતમેવ યાવત્ ન ક્ષમત ઇતિ । ઇત્યનુપલમ્ભાનુમોદના પ્રથમા ॥

પુનરપરમિત્યાદિ । વિમુક્તિર્નિર્વાણમ્ । તચ્ચ ધર્મધાતોઃ સર્વાવરણવિશુદ્ધિતા પરમાર્થતસ્તથૈવ સર્વં દાનાદીત્યર્થઃ । સઙ્ગસ્તૃષ્ણા । તદભાવાદ્ ( ર્સ્ત્_65 ) અસક્તાનાં તૃષ્ણાહેતુકસ્ય જન્મનો ઽભાવાદ્ અબદ્ધાનામ્ । તતો અમુક્તાનામ્ । અપરિણામનાયોગે તસ્યાપ્યનુપલમ્ભાત્ । સ કથમિત્યાહ । અસંક્રાન્તિતો અવિનાશત ઇતિ । તથાહ્યવસ્થાન્તરસંક્રાન્તિઃ પરિણામઃ પૂર્વવિનાશાપરોત્પત્તી વા । ન ચ ધર્મધાતોરવસ્થા । ન ચ સંક્રમો નાપિ વિનાશ ઇતિ ।
સમાદાયોતિ ગાચરતઃ (?) સાવધિકમાદાય । આક્રુષ્ટઃ શપ્તઃ । અભિહતસ્તાડિતઃ । પરિભાષિતો ભૂતાભૂતદોષસ્થાનૈઃ । સમાન્ ઇતિ સન્નિત્યર્થઃ । સ્ત્યાનં ચ મિદ્ધં ચ તેનાભિભૂતા ઇતિ સમ્બન્ધઃ । તત્ર સ્ત્યાનં ચિત્તસ્યાકર્મણ્યતા સ્તૈમિત્યમ્ । સ્તૈમિત્યલક્ષણા યા ચિત્તસ્યાકર્મણ્યતા સ્વાલમ્બનપ્રતીતયે તત્ ખલુ સ્ત્યાનમ્ । મિદ્ધમસ્વતન્ત્રવૃત્તિશ્ચેતસો ઽભિસંક્ષેપઃ । ચેતસો ઽભિસંક્ષેપશ્ચક્ષુરાદીન્દ્રિયદ્વારેણાપ્રવૃતિઃ । સ ચેદસ્વાધીના । ચેતસો વૃત્તિસ્તન્મિદ્ધમ્ । શેષં સુબોધમાપરિવર્તસમાપ્તેઃ । ઉપાયો વિમુક્તિસાદૃશ્યમ્ । તેનેયં ધર્મધાતોરનુમોદનાનુપલમ્ભેનેત્યુપાયાનુમોદના દ્વિતીયા ॥
અનુમોદના ચ પરિણામના ચ તસ્યાઃ । તયોરભિધાયકઃ પરિવર્તો અનુમોદનાપરિણામનાપરિવર્તઃ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકારશાન્તિવિરચિતાયાં ષષ્ઠઃ પરિવર્તઃ ॥
7. નિરયપરિવર્તો નામ સપ્તમઃ
લૌકિકો ભાવનામાર્ગસ્ત્રયો મનસ્કારાઃ । તદુક્તઃ । લોકોત્તરસ્તુ ભાવનામાર્ગો ઽનિર્હારઃ શુદ્ધિરત્યન્તંઽ ઇતિ પૂર્વમુદ્દિષ્ટઃ । તત્ર નિર્હારમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[55] સ્વભાવઃ શ્રેષ્ઠતા તસ્ય સર્વસ્યાનભિસંસ્કૃતિઃ ।
નોપલમ્ભેન ધર્માણામર્પણા ચ મહાર્થતા ॥ 2-25 ॥
પઞ્ચાઙ્ગાનિ નિર્હારસ્ય । ઽતસ્યઽ ઇતિ ભાવનામાર્ગસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાવિશેષસ્ય ઽસ્વભાવઃઽ સર્વજ્ઞજ્ઞાનપરિનિષ્પાદકત્વાદિધર્મચક્રપ્રવર્તકત્વપર્યન્તઃ । ઽશ્રેષ્ઠતાઽ ષટ્ પારમિતાસુ । અભિનિર્હારઃ સર્વધર્માણાં ઽઅનભિસંસ્કારઃઽ । અનુપલમ્ભેન સર્વધર્માનર્પયતીતિ ઽઅર્પણાઽ । સર્વધર્માનુપલમ્ભેનૈવ બોધેઃ પ્રાપણાત્ ઽમહાર્થતાઽ ઇતિ । અત આહ । અથ ખલ્વિત્યાદિ । અસ્ય હિ ભાવનામાર્ગસ્ય સ્વભાવઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા । કીદૃશીત્યાહ । સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્ય ( ર્સ્ત્_66 ) પરિનિષ્પત્તિઃ યતઃ સા તથોક્તા । સર્વજ્ઞત્વમિતિ સર્વાવરણવાસનાનુસન્ધિપ્રહીણં જ્ઞાનમ્ । પ્રહાણસમ્પત્સહિતા જ્ઞાનસમ્પદિત્યર્થઃ । તદપિ સર્વજ્ઞત્વમેવ । અત્રોપપત્તિરવભાસકરોતિ । સર્વાવરણતમઃપ્રહાણમવભાસઃ । તત્કરેતિ પ્રહાણસમ્પત્ । સર્વધર્મપરમાર્થપ્રતિભાસો વા અવભાસઃ । તત્કરેતિ જ્ઞાનસમ્પત્ । અતશ્ચૈનાં નમસ્કરોમિ સાંપ્રતમ્ । નમસ્કરણીયેતિ । આયત્યાં પ્રતિક્ષણમ્ । એકેન પદેન દ્વે સમ્પદાવુક્તે । ઇદાનીં પદદ્વયેન પ્રહાણમાહ । અનુપલિપ્તેતિ સર્વાવરણમલક્ષયાત્ । સર્વલોકનિરુપલેપેતિ ત્રિઅધાતુકમલક્ષયાત્ । ઇદાનીં પદત્રયેણ જ્ઞાનમાહ । સર્વધર્મપરમાર્થપ્રતિભાસ આલોકઃ । તત્કરા । અત્ર દ્વૌ હેતૂ પદદ્વયેનાહ । તિમિરમજ્ઞાનમ્ । તદ્વિપર્યયો વિતિમિરં જ્ઞાનમિત્યર્થઃ । સર્વ સમગ્રં ત્રૈધાતુક ત્રૈધાતુકપરમાર્થઃ । તસ્મિન્વિતિમિરમ્ । તત્કરા । ઇત્યાલમ્બનવ્યાપ્તિઃ । ક્લેશાશ્ચ દૃષ્ટયશ્ચ તા એવાન્ધકારાઃ । સર્વે ચ તે તે ચ તેષાં અપનેત્રીતિ સર્વવિપક્ષક્ષયઃ । ઇયતા સર્વેણ સ્વાર્થસમ્પત્તિરુક્તા । પરાર્થસમ્પત્તિમધિકૃત્યાહ । આશ્રયણીયેત્યાદિ । આશ્રયણીયા સર્વપદપ્રેપ્સુભિઃ । અગ્રાણિ પદાનિ સ્ત્રોત આપત્તિઃ સકૃદાગામિત્વં યાવત્પ્રત્યેકબોધિઃ । તત્કરા । તેષામુપાયઃ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યાઃ । તેષાં ક્ષમકરી વિઘ્નહરણાત્ । યાવન્ન લોકોત્તરજ્ઞાનં તાવદ્ અન્ધાઃ । તેષાં તદુત્પાદનાદ્ આલોકકરી । સર્વભયોપદ્રવૈઃ પ્રહીણ આલોકો લોકોત્તર એવ ભાવનામાર્ગઃ । તત્કરા । ઇયતા હીનયાનિકાનામર્થ ઉક્તઃ ।
બોધિસત્ત્વાર્થમધિકૃત્યાહ । પઞ્ચચક્ષુરિત્યાદિ । તે હિ પરાર્થપ્રધાનાઃ । તસ્ય સૈવ સાધનમાલમ્બનભેદેન પઞ્ચચક્ષુઃપરિવારા । અભેદેન સૈવ ચક્ષુ સર્વધર્મપરમાર્થદર્શનાત્ । વ્યાપિનો દર્શનસ્ય ત્રયો વિબન્ધાઃ । મોહતમરિતમિરાણિ । તત્ર મોહો અજ્ઞાનમ્ । તમોન્ધકારમ્ । તિમિરં ચક્ષુરોગઃ । તેષાં વિકરણી વિધ્વંસની । સંક્ષેપતો વિતિમિરકરણી તિમિરસામાન્યાત્ । કિમુત્પાદયતીત્યત આહ । સર્વધર્માણામકરણીતિ । સર્વધર્માઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ । તેષાં ત્રયઃ સ્વભાવાઃ । કલ્પિતઃ પરતન્ત્રઃ પરિનિષ્પન્નશ્ચ । તત્ર કલ્પિતં ન કરોતિ તસ્ય યથાલક્ષણમસત્ત્વાત્ । પરતન્ત્રો અભૂતપરિકલ્પઃ । તત્ર કરોતિ તત્પ્રતિપક્ષત્વાત્ । પરિનિષ્પન્નો ધર્મધાતુઃ । તમપિ ન કરોત્યનાદિનિધનત્વાત્ । સમ્યગ્જ્ઞાનં કરોતીતિ ચેત્? ન । અનાદિનિધનચિત્તસન્તાનભ્રાન્તિનિવૃત્યૈવ સમ્યગ્જ્ઞાનસિદ્ધે । કિં તર્હિ કરોતીત્યત આહ । ઉત્પથેત્યાદિ । ઉત્પથો ધર્માણાં પરિકલ્પના તેન પ્રયાતાનામ્ । માર્ગે ધર્મનૈરાત્મ્યજ્ઞાને અવતારણી । કસ્ય માર્ગે? સર્વજ્ઞતાયાઃ । ઇયતા સર્વજ્ઞજ્ઞાનપરિનિષ્પત્તિરિતિ યદુક્તં તત્પરાર્થેપિ દર્શિતમ્ । યદુક્તં સર્વજ્ઞત્વમિતિ તત્પરાર્થેપ્યાહ । સર્વજ્ઞતૈવેત્યાદિના । યદા હિ વાસનાનુસન્ધિપ્રહીણતા તસ્યાસ્તદાસૌ સર્વજ્ઞતેત્યર્થઃ । સા તર્હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા ઉત્પાદિકા ( ર્સ્ત્_67 ) નિરોધિકા ઉત્પન્ના નિરુદ્ધા ચ । નેત્યાહ । અનુત્પાદિકેત્યાદિ । અનુત્પાદિકા સર્વધર્માણામિતિ વૈયવદાનિકાનામ્ । અનિરોધિકા સર્વધર્માણામિતિ સાંક્લેશિકાનામ્ । અનુત્પન્નાનિરુદ્ધેતિ સ્વયમ્ । પરમાર્થતો યથાપ્રતિભાસં ચેતિ ભાવઃ । પરમાર્થો હ્યેષાં ધર્મધાતુઃ । તેનૈષામનાદિનિધનત્વાદ્વાલપ્રતિભાસિના રૂપેણાત્યન્ત- । સમત્વાન્નૈષામુત્પાદનિરોધૌ । અત એવાહ । સ્વલક્ષણશૂન્યતાયામુપાદાયેતિ પ્રતીત્યસમુત્પન્નં પુનરેષાં તૃતીયં સ્વભાવમુપાદાયાહ । માતેત્યાદિ । માતા જનની । કુતઃ? સર્વબુદ્ધધર્મા એવ રત્નાનિ તેષાં દાત્રીત્વાત્ । તાન્યેવ હિ સમગ્રાણિ હેત્વવસ્થાનિ બોધિસત્વાનાં શરીરમ્ તત ઇયં તદ્દાનાત્તેષાં જનની । બુદ્ધગ્રહણાબ્દુદ્ધજનનીત્વમર્થાદ્ગમ્યતે । ન પુનસ્તાવતા બુદ્ધાનામતિશયો ગમ્યતે । અતો વિશિષ્ટૈર્ગુણૈઃ પુનસ્તદાહ દશબલેત્યાદિના ।

દશ તથાગતબલાનિ । તત્કરા । કતમાનિ દશ? "સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનબલમ્ । કર્મવિપાકજ્ઞાનબલમ્ । નાનાધાતુજ્ઞાનબલમ્ । નાનાધિમુક્તિજ્ઞાનબલમ્ । ઇન્દ્રિયપરાપરજ્ઞાનબલમ્ । સર્વત્રગામિનીપ્રતિપજ્જ્ઞાનબલમ્ । ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિસંક્લેશવ્યવદાનવ્યુત્થાનજ્ઞાનબલમ્ । પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનબલમ્ । ચ્યુતોપપાદજ્ઞાનબલમ્ । આશ્રવક્ષયજ્ઞાનબલં ચ" ઇતિ । લક્ષણમેષાં યથોક્તં મહત્યો ર્ભગવત્યોઃ । તત્ર સમ્ભવાસમ્ભવૌ સ્થાનાસ્થાને । તદ્યથા દુશ્ચરિતાનામનિષ્ટો વિપાક [:] સ્થાનમિષ્ટો ઽસ્થાનમિતિ । કર્મ ચ વિપાકશ્ચ । નાનાધાતુઃ પુણ્યાપુણ્યાદિજનકો ઽધ્યાશયઃ । નાનાધિમુક્તિસ્તદ્યથા રાગદ્વેષાદૌ સ્થિતાનાં દ્વેષરાગાદૌ રુચિઃ । ઇન્દ્રિયાણિ શ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞાઃ । તેષાં પરાપરત્વં વિમાત્રતા । અયં મૃદ્વિન્દ્રિયો ઽયં મધ્યેન્દ્રિય ઇત્યાદિ । સર્વત્રગામિનીપ્રતિપત્ । રાગસ્ય પ્રતિપક્ષ ઇયં પ્રતિપત્ । ઇયં દ્વેષસ્યેત્યાદિ । ચતુર્ણા ધ્યાનાનાં અષ્ટાનાં વિમોક્ષાણાં ત્રયાણાં સમાધીનાં સવિતર્કસવિચારાદીનાં ચતસૃણામારૂપ્યસમાપત્તીનાં નવાનાં ચાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનામ્ સંક્લેશાદિકમ્ । તત્ર સંક્લેશ આસ્વાદનાદિના । વ્યવદાનમનુપલમ્ભાદિના । વ્યુત્થાનં સિંહવિજૃમ્ભિતેન વા અવસ્કન્દકેન વા । પૂર્વે નિવાસઃ પૂર્વજન્મ । તસ્મિન્નનુસ્મૃતિઃ સ્મરણમ્ । ચ્યુ[ત્યુ]પપાદૌ સત્ત્વાનાં મરણોત્પત્તી । આશ્રવાઃ ક્લેશાસ્તેષાં યઃ ક્ષયો યેન ચ માર્ગેણ ક્ષયસ્તદુભયમાશ્રવક્ષયઃ । સત્ત્વાનામ્ । એષાં સ્થાનાસ્થાનાદીનાં સર્વથા સર્વદા સમ્યગ્જ્ઞાનં તદિહ સ્થાનાસ્થાનાદિજ્ઞાનમ્ । તદેવ બલમિતરૈરઘૃષ્યત્વાત્, તેષાં વાભિભવનાત્ ।
અનવમર્દનીયેત્યભિભવિતુમશક્યા । કુત ઇત્યાહ । ચતુર્વૈશારદ્યકરીત્વાદિતિ । સિંહવદત્યન્તનિઃશંકો યુક્તવાદી વિશારદઃ । તસ્ય ભાવો વૈશારદ્યમ્ । ( ર્સ્ત્_68 ) ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ । અભિસંબોધિવૈશારદ્યમ્ । આશ્રવક્ષયવૈશારદ્યમ્ । આન્તરાયિકધ[ર્મ]વૈશારદ્યમ્ । નૈર્યાણિકધર્મવૈશારદ્યં ચ । અભિસમ્બોધિસ્તથાગતસ્ય જ્ઞાનસમ્પત્ । આશ્રવક્ષયઃ પ્રહાણસમ્પત્ । તદુભયં સ્વાર્થઃ । આન્તરાયિકા ધર્મા નિર્વાણસ્ય વિબન્ધકાઃ નૈર્યાણિકા ધર્મા નિર્વાણસ્ય પ્રાપકાઃ । એતદુભયં પરાર્થઃ । પરેભ્યસ્તદાખ્યાનાત્ । તેષુ વૈશારદ્યમ્ । તત્પ્રતિજ્ઞાપ્રતિષ્ઠાપનેષ્વિત્યર્થઃ । તત્કરા । અનાથાઃ સત્ત્વા અનાદૌ દુઃખસાગરે ભ્રમતામેષામદ્યાપિ ત્રાતુરભાવાત્ । તેષાં નાથસ્ત્રાતા ભગવાન્ બુદ્ધઃ । તત્કરા । ઇયતા સર્વજ્ઞજ્ઞાનપરિનિષ્પત્તિરેષેતિ સમર્થિતઃ । એષૈવ સર્વજ્ઞત્વમિતિ સમર્થયિતુમાહ । સંસારેત્યાદિ । સંસારઃ સાશ્રવાઃ સ્કન્ધાઃ । તસ્ય પ્રતિપક્ષા હન્ત્રી । ધર્મધાતુરેવ તસ્ય હન્તેતિ ચેદાહ । અકૂટસ્થતામુપાદાયેતિ । ધર્મધાતુર્હિ કૂટસ્થો અનાદિનિધનૈકરૂપત્વાત્ । સ ચેત્પ્રતિપક્ષઃ સ્યાત્ તદા આદિત એવ સંસારો ન સ્યાત્ । પ્રજ્ઞાપારમિતા પુનરાદિમતી, ઉત્તરોત્તરગામિની ચેતિ સૈવ તસ્ય પ્રતિપક્ષઃ । અનેન પ્રહાણસમ્પદુક્તા । જ્ઞાનસમ્પદમાહ સર્વેત્યાદિના । સર્વધર્માણાં સ્વભાવઃ પરમાર્થઃ । તસ્ય વિદર્શની તત્પ્રતિભાસત્વાત્ । સ્વસ્ય પરેષાઞ્ચ પરાર્થમધિકૃત્યાહ । પરિપૂર્ણેત્યાદિ । પરિપૂર્ણમેકેનાપ્યનૂનત્વાત્ । ત્રિપરિવર્તદ્વાદશાકારં ચ યદ્ધર્મચક્રમ્ । ધર્મઃ શાસનમ્ । તદેવ ચક્રં વિનેયસન્તાનેષુ ચંક્રમણાત્ । તસ્ય પ્રવર્તનો પ્રવર્તયિત્રી । બુદ્ધાનાં તથૈવ તસ્ય પ્રવર્તનાત્ ।
તત્ર ધર્મચક્રં સત્યચતુષ્ટયમ્ । તસ્ય ત્રયઃ પરિવર્તાઃ । ઇદં દુઃખમ્ । અયં દુઃખસમુદયઃ । અયં દુઃખનિરોધઃ । ઇયં દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદિતિ । સત્યચતુષ્ટયસ્ય સ્વભાવપરિચ્છેદઃ પ્રથમઃ પરિવર્તઃ । તસ્યૈવ યથાક્રમં પરિજ્ઞેયપ્રહેયસાક્ષાત્કર્તવ્યભાવયિતવ્યત્વપરિચ્છેદો દ્વિતીયઃ પરિવર્તઃ । તસ્યૈવાત્મના પરિજ્ઞાતપ્રહીન(ણ)સાક્ષાત્કૃતભાવિતત્વપરિચ્છેદસ્તૃતીયઃ । તસ્માત્ ત્રિપરિવર્તં તત્ । દુઃખસત્યસ્ય દુઃખસ્વભાવઃ પરિજ્ઞેયત્વં પરિજ્ઞાતત્વં ચેતિ ત્રય આકારાઃ । સમુદયસત્યસ્ય તત્સ્વભાવઃ પ્રહેયત્વં પ્રહીણત્વં ચેતિં ત્રય આકારાઃ । નિરોધસત્યસ્ય તત્ સ્વભાવઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યત્વં સાક્ષાત્કૃતત્વં ચેતિ ત્રય આકારાઃ । માર્ગસત્યસ્ય તત્ સ્વભાવો ભાવયિતવ્યત્વં ભાવિતત્વં ચેતિ ત્રય આકારાઃ । તસ્માત્ દ્વાદશાકારં તત્ ।
નનુ પ્રતીત્યસમુત્પન્નેનાપિ સ્વભાવેનેયં [ન] નિરોધિકા શાં(સાં)ક્લેશિકાનાં વિનાશહેતૂનામકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ । નાપ્યુત્પાદિકા વૈયવદાનિકાનાં મિથ્યાજ્ઞાનનિવૃત્તૌ ચિત્તમાત્રાદેવ સમ્યગ્જ્ઞાનોત્પત્તેઃ । નૈતદસ્તિ । બન્ધ્યક્ષણોત્પાદનસ્યૈવ સન્તાનનિરોધત્વાત્ । અગ્નિના શીતનિરોધવત્ । પ્રજ્ઞાપારમિતયૈવ મિથ્યાજ્ઞાનનિરોધે ( ર્સ્ત્_69 ) સતિ ભગવતઃ પ્રાગભૂતસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય તદ્ધેતુકત્વાત્ । નિરોધસ્ય ચાવસ્તુનો હેતુત્વાયોગાત્ । ચિત્તસ્યૈવ ચ નિરુદ્ધવિપક્ષસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનત્વાત્ । અન્યથા હિ સર્વભ્રાન્તિનિવૃત્તિકાલેપિ વ્યાપિ સમ્યગ્જ્ઞાનં ન સ્યાદિતિ ભાવનામાર્ગસ્ય સ્વભાવઃ ॥
કથમિત્યાદિના સર્વજ્ઞતાનુપ્રાપ્તય ઇત્યેતદન્તેન શ્રેષ્ઠતા । સ્થાતવ્યમિતિ વર્તિતવ્યમ્ । પૂજાભિઃ મનસિકર્તવ્યા ગુણાનુસ્મરણૈઃ । નમસ્કર્તવ્યા કાયવાક્ચિત્તૈઃ । નિદાનં પ્રસ્તાવઃ પૃચ્છાયાઃ । હેતુસ્તુ ભગવત્યાઃ શ્રેષ્ઠતા । પ્રજ્ઞાપારમિતાયા યત્કૌશલ્યપરિગૃહીતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યાનુમોદનાસહગતં પુણ્યમૌપલમ્ભિકાનાં પઞ્ચ પારમિતામયાત્ પુણ્યાદ્વિશિષ્યત ઇતીદં નિદાનમનન્તરોક્તત્વાત્ । યત ઇયં તાસાં પરિણાયિકા તતઃ શ્રેષ્ઠેતિ હેતુઃ । અપરિણાયકમિતિ પરિણાયકરહિતમ્ । અભવ્યમયોગ્યમ્ । જાત્યન્ધભૂતં જાત્યન્ધસદૃશમ્ । શેષં સુબોધમ્ । ઇતિ શ્રેષ્ઠતા ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માનિત્યાદિના અભિનિર્હારો દ્વિતીયાત્ એવમુક્તાત્ પ્રાક્ । પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ ભાવનામાર્ગઃ । યઃ પઞ્ચાનાં સ્કન્ધાનાં યાવત્સર્વધર્માણામનભિસંસ્કારો ઽનુપલમ્ભઃ સો ઽસ્ય અભિનિર્હારઃ પરિનિષ્પાદનમ્ । અવયવાર્થઃ સુબોધઃ । ઇત્યભિનિર્હારઃ ॥
એવમુક્ત ઇત્યાદિ યાવત સંખ્યાં ગચ્છતીતિ । કતમં ધર્મમિત્યનાશ્રવઃ । ન કશ્ચિદ્ધર્મમિતિ । ધર્માણામર્પણાયાશ્ચાનુપલમ્ભાદિત્યર્પણા ॥

અથ ખલુ શક્ર ઇત્યાદિ શારિપુત્રવચનાત્ પ્રાક્ । યદિ ન કઞ્ચિદ્ધર્મમર્પયતિ ન તર્હિ સર્વજ્ઞતામપીતિ મત્વા શક્ર આહ । કિમિયમિત્યાદિ । અર્પયત્યેવ કેનચિત્પર્યાયેણ । યથા તુ નાર્પયતિ તદ્ભગવાનાહ ન યથેત્યાદિ । ઉપલમ્ભો બાલગ્રાહેણ રૂપેણ । નામ સંજ્ઞા । સંસ્કારઃ કલ્પના । યથા ત્વર્પયતિ તત્પૃચ્છતિ । કથં તર્હીત્યાદિના । ઉત્તરં યથેત્યાદિના । યથા નાર્પયતીતિ ધર્માણામર્પણાયાશ્ચાવિકલ્પનાત્ । તથેતિ । અવિકલ્પનયા । ન કઞ્ચિદિત્યાદિ । ધર્માણામુત્પાદાદીનાં ચાવિકલ્પનાદિતિ ભાવઃ । અનુત્પાદાયાનિરોધાયેતિ નોત્પાદાય ન નિરોધાયેત્યર્થઃ । અસમર્થસમાસત્ત્વાત્ । અતશ્ચ અનુપસ્થિતેત્યકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ । એવમપીતિ સર્વજ્ઞતાર્પકત્વેનાપિ । દૂરીકરિષ્યતીત્યસંમુખીભાવાત્ । રિક્તીકરિષ્યતીતિ સંમુખીભૂતસ્ય જ્ઞાનસ્ય તલ્લક્ષણાભાવાત્ । તુચ્છીકરિષ્યતીતિ તત્ ફલાભાવાત્ । ન કરિષ્યતીતિ નોત્પાદયિષ્યતિ । અસ્ત્યેષ પર્યાય ઇતિ યથા ત્વયોક્તઃ । તત્કસ્ય હેતોરિતિ તદ્દૂરીકરણાદિકં કુતઃ? પરિદીપિતાયામિતિ નિર્દિષ્ટાયામ્ । ન રૂપં યાવન્ન બુદ્ધત્વમિતિ ન કિઞ્ચિદ્ધર્મ ( ર્સ્ત્_70 ) ઇત્યર્થઃ । તસ્માત્ કઞ્ચિદ્ધર્મ પશ્યન્ દૂરીકરિષ્યતીતિ । યાવન્ન કરિષ્યતીમામ્ । કતમેન પર્યાયેણેતિ । કિં મહાર્થતયેતિ ભાવઃ ॥
સુભૂતિરાહ નેત્યાદિ । નિઃસ્વભાવેષુ સર્વધર્મેષુ દ્વયાભાવાદિતિ ભાવઃ । અસંક્ષિપ્તા વિક્ષિપ્તેતિ । અદ્વયત્વાત્ । એવમપીતિ મહાર્થતયાપિ । કિમ્પુનઃ શબ્દાદતિશયાર્થઃ । એવમિત્યુક્ત્વા । તદેવાહ । એવમહમિત્યાદિના । નિઃષ્યન્દ ઇતિ તત્પૃષ્ઠભાવી નિશ્ચયઃ । યઃ સત્ત્વોપલમ્ભ ઇતિ સમ્બન્ધઃ । સત્ત્વઃ પુદ્ગલદ્રવ્યં તદ્વદ્ અસ્વભાવજાતિકાસ્વભાવલક્ષણમ્ । જાતિરુત્પત્તિઃ । તાભ્યાં રહિતા । અસ્યૈવ નિર્દેશઃ સત્ત્વાસ્વભાવતયેત્યાદિના । પરિશેષાદ્ગમ્યતે સત્ત્વાજાતિકતયા અજાતિકતેતિ । વિવિક્તતા શૂન્યતા । અચિન્ત્યતા ચિત્તાનાલમ્બનતા । અભિસંબોધનં સાક્ષાત્ક્રિયા । તદભાવાદ્ અનભિસંબોધનતા । યથાભ । સદ્ભુતો અર્થઃ । તસ્યાનભિસંબોધનમગ્રહણં સત્ત્વઃ । તદ્વત્પ્રજ્ઞાપારમિતા । યથા સત્ત્વસ્ય બલસમુદાગમનં બલનિષ્પાદનં ન કિઞ્ચિત્ તથા તથાગતસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતયેતિ મહાર્થતા ॥
અભિનિર્હારસ્ય પઞ્ચાઙ્ગાન્યુક્તાનિ । ષષ્ઠસપ્તમેપિ સ્તઃ । અધિમોક્ષહેતુઃ પ્રતિપક્ષહેતુશ્ચ । તે ઽધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[56] બુદ્ધસેવા ચ દાનાદિરુપાયે યચ્ચ કૌશલમ્ ।
હેતવો ઽત્રાધિમોક્ષસ્ય ધર્મવ્યસનહેતવઃ ॥ 2-26 ॥
[57] મારાધિષ્ઠાનગમ્ભીરધર્મતાનધિમુક્તતે ।
સ્કન્ધાદ્યભિનિવેશશ્ચ પાપમિત્રપરિગ્રહઃ ॥ 2-27 ॥
અત્રાધિમુક્તિહેતવસ્ત્રય ઉક્તાઃ પાદત્રયેણ । ધર્મવ્યસનં પ્રતિક્ષેપઃ । તસ્ય ચત્વારો હેતવ ઇતરૈઃ પઞ્ચભિઃ પાદૈઃ । ઽઅનધિમુક્તતાઽ અનધિમુક્તિઃ । તત્રાધિમોક્ષો ઽસ્મિન્નેવ ભાવનામાર્ગે ઽધિમુક્તિઃ । તમાહ । અથ ખલ્વિત્યાદિના ન ધન્ધયિષ્યતીત્યેતદન્તેન । અધિમોક્ષયિષ્યતીતિ નિશ્ચિતે વસ્તુન્યેવમેવ નાન્યથેત્યવધારણમધિમોક્ષઃ । તં કરિષ્યતીત્યર્થઃ । તત્કરોતીતિ ચુરાદૌ પાઠાણ્ણિચ્ । તસ્યાધિમોક્ષસ્ય લક્ષણં ત્રિભિઃ પદૈર્ગત્યન્તરપ્રતિષેધાયાહ । તત્ર કાંક્ષા બાધા । અબાધ્યબાધનસ્ય કાંક્ષામાત્રત્વાત્ । વિચિકિત્સા સંશય એવ । ધન્ધાયનમપ્રતિપત્તિરિતિ ત્રીણિ ગત્યન્તરાણિ । ધન્ધો ઽપ્રતિપત્તૌ । ધન્ધો ભવિષ્યતીતિ ધન્ધાયિષ્યતિ । લોહિતાદેરાકૃતિગણત્વાત્ ક્યષ્ । ઇત્યધિમોક્ષઃ ॥
અધિમોક્ષસ્ય ત્રયો હેતવઃ । તત્ર દ્વૌ પૃચ્છતિ । કુતશ્ચ્યુત્વેહોપન્નઃ કિયચ્ચિરચરિતાવી ચેતિ । સ ઇતિ યો ઽધિમોક્તા । અધિમુક્તો ઽધિમુક્તિકારિત્રેણ ( ર્સ્ત્_71 ) લક્ષ્યતે । અતસ્તદાહ । ય ઇત્યાદિના । અર્થત ઇત્યષ્ટાભિરભિસમયૈઃ । અર્થનયત ઇતિ યથાસ્વં તેષામેવ વસ્તુભિઃ । ધર્મત ઇત્યેભિરેવ નામપદવ્યઞ્જનૈઃ । ધર્મનયત ઇતિ સમાસવ્યાસાદિભિઃ । અનુગમિષ્યંત્યનુસરણાત્ । અનુભોત્સ્યતે તથા જ્ઞાનાત્ । અનુબોધયિષ્યતિ તથૈવ પરાન્ ।
તત્કસ્ય હેતોરિતિ કુતો લિઙ્ગાત્ । યઃ કશ્ચિદિત્યાદિના લિઙ્ગમાહ । મે દૃષ્ટ ઇતિ મયા દૃષ્ટઃ । સમ્બન્ધવિવક્ષાયાં ષષ્ઠી । તદ્યથા સુભાષિતસ્ય શિક્ષતે, નાગ્નિસ્તૃપ્યતિ કાષ્ઠાનામિતિ । અવદધાતિ સાવધાનં કરોતિ । સત્કૃત્યેતિ ભક્તિતો રુચિતો વા । નોપચ્છિનત્તિ વિચ્છેદાકરણાત્ ।

ચિરેત્યાદિનોપસંહારઃ । ચિરચરિતાઃ પારમિતા અવિતું શીલમસ્યેતિ ચિરચરિતાવી । બહવો બુદ્ધાઃ પર્યુપાસિતા યેન સ તથોક્તઃ । ઇતિ બુદ્ધસેવાદાનાદિચર્યા ॥
તૃતીયો ઽધિમોક્ષહેતુરુપાયકૌશલ્યમ્ । તદાહ । અથ ખલ્વિત્યાદિના સ્થવિરઃ સુભૂતિરિત્યતઃ પ્રાક્ । શક્યા પુનરિતિ કાંક્ષા પ્રશ્નઃ । શ્રોતું શબ્દતઃ । ઉપલક્ષયિતુમર્થતઃ । સમન્વાહર્તું કાલાન્તરે સ્મર્તુમ્ । ઉપપાદયિતું ચિન્તાકાલે । ઉપધારયિતું ભાવનાકાલે ચેતસિ સ્થિરીકરણાત્ । ઇયમિતિ પ્રતિભાસમાના । ઇહામુત્ર વેતિ પ્રતિભાસમાના ધારા । અનેનેતિ પ્રતિભાસમાનેન । આકારેણેતિ લક્ષણેન । તદ્યથા ગૌઃ સાસ્નાદિમત્વેન । લિઙ્ગેનેતિ કૃત્રિમેણ ચિન્હેન । તદ્યથા ગૌર્ઘણ્ટાદિના । નિમિત્તેનેતિ સ્વાભાવિકેન ચિન્હેન । તદ્યથા ગૌઃશુક્લત્વાદિના । નિર્દેષ્ટું પરસ્મૈઃ । શ્રોતું પરસ્માત્ ।
ભગવાનાહ । ઉત્તરં નો હીત્યાદિ । સ્કન્ધાદિશ ઇતિ સ્કન્ધાદિભિઃ । રૂપસ્કન્ધ ઇતિ વા યાવદ્ધર્માયતનમિતિ વેત્યર્થઃ । કુત ઇત્યાહ । સર્વધર્મૈસ્તૈરેવ વિવિક્તત્વાદસ્યાઃ । તદપિ કુતઃ? નિઃસ્વભાવત્વાત્તેષામ્ । પરિકલ્પિતેન ધર્મસ્વભાવેનેતિ ભાવઃ । ન ચાન્યત્રેતિ । ન ચાન્યા તત્પરમાર્થત્વાદિતિ ભાવઃ । અત એવ તદિત્યાદિના પ્રશ્નઃ । સ્કન્ધેત્યાદિનોત્તરમ્ । વિજ્ઞપ્તિરૂપં સ્કન્ધાદિકમેવ । શૂન્યં પરિકલ્પિતેન સ્કન્ધાદિસ્વભાવેન । સા તસ્ય તેન શૂન્યતા વિજ્ઞપ્તિમાત્રતા પ્રજ્ઞાપારમિતા । તસ્માદદ્વયમેતદ્દ્વંવીકારમ્ । નનુ શૂન્યતાયા ઇદં લક્ષણં ન પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ઇત્યત આહ । શૂન્યત્વાદિત્યાદિ । નોપલભ્યતે સ્કન્ધાદિ યથાલક્ષણમ્ । યોનુપલમ્ભઃ સર્વધર્માણામિતિ તદ્વિવિક્તપ્રકાશમાત્રોપલમ્ભલક્ષણઃ । ન તૂપલમ્ભનિવૃત્તિમાત્રમ્ । "નાભાવઃ કસ્યચિત્પ્રતિપત્તિઃ પ્રતિપત્તિહેતુર્વા" ઇતિ વચનાત્ । યો ઽનુપલમ્ભઃ સા પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રકૃષ્ટજ્ઞાનત્વાત્ પારગત્વાચ્ચ । તથાપિ નાસૌ પ્રજ્ઞાપારમિતા । સ્યાદ્યદિ સ્કન્ધાદિશૂન્યતામનુભૂય ( ર્સ્ત્_72 ) સ્કન્ધાદ્યવસીયેત । રજતાદ્યવસાયે શુક્તિદર્શનવત્ । એતદ્દર્શયિતુમાહ । યદેત્યાદિ । યદા તુ યથાનુભૂતનિશ્ચયં જનયતિ ન સ્કન્ધા ન ધાતુર્નાયતનમિતિ તદા પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ । તન્નિસ્યન્દત્વાત્ સ્કન્ધાદ્યભાવનિશ્ચયસ્ય । શુક્તિનિશ્ચયે શુક્તિદર્શનવત્ । પ્રામાણ્યાત્ । તદ્યેવં યદ્યથાસ્તિ યથા ચ નાસ્તિ યથા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા સ્યાન્ન સ્યાદ્વા તસ્ય સર્વસ્ય સમ્યગ્બોધ ઉપાયકૌશલં તૃતીયો ઽધિમોક્ષહેતુઃ ।
ધર્મવ્યસનં વક્તવ્યમ્ । સ ચ સદ્ધર્મપ્રતિક્ષયઃ । કુતઃ? ધર્મવ્યસનહેતુત્વાત્ । ધર્મસ્ય વ્યસનં વિપત્ । દીર્ઘદુર્ગતિવાસેન તસ્ય શ્રવણાદ્યભાવઃ । દુર્ગતિચિરવાસહેતુત્વાદ્ધર્મવ્યસનહેતુત્વમ્ । તસ્માદ્ધર્મવ્યસનમ્ । તદેવ ધર્મવ્યસનસંવર્તનીયં કર્મ । તત્સંવર્તતે ઽસ્માદિતિ કૃત્વા । તદેવ પ્રસ્તૌતિ સ્થવિર ઇત્યાદિના । પ્રજ્ઞાપારમિતા । એષ એવ ભાવનામાર્ગઃ । તસ્યાં યોગાપત્તિઃ સમાધાનપ્રાપ્તિઃ ।
વિભજ્યેતિ । કથં વિભજ્ય? કેષાઞ્ચિ[ચ્ચિ]રચરિતાવિના(તા) ભવતિ કેષાઞ્ચિન્નેતિ । તત્કુતઃ? ઇન્દ્રિયાણાં શ્રદ્ધાદીનાં વિમાત્રતયા નાનાત્વેન । તામાહ સ્યાદિત્યાદિના । અસ્યામગૌરવતા તેષામભૂદિતિ સમ્બન્ધઃ । બુદ્ધાનામન્તિકાદિતિ । અન્તિકે દૂરાન્તિકાર્થેભ્ય ઇતિ પઞ્ચમી । તત્સન્નિધાવિત્યર્થઃ । અગૌરવતા અશુ(સુ)શૂષણતા અશ્રદ્દધાનતા ચ । ભગવત્યાં અપર્યુપાસનતા અપરિપૃચ્છનતા ચ બુદ્ધેષુ । તત ઇતિ શ્રદ્ધાવિયોગાત્ । ધર્મવ્યસનસંવર્તનીયં કર્મ સદ્ધર્મપ્રતિક્ષેપઃ । કૃતં સકૃત્કરણાત્ । સઞ્ચિતં પુનઃ પુનઃ કરણાત્ । આચિતં પરિપૂર્ણમ્ । ઉપચિતં વિપાકદનશક્તિલાભાત્ । કાયેન સામગ્રી શ્રોતુમાગમનમ્ । ચિત્તેન નિર્વિક્ષેપતા । વાચા અપ્રસ્તુતાનભિધાનમ્ । એવં સામગ્રિમદદાના ઇતિ સમ્યગશૃણ્વન્તઃ । ન જાનન્તિ ગ્રન્થતઃ । ન પશ્યન્તિ અર્થતઃ । ન બુધ્યન્તે સ્વભાવત્રયભેદેન । તતો ન વેદયન્તે વિપરીતબોધાત્ । અશ્રદ્દધાના ઇત્યાદિ તૂક્તમ્ । તસ્યોપસંહાર એવં ત ઇત્યાદિના । પ્રત્યાખ્યાનં મનસા પરિત્યાગઃ । પ્રતિક્ષેપો વાચા । પ્રતિક્રોશનં નિન્દા । ઉપહત્યેતિ દૂષયિત્વા । દગ્ધેતિ કુશલમૂલદાહાત્ । છન્દો વશીભાવઃ । વિપર્યયાદ્વિચ્છન્દઃ શિથિલઃ । અતો વિચ્છન્દયિષ્યન્તીતિ શિથિલીકરણાત્ । વિવેચયિષ્યન્તીતિ મનસા ત્યાજનાત્ । વિવર્તયિષ્યન્તીતિ પુનરગ્રહણાત્ । ઇયતા પ્રત્યાખ્યાનમુક્તમ્ ॥
પ્રતિક્ષેપમાહ નાત્રેત્યાદિના । પ્રતિક્રોષણમાહ નૈતદિત્યાદિના । અપક્રાન્તાઃ પરિમુક્તાઃ પરિબાહ્યા ઇત્યેકો ઽર્થઃ । સર્વ યથા ભવન્તિ તથા સર્વેણ અઙ્ગેન । સર્વ યથા ભવતિ તથા સર્વઃ પ્રકારઃ । કર્માભિસંસ્કારઃ કર્મ ક્રિયા । ઉપસ્થાપિતેનેતિ કૃતેન । સમુત્થાપિતેનેત્યુપચિતેન । સંવર્તની ( ર્સ્ત્_73 ) પ્રલયઃ । આઅવીચિતલાદા ચ બ્રહ્મલોકાદ્યસ્યામગ્નિના ક્ષીયતે સા તેજઃસંવર્તની । ક્ષેપ્સ્યન્તે અન્તરાભવશરીરેણ । ઉપપત્સ્યન્તે ઉપપત્તિભવશરીરેણ । સમાના સન્તઃ । બહુ વત દુઃખં ચ તદ્વેદનીયં યસ્માત્તથોક્તમ્ ।
પ્રતિવર્ણિકાદિપદત્રયં સમાનાર્થમ્ । ઽલાભસત્કારં તેભ્ય એવ । યદર્થ તે દૃશ્યેરણ્ (દૂષ્યેરન્) । તત્કસ્ય હેતોરિતિ । તત્તેષામદર્શનાદિકં કુત ઇત્યર્થઃ । કસમ્બકં પૂતિપૂર્ણમ્ । તદત્યક્તમન્યાન્યપિ પર્ણાનિ નાશયતિ । જાતિર્જાતમ્ । કસમ્બકવજ્જાતમેષામિતિ કસમ્બકજાતાઃ । કૃષ્ણા તૃણવિશેષઃ । પ્રાકૃતભાષયા કણ્ડા । સાપિ ક્ષેત્રાદનપનીતા ક્ષેત્રં નાશયતિ । નિર્જાતિર્નિષ્પત્તિઃ । કૃષ્ણાવન્નિર્જાતિરેષામિતિ કૃષ્ણાનિર્જાતિકાઃ । કૃષ્ણો હિ કૃષ્ણસર્પઃ સવિષઃ સંશ્રૃ(સૃ)ષ્ટાન્ દષ્ટો સવિષીકરોતિ । અનયેનેતિ તેભ્યઃ શ્રુતશ્રદ્ધાદિનામાર્ગેણ । વ્યસનં નિરયાદિદુઃખમ્ । આગાઢમાબાધમિતિ મહતીં પીડામ્ । નિગચ્છેત્ સ્પૃશેદિતિ પ્રાપ્નુયાદિત્યર્થઃ । આલોકઃ પ્રકૃતસ્ય કર્મણો વિપાકજ્ઞાનમ્ । શુક્લાંશઃ કુશલભાગઃ । તદ્યોગાત્ શુક્લાંશિકઃ । સમવધાનં યોગઃ । શેષં સુબોધમ્ । ઇતિ ધર્મવ્યસનમ્ ॥
એવમુક્ત ઇત્યાદિ । અત્ર મારાધિષ્ઠિત ઇત્યાદિના મારાધિષ્ઠાનમુક્તમ્ । ગમ્ભીરેષુ ધર્મેષ્વનધિમુક્તિસ્તેષુ શ્રદ્ધાપ્રસાદાભાવેનોક્તા ॥
પુનરપરમિત્યાદિના ચતુરો હેતૂનાહ । આત્મોત્કર્ષી પરપંસકો દોષાન્તરપ્રેક્ષીત્યેકો રાશિઃ । અત એવાહ । એભિરપિ ચતુર્ભિરિત્યાદિ । તદત્ર ધર્મવ્યસનહેતવઃ ષડુક્તાઃ । શાસ્ત્રે તુ સંક્ષેપતશ્ચત્વારઃ । શેષાણાં સ્કન્ધાદ્યભિનિવેશે ઽન્તર્ભાવાત્ । આત્મોત્કર્ષણાદિનાં સ્કન્ધાદ્યભિનિવેશે ।
નિર્હારપરિવર્તો ઽયં સપ્તાઙ્ગસ્ય નિર્હારસ્ય દ્યોતનાત્ । તથાપિ નિરયગ્રન્થસ્ય બહુત્વાન્નિરયપરિવર્ત ઇત્યુચ્યતે ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયાં સપ્તમઃ પરિવર્તઃ ॥
8. વિશુદ્ધિપરિવર્તો નામાષ્ટમઃ ।

લોકોત્તરસ્ય ભાવનામાર્ગસ્ય નિર્હારઃ સપ્તમપરિવર્તેનોક્તઃ । શુદ્ધિરષ્ટમસ્યાદૌ વક્તવ્યા । તસ્યાઃ શુદ્ધેર્દુરધિમોચતાં તાવદાહ । અથ ખલ્વિત્યાદિના । અનર્થિકેનેતિ મન્દચ્છન્દેન । ઉપસ્તબ્ધો વિસ્મિતઃ । અશુશ્રૂષણા-અપરિપચ્છકજાતીયેનેતિ કલ્યાણમિત્રેષુ સુભૂતેઃ પ્રશ્નઃ । કિયદગમ્ભીરેત્યાદિ । કિયતા ગમ્ભીરા યતો દુરધિમોચેત્યર્થઃ । ભગવત ઉત્તરં રૂપં સુભૂત ઇત્યાદિના । રૂપાદયો રૂપાદીનાં ચ પૂર્વાપરમધ્યાન્તા અબદ્ધા અમુક્તાઃ સ્વભાવેનાધ્વત્રયેણ ચ નિઃસ્વભાવત્વાદિત્યર્થઃ । પરમદુરધિમોચેતિ પરમગમ્ભીરત્વાદિતિ ભાવઃ । પ્રાક્પ્રવૃત્તો હિ બન્ધઃ પ્રાગશુદ્ધિઃ પશ્ચાત્તન્નિવૃત્તિલક્ષણો મોક્ષઃ શુદ્ધિરિતિ પ્રસિદ્ધમ્ । ઇહ તુ બન્ધમોક્ષયોરત્યન્તાભાવઃ શુદ્ધિરિતિ પરમગમ્ભીરં વિશુદ્ધિલક્ષણં શાસ્ત્રે-
[58] ફલશુદ્ધિશ્ચ રૂપાદિશુદ્ધિરેવ તયોર્દ્વયોઃ ।
અભિન્નાચ્છિન્નતા યસ્માદિતિ શુદ્ધિરુદિરિતા ॥ [2-26] ॥
ઽફલશુદ્ધિઃઽ સાધ્યા । સા ચ ઽરૂપાદિશુદ્ધિરેવઽ । યસ્માત્ ઽતયોઃઽ ઽઅભિન્નાચ્છિન્નતાઽ ઽઇતિ શુદ્ધિરુદીરિતાઽ । શુદ્ધેર્લક્ષણમુક્તં સુત્રે । કતમસ્યાઃ શુદ્ધેઃ? યસ્યાદુરધિમોચત્વમુક્તમ્ । તત્કસ્ય હેતોરિત્યાદિ । તદસ્યા દુરધિમોચત્વં કુત ઇત્યર્થઃ । ઉત્તરં યેત્યાદિના । યત ઇદં તસ્યા લક્ષણમિતિ ભાવઃ । અદ્વયં તાદાત્મ્યાત્ । અદ્વૈધીકારમવ્યભિચારાત્ । અનયોરેવ નિર્દેશો અભિન્નમચ્છિન્નમિતિ । યેત્યનુવાદઃ સેતિ વિધિઃ । અનૂદ્યમાનશ્ચ ધર્મો વિધીયમાને નિયત ઇતિ ખ્યાપિતઃ । અતઃ સામાન્યાધિકરણાદભિન્નમુભયમ્ । અન્યોન્યનિયમાદન્યોન્યાવ્યભિચારઃ । તસ્માદચ્છિન્નમુભયમ્ । તદેવં યૈવ સ્કન્ધાનામેકશો વિશુદ્ધિઃ સૈવ ફલવિશુદ્ધિઃ । યૈવ ફલવિશુદ્ધિઃ સૈવેતરા । અન્યોન્યાવ્યભિચારાત્ । અન્યોન્યલિઙ્ગતા । સ ચાવ્યભિચારસ્તાદાત્મ્યાત્ । અત આહ । ફલવિશુદ્ધિત ઇત્યાદિ પુનરપરમિત્યતઃ પ્રાક્ ઇતિ વિશુદ્ધિલક્ષણમ્ ।
વિશુદ્ધિભેદાશ્વત્વારો મહત્યોર્ભગવત્યોરુક્તાઃ સર્વસંગ્રહાર્થમ્ । અસ્યાં તુ નોક્તા બોધિસત્ત્વમાર્ગાધિકારાત્ । માર્ગસ્ય વિશુદ્ધિરુચ્યતે । સ ચ ભૂમૌ ભૂમૌ નવવિધો મૃદુમૃદ્વાદિભેદાદધિમાત્રાધિમાત્રાદિભેદાત્ । નવવિધસ્યૈવ દોષસ્ય પ્રતિપક્ષેણ ( ર્સ્ત્_75 ) ભૂમયસ્તુ શુદ્ધેસ્તાશ્ચૈવ નવ । કામધાતુરષ્ટૌ ચ રૂપારૂપ્યાઃ । અતઃ શાસ્ત્રમ્-
[59] મૃદુમૃદ્વાદિકો માર્ગઃ શુદ્ધિર્નવસુ ભૂમિષુ ।
અભિમાત્રાધિમાત્રદેર્મલસ્ય પ્રતિપક્ષતઃ ॥ 2-30 ॥
અતો નવવિધં માર્ગમાહ । પુનરપરમિત્યાદિના અત્યન્તાનુપપત્તિરિત્યતઃ પ્રાક્ । સર્વજ્ઞતેતિ સર્વાકારજ્ઞતા । તસ્યા વિશુદ્ધિર્દ્વિવિધા । યા સ્કન્ધાનામેકશો વિશુદ્ધિઃ પારમિતાનાં ચ સા સર્વાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધિઃ । યા ચ તસ્યાઃ સા તેષામિત્યેકા સર્વાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધિઃ । અધ્યાત્મશૂન્યતાદીનાં સ્કન્ધાદીનાં ચ યાવદાવેણિકબુદ્ધધર્માણમેકશો યા વિશુદ્ધિર્યા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા યા ચ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ સર્વમેતદભિન્નમચ્છિન્નમિતિ દ્વિતીયા સર્વાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધિઃ । તદસ્યાં ન પઠ્યતે ઉપલક્ષણત્વાત્તદ્ગ્રાહ્યમ્ । ઇતિ મૃદુમૃદુમાર્ગો મૃદુમધ્યશ્ચ ॥
અથ ખલ્વિત્યાદિ । ઇતઃ પ્રભૃતિ પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિશુદ્ધિરિત્યર્થઃ । સા ગમ્ભીરા દુરવગાહા સર્વધર્માણાં વિશુદ્ધત્વાદત્યન્તશૂન્યત્વાદિતિ મૃદ્વધિમાર્ગઃ ॥
સાવભાસકરી તમોપહા વિશુદ્ધત્વાત્સર્વધર્માણામિતિ મધ્યમૃદુમાર્ગઃ ॥
સા આલોકો દર્શનં વિશુદ્ધત્વાદિતિ મધ્યમધ્યો માર્ગઃ ॥
સા અપ્રતિસન્ધિરસંક્રાન્તિર્ભવાન્તરે વિશુદ્ધત્વાદિતિ મધ્યાધિમાત્રો માર્ગઃ ॥
સા અસંક્લેશો વિશુદ્ધિત્વાત્ પ્રકૃત્યસંક્લિષ્ટત્વાત્સર્વધર્માણામિત્યધિમાત્રમૃદુમાર્ગઃ ॥
સા અપ્રાપ્તિરનભિસમયો વિશુદ્ધત્વાત્ સર્વધર્માણામપ્રાપ્તેરનભિસમયાચ્ચેત્યધિમાત્રમધ્યો માર્ગઃ ॥
સા અનભિનિર્વૃત્તિર્વિશુદ્ધત્વાત્ અનભિનિર્વૃત્તત્વાત્ સર્વધર્માણામિત્યધિમાત્રાધિમાત્રો માર્ગઃ ॥
આહ । અત્યન્તાનુપપત્તિરિત્યાદિકમામાર્ગજ્ઞતાપરિસમાપ્તેઃ । અતઃ શાસ્ત્રમ્-
[61] ત્રિધાતુપ્રતિપક્ષત્વં સમતા માનમેયયોઃ ।
માર્ગઃ સ ચેષ્યતે તસ્ય ચોદ્યસ્ય પરિહારતઃ ॥ 2-31 ॥
તસ્યાં ઽત્રિધાતુપ્રતિપક્ષત્વંઽ યદાહ । અત્યન્તાનુપપત્તિઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા । કામધાત્વાદિષુ વિશુદ્ધત્વાત્ । કામધાત્વાદિષ્વભાવાનુપપત્તેઃ ઇતિ ત્રિધાતુપ્રતિપક્ષત્વમ્ ।
અત્ર ચ ઽસમતા માનમેયયોઃઽ । યદાહ । આહેત્યાદિ । ન જાન તીતિ ન ગૃણ્હાતિ । ન સંજાનીત ઇતિ ન વિકલ્પયતિ । સ્ફુટીકર્તુ પ્રશ્નઃ કિં પુનરિત્યાદિ । ઉત્તરં રૂપમિત્યાદિ । વિશુદ્ધત્યાદિત્યત્યન્તસમત્વાત્ । તદેવં યથા સ્યાજ્જ્ઞેયં ગ્રાહ્યં ન ભવતિ તથૈષાપિ તસ્ય ગ્રાહિકા ન ભવતીતિ જ્ઞેયમાનસમતા ।
યોયં વિશુદ્ધિલક્ષણો ભાવનામાર્ગ ઉક્તો ન સ યુક્તઃ । યતો ઽસ્મિન્નષ્ટૌ દોષા ઇત્યત આહ । ઽમાર્ગઃ સ ચેષ્યતે તસ્ય ચોદ્યસ્ય પરિહારતઃ । ઽ ચકારો ઽવધારણે । ભિન્નક્રમશ્ચ । ચોદ્યસ્યેતિ જાતાવેકવચનમ્ । ભાવનામાર્ગ એવ સ ઇષ્યતે તદીયચોદ્યાનામિત ઊર્ધ્વં પરિહારાદિત્યર્થઃ । અત્ર ચ સિદ્ધાન્ત એવ કાક્વા કુત એતદિતિ હેતુસાપેક્ષાશ્ચોદ્યસૂચનાદ્યાનિ । સિદ્ધાન્તહેતવઃ પરિહારાઃ । તત્ર દ્વે ચોદ્યે શારિપુત્રસ્ય ષટ્ સુભૂતેઃ ।

નાપકારં કરોતિ ન ચોપકારમિતિ સિદ્ધાન્તઃ । સ કુતઃ? યદિ હ્યકિંચિત્કરી કથં સા માર્ગ ઇતિ ચોદ્યમ્ । વિશુદ્ધિત્વાદિતિ પરિહારઃ । સર્વજ્ઞતા હિ ધર્મધાતુવિશુદ્ધિઃ સ ચ વિશુદ્ધઃ પ્રકૃતિશુદ્ધઃ । તતઃ સા અસ્યાકિઞ્ચિત્કરી । કેવલમાગન્તુકાવરણક્ષયં [પ્રતિ] વ્યાપ્રિયતે । ન ગૃણ્હાતિ ન ત્યજતીતિ સિદ્ધાન્તઃ । સ કુતઃ? યદિ હ્યસૌ ગૃણ્હાતિ વિકલ્પઃ સ્યાત્ । અથ ન ગૄણ્હાતિ પ્રજ્ઞૈવ ન સ્યાદિતિ ચોદ્યમ્ । વિશુદ્ધત્વાદિ પરિહારઃ । યથા હિ યત એવાસૌ ધર્માન્ ધર્મલક્ષણૈર્ન પશ્યત્યત એવ ધર્મતયા પશ્યતિ । અત એવ વિશુદ્ધઃ । વિશુદ્ધત્વાત્ ન ગૃણ્હાતિ ન ચ ત્યજતીતિ । સ્કન્ધવિશુદ્ધિતઃ ફલવિશુદ્ધિઃ સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિશ્ચોક્તા । સા ચ તેષાં વિશુદ્ધિરાત્મવિશુદ્ધ્યા । યથા હ્યાત્મનો વિશુદ્ધિરત્યન્તમસત્તા તથા તેષામપીતિ સિદ્ધાન્તઃ । સ કુતઃ? યદિ હિ સ્કન્ધફલસર્વજ્ઞતાનામત્યન્તમસત્તા તદૈતા(તે)ન કિઞ્ચિદિતિ ચોદ્યમ્ । અત્યન્તવિશુદ્ધિત્વાદિતિ પરિહારઃ । અત્યન્તમસન્ત એવ ધર્માઃ સ્વલક્ષણૈઃ । અત એવ તચ્છૂન્યતાલક્ષણયા ધર્મતયા સન્તીત્યર્થઃ । આત્મવિશુદ્ધિતો ન પ્રાપ્તિર્નાભિસમય ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ । ચોદ્યં પુર્વવત્ । અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાદિતિ પરિહારઃ । યત એવ ધર્મલક્ષણૈર્ધર્મા અત્યન્તમસન્તઃ તત એવ ધર્મતયા સન્તઃ । સા ચ પ્રકૃત્યૈવ શુદ્ધા તચ્છુદ્ધિરેવ ચ સર્વજ્ઞતેતિ ન તસ્યાઃ પ્રાપ્તિર્નાભિસમય ઇત્યર્થઃ । આત્માપર્યન્તતયા રૂપવેદના દીનામપર્યન્તતેતિ સિદ્ધાન્તઃ । સ કુતઃ । દૃશ્યતે ( ર્સ્ત્_77 ) હિ સ્કન્ધાદીનાં પર્યન્તસ્તત્કથમપર્યન્તા ઇતિ ચોદ્યમ્ । અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાદિતિ પરિહારઃ । યથા હ્યાત્મનો ઽત્યન્તમસત્તા તથા રૂપાદીનામપિ સ્વલક્ષણૈઃ । તતો ઽસતાં તેષાં કઃ પર્યન્તઃ? ધર્મતયા સન્તીતિ ચેત્ .............પર્યન્તઃ । સર્વધર્મસામાન્યલક્ષણત્વાત્ રૂપાદિકસ્ય । ન, ભેદસ્યાપરમાર્થત્વાત્ । તસ્માદ્યૈવ રૂપાદિવિશુદ્ધિઃ સૈવ ફલવિશુદ્ધિઃ સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિશુદ્ધિશ્ચેત્યર્થઃ ॥
ય એવમત્યન્તાસત્તયા સર્વધર્માણાં અવબોધઃ સ પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ સિદ્ધાન્તઃ । સ કુતઃ?....................બોધો ન તર્હિ સાત્યન્તવિશુદ્ધિરિતિ ચોદ્યમ્ । અત્યન્તવિશુદ્ધિત્વાદિતિ પરિહારઃ ।
એવં સમાપ્તા અષ્ટાવત્યન્તભાવનામાર્ગમાર્ગજ્ઞતાધિકારાઃ ॥
પ્રથમપરિવર્તેન સર્વાકારજ્ઞતોક્તા । ઇતો ઽર્ધસપ્તમૈઃ પરિવર્તૈર્માર્જ્ઞતા । અષ્ટમનવમયોઃ પરિવર્તયોરર્ધાભ્યાં સર્વજ્ઞતા વક્તવ્યા । તસ્ય અષ્ટૌ વસ્તૂનિ । યથોક્તં પ્રાક્
[61] પ્રજ્ઞયા ન ભવે સ્થાનં કૃપયા ન શમે સ્થિતિઃ ।
અનુપાયેન દૂરત્વમુપાયેનાવિદૂરતા ॥ 1-10 ॥
[62] વિપક્ષપ્રતિપક્ષૌ ચ પ્રયોગઃ સમતાસ્ય ચ ।

દૃઙ્માર્ગઃ શ્રાવકાદીનામિતિ સર્વજ્ઞતેષ્યતે ॥ 1-11 ॥
ઇતિ । અત્ર શાસ્ત્રમ્-
[63] નાપરે ન પરે તીરે નાન્તરાલે તયોઃ સ્થિતા ।
અધ્વનાં સમતાયોગાત્પ્રજ્ઞાપારમિતા મતા ॥ 3-1 ॥
ઽપ્રજ્ઞાપારમિતાઽ ઇતિ સર્વજ્ઞતા । ઽનાપરે તીરે ઽ ઇતિ સંસારે । ઽન પરે તીરે ઽ ઇતિ નિર્વાણે । નાપિ તયોરન્તરાલે સ્થિતાઽ । ત્રયં નોપલભ્યત ઇત્યર્થઃ । કુત ઇત્યાહ । ઽઅધ્વાનાં સમતાયોગાદ્ઽ ઇતિ । ધર્મતયાપ્યધ્વસમત્વાત્ । ધર્માણાં ચ યથાલક્ષણમનુપલમ્ભત્ । એતદાહ । આયુષ્માન્ ઇત્યાદિના । સેતિ સમાધાનં પૂર્વમુક્તત્વાત્ । ઇયમિતિ સર્વજ્ઞતાખ્યેન વિશેષેણ વક્તવ્યત્વાત્ । અત એવાહ । વિપ્રકૃતેતિ । વિશેષેણ પ્રકૃતત્વાત્ વર્તમાનત્વાદ્વા । અથવા કુતો ન સ્થિતા? યતો વિપ્રકૃતા ત્રયાનુપલમ્ભેન બાધિતા । ભગવાન્ હેતુમાહ । અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાદિતિ । સ્વૈર્લક્ષણૈરસતાં ધર્માણાં ધર્મતાલક્ષણેન નિત્યવિશુદ્ધત્વાદિત્યર્થઃ । શ્રાવકાસ્તુ ( ર્સ્ત્_78 ) સ્વદુઃખક્ષયમાત્રૈષિણઃ સંસારં પરિકલ્પ્ય તેનાત્યન્તમુદ્વિગ્ના નિર્વાણં પરિકલ્પ્ય તસ્મિન્નતીવોત્કણ્ઠિતા લઘુ લધ્વેવ પરિનિર્વાન્તિ । નૈવં બોધિસત્વાઃ, સર્વસત્ત્વાર્થં નિરુત્તરબોધિકામા ઇતિ સંસારનિર્વાણાપ્રતિષ્ઠતા ॥
શાસ્ત્રમ્-
[64] અનુપાયેન દૂરં સા સનિમિત્તોપલમ્ભતઃ ।
ઽસનિમિત્તં ઉપલમ્ભો ઽનુપાયઃઽ । તેન સા દૂરીભવતિ । તદાહ । આયુષ્માનિત્યાદિ । એવમપીતિ નામતોપિ નિમિત્તતોપિ । રિઞ્ચિષ્યતિ ત્યક્ષ્યતિ નામતઃ । દૂરીકરિષ્યતિ નિમિત્તતઃ । ઇતિ દૂરીભાવઃ ।
ઉપાયકૌશલેનાસ્યાઃ સમ્યગાસન્નતોદિતા ॥ 3-2 ॥
નિઃસઙ્ગા વૃત્તિઃ સમ્યગુપાયકૌશલમ્ । તેનાસન્નીભવતિ । તદાહ । એવમુક્ત ઇત્યાદિના । સઙ્ગઃ સક્તિરભૂતપરિકલ્પઃ । સા નામતો સ્યાન્નિમિત્તતોપિ । તયોરપિ ભૂતે ઽર્થે ઽભાવાત્ । આખ્યાતા ષોડશભિર્દૃષ્ટિમાર્ગલક્ષણૈઃ । સુનિર્દિષ્ટા દ્વાદશભિઃ પ્રયોગૈઃ । સુપરિનિષ્ઠિતા સંસારનિર્વાણયોરપ્રતિષ્ઠાનાત્ । સુપરિશુદ્ધા સઙ્ગકોટીનાં વિવર્જનાત્ । યત્ર હીતિ વાક્યાલઙ્કારે । નામેત્યાશ્ચર્યે । ઇમેપિ સઙ્ગા ઇતિ સઙ્ગાપિ વક્ષ્યમાણાઃ । અતઃ સઙ્ગવર્જનમુપાયકૌશલમિત્યા સન્નીભાવતા ।
તે પુનઃ સઙ્ગાઃ સામાન્યેનોક્તાઃ । વિશેષતો વક્તવ્યાઃ । અતઃ શાસ્ત્રમ્-
[65] રૂપાદિસ્કન્ધશૂન્યત્વે ધર્મેષુ ત્ર્યધ્વગેષુ ચ ।
દાનાદૌ બોધિપક્ષેષુ ચર્યા સંજ્ઞા વિપક્ષતા ॥ 3-3 ॥
રૂપાદીનાં સર્વધર્માણાં સ્કન્ધો રાશિઃ । તસ્ય શૂન્યતાયાં ત્રૈયધ્વિકે પરધર્મેસુ પારમિતા બોધિપક્ષ્યવિષયાયાં ચ ચર્યાયાં યા ઽસંજ્ઞાઽ નામતો નિમિત્તતો વા સા ઽવિપક્ષતાઽ । સ્વાર્થે તલ્ દેવતાવત્ । સ વિપક્ષઃ સ સઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
એતદાહ । અથ ખલ્વિત્યાદિના । અસ્યાં ભગવત્યાં ઽચર્યાસંજ્ઞાઽ ન પઠ્યતે । સા પઠિતાનામુપલક્ષણત્વાન્નોચ્યતે । દાનપારમિતાં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ યાવદાર્યાષ્ટઙ્ગમાર્ગ ચરામીતિ સઞ્જાનીતે સઙ્ગ ઇતિ । અસ્યામધિકસઙ્ગમાહ । ઇયન્તમિત્યાદિના । યે સઙ્ગાસ્ત ઉક્તાઃ । યથા તે સઙ્ગાસ્તન્નોક્તમ્ । તતઃ શક્રસ્ય પ્રશ્નો ઽથ ખલ્વિત્યાદિના । પર્યાયેણેતિ પ્રકારેણ । ઇદં તુ પ્રથમં બોધિચિત્તમિતિ । એષ વિકલ્પઃ પ્રથમઃ સઙ્ગઃ । બોધૌ પરિણામયામીતિ । ( ર્સ્ત્_79 ) એવં વિકલ્પ્ય પરિણામના દ્વિતીયઃ । કથમિમૌ સઙ્ગૌ? તસ્ય ચિત્તસ્યાતીતત્વેનાસત્ત્વાત્ । બોધેશ્ચાનાગતત્વેન । ચિત્તપ્રકૃતિઃ સદાસ્તીતિ ચેદાહ । ન ચેત્યાદિ । ન શક્યા ઇતિ નિત્યસ્ય પરિણામાયોગાત્ । તસ્માદુભૌ વિકલ્પૌ । અભૂતકલ્પનાત્ । શેષાસ્તુ યથા સઙ્ગાસ્તથા પુર્વમેવોક્તમ્ ।
સઙ્ગાઃ તેષાં વર્જનમર્વાગુક્તં ભવતિ । અતઃ શાસ્ત્રમ્-
[66] દાનાદિષ્વનહઙ્કારઃ પરેષાં તન્નિયોજનમ્ ।
સઙ્ગઃ કોટી નિષેધો ઽયં
ઽદાનાદિષ્વનહંકારઃઽ સામર્થ્યાત્ । પૂર્વમુક્તઃ । ઽપરેષાં તન્નિયોજનંઽ આહ તસ્માત્તર્હીત્યાદિના । તસ્માદિતિ સ્વયં સઙ્ગવિવર્જનાત્ કારણાત્ । તર્હીતિ પરેષાં સન્દર્શનાદિકાલે । સન્દર્શયતેતિ પૂર્વમશ્રુતવતઃ રોચયતા । સમાદાપયતેતિ । અનુષ્ઠાનાય સમ્યગ્ ગ્રાહયતા । સમ્પ્રહષયતેતિ મન્થરાન્ પ્રોત્સાહયતા । સમ્પ્રહર્ષયતેતિ । આરબ્ધવીર્યાન્ સાધુકારૈઃ । ભુતાનુગમઃ સઙ્ગત્યાગાત્ । એવં સમાદાય તેષ્વપરાદ્ધં (?) દર્શયિતુમાહ । એવમિત્યાદિ । ન ક્ષિણોતીતિ બુદ્ધેષ્વપરાદ્ધં ન કરોતિ । સ્વયમ્ભૂતાનુગમે ઽનુશંસમાહ । ઇમાશ્ચેત્યાદિના । તદેવં યન્ન ઽદાનાદિષ્વનહઙ્કારો ઽ યન્નઽપરેષાં તત્ર નિયોજનંઽ, એષ દ્વિવિધઃ સઙ્ગકોટીનાં સ્થૂલાનાં નિષેધઃ ।
શાસ્ત્રમ્ ।
સૂક્ષ્મઃ સઙ્ગો જીનાદિષુ ॥ 3-4 ॥
બુદ્ધાદૌ યઃ સઙ્ગઃ સ સૂક્ષ્મઃ । તમાહ અથ ખલુ ભગવાનિત્યાદિના । ન સા શક્યા પરિણામયિતુમિતિ ત્ર્યધ્વપ્રસઙ્ગાત્ । ન નિમિત્તીકર્તું નારમ્બણીકર્તુમિતિ । અપૂર્વત્વેનાકારણત્વાત્ । દુર્બોધત્વાચ્ચ । યતો ન સા દૃષ્ટશ્રુતમતવિજ્ઞાત ચક્ષુષા શ્રોત્રેણ ઘ્રાણજિવ્હાકાયૈર્મનસા વાપ્રતીતત્વાત્ યથા ક્રમમ્ । ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા વિવિક્તત્વાત્ । પ્રકૃતિગમ્ભીરા પ્રકૃતિવિવિક્તત્વાત્ । અતશ્ચ નમસ્કરણિયા । સર્વધર્મા અપિ પ્રકૃતિવિવિક્તાઃ । યા તેષાં પ્રકૃતિવિવિક્તતા સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । યતો ઽકૃતાસ્તે ભગવતાભિસમ્બુદ્ધાઃ । યતસ્તે પ્રકૃત્યૈવ ન કિઞ્ચિત્ । યા ચૈષાં પ્રકૃતિઃ સાભાવઃ । યશ્ચાભાવઃ સૈષાં પ્રકૃતિઃ । એકલક્ષણત્વાત્ યદુતાલક્ષણત્વાત્ । એવમશેષાઃ સઙ્ગકોટયો વિવિર્જિતા ભવન્તિ । અચિન્ત્યા ચિન્તાતીતત્વાત્ । નહિ સા રૂપં ન વેદના યાવન્ન બુદ્ધધર્માઃ । શેષં સુબોધમ્ ।
નાપિ સા દૃષ્ટશ્રુતમતવિજ્ઞાતેત્યાદિના યદુક્તં । અત્ર શાસ્ત્રમ્
[67] તદ્ગામ્ભીર્ય પ્રકૃત્યૈવ વિવેકાદ્ધર્મપદ્ધતેઃ ।
એકપ્રકૃતિકં જ્ઞાનં ધર્માણાં સઙ્ગવર્જનમ્ ॥ 3-5 ॥
[68] દૃષ્ટાદિપ્રતિષેધેન તસ્યા દુર્બોધતોદિતા ।
રૂપાદિભિરવિજ્ઞાનાત્તદચિન્ત્યત્વમિષ્યતે ॥ 3-6 ॥
ઽવિવેકાદ્ઽ ઇતિ વિવિક્તત્વાત્ । ઽધર્મપદ્ધતિઃઽ ધર્મરાશિઃ । ધર્માણાં જ્ઞાનમિતિ સમ્બન્ધઃ । એકા તેષાં પ્રકૃતિઃ ખ્યાતિર્યસ્મિંસ્તથોક્તમ્ । તન્ન વિપક્ષપ્રતિપક્ષૌ વક્તવ્યૌ । સઙ્ગાસઙ્ગૌ કસ્માદુક્તૌ? અતઃ શાસ્ત્રમ્-
[69] એવં કૃત્વા યથોક્તો વૈ જ્ઞેયઃ સર્વજ્ઞતાનયે ।
અયં વિભાગો નિઃશેષો વિપક્ષપ્રતિપક્ષયોઃ ॥ 3-7 ॥
ઽએવં કૃત્વાઽ ઇતિ સઙ્ગાસઙ્ગવ્યપદેશં કૃત્વા । ઽયથોક્તંઽ ઇતિ । યથોક્તો વિભાગઃ ઽસર્વજ્ઞતાનયે ઽ । સર્વો ઽયં ઽવિપક્ષપ્રતિપક્ષયોઃઽ વેદિતવ્યઃ । તથા હિ । સઙ્ગ ઉપલમ્ભો વિકલ્પઃ । અસઙ્ગો ઽનુપલમ્ભઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા । તસ્માત્સઙ્ગો વિપક્ષો ઽસઙ્ગઃ પ્રતિપક્ષઃ ઇતિ વિપક્ષપ્રતિપક્ષૌ ॥
પ્રયોગસ્તત્સમતા ચ વક્તવ્યા । અતઃ શાસ્ત્રમ્-
[70] રૂપાદૌ તદનિત્યાદૌ તદપૂરિપ્રપૂરયોઃ ।
તદસઙ્ગત્વે ચર્યાયાઃ પ્રયોગઃ પ્રતિષેધતઃ ॥ 3-8 ॥
[71] અવિકારો ન કર્તા ચ પ્રયોગો દુષ્કરસ્ત્રિધા ।
યથાભવ્યં ફલપ્રાપ્તેરબન્ધ્યો ઽભિમતશ્ચ સઃ ॥ 3-9 ॥
[72] અપરપ્રત્યયો યશ્ચ સપ્તધા ખ્યાતિવેદકઃ ।

ઽતદનિત્યાદૌઽ ઇતિ । રૂપાદેરનિત્યત્વનિત્યત્વાદૌ । ઇટ્ રધાદિભ્ય ઇતિ ઇઞ્ચાપરિપુરિઃ । પરિપ્રપૂરેઃ ભાવ ઇતિ પરિપ્રપૂરઃ અસઙ્ગઃ । વિવક્ષાવશાત્ તચ્છબ્દેન સઙ્ગો ગૃહ્યતે । સમાહારદ્વન્દ્વઃ । સઙ્ગાસઙ્ગત્વયોરિત્યર્થઃ । એકશેષસ્તુ ન ભવત્યન(?)ભિધાનાત્ । ઽરૂપાદૌઽ રૂપાદેરનિત્યત્વનિત્યત્વાદૌ । રૂપાદેરપરિપૂર્ણત્વપરિપૂર્ણત્વયોઃ । રૂપાદેઃ સઙ્ગાસઙ્ગયોશ્ચ । યા ઽચર્યાઽ ચરણં તત્પ્રતિષેધેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરણં ઽપ્રયોગો ઽ રૂપાદ્યાદિષુ । અમી ચ ચત્વારઃ । ઉત્તરે ચાષ્ટૌ । ઽઅવિકારો ઽકર્તાઽ । [ઉદ્દેશ] દુષ્કરઃ કારિત્રદુષ્કરો ઽબન્ધ્યો ઽપરપ્રત્યયઃ સપ્તધાખ્યાતિવેદકશ્ચેતિ દ્વાદશવિધઃ પ્રયોગઃ । અતસ્તં પૃચ્છતિ । આહ । તેન હીત્યાદિના કથં ચરિતવ્યમિતિ । કથં પ્રયોગઃ કર્તવ્યઃ? અત્ર રૂપાદયઃ સર્વધર્માઃ । સ્કન્ધાસ્તૂપલક્ષણમ્ । રૂપે યાવદ્વિજ્ઞાને ન ચરતીતિ રૂપાદીન્ન સઞ્જાનીત ઇત્યર્થઃ । તદા ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામિતિ રૂપાદિપ્રયોગઃ ॥
સ ચેદ્રૂપમનિત્યં યાવદ્વિજ્ઞાનમનિત્યમિતિ ન ચરતિ । તથા નિત્યમિતિ સુખમિતિ શૂન્યમિત્યશૂન્યમિતિ આત્મેતિ અનાત્મેતિ શુભમિતિ અશુભમિતિ ન ચરતિ તદા ચરતિ પ્રજ્ઞપારમિતાયામિતિ રૂપાદ્યનિત્યત્વાદિપ્રયોગઃ ॥
સ ચેદ્રૂપં યાવદ્વિજ્ઞાનં અપરિપૂર્ણ પરિપૂર્ણ વા । તદેવ રૂપાદેરપરિપૂર્ણત્વં પરિપૂર્ણત્વં તદેવ રૂપાદિ ઇતિ ન ચરતિ । તદા ચરત્યસ્યામિત્યપરિપુરિપરિપૂરિપ્રયોગઃ ॥

એવમુક્ત ઇત્યાદિના ચતુર્થં પ્રસ્તૌતિ । ભગવાંસ્તમાહ । રૂપં સસઙ્ગમિત્યાદિના ચરિતવ્યાન્તેન । અત્રૈવ એવં ચરન્નિત્યાદિનાનુશંસમાહ । અસક્તેત્યાદિ । સર્વસઙ્ગાભાવાદસક્તા । તતો ન બદ્ધા ક્લેશૈસ્ત્રૈધાતુકે । તતો ન મુક્તા ક્લેશૈઃ । ન સમતિક્રાન્તા ત્રૈધાતુકમ્ । એવં હીત્યાદિનોપસંહારઃ । ઇતિ રૂપાદિસઙ્ગાસઙ્ગપ્રયોગઃ ॥
સુભૂતિરાહેત્યાદિના પરિહાણિર્ભવેદિત્યેદન્તેન પઞ્ચમઃ । હાનિવૃદ્ધયોરભાવાદવિકારતા । આકાશવત્ । વર્ણો ગુણઃ । ઇત્યવિકારપ્રયોગઃ ॥
તદ્યથાપીત્યાદિના સ્થવિરશબ્દાત્ પ્રાક્ ષષ્ઠઃ । સંક્લિશ્યતે શબ્દસ્યાર્થઃ પ્રતિહન્યત(?) ઇતિ । દ્વિતીયસ્યાનુનીયત ઇતિ । દેશનયા હાનિવૃદ્ધયોરકરણાદકર્તૃપ્રયોગઃ ॥
સ્થવિર ઇત્યાદિનાભિસમ્બોદ્ધકામાન્તેન સપ્તમઃ । ત્રિવિધાં દુષ્કરતાં વક્તું ભગવતી ભાવનાદુષ્કરતામનુષઙ્ગાદાહ । તસ્યામેવ સ્થિતાનામુદ્દેશાદેર્દુષ્કરત્વાત્ । ચરન્નિતિ શમથેન । ન સંસીદતિ લયેન । નોત્પ્લવતે ઔદ્ધત્યેન । ન પ્રત્યુદાવર્તતે નિવર્તતે । આકાશભાવના । એકલક્ષણતાપ્રતિભાસાત્ । અયં સન્નાહ ઇતિ યઃ સર્વસત્ત્વાર્થાય સમ્યક્સમ્બોધૌ । આકાશેનેતિ । આકાશનિભેન યોગેન તદત્યાગાત્ । તતો દુષ્કરતા સત્ત્વાનામનુપલમ્ભાદનન્તાચ્ચ । વિશ્વાર્થમુદ્દિશ્ય બોધેઃ । સ ચોદ્દેશઃ સન્નાહ ઇત્યુદ્દેશદુષ્કરતાપ્રયોગઃ ॥
આકાશમિત્યાદિના સન્નહ્યત ઇત્યેતદન્તેનાષ્ટમઃ । ઉચ્ચૈર્ગતિર્વિબન્ધપાતનં(?) પરિમોચનમ્ । ઉચ્ચૈર્નયનમુત્ક્ષેપઃ । એતાવાન્સત્ત્વાર્થાય પ્રયોગઃ । સ ચ દુષ્કરઃ । આકાશવત્સત્ત્વરાશેરનન્તત્વાદરૂપિત્વાદદ્રવ્યત્ર્વાચ્ચેતિ પ્રયોગદુષ્કરતાપ્રયોગઃ ॥
અથ ખલ્વિત્યાદિનાથ ખલ્વિત્યતઃ પ્રાઙ્નવમઃ । પ્રયોગસ્ય ફલં કારિત્રમ્ । સાંક્લેશિકધર્મપ્રહાણં વૈયવદાનિકધર્મોત્પાદનં ચ । તદુભયં દુષ્કરં ભગવત્યા તયોરકરણાદિતિ કારિત્રદુષ્કરતાપ્રયોગઃ ॥
અથ ખલ્વિત્યાદિનાથ ખલ્વિત્યતઃ પ્રાગ્દશમઃ । ય એવં યોગમાપત્સ્યત ઇતિ હેત્વવસ્થાયામ્ । ક્વ સ ઇતિ ફલાવસ્થાયામ્ । આકાશ ઇતિ આકાશં તારાપથમ્ । ઇહ તુ તત્સાધર્મ્યાદનુત્તરા બોધિઃ । અભ્યવકાશં ભૂમેરૂપરિષ્ઠાદચ્છન્નમરૂપિષ્ઠાનમ્ । ઇહ તુ તત્સાધર્મ્યાદ્ધીનબોધિઃ । તદુભયં ફલમ્ । તસ્ય યથાભવ્યં પ્રાપ્તેરવન્ધ્યપ્રયોગઃ ॥
અથ ખલ્વિત્યાદિના અવતારમિત્યેતદન્તમેકાદશઃ । શક્રસ્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય રક્ષાવરણગુપ્તિં કર્તુકામઃ । રક્ષાવરણાભ્યાં સહિતા ગુપ્તિસ્તથોક્તા । તં સુભૂતિરાહ । કિમેનં પ્રાપ્સ્યસીતિ । સ આહ નેતિ । તતઃ કિમિત્યાહ એવમિત્યાદિ । એવમિતિ । સર્વધર્માનુપલમ્ભેન । શેષં સુગમમ્ । એવમન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાધીનૈવ તસ્ય રક્ષા ન પરાધીનેત્યપરપ્રત્યયપ્રયોગઃ ॥
અપિ ચેત્યાદિના પરિજાનાતીત્યેતદન્તેન દ્વાદશઃ । મહત્યોર્ભગવત્યોઃ સપ્તધા ખ્યાતિઃ પઠ્યતે । "માયામરીચિસ્વપ્નપ્રતિશ્રુત્કાપ્રતિભાસપ્રતિબિમ્બગન્ધર્વનગરોપમાઃ સર્વધર્માઃ" ઇતિ । યા ચ સપ્તધા ખ્યાતિઃ સા સર્વાપ્યન્વાખ્યાતિઃ । દ્વયશૂન્યેન સ્થિતાનાં સર્વધાર્માણાં પરતન્ત્રસ્વભાવાનાં દ્વયેન ખ્યાતિઃ । સા એકેનાપિ દૃષ્ટાન્તેન શક્યા દર્શયિતુમ્ । યથા હિ શબ્દે ઽસતિ પ્રતિશબ્દો ઽસમ્પ્રખ્યાતિ । તથા સતિ દ્વયશૂન્યે સ્વભાવે ધર્મા અસતા દ્વયરૂપેણ પ્રખ્યાન્તીતિ । તસ્માદસ્યાં ભગવત્યાં પ્રતિશ્રુત્કોપમતૈવ પઠ્યતે । અત એનાં પ્રતિ શાસ્ત્રપાઠો ઽન્યથા કર્તવ્યઃ । ઽયો ઽપરો ખ્યાતિવેદકઃઽ ઇતિ । દ્વિવિધા પ્રજ્ઞાપારમિતા લોકોત્તરા શુદ્ધા લૌકિકી ચ । યથોક્તં દ્રુમવિકલ્પપ્રવેશાયાં ધારણ્યામ અવિકલ્પધાતુપ્રતિષ્ઠિતો બોધિસત્ત્વો જ્ઞેયનિર્વિશિષ્ટેન જ્ઞાનેન આકાશસમતલાન્સર્વધર્માન્ પશ્યતિ । તત્પૃષ્ઠલબ્ધેન માયામરીચિસ્વપ્નપ્રતિભાસપ્રતિશ્રુત્કાપ્રતિબિમ્બોદકચન્દ્રનિર્મિતસમાન્સર્વધર્માન્પશ્યતિ" ઇતિ । અતો લોકોત્તરમધિકૃત્યાહ । આકાશસ્યેત્યાદિ ।
શુદ્ધલૌકિકીમધિકૃત્યાહ । તત્કિમિત્યાદિ । પરિજાનાતીતિ । તતઃ કિં તસ્ય રક્ષણીયં પ્રતિભાસાનામલીકત્વાદિતિ ભાવઃ । ઇત્યન્યથાખ્યાતિવેદકપ્રયોગઃ ॥
ઉક્તાઃ પ્રયોગાઃ । પ્રયોગસમતા વક્તવ્યા । તામધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
ચતુર્ધામનના તસ્ય રૂપાદૌ સમતા મતા ॥ 3-10 ॥
રૂપાદ્યધિષ્ઠાનં ચતુર્વિધમમનનં પ્રયોગસમતેત્યર્થઃ । યથોક્તં મહત્યોઃ । "રૂપં ન મન્યતે । રૂપેણ ન મન્યતે । રૂપં મમેતિ ન મન્યતે । રૂપેપિ ન મન્યતે । એવં વેદનાદિષુ" ઇતિ । ઇમાં તુ ભગવતીં પ્રતિ શાસ્ત્રપાઠો ઽન્યથા કર્તવ્યઃ-
અષ્ટધામનનં તસ્ય રૂપાદૌ સમતા મત ।
ચતુર્ધા ગ્રાહકસ્ય ચતુર્ધા ચ ગ્રાહ્યસ્યાકલ્પનં પ્રયોગસમતેત્યર્થઃ । તદાહ અતશ્ચેત્યાદિના અથ ખલ્વિત્યતઃ પ્રાક્ । અતશ્ચેતિ યતઃ પ્રતિશ્રુત્કોપમાઃ સર્વધર્માઃ । અતશ્ચ તાનિતિ સર્વધર્માન્ ન મન્યતે ભાવાભિનિવેશેન । ન સમનુપશ્યતિ દૃષ્ટ્યા । ન જાનાતિ ગ્રહણેન । ન સઞ્જાનીતે કલ્પનયા । ઇતિ ચતુર્વિધં ગ્રાહકકલ્પનમ્ । તથૈવ ગ્રાહ્યવિકલ્પનમાહ તે ચેત્યાદિના । ન વેદ્યન્ત ઇતિ સત્ત્વેન ન મન્યન્તે । ન સંદૃશ્યન્ત ઇતિ ન દૃશ્યન્તે । ન સંવિદ્યન્ત ઇતિ ન ગૃહ્યન્તે । નોપલભ્યન્ત ઇતિ ન વિકલ્પ્યન્તે । ઇત્યેવમષ્ટધા ગ્રાહ્યગ્રાહકયોરકલ્પનેન વિહરતીતિ સર્વધર્મેષુ ચરતિ । તતઃ કિં સ્યાદિત્યાહ સ ચેદિત્યાદિ સુબોધમ્ । ઇતિ પ્રયોગસમતા ।
પ્રયોગસમતાનુસઙ્ગાદ્દેશનાસમતાયામપ્યસ્યાં દેશનાયામભિસમ્પ્રત્યયાર્થમાહ । અથ ખલ્વિત્યાદિના આપરિવર્તસમાપ્તેઃ । લોકધાતાવિતિ.......... ।
[વિશુદ્ધિપરિવર્તો નામાષ્ટમઃ પરિવર્તઃ ॥]
9. સ્તુતિપરિવર્તો નામ નવમઃ ।
[73] આકારાઃ સપ્રયોગાશ્ચ ગુણા દોષાઃ સલક્ષણાઃ ।
મોક્ષનિર્વેધભાગીયે શૈક્ષો ઽવૈવર્તિકો ગણઃ ॥ 1-12 ॥
સમતા
[74] ભવશાન્ત્યોશ્ચ ક્ષેત્રશુદ્ધિરનુત્તરા ।
સર્વાકારભિસમ્બોધ એષ સોપાયકૌશલઃ ॥ 1-13 ॥
આકારાઃ, પ્રયોગાઃ, ગુણાઃ, દોષાઃ, લક્ષણાનિ, મોક્ષભાગીયં, નિર્વેધભાગીય, અવૈવર્તિકસંઘઃ, સંસારનિર્વાણસમતા, બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધિઃ, ઉપાયકૌશલં ચેત્યેકાદશવસ્તૂનિ સર્વાકારાભિસમ્બોધઃ । યથોદ્દેશં નિર્દેશાત્ પ્રથમત આકારાણાં નિર્દેશઃ ।
[75] વસ્તુજ્ઞાનપ્રકારાણામાકારા ઇતિ લક્ષણમ્ ।
સર્વજ્ઞતાનાં ત્રૈવિધ્યાત્ ત્રિવિધા એવ તે મતાઃ ॥ 4-1 ॥
ઽવસ્તુઽ આલમ્બનં ચતુઃસત્યાદિ । તસ્ય ઽજ્ઞાનમ્ઽ । તસ્ય ઽપ્રકારાઃઽ । યૈઃ પ્રકારૈસ્તત્પરિક્ષેપઃ તેષાં ઽઆકારાઽ ઇતિ લક્ષણત્વાત્ । ઽસર્વજ્ઞતાનાંઽ ઇતિ જાતૌ વહુવચનમ્ । સર્વજ્ઞતાયા ઇત્યર્થઃ । કથં તસ્યાસ્ત્રૈવિધ્યમ્? સર્વજ્ઞતા માર્ગજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતા ચેતિ । તત્રાદૌ સર્વજ્ઞતાકારાઃ સપ્તવિંશતિઃ । શાસ્ત્રમ્-
[76] અસદાકારમારભ્ય યાવન્નિશ્ચલતાકૃતિઃ ।
ચત્વારઃ પ્રતિ સત્યં તે માર્ગે પઞ્ચદશ સ્મૃતાઃ ॥ 4-2 ॥
અસત્પારમિતેયમિતિ અસદાકારામારભ્ય યાવદચલપારમિતેયમિત્યચલાકારાઃ । તેષુ ચત્વારશ્ચત્વારો દુઃખસમુદયનિરોધસત્યેષુ પરિવિષ્ટાઃ । પઞ્ચદશ માર્ગસત્યે । અસદાકારપારમિતા । અસત્પારમિતા । એવમુત્તરા અપિ સર્વાઃ । તત્ર દુઃખે ચત્વારઃઅસત્સમતાવિવિક્ત-અનવમૃદ્ય ।

આકાશસમતામિતિ । આકાશવદ્રૂપાદેરસત્તામ્ । યથા હ્યાકાશસ્ય રૂપિદ્રવ્યાભાવો લક્ષણં તથા રૂપાદીનાં સ્વલક્ષણાભાવઃ । સર્વધર્માનુપલબ્ધિસમતામિતિ । સર્વધર્માનુપલબ્ધિરેવ સુખદુઃખયોઃ સમતા । અત્યન્તશૂન્યતામિતિ । પુદ્ગલેન સ્વભાવેન ચ શૂન્યતામિત્યર્થઃ । બાધકં દુઃખં બાધ્યત્વાદવમૃદ્ય આત્મા । અનવમૃદ્યાનાત્મા । તદાકારત્વાત્ અનવમૃદ્યપારમિતા । સર્વધર્માણાં બાધ્યબાધકાનામનુપલબ્ધિતાં નિરૂપલમ્ભતાં [ઉપાદાય] ।
સમુદયે ચત્વારઃ । તથા હિ- પદં હેતુઃ પ્રાક્તનાઃ સ્કન્ધાઃ । સ્વભાવ આત્મનો ભાવઃ । કાયકર્મ । વચનં વાક્કર્મ । નામ મનસ્કર્મ ક્લેશાશ્ચ । એષામભાવો યથાક્રમં.....અસ્વભાવઃ । ......તદાકારત્વાત્તત્પારમિતા । અનામાશરોરતામિતિ । નામ અરૂપિણઃ સ્કન્ધાઃ । શરીરં રૂપસ્કન્ધઃ । તયોરભાવો ઽનામશરીરતા । ગત્યાગતી કાયકર્મ । તદભાવો ઽનાગતિરગતિશ્ચ । વાચાં હેતુર્વિકલ્પઃ । તદભાવો ઽવિકલ્પતા ।
નિરોધે ચત્વારઃ । તથા હ્યસૌ ગમનં વા સ્યાત્ ગ્રાહ્યં વા ક્ષયો વા ઉત્પત્તિર્વા । એષામભાવો યથાક્રમં અગમનં, અસંહાર્યં, અક્ષયઃ, અનુપપત્તિઃ । તદાકારત્વાત્તત્પારમિતા । સર્વધર્માણામગમનતા ગત્યભાવઃ । સર્વધર્માણામગ્રાહ્યતા । ન હિ ધર્મો ધર્મં ગૃણ્હાતીતિ । ક્ષય એવ ધર્મઃ । તેન યોગઃ । તદભાવાદક્ષયધર્મયોગતા । અભિનિર્વૃત્તિરુત્પત્તિઃ । તદભાવાદનિર્વૃત્તિતા ।
માર્ગે પઞ્ચદશ- અકારક-અજાનક-અપશ્યક-અસંક્રાન્તિ-અવિનય-સ્વપ્ન-પ્રતિશ્રુત્ક-પ્રતિભાસ-મરીચિ-માયા-અસંક્લેશ-અવ્યવદાન-અનુપલેપ-અપ્રપઞ્ચ અમનના-અચલા । અકારકાદ્યાકારત્વાત્તત્પારમિતા । અકારકો માર્ગસ્તેન કારકાનુપલબ્ધેઃ । અજાનકાપશ્યકો માર્ગસ્તેન જાનકપશ્યકાનુપલબ્ધેઃ । અસંક્રાન્તિર્માર્ગસ્તેન ચ્યુત્યુપપત્ત્યોરયોગદર્શનાત્ । અવિનયો માર્ગસ્તેન ત્ર્યધ્વસમાયા ધર્મપ્રકૃતેરવિનયાત્ । સ્વપ્નાદિતુલ્યત્વાત્ સ્વપ્નો માર્ગઃ વિનૈવ દ્રષ્ટારમન્ધઃકારાત્ (?) । પ્રતિશ્રુત્કો માર્ગઃ । અસતિ શબ્દે શબ્દોપલમ્ભાત્ । પ્રતિભાસઃ પ્રતિબિમ્બં સ માર્ગઃ । અસત્યર્થે ઽર્થદર્શનાત્ । મરીચિર્માર્ગઃ । તજ્જલસ્કન્ધવદસતો લોકધાતોઃ પ્રતિભાસાત્ । માયા માર્ગો નિમિત્તાપ્રતિભાસાત્ । અનુત્પાદવિજ્ઞાપનતામિતિ । યતઃ પઞ્ચભિરપ્યેભિરનુત્પાદો માર્ગ આદીપ્યતે । પ્રતિભાસહેતુમન્તરેણ તથા તથા પ્રતિભાસાત્ । અસંક્લેશો માર્ગસ્તેન રાગાદ્યનુપલબ્ધેઃ । અવ્યવદાનં માર્ગસ્તેન ક્લિષ્ટસત્ત્વાનુપલબ્ધેઃ । અનુપલેપો માર્ગઃ । આકાશવન્નિરુપલેપસ્ય ધર્મધાતોસ્તેન દર્શનાત્ । અપ્રપઞ્ચો માર્ગઃ પ્રપઞ્ચપ્રતિપક્ષત્વાત્ । અમનના માર્ગઃ । સર્વમનનાસમુદ્ધાતિત્વાત્ । અચલો માર્ગઃ । ધર્મધાતુશરીરત્વેન શાશ્વતત્વાત્ । ઇતિ સર્વજ્ઞતાકારાઃ ॥
અથ માર્ગજ્ઞતાકારાઃ ષટ્ત્રિંશત્ ।
[77] હેતૌ માર્ગ ચ દુઃખે ચ નિરોધે ચ યથાક્રમમ્ ।
અષ્ટૌ તે સપ્ત પઞ્ચેતિ ષોડશેતિ ચ કીર્તિતાઃ ॥ 4-3 ॥
હેતુઃ સમુદયઃ । અતઃ સમુદયમાર્ગૌ પ્રથમત ઉક્તૌ ફલોપાયત્વાત્ । દુઃખનિરોધૌ પશ્ચાદુક્તૌ ફલત્વાત્ તેષ્વાકારા યથાક્રમમ્ । ઽઅષ્ટૌ સપ્ત પઞ્ચ ષોડશેતિ ચ કીર્તીતાઃઽ સૂત્રે તત્ર સમુદયે ઽષ્ટૌ-વિરાગ-અસમુત્થાન-શાન્તનિર્દોષ-નિષ્ક્લેશ-નિઃસત્ત્વ । કથં તદષ્ટૌ? યતો નિર્દોષે ત્રિતયઃ-અરાગ-અદ્વેષ-અમોહ । પ્રાક્તના હિ પઞ્ચસ્કન્ધાઃ સમુદયઃ । રજ્યન્તે ઽસ્મિન્નિતિ રાગઃ । પરિકલ્પિતઃ સ્વભાવો ધર્માણામ્ । વિગતો રાગો ઽસ્માદિતિ વિરાગઃ સમુદયઃ । સર્વધર્માણામવિતથતામિતિ । વિતથેન કલ્પિતેન સ્વભાવેન શૂન્યતામ્ । સમુત્થાનં ક્લેશહેતુર્વિકલ્પઃ । તસ્યાસ્મિન્નભાવાદસમુત્થાનઃ સમુદયઃ । સર્વધર્માણાં નિર્વિકલ્પતામિતિ । અગ્રાહકત્વાત્ । શાન્તઃ સમુદયઃ । નિરોધ ઇત્યર્થઃ । તત્કુતઃ? સર્વેષાં ( ર્સ્ત્_86 ) ધર્મનિમિત્તાનાં ધર્મપ્રતિભાસાનાં પરમાર્થપ્રતિભાસે ઽનુપલબ્ધેઃ । અત એવ અરાગપારમિતા અદોષપારમિતા અમોહપારમિતા ચ । ગુણપારમિતામિતિ રાગદોષમોહક્ષયપારમિતામ્ । સર્વક્લેશાભાવાન્નિષ્ક્લેશઃ સમુદયઃ । પરિકલ્પાસત્તામિતિ ગ્રાહકાસત્તામ્ । અપિ ચ સર્વત્ર ક્લિષ્ટઃ સ્યાદ્ દુઃખી ચ (?) । તદભાવાન્નિઃસત્ત્વઃ સમુદયઃ । ભૂતકોટિતામિતિ ધર્મપુદ્ગલશૂન્યતામ્ ।
માર્ગે સપ્તેતિ- અપ્રમાણ-અન્તદ્વયાનનુગમ-અસમ્ભિન્ન-અપરમૃષ્ટ-અવિકલ્પ-અપ્રમેય-અસઙ્ગ । અપ્રમાણો માર્ગઃ । સર્વધર્માણાં સમુત્થાનસ્યાસમુત્થાનતામલોકત્વમુપાદાય । અન્તદ્વયાનનુગમો માર્ગઃ । સર્વધર્મેષ્વનભિનિવેશતામિતિ । યથાપ્રતિભાસં ભાવસ્ય તચ્છૂન્યતયા વા ભાવસ્યાનનુગમઃ । અસમ્ભિન્નો માર્ગઃ । અસમ્ભેદનતામિતિ ભેદાનુપલબ્ધિમ્ । અપરામૃષ્ટો માર્ગસ્તેન હીનયાનાસ્પૃહણાત્ । અવિકલ્પો માર્ગઃ । વિકલ્પસમતામિતિ વિકલ્પાનામનુપલબ્ધિમ્ । અપ્રમેયો માર્ગઃ । અપ્રમાણધર્મતામુપાદાયેતિ । અપ્રમાણધર્મતાલમ્બનત્વાત્ । અસઙ્ગો માર્ગઃ । સર્વધર્મેષ્વસઙ્ગતામિતિ નિરુપલમ્ભતામ્ ।
દુઃખે પઞ્ચ- અનિત્ય-દુઃખ શૂન્ય-અનાત્મ-લક્ષણ । સાસ્રવાઃ પઞ્ચસ્કન્ધા દુઃખમ્ । તદત્રાનિત્યં ભવત્યેવેતિ (?) । સર્વધર્માણામસંસ્કૃતતામિતિ યથાપ્રતિભાસમનુત્પન્નતામ્ । દુઃખં દુઃખં સુખવિલક્ષણત્વાદાકાશવત્ । શૂન્યં દુઃખં સર્વધર્માનુપલબ્ધેઃ । અનાત્મા દુઃખં યથાપ્રતિભાસં સર્વધર્મેષ્વભિનિવેશાયોગાત્ । ત્રીણિ સંસ્કૃતલક્ષણાનિ । જાતિર્જરાનિત્યતા ચ । તદભાવાદલક્ષણં દુઃખમ્ । અનભિનિવૃત્તિતામિતિ યથાપ્રતિભાસં યથા પરમાર્થં ચાસંસ્કૃતતામ્ ॥

નિરોધે ષોડશ । તથા હિ નિરોધઃ શૂન્યતૈવ વિશુદ્ધા । ન ચ શૂન્યતા ભિદ્યતે ભેદકાનામનુપલબ્ધેઃ । તસ્માદાકાશવદનન્તાપર્યન્તો નિરોધઃ । અનુક્રમેણ વિસ્તારેણ વા પરિચ્છેદાદ્યથાક્રમં તતઃ ષોડશ શૂન્યતાઃ સન્ત્યેકરસાઃ । અત આહ । સર્વશૂન્યતાપારમિતેયમનન્તાપર્યન્તતામુપાદાયેતિ । અધ્યાત્મશૂન્યતાપારમિતેયં બહિર્ધાશૂન્યતાપારમિતેયં યાવદભાવસ્વભાવશૂન્યતાપારમિતેત્યાદિ । અતશ્ચ નિરોધસત્યે ષોડશાકારાઃ । ઇતિ માર્ગજ્ઞતાકારાઃ ।
સર્વાકારજ્ઞતાકારાઃ દશોત્તરં શતમ્ । યતઃ શાસ્ત્રમ્-
[78] સ્મૃત્યુપસ્થાનમારભ્ય બુદ્ધત્વાકારપશ્ચિમાઃ ।
શિષ્યાણાં બોધિસત્ત્વાનાં બુદ્ધાનાં ચ યથાક્રમમ્ ॥ 4-4 ॥
[79] સપ્તત્રિંશચ્ચતુસ્ત્રિંશત્ ત્રિંશન્નવ ચ તે મતાઃ ।
ત્રિસર્વજ્ઞત્વભેદેન માર્ગસત્યાનુરોધતઃ ॥ 4-5 ॥
તાનધિકૃત્ય સ્મૃત્યુપસ્થાનાદીત્યાદિકં આપરિવર્તસમાપ્તેઃ । સ્મૃત્યુપસ્થાનાદિબોધિપક્ષ્યધર્મપારમિતેયમિતિ । સ્મૃત્યુપસ્થાનાદયઃ સપ્તવર્ગા અનેકશો વિભક્તાઃ સપ્તત્રિંશબ્દોધિપક્ષ્યા ધર્મા ભવન્તિ । પ્રત્યેકં તેષામનુપલમ્ભાત્તદાકારાઃ પારમિતાઃ............ [સ્તુતિપરિવર્તો નામ નવમઃ ॥]
10. ધારણગુણપરિકીર્તનપરિવર્તો નામ દશમઃ ।
......બોધિર્ધર્મચક્રપ્રવર્તનપર્યન્તા નાહેતુત્વાદિતિ ફલરત્નપ્રદાતાપ્રયોગઃ ॥
શુદ્ધરાશિરિત્યાદિ પ્રગાશ્ચર્યાત્ । તેષામેવ ફલાનામાકાશવદ્વિશુદ્ધિદર્શનાદિતિ શુદ્ધકઃ પ્રયોગઃ ॥
આશ્ચર્યમિત્યાદિ । અથ ખલ્વાયુષ્માનિત્યતઃ પ્રાક્ । લિખ્યેતેતિ લિખિતું શક્યતે । લિખિતર્વ્યૈવેતિ તાવતૈવ કાલેન લિખિતવ્યા ભવેત્ । દૃઢસમાદાનસ્ય વિઘ્નાભાવાદિતિ ભાવઃ । તત્કસ્ય હેતોરિતિ કુત ઇદમાસં (શં)કિતમિત્યર્થઃ । એવં હીત્યાદિનોત્તરમ્ । ધર્મતેયમિતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચાપીતિ યદ્યપિ । ન પ્રસહિષ્યત ઇતિ ન પ્રભવિષ્યતિ । અચ્છિદ્રસમાદાનસ્યત્યખણ્ડસમાદાનસ્ય ઇત્યવધેરણ(ન)તિક્રમાત્ સાવધિઃ પ્રયોગઃ ॥
ઉક્તાઃ પ્રયોગાઃ । ગુણા વક્તવ્યાઃ । તાનધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[80] મારાણાં શક્તિહાન્યાદિશ્ચતુર્દશવિધો ગુણઃ ।
ગુણાઃ પ્રયોગાનુશંસાઃ મારશક્તિવ્યાઘાતાદયશ્ચતુર્દશ । તત્રાદૌ અથ ખલ્વિત્યાદિ ન હિ શારિપુત્રેત્યતઃ પ્રાક્ । બુદ્ધાનાં આનુભાવેનેતિ । તેન મારશક્તિવ્યાઘાતાદિતિ ભાવઃ । પ્રસત્તેઃ(?)અદર્શનાત્ પૃચ્છતિ । તત્કસ્ય હેતોરિતિ । સમન્વાહરિષ્યન્તીતિ સ્મરિષ્યન્તિ । પરિગ્રહીષ્યન્તીત્યાનુકૂલ્યે ચાવસ્થાનાદિતિ મારશક્તિવ્યાઘાતગુણઃ ॥
ન હિ શારિપુત્રેત્યાદિ । એવમુક્ત ઇત્યતઃ પ્રાક્ । ઇતિ બુદ્ધસમન્વાહારજ્ઞાનગુણઃ ॥
એવમુક્ત ઇત્યાદિ બુદ્ધચક્ષુષેતિ યાવત્ । અનુભાવઃ પ્રભાવઃ । અધિષ્ઠાનમધિકશક્ત્યાધાનમ્ । પરિગ્રહઃ સ્વીકારઃ । કુતસ્તેષાં બુદ્ધાધિષ્ઠાનં બુદ્ધપરિગ્રહો વેત્યત આહ જ્ઞાતાસ્ત ઇત્યાદિ । જ્ઞાતાઃ સમન્વાહૃતાઃ । અધિષ્ઠિતાઃ સ્વીકૃતાઃ । દૃષ્ટા માંસચક્ષુષા । વ્યવલોકિતા બુદ્ધચક્ષુષા । ઇતિ બુદ્ધાવલોકિતત્વગુણઃ ॥
યે તે બોધિસત્ત્વા ઇત્યાદિ યેપીત્યતઃ પ્રાક્ । તથત્વાયેતિ સમ્યક્સમ્બોધ્યાસન્નીભાવગુણઃ ॥
યેપીત્યાદિ । ઇમે ખલ્વિયતઃ પ્રાક્ । મહાર્થિક આયત્યાં બોધિસત્ત્વભૂમિભિઃ । મહાનુશંસો બોધિસત્ત્વસમ્પત્તિભિઃ । મહાફલઃ પશ્ચાદનુત્તરાયા બોધ્યાઃ । મહાદિપાકઃ ચરમભવભાવિનીભિઃ કુલગોત્રલક્ષણાદિસમ્પત્તિભિઃ । પરિશ્રમઃ ક્લમથઃ । પરિષ્પ(સ્પ)ન્દો વ્યાપારઃ । ઇતિ મહાર્થતાદિગુણઃ ॥
ઇમે ખલ્વિત્યાદિ ન સન્ત્રાસમાપદ્યન્ત ઇતિ યાવત્ । સૂત્રાન્તા ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રભૃતયઃ । અત્યયેનેતિ પરિનિર્વાણેન । વર્તન્યામિતિ પૂર્વદેશે । નનુ મધ્યદેશે ષોડશેષુ મહાનગરેષુ ભગવતા ધર્મો દેશિતઃ । તસ્ય કથં તતો ઽન્યત્ર પ્રચાર ઇત્યત આહ । નવમણ્ડ ઇત્યાદિ । નવમણ્ડો ઽભિનવઃ સારઃ । સ પ્રાપ્તો વિનેયૈરસ્યેતિ તથોક્તે ધર્મવિનયે । ધર્મશ્ચાસૌ દેશનાધર્મત્વાદ્વિનયશ્ચ ક્લેશવિનયાદિતિ ધર્મવિનયઃ । ભગવતિ પરિનિર્વૃતે સદ્ધર્મસ્ય લોકે ઽવસ્થાનં પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ તતો ઽન્તર્ધાનકાલઃ । તત્સમયે સન્નિધાને । તતઃ કિમિત્યાહ । સમન્વાહૃતા ઇત્યાદિ । ઉત્તરસ્યાં દિશીતિ દિગન્તરાણાં વ્યવચ્છેદઃ । ઉત્તરે દિગ્ભાગ ઇતિ । તસ્યા અપિ ભાગાન્તરાણાં વિસ્તારેણ ચરતીતિ વૈસ્તારિકી । ઉત્તરાપથ ઇતિ વચનં દક્ષિણાપથાદેર્વ્યવચ્છેદાય ।
બહવ ઇત્યલ્પકપક્ષ્યસ્ય સુબહવ ઇતિ બહુત્વપ્રકર્ષાય । કિઞ્ચાપીતિ યદ્યપિ । શેષં સુબોધમ્ । અત્ર ચતુર્ભિઃ કારણૈઃ શાસનાપચય ઉક્તઃ । ભગવતો ઽત્યયેન । નવમણ્ડપ્રાપ્તત્વેન । અન્તર્ધાનકાલસન્નિપાતેન । પ્રવર્તકાલ્યત્વેન ચ । તથાપિ શાસનં તાનબલંબ્ય પ્રવર્તિષ્યત ઇતિ શાસનાવલમ્બત્વગુણઃ ॥
ચિરયાનેત્યાદિ યાવત્સમ્બોધિમારભ્યેતિ । પ્રશ્નઃ પૃચ્છા । તત્કરણાત્ પરિપૃષ્ટાઃ પરિજ્ઞાતપૃચ્છાઃ પરિપૃચ્છાઃ । તથા કરણાત્ પરિપૃચ્છિતાઃ । ( ર્સ્ત્_89 ) પરિહતપ્રશ્નાઃ કૃતાઃ પરિપુરિપ્રશ્નોકૃતાઃ । શીલેષ્વિતિ બહુવચનમાદ્યર્થં શીલાદિષ્વિત્યર્થઃ । શેષં સુબોધમ્ । ઇતિ શુક્લધર્મપરિપૂરણગુણઃ ॥
તત્કસ્યેત્યાદિ સમ્યક્સમ્બોધિમારભ્યેતિ યાવત્ । જાતિવ્યતિવૃત્તાનામપીતિ તાં તદુત્તરાં ચ જાતિમતિક્રાન્તાનામપિ સમુદાચારાઃ પ્રયોગાઃ । અભિનન્દનમભિલાષઃ શેષં સુગમમ્ । ઇતિ કથાપુરુષતાગુણઃ ॥
તેષુ ચેત્યાદિ યાવત્સમ્યક્સમ્બોધાવિતિ । છન્દતો મન્ત્રતો વેતિ । અભિપ્રાયેણ વ્યવચારેણ વા । શેષં સુબોધમ્ । ઇતિ અભેદ્યતાગુણઃ ॥
તાં ચેત્યાદિના સમ્યક્સમ્બોધાવિત્યેતદન્તેન બહુજનકુશલમૂલોત્પાદનગુણઃ ॥
તત્કસ્યેત્યાદિ એવં ચેત્યતઃ પ્રાક્ પ્રસ્થાપયિષ્યામ ઇતિ પ્રસ્થાનમાત્રેણ । સમ્પ્રભાવયિષ્યામ ઇતિ ભાવનાપ્રકર્ષસંપાદનાત્ । પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામ ઇતિ સ્થિરીકરિષ્યામઃ । શેષં સુબોધમ્ । ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતપરાર્થસંપાદનગુણઃ ॥
એવં ચેત્યાદિ ભવિષ્યન્તીતિ યાવત્ । એવં ચેતિ યથોક્તે પરાર્થસંપાદને સતિ । ઉદારાધિમુક્તિકા ભવિષ્યન્તીતિ । યથોક્તં મહત્યોસ્તદેવ સંક્ષિપ્ય બ્રૂમઃ । "તે ખલુ ઉદારાધિમુક્તિકા ભવિષ્યન્તિ । રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શધર્મેષુ ત ઉદારાણિ દાનાનિ દત્વા ઉદારાણિ કુશલમૂલાન્યભિસંસ્કૃત્ય ઉદારં વિપાકં પરિગૃહ્ય સત્ત્વાનામર્થાય વિપાકાદ્વિપાકં પરિગૃહીષ્યન્તિ" ઇતિ ઉદારફલપરિગ્રહગુણઃ ॥
યદિત્યાદિ એવમુક્ત ઇત્યતઃ પ્રાક્ । યદિતિ યસ્માદુદારાધિમુક્તિકત્વાત્ । અધ્યાલમ્બિતવ્યાનીતિ સંક્રમિતવ્યાનિ । શેષં સુબોધમ્ । ઇતિ વૈસ્તરિકપરાર્થસંપાદનગુણઃ ॥
એવમુક્ત ઇત્યાદ્યાપરિવર્તસમાપ્તેઃ । પારમિતાનાં કૃતશ ઇતિ તદર્થમ્ । તાસાં પરિશુદ્ધયે । અર્થાયેતિ હિતાય । અન્વેષિષ્યન્તે પ્રજ્ઞાપારમિતા ક્વૈષા લભ્યતામિતિ । પર્યેષિષ્યન્ત ઇતસ્તતો ગત્વા ગવેષિષ્યન્તે । ઇહ લપ્સ્યત ઇતિ શ્રુત્વા । અભિવદની (ન્તી) તિ સમ્યગ્વદન્તિ । ઉપગમિષ્યન્તિ સન્નિધાનતઃ । ઉપપત્સ્યન્તે પ્રયત્ને સતિ લાભાત્ । ઉપનંસ્યન્તે અયત્નેનૈવ લાભાત્ । શેષં સુબોધમ્ । ઇતિ ષટ્પારમિતાનિયતલાભગુણઃ ॥
ઇત્યુક્તો ગુણઃ ॥
યથોક્તેષુ પ્રયોગેષુ ચેતસઃ સ્થાપનં ધારણમ્ । તસ્ય ગુણા અનુશંસાશ્ચતુર્દશ । તેષાં પરિકીર્તનશ્ચાસૌ પરિવર્તશ્ચ ।

આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયાં દશમઃ પરિવર્તઃ ॥
11. મારકર્મપરિવર્તો નામૈકાદશમઃ ।
દોષાઃ પ્રયોગાન્તરાયકરાઃ । તે વક્તવ્યાઃ । તમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
દોષાશ્ચ ષડ્વિબોદ્ધવ્યાશ્ચતુર્ભિર્દશકૈઃ સહ ॥ 4-12 ॥
દોષાઃ ષટ્ચત્વારિંશદિત્યર્થઃ । અત આહ । અથ ખલ્વિત્યાદિ । કેચિદિતિ પ્રશ્નઃ । કાઙ્ક્ષાકિમર્થગતેઃ । અથવા ચિચ્છબ્દો ન પઠિતવ્યઃ । બહૂનીતિ સામાન્યેનોક્તે વિશેષજિજ્ઞાસયા પ્રશ્નઃ । કિયદ્રૂપાણોતિ । તેષામિત્યાદ્યુત્તરમ્ । વક્ષ્યમાણાનિ ષટ્ચત્વારિંશદિતિ ભાવઃ । ભાષમાણાદિપદાનિ સર્વચર્યાણામુપલક્ષણાનિ । ચિરેણ પ્રતિભાનમુત્પત્સ્યત ઇતિ ચિરેણ પારમિતાનાં પૂરણમ્ । તતશ્ચિરેણૈવ બોધિઃ સ્યાત્ । ઇતિ ચિરપ્રતિભાનદોષઃ ॥
તદપિ ચેત્યાદિ । વિક્ષેપ્સ્યત ઇતિ । ઉદ્ધતં ભવિષ્યતિ । અનુપાયકુશલસ્ય ક્ષિપ્રતરં તદુત્પત્તૌ માનોત્પત્તેઃ । તતો ઽન્યાન્ બોધિસત્ત્વાનવમન્યમાનસ્ય નીચકુલેષૂત્પત્ત્યા ચિરેણૈવ બોધિઃ સ્યાદિત્યાશુપ્રતિભાનદોષઃ ॥
જૃમ્ભમાણા ઇતિ સદર્પકાયપ્રસારાઃ । હસન્ત ઇતિ અટ્ટહાસાન્ કુર્વન્તઃ । ઉચ્ચવગ્ઘયન્ત ઇતિ દર્પાદુત્તિષ્ઠન્તઃ । ઇતિ કાયકર્મવૈગુણ્યમ્ ॥
વિક્ષિપ્તચિત્તા ઇત્યસમાહિતા । અન્યોન્યવિજ્ઞાનસમઙ્ગિન ઇતિ પરૈઃ સ્મરયિતવ્યાઃ । સ્વયં તુ સ્મૃતિં ન પ્રતિલપ્સ્યન્તે । ભિન્નેષ્વપીર્યાપથેષૂદ્દેશવિસ્મરણાદ્વેતિ ચિત્તવૈગુણ્યદોષઃ ॥
પરસ્પરમિત્યાદિ । ઉચ્ચગ્ઘમાના ઇતિ પરસ્પરમુચ્ચગ્ઘયન્તઃ । વિક્ષિપ્તચક્ષુષ ઇતસ્તતઃ । વિસામગ્રીતિ યાવતામાગમને પુસ્તકમાકૃષ્યતે તાવતામસમગ્રતેત્યયોગવિહિતસ્વાધ્યાયાદિતા દોષઃ ॥

ન વયમિત્યાદિ પુનરપરમિત્યતઃ પ્રાક્ । ચિત્તોત્પાદૈસ્તથા તથેતિ પૂર્વોક્તમ્ । ન નિર્જાયન્તે ન નિષ્પદ્યન્તે । ઇતિ વૈમુખ્યનિમિત્તગ્રાહિતા દોષઃ ॥
પુનરપરમિત્યાદિ તદ્યથાપીત્યતઃ પ્રાક્ । વિવર્જ્ય ચેતસા । ઉત્સૃજ્ય કાયવાગ્ભ્યામ્ । નિર્યાણં શિક્ષાપર્યન્તગમનમ્ । ઇતિ હેતુભ્રંશદોષઃ ॥
તદ્યથાપીત્યાદિ તદ્યથાપીત્યતઃ પ્રાક્ । પિણ્ડમાહારઃ । છોરયિત્વા ત્યક્ત્વા । કવડં ગ્રાસમ્ । પત્રઃ પલ્યસમ્પત્સમૂહઃ । પલાશોપમપ્રતિપન્ન ઇતિ પલાશોપમેષુ સૂત્રાન્તેષ્વભિયુક્તાઃ । દમયિષ્યામઃ પઞ્ચેન્દ્રિયદમનાત્ । શમયિષ્યામઃ ચેતસો દમનાત્ । પરિનિર્વાપયિષ્યામઃ પુનર્ભવક્ષયાત્ । કુશલમૂલાનામભિસંસ્કારો નિષ્પાદનાનિ તદર્થાઃ પ્રયોગવ્યાપારાઃ । ન ચ તૈર્મન્તવ્યમિતિ । તેષામાત્મનશ્ચાનુપલમ્ભાદિતિ પ્રણીતાસ્વાદભ્રંશદોષઃ ॥
તદ્યથાપીત્યાદિ તદ્યથાપીત્યતઃ પ્રાક્ । પ્રકાશમિતિ સાલોકમ્ । ઉપનિધ્યાયેદિતિ પશ્યેત્ । વર્ણસંસ્થાન ઇતિ વર્ણાકારૌ । ઇત્યુત્તમયાનભ્રંશદોષઃ ॥
તદ્યથાપીત્યાદિ તદ્યથાપીત્યતઃ પ્રાક્ । કેવલમાત્મદમશમથમેવેતિ । સંવર્ણત ઇતિ વર્તતે । ઇત્યપીત્યાદિ । પ્રતિસંલયનં સમાધિઃ । તદપિ ઇત્યેવમ્ । આત્મદમશમથાર્થમેવ સંવર્ણ્યતે । ઇત ઊર્ધ્વં ઇતીત્યાદિ સુગમમ્ । ઇતિ દૃષ્ટ એવેત્યાદિ । દૃષ્ટે ધર્મે પ્રાપ્તે જન્મનિ । અનુપાદાયેતિ ન કિઞ્ચિત્પરિગહ્ય । નિત્યકાલમિત્યાબોધેઃ । સતતં ચૈતત્ પ્રતિજન્મભાવાત્ । સમિતં ચ પ્રત્યહં ભાવાદિતિ સતતસમિતમ્ । શેષં સુબોધમ્ । ઇત્યુદ્દેશભ્રંશદોષઃ ॥
ઇતિ પ્રથમં દશકમ્ ॥
તદ્યથાપીત્યાદિ તદ્યથાપિત્યતઃ પ્રાક્ । પલગણ્ડઃ સૂત્રધારઃ । મેરુપૃષ્ઠે સુદર્શનં નામ શક્રસ્ય સૌવર્ણ નગરમ્ । તન્મધ્યે શક્રસ્ય વૈજયન્તો નામ પ્રાસાદઃ । પ્રતિપાર્શ્વં યોજનશતદ્વયં સાર્ધમ્ । એકત્વેન યોજનસહસ્રમ્ । સૂર્યાચન્દ્રમસોસ્તુ મેરોરર્દ્ધાદ્વહિરાકાશગામિસ્ફાટિકં વર્તુલં વિમાનમ્ । યથાક્રમમેકપઞ્ચશત્પઞ્ચાશચ્ચ યોજનાનિ મધ્યસૂત્રેણ । તન્મધ્યે યસ્તયોઃ પ્રાસાદો બહુભૂમેસ્તદિહ તયોર્વિમાનં વક્તવ્યમ્ । તચ્ચ વૈજયન્તાદતીવાલ્પપ્રમાણમ્ । નિર્માણં વિશેષવતી ક્રિયા । ઉપનયન્તિ પ્રાપયન્તીત્યુપા[ય]સંમોહદોષઃ ॥
તદ્યથાપીત્યાદિ । ભગવાનાહ । તદ્યથાપીત્યતઃ પ્રાક્ । લોકે ચક્રસ્ય પ્રવર્તનાત્ ચક્રવર્તી । તત્પુનશ્ચક્રમપૌરુષમાકાશગામિ સહસ્રારં સનાભિકં સનેમિકં આયસં તામ્રં રૌપ્યં સૌવર્ણ વા યથાયોગમ્ । વર્ણો જામ્બુનદનિભઃ । સંસ્થાનં દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણોપેતમ્ । તેજઃ સર્વમભિભૂઃ પ્રભાવઃ પ્રભામણ્ડલશ્ચ । ઋદ્ધિઃ સમ્પત્તિઃ । વિશેષતઃ સપ્તરત્નાનિ- ચક્રરત્નં હસ્તિરત્નં ( ર્સ્ત્_92 ) અશ્વરત્નં પરિણાયકરત્નં ગૃહપતિરત્નં મણિરત્નં ચેતિ । ધન્ધયતિ મોહયત્યપરિસ્ફુટત્વાદલ્પત્વાચ્ચેતિ ધન્ધકઃ । યસ્માદ્ધેતોર્બોધિસત્ત્વઃ સમુદેતિ સ બોધિસત્ત્વસમુદાગમઃ । અવાપ્ય લાભમાત્રેણ । સમાસાદ્ય શ્રવણાદિભિઃ । વિવર્જ્ય ત્યક્ત્વા । વિવર્ત્ય પરાઙ્મુખીભૂય । ઇતિ ચક્રવર્તિસાધર્મ્યાન્નિર્માણકાયભ્રંશદોષઃ ॥
ભગવાનાહ । તદ્યથાપીત્યાદિ તદ્યથાપીત્યતઃ પ્રાક્ । રસાઃ ષટ્ । દ્રવ્યભેદાત્ પરસ્પરસાંકર્યાચ્ચ શતં ભવતિ । તતઃ શતરસં ભોજનમ્ । ષષ્ટિકાઃ ષષ્ટિરાત્રેણ પચ્યન્તે તેષામોદાનઃ ષષ્ટિકોદનઃ । શકન્ધ્વાદિષુ દર્શનાત્પરરૂપમ્ । ઉત્સૃજ્ય ચેતસા । વિવર્જ્ય કાયેન । ઇતિ શતરસભોજસાધર્મ્યાત્ સમ્ભોગકાયભ્રંશદોષઃ ॥
તદ્યથાપીત્યાદિ પ્રાક્ પુનરપરશબ્દાત્ । ગમ્ભીરં પરમાર્થશેખરત્વાત્ । પ્રભાસ્વરં પરમનિર્મલાલોકત્વાત્ । ઇત્યનર્ધ્યમણિરત્નસ્ય ધર્માદ્ધર્મકાયભ્રંશદોષઃ ॥
ઇત ઊર્ધ્વં ગદ્યદ્વયેન ભગવત્યાં પઞ્ચ વિપર્યાસાઃ પ્રતિશે(ષે)ધ્યાઃ (?) । પુનરપરમિત્યાદ્યેવમુક્તે ઇત્યતઃ પ્રાક્ । બહૂનિ પ્રતિભાનાનીતિ રૂપાદીનાં સર્વાકારજ્ઞતાપર્યન્તાનાં પ્રતિભાનાનિ । ભગવત્યામસંવિદ્યમાનત્વાચ્ચિત્તવિક્ષેપકરાણીતિ તત્તભ્દાવપ્રતિભાનદોષઃ ॥
એવમુક્ત ઇત્યાદિ પુનરપરાત્ પ્રાક્ । યે કેચિત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા લિખિતેતિ, અસતીતિ, અક્ષરાણીતિ, અનક્ષરેતિ વા મન્યન્તે સર્વં તન્મારકર્મ । તથા હિ ન સા લિખિતા અપગન્ધાદિવિરહાત્ । નાસતી પરમાર્થસત્ત્વાત્ । નાક્ષરાણિ સર્વધર્માણામનક્ષરત્વાત્ । નાનક્ષરા તન્નિષ્યન્દત્વાદેષામક્ષરાણામ્ । એભિરેવ ચ તસ્યાઃ સૂચનાત્ । એતાન્યેવ ચ તેનાર્થેનાલમ્બ્ય તસ્યા અધિગમાત્ । તદેવં લિખનાભિનિવેશો ઽસત્ત્વાભિનિવેશો ઽક્ષરાભિનિવેશો ઽનક્ષરાભિનિવેશશ્ચેતિ ચત્વારો દોષાઃ ॥
પુનરપરમિત્યાદિ । દેશો માલવાદિઃ । શતેન સહસ્રેણ વા સંખ્યાતગૃહો ઽનાઢ્યાનાં નિવાસો ગ્રામઃ । સહસ્રેણ લક્ષેણ વા સંખ્યાતગૃહ આઢ્યાનાં નિવાસો નગરમ્ । નગરમેવ ચ વસ્તુભૂયિષ્ઠં નિગમઃ । મણ્ડલં કાશ્યાદિ જનપદઃ । તત્સમૂહો રાષ્ટ્રમ્ । રાજાધ્યુષિતં નગરં રાજધાની । આખ્યાનં ગદ્યકાવ્યમ્ । ગુલ્મો ઘહાઃ(ટ્ટઃ?) । વિશિખા રથ્યા । શિવિકા યાપ્યયાનમ્ । જીવિતાર્થાઃ પરિષ્કારાઃ જીવિતપરિષ્કારાઃ । ઇતિહાસઃ પુરાવૃત્તમ્ । શેષં સુબોધમ્ । ઇતિ ગન્તવ્યાદિનાનાર્થમનસિકારવિક્ષેપદોષઃ ।
ઇતિ દ્વિતીયં દશકમ્ ॥
પુનરપરમિત્યાદિના દ્રષ્ટવ્યરાજાદિમનસિકારવિક્ષેપદોષઃ ॥
પુનરપરમિત્યાદિના પ્રાપ્તવ્યાગ્ન્યાદિમનસિકારવિક્ષેપદોષઃ ॥
પુનરપરમિત્યાદિ પ્રાક્ પુનરપરાત્ । અન્તરાયા વિઘાતાઃ । લાભશ્ચીવરાદિપ્રાપ્તિઃ । સત્કાર આદરઃ । શ્લોકો યશઃ । તૈરાસ્વાદ ઉદ્ધર્ષઃ । ચિત્તોત્પીડા ચીવરાદિવિઘાતૈઃ । ઇત્યુત્પીડાસ્વાદદૌષૌ ॥
પુનરપરમિત્યાદિ પ્રાક્ પુનરપરાત્ । કિઞ્ચાપીતિ યદ્યપિ । ઉપાયકૌશલ્યમિતિ યેન હીનબોધૌ ન પતેદિતિ । ઉપાયકૌશલ્યરહિતસ્ય ગમ્ભીરસૂત્રાન્તે અતન્માર્ગણદોષઃ ॥
ઇતિ ઊર્ધ્વં વૈધુર્યાણિ બાહુલ્યેન વક્તવ્યાનિ । તાનિ ધર્મભાણકેન સહ ધાર્મશ્રવણિકાનાં વિસામગ્રી । ધર્મસ્ય ભાન(ણ)કો વક્તા ગુરુઃ । ધર્મશ્રવણં પ્રયોજનમેષામિતિ ધાર્મશ્રવણિકઃ શિષ્યઃ । સમગ્રભાવઃ સામગ્રી । વિપર્યાસાત્ વિસામગ્રી । તત્રાદૌ પુનરપરવાક્યદ્વયમ્ । કિલાસં કૌસીદ્યમ્ । બહુકૃત્યતા ગૃહિણામ્ । સપિ કૌસીદ્યમિતિ ચ્છન્દકિલાસવૈધુર્યમ્ ।
તતઃ પુનરપરવાક્યદ્વયમ્ । અન્તશ ઇત્યધિકમેવ લિખિતુકામઃ । ગતિમાન્ શબ્દજ્ઞાનાત્ । મતિમાન્ અર્થજ્ઞાનાત્ । સ્મૃતિમાન્ ઉભયોર્ધારણાત્ । ક્ષેપ્સ્યત ઇતિ કર્મે કર્ત્તરિપ્રયોગઃ । ગમિષ્યતીત્યર્થઃ । ઉદઘટિતજ્ઞઃ સામાન્યોક્તે વિશેષજ્ઞાનાત્ । વિપઞ્ચિતજ્ઞઃ કિઞ્ચિદપ્યુક્તૌ વિશેષપરિજ્ઞાનાત્ । અનભિજ્ઞઃ પદપરમઃ । સ હિ યદુચ્યતે તદેવ જાનાતિ નાધિકમ્ ॥
ઇમાનિ ચત્વારિ વૈધુર્યાણિ । ચ્છન્દદેશાન્તરગમનવૈધુર્યમ્ । ઉદ્ઘાટિતજ્ઞતેતરતાવૈધુર્યમ્ । અભિજ્ઞતેતરતાવૈધુર્યમ્ ॥
તૃતીયં દશકમ્ ॥

પુનરપરમિત્યાદિ આમિષં દ્રવ્યમ્ । તદ્ગુરુકબહુમાનાદસ્યેતિ આમિષગુરુકઃ । એવં લોભાદિગુરુકઃ । યાવતા સ્વયં વર્તતે તાવદિચ્છતીતિ અલ્પેચ્છઃ । સન્તુષ્ટો અધિકાનિષ્ટેઃ । પ્રવિવિક્તો ગૃહસ્થૈરસંસ્તુતત્વાત્ । ઇયતા પ્રવ્રજિતસ્ય દાનાશક્તિરુક્તા । અર્થવા ન દાતુકામ ઇતિ સન્તમપ્યર્થ ગૃહીમાત્સર્યાત્ । ઇત્યામિષાર્થિતાદાનાનાર્થિતાવૈધુર્યમ્ ॥
પુનરપરમિત્યાદિ પુનરપરાત્ પ્રાક્ । શ્રાદ્ધો ભવિષ્યતિ । તતઃ શ્રોતુકામઃ શબ્દતઃ । અવબોધુ(દ્ધ)કામો ઽર્થતઃ । અર્થ દાતુકામઃ પરિત્યક્તુકામ ઇતિ નિરક્ષેપદાનાત્ । ધર્મભાણકસ્તુ ન વક્ષ્યતિ । અશ્રાદ્ધત્વાત્, ધનૈરણ(ન)ર્થિકત્વાત્, ( ર્સ્ત્_94 ) ધર્મમાત્સર્યાદ્વા । ઇમાનિ ત્રીણિ વૈધુર્યાણિ । શ્રાદ્ધેતરતાવૈધુર્ય દાનાર્થિતાગ્રહણાનર્થિતાવૈધુર્ય શ્રોતુકામતાધર્મમાત્સર્યવૈધુર્ય ચ ॥
પુનરપરમિત્યાદિ । તાનિ સૂત્રાણીતિ યાનિ શ્રોતુકામઃ । ધર્માન્તરાયો ધર્મવ્યસનમ્ । તદસ્યાસ્તિ પૂર્વજન્મસદ્ધર્મપ્રતિક્ષેપાદિતિ ધર્માન્તરાયિકઃ । તત્તયા તભ્દાવેન ન સમ્ભવિષ્યન્તિ ન ભવિષ્યન્તિ । નાવતરિષ્યન્તિ નાન્યત આગમિષ્યન્તિ । અપ્રાપ્તધર્મભાણિન ઇત્યપ્રાપ્તધર્મભાણકસ્ય । પ્રતિવાણી પ્રત્યાખ્યાનમ્ । ઇતિ સૂત્રાન્તરા[ય]સમ્ભવતદર્થિતાવૈધુર્યમ્ ॥
પુનરપરમિત્યાદિ । ન શ્રોતુકામો ભવિષ્યતીતિ ધર્માન્તરવ્યગ્રતયા । અત ઇદં ચ્છન્દકિલાસવૈધુર્યાદન્યચ્છન્દવૈધુર્યમ્ ॥
તતઃ પુનરપરવાક્યદ્વયેન મિદ્ધગુરુકચ્છન્દિકતાવૈધુર્યમ્ ॥
પુનરપરવાક્યેન દુર્ગતિદુઃખભયાભ્દવવૈમુખ્યદોષઃ ॥
પુનરપરવાક્યેન સુગતિસુખાનામપિ દુઃખત્વાભ્દવવૈમુખ્યદોષઃ ॥
તતઃ પુનરપરવાક્યેન એકાકિતા પર્ષદ્ગુરુકતાવૈધુર્યમ્ । અનુબન્ધુકામતા અનવકાશદાનવૈધુર્યમ્ । દુર્ભિક્ષાદિદિગ્ગમનાગમનવૈધુર્યં ચ । તત્રૈકાકિતાપર્ષદ્ગુરુકતાવૈધુર્યાન્તં ચતુર્થં દશકમ્ ॥
એકેન પુનરપરવાક્યેન સભયદિગ્ગમનાગમનવૈધુર્યે ॥
પુનરપરમિત્યાદિ કુલાવલોકનબહુકૃત્યતયા ધાર્મશ્રવણિકાનાં પ્રત્યાખ્યાનદોષઃ ॥
ઇતિ હીત્યાદિના મારકર્મણાં બાહુલ્યં બુદ્ધાવિવર્જનીયતાં મારસ્ય ચ તેષ્વભિયોગકારણમાહ । પુનરપરમિત્યાદિ । શ્રમણવેશાગતેન મારેણ સંશયપ્રક્ષેપદોષઃ ॥
પુનરપરમિત્યાદિ । નિર્મિતભિક્ષુસઙ્ઘેન સ્વયં બુદ્ધવેષેણ મારેણ ગમ્ભીરધર્મચારિણાં હીનબોધિવ્યાકરણદોષઃ ॥
એવં સુભૂત ઇત્યાદિના આપરિવર્તાન્તાચ્ચતુરો ઽર્થાનાહ । મારમર્મણાં બાહુલ્યં તત્કારણં તેભ્યશ્ચ વિના તામલ્પબુદ્ધિત્વાદિકમ્ । યથા ચ મારસ્ય તેષ્વભિયોગસ્તથા સર્વબુદ્ધાનાં બોધિસત્ત્વપરિગ્રહેષ્વિતિ ષટ્ચત્વારિંશદન્તરાયાઃ ॥
મારકર્માણ્યતે એવાન્તરાયાઃ । તદ્દ્યોતકઃ પરિવર્તસ્તત્પરિવર્તઃ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્ચિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયામેકાદશઃ પરિવર્તઃ ॥
12. લોકસંદર્શનપરિવર્તો નામ દ્વાદશઃ ।
ઉક્તા દોષાઃ । લક્ષણં વક્તવ્યમ્ । તદધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[81] લક્ષ્યતે યેન તજ્જ્ઞેયં લક્ષણં ત્રિવિધં ચ તત ।

જ્ઞાનં વિશેષઃ કારિત્રં સ્વભાવો યશ્ચ લક્ષ્યતે ॥ 4-13 ॥
ઽયેન લક્ષ્યતે ઽ તલ્લક્ષણમિતિ જ્ઞેયમ્ । કરણે લ્યુટ્ । તચ્ચ વિવિધં ઽજ્ઞાનં વિશેષઃ કારિત્રંઽ ચેતિ । યશ્ચ લક્ષ્યતે તદપિ લક્ષણમ્ । કર્મણિ લ્યુટ્ । સ ચ ઽસ્વભાવઽ એવેતિ ચતુર્વિધં લક્ષણમ્ । તત્રાદૌ જ્ઞાનં વક્તવ્યમ્ । તત્ર સર્વજ્ઞતાકારેણ તાવત્ ।
[82] તથાગતસ્ય નિર્વૃત્તૌ લોકે ચાલુજ્યનાત્મકે ।
સત્ત્વાનાં ચિત્તચર્યાસુ તત્સંક્ષેપે બહિર્ગતૌ ॥ 1-14 ॥
[83] અક્ષયાકારતાયાં ચ સરાગાદૌ પ્રવિસ્તૃતે ।
મહદ્ગતે ઽપ્રમાણે ચ વિજ્ઞાને ચાનિદર્શને ॥ 1-15 ॥
[84] અદૃશ્યચિત્તજ્ઞાનં(ને) ચ તદુન્મિઞ્જાદિસંજ્ઞિતમ્ ।
પુનસ્તથતાકારેણ તેષાં જ્ઞાનમતઃ પરમ્ ॥ 1-16 ॥
[85] તથતાયાં મુનેર્બોધે તત્પરાખ્યાનમિત્યયમ્ ।
સર્વજ્ઞતાધિકારેણ જ્ઞાનલક્ષણસંગ્રહઃ ॥ 1-17 ॥
જ્ઞાનગ્રહણં સપ્તમ્યન્તૈઃ સહઃ સંબધ્યતે । ઽતથાગતસ્ય નિર્વૃત્તૌઽ ઇતિ ભગવત્યાઃ સકાશાત્તથાગતસ્ય નિષ્પત્તૌ જ્ઞાનમ્ તદાહ । અથ ખલ્વિત્યાદિના અથ ખલ્વિત્યતઃ પ્રાક્ । તત્રાદૌ દૃષ્ટાન્તઃ । એવમેવેત્યતઃ પ્રાક્ । માતુર્ગ્લાનાયા ઇતિ માતરિ ગ્લાનાયામ્ । સ્પર્શવિહાર ઇતિ સ્પર્શપ્રચારઃ । અમનઆપ ઇતિ અમનોજ્ઞઃ દુઃખહેતુત્વાત્ । સુધૃતા ધારયેયુરિતિ સુપુષ્ટાં પુષ્ટીયુઃ । તથા પુષ્ટીયુઃ યથા સુપુષ્ટા સ્યાત્ । ગોપાયનં રક્ષણમ્ । કેલાયનં સોધનં વ્યાધિહરણાત્ કેલાશબ્દઃ । કણ્ડ્વાદિદુઃખો વા સ્પર્શ ઇતિ । વિષયેન્દ્રિયવિજ્ઞાનસન્નિપાતજશ્ચૈત[સિ]કઃ સ્પર્શઃ । સ ચ દુઃખહેતુર્દુઃખ । ચક્ષુષ ઇતિ પઞ્ચમી । આપાતો ઽમનુષ્યાણામ્ । ઉત્પાતો વિદ્યુદાદિઃ । મમકારેણ મમા [યે]યુઃ । સમન્વાહરન્તીત્યેતત્ કુત ઇત્યાહ । યેપિ તે લિખન્તીતિ તામેવ । તથાગતસ્યેતિ શાક્યમુનેઃ । ( ર્સ્ત્_96 ) યેપીતિ ન કેવલં શાક્યમુનિઃ । તિષ્ઠન્તીતિ સન્તિ । ધ્રિયન્ત ઇતિ અવતિષ્ઠન્તે । યાપયન્તીતિ યાવદાયુરવતિષ્ઠન્તે । ઔત્સુક્યમાપદ્યન્તે । કથમિત્યાહ । કિમિતીત્યાદિ । કિદૃશી માતેત્યત આહ । જનયિત્રીતિ । અસ્યાઃ સર્વજ્ઞતાયાઃ । દર્શયિત્રીતિ પ્રાપિકા । એવમિતિ જનકત્વેનૈવ । ઇતિ તથાગતસ્ય નિર્વૃત્તૌ જ્ઞાનં પ્રથમમ્ ॥
લોકસ્ય સન્દર્શયિત્રીત્યુક્તમ્ । અતઃ પૃચ્છત્યથ ખલ્વિત્યાદિના । એવમુક્ત ઇત્યાદિ ઉત્તરમ્ । લોક ઇત્યાખ્યાતા ઇતિ લુજો વિનાશે । લુજ્યન્તે પ્રલુજ્યન્તે ક્ષણિકત્વાત્ સન્તાનનિરોધાચ્ચેતિ લોકાઃ । કર્ત્તુર્યુચ્ । નૈરુક્તો વર્ણવ્યત્યયઃ । કથં લોક ઇતિ દર્શિતા ઇતિ । યદિ લુઞ્જન્ત ઇતિ લોકાઃ । તદાસ્યાઃ કો ઽતિશય ઇતિ ભાવઃ । વિશ્વાદર્શિતમિતિ(?)લુજત્વાદન્યત્(?) । યતો ઽતિશયઃ સ્યાદિત્યર્થઃ । ન લુજ્યન્ત ઇત્યાદિ । નનુ તથાપિ વ્યાહતમે[ત]ત્ ન લુજ્યન્તે ન પ્રલુજ્યન્તે તસ્માલ્લોક ઇતિ? નાસ્તિ વ્યાઘાતઃ । યસ્યાયમત્ર સમ્બન્ધઃ । લોક ઇતિ પઞ્ચસ્કન્ધાઃ । તે ભગવત્યા પ્રજ્ઞાપાર[મિ]તયા ન લુજ્યન્તે ન પ્રલુજ્યન્ત ઇતિ દર્શિતાઃ । તત્કસ્ય હેતોરિત્યાદિના પ્રશ્નઃ । શૂન્યતેત્યાદિનોત્તરમ્ । યથા શૂન્યતા એવમનિમિત્તાદય ઇત્યાહ ન ચેત્યાદિના । કથમિતિ પૃષ્ટમ્ । અત એવં ઇત્યાદિનોપસંહારઃ । ઇતિ લોકજ્ઞાનં દ્વિતીયમ્ ॥
સત્ત્વાનાં ચિત્તચર્યાસ્વિત્યનેનાપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં ચિત્તચરિતજ્ઞાનં નિર્દિષ્ટમ્ । તચ્ચ ન વિનાશત્વાપ્રમેયતાજ્ઞાનેન । તતઃ પુનરપરમિત્યાદિના સત્ત્વાપ્રમેયતાજ્ઞાનમુક્ત્વા યોપીત્યાદિના તચ્ચિત્તચરિતજ્ઞાનમાહ । તત્ર કથં સત્ત્વાનામપ્રમેયતાજ્ઞાનમ્? યતસ્તેષાં નિઃસ્વભાવતયા ન પ્રમાણં ન સંખ્યા । કથં તચ્ચિત્તચરિતાનાં જ્ઞાનમ્? સત્ત્વાસત્તયા તેષામપ્યસત્ત્વાત્ । લોકસ્ય સન્દર્શયિત્રીતિ સત્ત્વાનામપિ લોકત્વાત્ । ઇત્યપ્રમેયસત્ત્વચિત્તચરિતજ્ઞાનં તૃતીયમ્ ॥
ઽતત્સંક્ષેપે બહિર્ગતૌઽ ઇતિ । બહિર્ગતિર્વિક્ષેપઃ । તસ્ય ચિત્તસ્ય સંક્ષેપસહિતા બહિર્ગતિસ્તત્સંક્ષેપબહિર્ગતિઃ । અતશ્ચિત્તસ્ય સંક્ષેપવિક્ષેપજ્ઞાનં પુનરપરગદ્યદ્વયેનાહ । સ સંક્ષેપં ક્ષયતઃ ક્ષયં ચાક્ષયતો યથાભૂતં પ્રજાનાતીતિ । સંક્ષેપો હિ ચિત્તસ્ય પ્રકૃતૌ સ્થાનમ્ । તચ્ચાસ્ય ક્ષય એવ । સ ચાક્ષયશ્ચિત્તપ્રકૃતેરક્ષયત્વાત્ । તસ્માત્સ તથાગતઃ સંક્ષેપં ક્ષયતઃ ક્ષયં ચાક્ષયતો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ધર્મતાત ઇત્યાદિ । લ્યબ્લોપે પઞ્ચમી । ચિત્તધર્મતામપેક્ષ્ય તાનિ વિક્ષિપ્તાનિ બહિર્મુખત્વાત્ પ્રજાનાતિ । સ્વલક્ષણાપેક્ષયા કીદૃશાનીત્યાહ । અક્ષીણાનીત્યાદિ । ( ર્સ્ત્_97 ) ન ક્ષીણાનિ નાપ્યંશતઃ ક્ષીણાનિ તતો ન સંક્ષિપ્તાનિ । અવિક્ષિપ્તાનીતિ નાપિ વિક્ષિપ્તાનિ । કુત ઇત્યાહ । અલક્ષણાનિ હીતિ । યસ્માત્સ્વલક્ષણૈઃ શૂન્યાનીત્યર્થઃ । ઇતિ ચિત્તસંક્ષેપવિક્ષેપજ્ઞાનં ચતુર્થમ્ ॥
ઽઅક્ષયાકારતાયાં ચઽ ઇતિ ક્ષયપાઠો મહત્યૌ પ્રતિ । ઇમાં તુ પ્રતિ ઽઅમેયાક્ષયતાયાં ચઽ ઇતિ પાઠઃ । અસ્યાં હિ પઠ્યતે અપ્રમેયાક્ષયાનિ ચિત્તાનીતિ । તદાહ । પુનરપરમિત્યાદિના । કથં ચેતિ પ્રશ્નઃ । ઉત્તરં તસ્યેત્યાદિના । અધિષ્ઠિતમિતિ ન કદાચિન્ન સ્થિતમનાદિનિધનમિત્યર્થઃ । ધર્મતયેતિ ભાવઃ । અત એવ સંસ્કૃતલક્ષણાભાવાદ્ અનિરોધમનુત્પાદમસ્થિતમ્ । અનાશ્રયં ષણ્ણામપીન્દ્રિયાણાં તસ્મિન્નવ્યાપારાત્ । પ્રમાણાભાવાદ્ અપ્રમેયમ્ । ક્ષયાભાવાદ્ અક્ષયમ્ । યેનેતિ યેનાધિષ્ઠિતત્વાદિના । આકાશેત્યાદિ । યથા આકાશસ્યાપ્રમેયતાક્ષતયા તથા ચિત્તસ્ય । એવમિત્યાદિનોપસંહારઃ । ઇતિ અપ્રમેયાક્ષયતાજ્ઞાનં પઞ્ચમમ્ ॥
અપ્રમેયાક્ષયતાયાં ચેતિ ચકારો ઽનુક્તસમુચ્ચયાર્થઃ । તેન સંક્લિષ્ટાસંક્લિષ્ટજ્ઞાનં લીનપ્રગૃહીતજ્ઞાનં સાશ્રવાનાશ્રવજ્ઞાનં ચ પરિગૃહ્યતે । તત્રાદ્યં પુનરપરગદ્યદ્વયેનાહ । અસંક્લેશસંક્લિષ્ટાનીતિ સંક્લિષ્ટિઃ સંક્લેશઃ ક્લેશોપક્લેશૈર્મલિનીકરણમ્ । ન સંક્લેશો ઽસંક્લેશઃ । તેન સંક્લિષ્ટાનિ । યતો ઽસંકેતાનિ । કિત્ નિવાસે । ચિત્તધર્મતા(ત)યા ન સમ્યક્સ્થાનં તેષામાગન્તુકત્વાત્ । પ્રકૃતીત્યાદિ । ચિત્તધર્મતા હિ પ્રકૃત્યૈવ પ્રભાસ્વરા નિર્મલા નિત્યમસંક્લિષ્ટેતિ સંક્લિષ્ટાસંક્લિષ્ટચિત્તજ્ઞાનં ષષ્ઠમ્ ॥
દ્વિતીયં પુનરપરગદ્યદ્વયેનાહ । અનાલયલીનાનીતિ । અનાલયો ઽલયનમ્ । અલયનેનૈવ લીનાનિ । ચિત્તં હિ લીનં ન ચિત્તપ્રકૃતિઃ । ન હિ ચિત્તપ્રકૃતિર્ન મહ્યં ન મેતિ વા । અગ્રાહ્યાણિ તાનિ ચિત્તાનિ ન પ્રગ્રહીતવ્યાનીતિ । અગ્રહણં પ્રગ્રહઃ । પ્રશબ્દસ્ય પ્રતિષેધાર્થત્વાત્ । પ્રસ્થાનવત્ પ્રવાસવચ્ચેતિ ભાવઃ । ઇતિ લીનપ્રગૃહીતચિત્તજ્ઞાનં સપ્તમમ્ ॥
પુનરપરગદ્યદ્વયેન તૃતીયમાહ । અસ્વભાવાનીત્યાદિ । આત્મન્યેવ ભાવઃ સ્વભાવઃ । તદભાવાદસ્વભાવાનિ । વિસરત્યેભિશ્ચિત્તમિત્યાસ્રવા અસંકલ્પાઃ । તદ્યોગાત્સાસ્રવાણિ । કુતઃ? યતો ઽસત્સંકલ્પાનિ । અસતાં કામરૂપારૂપ્યભવાનાં કલ્પનાત્ । અભાવગતિકાનીત્યાદિ । અભાવઃ શૂન્યતા । સા ગતિરેષામિતિ તથોક્તાનિ । તસ્માદ્ અનાભોગાનિ કામરૂપારૂપ્યભવેષુ વિસરણાત્ । તતો ઽનાસ્રવાણીત્યર્થઃ । ઇતિ સાસ્રવાનાસ્રવચિત્તજ્ઞાનમષ્ટમમ્ ॥

ઽસરાગાદૌઽ ઇતિ । સરાગવીતરાગજ્ઞાનં સદોષવીતદોષજ્ઞાનં સમોહવીતમોહજ્ઞાનં ચ । તત્રાદૌ પુનરપરગદ્યદ્વયેનાહ । યા ચિત્તસ્ય સરાગતેત્યાદિ । ચિત્તસ્ય સરાગતા ન ચિત્તપ્રકૃતેઃ । તસ્માદ્વિનૈવ રાગં સરાગાણીત્યર્થઃ । યશ્ચિત્તસ્ય વિગમ ઇત્યાદિ । વિગમઃ શૂન્યતા । ન સા સરાગતેતિ સૈવ વીતરાગતેત્યર્થઃ । ઇતિ સરાગવીતરાગચિત્તજ્ઞાનં નવમમ્ ॥
પુનરપરગદ્યદ્વયેન દ્વિતીયમ્ । તત્સુબોધમ્ । ઇતિ સદોષવીતદોષચિત્તજ્ઞાનં દશમમ્ ॥
તતઃ પુનરપરગદ્યદ્વયેન તૄતીયમ્ । ઇતિ સમોહવીતમોહચિત્તજ્ઞાનમેકાદશમ્ ॥
"પ્રવિસ્તૃતે મહદ્ગતે ઽપ્રમાણે ચ" ઇતિ શાસ્ત્રમ્ । પ્રવિસ્તૃતં વિપુલમનન્તં કામધાત્વાલમ્બનં બ્રહ્મવિહારાદિ । મહદ્ગતં રૂપધાત્વાલમ્બનમ્ । કામાદ્રૂપસ્ય પ્રકૃષ્ટત્વાદારૂપ્યધાત્વાલમ્બનમ્ । ત્રિધાત્વાલમ્બનમનાલમ્બનં ચાપ્રમાણમ્ । અતસ્ત્રીણિ જ્ઞાનાનિ મહત્યોઃ । વિપુલચિત્તજ્ઞાનં મહદ્ગતચિત્તજ્ઞાનમપ્રમાણચિત્તજ્ઞાનં ચ । ઇમાં તુ ભગવતીં પ્રતિ ઽઅપ્રમાણે ચઽ ઇતિ ચકારો ઽનુક્તસમુચ્ચયાર્થશ્ચાદ્યયોરભિસમ્બધ્યતે । વિપુલે ઽવિપુલે ચ । મહદ્ગતે ઽમહદ્ગતે ચ । અપ્રમાણે ચેતિ । તસ્માદસ્યાં ત્રીણી જ્ઞાનાનિ । અવિપુલવિપુલજ્ઞાનમ્, અમહદ્ગતમહદ્ગતજ્ઞાનમ્, અપ્રમાણજ્ઞાનં ચેતિ । તત્રાદ્યં પુનરપરગદ્યદ્વયેનાહ । અસમુત્થાનેત્યાદિ સમુત્થાનં વિસ્તારઃ । તદ્યોગપ્રતિષેધાદ્ અસમુત્થાનયોગાનિ । અતિપ્રસારપ્રતિષેધાદ્ અસમુત્થાનપર્યાપન્નાનિ ધર્મતયા । તસ્માદ્ અવિપુલાનિ । ન હીયન્ત ઇત્યાદિ । ન હીયન્તે નાપચીયન્તે તસ્માન્નાવિપુલાનિ । ન વિવર્ધન્તે તસ્માન્ન વિપુલાનિ ન વિગચ્છન્તીતિ ન વિશેષં ગચ્છન્તિ । તસ્માન્ન વિપુલાનિ નાવિપુલાનિ । અવિગમત્વાદેવેતિ નિર્વિકારત્વાદેવ ચિત્તાનામિતિ ચિત્તધર્મતાયાઃ ઇતિ વિપુલાવિપુલચિત્તજ્ઞાનં દ્વાદશઃ ॥
પુનરપરગદ્યદ્વયેન દ્વિતીયમાહ । અનાગતિકાનીત્યાદિ । દૂરાદન્તિકે ગતિરાગતિઃ । અન્તિકાદ્દૂરગતિર્ગતિઃ । પરિતો ગતિઃ પર્યાપન્ન
[લોકસન્દર્શનપરિવર્તો નામ દ્વાદશઃ ॥]
[અચિન્ત્યપરિવર્તો નામ ત્રયોદશઃ ॥]
થિસ્ છપ્તેર્ ઇસ્ મિસ્સિન્ગ્ ઇન્ ઓરિગિનલ્ તેxત્
[ઔપમ્યપરિવર્તો નામ ચતુર્દશઃ ॥]
થિસ્ છપ્તેર્ ઇસ્ મિસ્સિન્ગ્ ઇન્ ઓરિગિનલ્ તેxત્
15. દેવપરિવર્તો નામ પઞ્ચદશઃ
...........ત્યાહ । યાન્યેનમિત્યાદિ । કાનિ પુનરસ્ય કલ્યાણમિત્રાણીત્યત આહ તાન્યેવેત્યાદિ । તાન્યસ્મૈ કથમર્થમુપદેક્ષ્યન્તીત્યત આહ એવં ચેત્યાદિ । એવમનેનાકારેણ । એહિ ત્વમિત્યાદિના કાર્ષીરિત્યેતદન્તેન । યોગમિતિ પ્રયોગમભિયોગં વા । મા પરામૃક્ષ ઇતિ તભ્દાવેન મા ગ્રહીઃ । અપરામૃષ્ટેતિ સર્વધર્મૈરવિકલ્પિતા । પરિજયો ઽભ્યાસઃ । એવં હીત્યાદિના ઉપસંહારઃ । સમ્યક્સમ્બોધી સમ્યક્પરિણામનમનાસ્વાદઃ । ઇત્યનાસ્વાદનાવિશેષેણ માર્ગે ચતુર્થઃ ક્ષણઃ ॥
ઉક્તો વિશેષઃ ષોડશવિધઃ । કારિત્રં દશવિધં વક્તવ્યમ્ । તત્ર શાસ્ત્રમ્-
[86] હિતં સુખં ચ ત્રાણં ચ શરણં લયનં નૃણામ્ ।
પરાયણં ચ દ્વોપં ચ પરિણાયકસંજ્ઞકમ્ ॥ 4-27 ॥
[87] અનાભોગં ત્રિભિર્યાનૈઃ ફલાસાક્ષાત્ક્રિયાત્મકમ્ ।
પશ્ચિમં ગતિકારિત્રમિદં કારિત્રલક્ષણમ્ ॥ 4-28 ॥
એતદાહ સુભૂતિરિત્યાદિના । તચ્ચ દુષ્કરેત્યાદિના સુભૂતિઃ પ્રસ્તૌતિ । એવમેતદિત્યાદિના ભગવાનાચષ્ટે । યે લોકહિતાય સમ્પ્રસ્થિતા ઇતિ બોધિમભિસમ્બુધ્ય પઞ્ચભ્યો ગતિભ્યઃ સત્ત્વાન્ પરિમોચ્ય તેષામભયે નિર્વાણે પ્રતિષ્ઠાપનાદિતિ હિતકારિત્રમ્ ॥
લોકસુખાય લોકાનુકમ્પાયૈ સમ્પ્રસ્થિતા ઇતિ બોધિમભિસમ્બુધ્ય સત્ત્વાન્ દુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસેભ્યઃ પરિમોચ્ય તેષાં સુખે નિર્વાણે પ્રતિષ્ઠાપનમિતિ સુખકારિત્રમ્ ॥
લોકસ્ય ત્રાણં ભવિષ્યામ ઇત્યાદિના ત્રાણાદિકારિત્રાણામુદ્દેશઃ । ઇત્યેવંરૂપં વીર્યમારભન્ત ઇતિ સમ્બન્ધઃ । યથોદ્દેશમષ્ટાભિઃ કથઞ્ચવાક્યૈર્નિર્દેશઃ । તત ઇતિ તેભ્યો દુઃખેભ્યઃ । એનમિતિ લોકમ્ । વ્યાયચ્છન્ત ઇતિ સંરક્ષન્તિ । વીર્યમિતિ પ્રયોગમ્ । ત્રાણં ભવન્તિ ત્રાણકરણાદિતિ ત્રાણકારિત્રમ્ ॥
ઇત્યાદિરેવ........... ..........( ર્સ્ત્_100 ) [અવિદ્યા]ણ્ડજમસ્મિન્નિતિ કૃત્વા । સ એવ પટલં દૃષ્ટિરોધકત્વાત્ । અવિદ્યૈવાણ્ડકોશપટલં તેન પર્યવનદ્ધા અવગુણ્ઠિતાઃ । તમો મોહઃ । તેનાભિભૂતા અન્ધીકૃતાઃ । અવભાસયન્તઃ આલોકં કુર્વન્તઃ । વિધુન્વન્તિ અપનયન્તિ । એવમાલોકકરણાદાલોકા ભવન્તીત્યાલોકકારિત્રમ્ ॥
અનુત્પાદશ્ચાનિરોધશ્ચેતિ સમાહારદ્વન્દ્વઃ । પ્રકૃતિઃ સર્વધર્માણાં ધર્મતા । તયા તેષામનુત્પાદાનિરોધાય ધર્મદેશનાત્ પરિણાયકાઃ પરિતો નેતારઃ પરમાર્થબોધકા ઇતિ પરિણાયકકારિત્રમ્ ॥

અનાભોગં ત્રિભિર્યાનૈઃ ફલસાક્ષાત્ક્રિયાત્મકમ્ ।
પશ્ચિમં ગતિકારિત્રં [ઇદં કારિત્રલક્ષણમ્] ॥
ઇતિ ત્રિભિર્યાનૈરનાભોગતઃ ફલસાક્ષાત્ક્રિયાત્મકં ગતિકારિત્રમિત્યર્થઃ ।
ગ્રામસ્ય (?) હિ ગતિઃ પ્રાપ્તિરેવ । યદાભોગેન ગમનેન યાનત્રયફલસ્યાપિ ગતિઃ પ્રાપ્તિરેવ સા તુ નિરાભોગા । ન હિ પુમાન્ કાયેન ચેતસા વા ગન્ત્વા તત્પ્રાપ્નોતિ કિન્ત્વાભોગત એવ । તથા હ્યાકાશગતિકાઃ સર્વધર્માઃ । ન હ્યાકાશસ્ય ગતિરાગતિર્વા । સ્વભાવ એવાસ્ય ગતિઃ । તસ્માદાકાશગતિકા ઇત્યાકાશસમાઃ । કુત ઇત્યાહ । યથા હીત્યાદિ । અકૃતમનુત્પાદિતત્વાત્ । અવિકૃતમવસ્થાન્તરાનુત્પાદનાત્ । અનભિસંસ્કૃતં હેતુપ્રત્યયૈઃ સમ્ભૂય તસ્યાકરણાત્ । સ્થિતમુત્પદ્ય વૃત્તેઃ । સંસ્થિતં સમન્તતઃ સ્થિતેઃ । વ્યવસ્થિતં ક્વચિદેવ સ્થિતેઃ । એષાં વિપર્યાસાદાસ્થિતમસંસ્થિતમવ્યવસ્થિતમ્ । આકાશકલ્પત્વાદવિકલ્પા નિરાભોગાઃ । ધર્મતામાત્રત્વાદ્ધર્માણામિતિ ભાવઃ ।
યથા વાકાશગતિકા એવં શૂન્યતાદિગતિકાઃ । તદેવમગતિગતિકાઃ સર્વધર્મા ઇતિ........ગતિકારિત્રમ્ ॥
ઉક્તં દશવિધં કારિત્રમ્ ।
..........શાસ્ત્રમ્-
[88] ક્લેશલિઙ્ગનિમિત્તાનાં વિપક્ષપ્રતિપક્ષયોઃ ।
વિવેકો દુષ્કરકાન્તાવુદ્દેશો ઽનુપલમ્ભકઃ ॥ 4-29 ॥
[89] નિષિદ્ધાભિનિવેશશ્ચ યશ્ચાલમ્બનસંજ્ઞકઃ ।
વિપ્રત્યયો ઽવિઘાતી ચ સો ઽપદાગત્યજાતિકઃ ॥ 4-30 ॥
[90] તથતાનુપલમ્ભશ્ચ સ્વભાવઃ ષોડશાત્મકઃ ।
લક્ષ્મીવ લક્ષ(ક્ષ્ય)તે ચેતિ ચતુર્થં લક્ષણં મતમ્ ॥ 4-31 ॥
યઃ સ્વભાવશ્ચતુર્થં લક્ષણમિષ્ટં સ ષોડશવિધઃ । સર્વકર્મસાધનં લક્ષણમ્ । લક્ષ્યત ઇતિ કૃત્વા । અત એવાહ ઽલક્ષ્યતે ચેતિઽ । લક્ષણાન્તરમપ્યાહ ઽલક્ષ્મીવઽ ઇતિ । લક્ષ્મયોગાલ્લક્ષ્મી લક્ષણયોગાલ્લક્ષણમિત્યર્થઃ । કથં ઽષોડશાત્મકઃઽ? ઇત્યત આહઽક્લેશલિઙ્ગે ઽત્યાદિ । અતો ઽસ્ય પ્રસ્તાવના સુભૂતિરાહેત્યાદિના ભગવાનાહેત્યતઃ પ્રાક્ । ચરિતાઃ ષટ્પારમિતા રક્ષન્તીતિ ચરિતાવિનઃ । કતમે ત ઇત્યાહ । ય ઇમામિત્યાદિ । કિંસ્વભાવા ઇત્યનેન પદેન સ્વભાવપ્રશ્નઃ । ઉત્તરં ભગવાનાહેત્યાદિના । વિનયો ઽપનયઃ । તમર્હન્તીતિ વૈનયિકાઃ । તૈર્વિવિક્તઃ સ્વભાવ એષામિતિ તથોક્તાઃ । ઇયતા ચત્વારઃ સ્વભાવા ઉક્તાઃ । ક્લેશવિવેકઃ । ક્લેશલિઙ્ગવિવેકઃ । ક્લેશનિમિત્તવિવેકઃ । વિપક્ષપ્રતિપક્ષવિવેકશ્ચ । તત્ર ક્લેશો રાગાદિઃ । ક્લેશલિઙ્ગં ક્લેશકૃતં કાયાદિદૌષ્ઠુલ્યમ્ । ક્લેશનિમિત્તમયોનિશો મનસિકારાદિ । વિવક્ષપ્રતિપક્ષૌ રાગારાગૌ દ્વેષાદ્વેષો મોહામોહૌ ચ । સુભૂતિરાહેત્યાદિના સુભૂતિરાહેત્યતઃ પ્રાક્ । એતદાહ । એષ એવ સ્વભાવો ગતિઃ યામભિસમ્બુધ્ય દેશયિષ્યન્તઃ સત્ત્વાનાં ગતિર્ભવિષ્યન્તીતિ ॥
સુભૂતિરાહેત્યાદિ બુદ્ધભૂમિર્વેતિ યાવત્ । અત્ર ન રૂપાદિસમ્બદ્ધ ઇતિ ન રૂપાદિસ્વભાવાયૈ(ય) સ્વબોધયે । ન રૂપાદેરર્થાયેતિ ન રૂપાદિસ્વભાવાનાં સત્ત્વાનામર્થાય । એવં ન ભૂમિત્રય સ્વભાવાનાં (?) । સ્વબોધયે । નાપિ । નાપિ બોધિત્રયસ્વભાવાનાં સત્ત્વાનામર્થાય । તદિત્યાદિના પ્રશ્નઃ । ઉત્તરં સર્વેત્યાદિ । ન પ્રતિકાંક્ષિતવ્યાનીતિ ન લભ્યત્વેન દ્રષ્ટવ્યાનિ । અત્ર ત્રીણિ ન દ્રષ્ટવ્યાનીત્યેકમેવ સ્થાનં દ્રષ્ટવ્યમિતિ ભાવઃ । ઇતિ દુષ્કરસ્વભાવઃ ॥
દુષ્કરસહિત એકાન્તો ઽદુષ્કરૈકાન્તઃઽ । એવમુક્ત ઇત્યાદિ યેનાયમિત્યતઃ પ્રાક્ । અભિમતો ઽર્થો ઽર્થવશઃ । તં ચ સ્વયમેવ ભગવાનાહ । અસ્થાનં હીત્યાદિના બુદ્ધભૂમિર્વેત્યેકાન્તઃ । ઇત્યૈકાન્તિકસ્વભાવઃ ॥
યેનાયં સર્વસત્ત્વાનાં કૃતશઃ સન્નાહઃ સન્નદ્ધ ઇત્યુદ્દેશસ્વભાવઃ ॥
સુભૂતિરાહેત્યાદિ કચ્ચિદિત્યતઃ પ્રાક્ । ગમ્ભીરેતિ પ્રતિજ્ઞા । ચત્વારો હેતવઃ પરે ભાવનાનુપલબ્ધેઃ । અધ્વત્રયેપિ ભાવકાનુપલબ્ધેઃ । ભાવ્યસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાવસ્તુનો ઽનુપલબ્ધેઃ । તદાલમ્બનાનાં ચાનુપલબ્ધેરિતિ । અસિદ્ધત્વપરિહારાય તત્કસ્યેત્યાદિના પ્રશ્નઃ । ન હીત્યાદિનોત્તરમ્ । પરિનિષ્પન્નો વસ્તુભૂતઃ । અતશ્ચાકાશભાવનૈષા સર્વધર્મભાવના ચ ધર્મતામાત્રદર્શનાદ્ધર્માણાં ચાનુપલબ્ધેઃ । અત એવાસઙ્ગભાવનૈષાનન્તભાવના ચ સર્વધર્મેષ્વનુપલબ્ધેરવ્યાઘાતાદ્ધર્માણાં ( ર્સ્ત્_102 ) ચાનન્ત્યાત્ । અસતો ભાવનાસદ્ભાવના ગ્રાહ્યાનુપલમ્ભાત્ । અપરિગ્રહભાવના ગ્રાહકાનુપલમ્ભાત્ । ઉપપરીક્ષિતવ્યો વેદિતવ્યઃ । ઇત્યનુપલમ્ભકસ્વભાવઃ ॥
કચ્ચિદિત્યાદિના સુભૂતિરાહેત્યતઃ પ્રાક્ । અનભિનિવેશસ્વભાવઃ ॥
સુભૂતિરાહ । યો ભગવન્નિત્યાદિ અથ ખલુ શક્ર ઇત્યતઃ પ્રાક્ । વ્યવચારિતેત્યાલમ્બિતા । નિમ્નપ્રાગ્ભાવપ્રવણશબ્દા આધારાર્થાઃ । તૈઃ સહ બહુવ્રીહિઃ । સન્તતિશ્ચિત્તસન્તાનઃ । આકાશનિમ્નયેતિ આકાશોપમત્વાત્ સર્વજ્ઞતાયાઃ । ઇયં સા વ્યવચારણેતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ઇતિ શેષઃ । તદિત્યાકાશોપમત્વં તસ્યાઃ કુતઃ? ઉત્તરમ્ । અપ્રમેયા હીત્યાદિના । દેશતઃ કાલતશ્ચ પ્રમાતુમશક્ત્યત્વાદપ્રમેયા । તથૈવ પ્રમાણવિરહાદ્ અપ્રમાણા । ન તદ્રૂપં યાવન્નાપિ ક્વચિત્પ્રદેશે સ્થિતમિતિ । સર્વેષામેષાં દેશકાલવ્યાપિત્વેન પ્રમાણાવિષયત્વાદપ્રમેયસ્ય તાદ્રૂપ્યાયોગાત્ । અપિ ત્વિત્યાદિ । તદિતિ વર્તતે । કેનચિદિતિ । કેનચિદ્રૂપાદિના સ્વભાવેન । રૂપાદીનાં પ્રમાણાવત્ત્વાદિતિ ભાવઃ । તત્કસ્યેતિ પ્રશ્નઃ । ઉત્તરં રૂપમેવ હીત્યાદિ । રૂપાદિશબ્દૈરત્ર રૂપાદિધર્મતોચ્યતે । તસ્માદવિરોધઃ । ન ચ રૂપાદિભેદેપિ ધર્મતાયા ભેદો રૂપાદીનામલીકત્વેનાભેદકત્વાત્તદાનીમસ્તઙ્ગમાચ્ચેત્યાલમ્બનસ્વભાવઃ ॥
અથ ખલુ શક્ર ઇત્યાદ્યાપરિવર્તસમાપ્તેઃ । ગમ્ભીરા દુરધિમોચત્વાત્ । દુરવગાહા ચિન્તામય્યા પ્રજ્ઞયા દુર્દૃશા લૌકિકભાવનામય્યા । દુરનુબોધા લોકોત્તરાયા । ચિકીર્ષિતસ્યાકરણમલ્પોત્સુકતા । અવનતમાવર્જિતમ્ । યત્ર ન કશ્ચિદિત્યાદિના ત્રૈયધ્વિકક્રિયાનિષેધઃ । આકાશેત્યાદિના કર્મનિષેધઃ । આત્મેત્યાદિના કર્તૃનિષેધઃ । સર્વધર્માણાં લભ્યાનામનાગમનતયા હેયાનામગમનતયા ચ ગમ્ભીરઃ । વિપ્રત્યનીકો વિપરીતઃ । યતો ઽનુગ્રહાયાવિકલ્પનાયૈષ ધર્મ ઉદ્ગ્રહે ચ લોકશ્ચરતિ । લોકવિપરીતા પ્રતીતિર્વિપ્રત્યયઃ । ઇતિ વિપ્રત્યયસ્વભાવઃ ॥
દેવૈઃ શક્રાદિભિરુપલક્ષિતઃ પરિવર્તો દેવપરિવર્તઃ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયાં પઞ્ચદશઃ પરિવર્તઃ ॥
16. તથતાપરિવર્તો નામ ષોડશઃ ।
અથ ખલ્વિત્યાદિ । નાયં ક્વચિત્પ્રતિહન્યત ઇતિ સર્વત્રાસ્ય બાધકાભાવાત્ । અતશ્ચ અપ્રતિહતલક્ષણો ઽપ્રતિહતસ્વભાવઃ । ( ર્સ્ત્_103 ) આકાશસમતયેતિ । યત આકાશસમં તતસ્તદ્વદેવાપ્રતિઘમ્ । કુતઃ સમતેત્યત આહ । સર્વપદાનાં સર્વવસ્તૂનાં અનુપલબ્ધિતઃ । અપ્રતિમો નિરુપમઃ અદ્વિતીયત્વાદિતિ સદૃશાભાવાત્ । પ્રતિબોધકં લક્ષણમસ્યેતિ પ્રતિલક્ષણઃ । તદભાવાદ્ અપ્રતિલક્ષણઃ । નિષ્પ્રત્યર્થિકત્વાદિતિ વિરોધરહિતત્વાત્ । ઇત્યપ્રતિહતસ્વભાવઃ ।

પદં પ્રતિષ્ઠા સુગતિદુર્ગતિનિર્વાણાનિ । તદભાવાદ્ અપદઃ । અનભિનિર્વૃત્તત્વાદિતિ । ન ખલ્વનભિનિર્વૃત્તસ્ય ક્વચિત્પ્રતિષ્ઠા । કુતો ઽનભિનિર્વૃત્તઃ? યતો ઽનુત્પાદ ઉત્પાદરહિતઃ । કુતો ઽનુત્પાદઃ? સર્વોત્પત્તીનામનુત્પત્તિત્વાત્ । ન હિ સતામુત્પત્તિરુત્પત્તિલક્ષણાયોગાત્ । નાપ્યસતામ્ । અસત્ત્વાદેવ ખરવિષાણવત્ । દુર્ગતિપથઃ સુગતિપથો નિર્વાણપથશ્ચેતિ પન્થાનઃ । તદભાવાદ્ અપથઃ । અત એવાહ । સર્વપથાનુપલબ્ધિત્વાત્ । ઇત્યપદસ્વભાવઃ ॥
અથ ખલ્વિત્યાદિ । અનુજાત ઇતિ । અનુપૂર્વો જનિઃ સકર્મકઃ । કર્માસ્ય જનકઃ । કર્તા જન્યઃ । અનુઃ સાદૃશ્યે । તસ્માદિહ કર્તરિ ક્તઃ । કર્મણિ ષષ્ઠિ । સમ્બન્ધવિવક્ષયા ભગવતો ઽનુજાતઃ સુભૂતિઃ । તત્કસ્યેત્યાદિ તત્તસ્યાનુજાતત્વં? ઉત્તરં તથા હીત્યાદિના । ભગવત એષ પુત્રઃ સદૃશશ્ચ શૂન્યતાવાદિત્વાદિતિ ભાવઃ । અથ ખલ્વિત્યાદિ । અજાતત્વાદિત્યનુજાતત્વે હેતુમાહ । અજાતત્વેન પિતાપુત્રયોઃ સાદૃશ્યાદિતિ ભાવઃ । યદ્યજાતઃ તૌ કથં પિતાપુત્રૌ? સંવૃત્યેતિ ભાવઃ । અનુપા(જા)ત ઇત્યાદિના હેત્વન્તરમાહ । અનુપા(જા)તો ઽનુગતસ્તથાગતસ્ય તથતામ્ । તતોપ્યનુજાતસ્તથાગતસ્ય । અનુગમ્ય જાતો ઽનુજાત ઇતિ ભાવઃ । અસિદ્ધો હેતુરિતિ ચેદાહ । યથેત્યાદિ । અનાગતેત્યનુત્પન્ના । અગતેત્યવિનષ્ટા । કિં પુનઃ પ્રાપ્તે ઽર્હત્ત્વે ઽનુપા(જા)તઃ કિં વા પૂર્વમેવેત્યત આહ । આદિત ઇત્યાદિ । અતથતેતિ । તથતાશબ્દાનાભિધેયત્વાત્ । એવં હીત્યાદિનોપસંહારઃ । ગત્યગતી(?) ગતિઃ । તત્પ્રતિષેધાદગતિસ્વભાવઃ ॥
અનુજાતત્વે હેત્વન્તરમાહ તથાગતસ્યેત્યાદિના । તથતા હિ ધર્માણાં સ્થિતિઃ । અનતિક્રમણીયત્વાત્તથાવસ્થિતા । હેત્વન્તરમાહ । યથેત્યાદિના । પૂર્વસ્વભાવાનુવૃત્તેઃ અવિકારા । સ્વભાવાન્તરાનુત્પત્તેઃ નિર્વિકારા । વિકલ્પસ્વભાવાભાવાદ્ અવિકલ્પા । વિકલ્પાવિષયત્વાત્ નિર્વિકલ્પા । હેત્વન્તરમાહ । યથાચેત્યાદિના । ન ક્વચિત્પ્રતિહન્યત ઇતિ સર્વગતત્વાત્ । તત્કસ્ય હેતોરિતિ । તદપ્રતિહતત્વં કુતઃ? તથા હિ યસ્ય યા તથતા તત્રૈવ સાસ્તિ તતો ઽન્યત્ર પ્રતિહન્યત એવ । વસ્ત્વભાવાત્ । ઉત્તરં યા ચેત્યાદિના એવં હીત્યતઃ પ્રાક્ । એકૈવૈષેતિ પ્રતિજ્ઞા । તત્કિમેકજાતીયત્વાદેકા? નેત્યાહ । અદ્વયેતિ । દ્વયં ભેદસ્તદભાવાદદ્વયેત્યેકો ( ર્સ્ત્_104 ) શબ્દસ્યાર્થઃ । એકમપિ સમ્બન્ધિભેદાભ્દિદ્યતે । તદ્યથા પૂર્વાકાશમપરાકાશમિતિ । તદ્વદ્રૂપતથતા વેદનાતથતા સંજ્ઞાતથતેત્યેષ ભેદો ભવતીતિ ચેદાહ । અદ્વૈધીકારેતિ । અતશ્ચ અદ્વયતથતા । નિત્યં તથૈવેતિ તથતા । અદ્વયા ચ સ્વયમભેદાત્તથતા ચ પરતોપ્યભેદાદિત્યદ્વયતથતા । હેતુમાહ । ન ક્વચિદિત્યાદિના । તત્ખલુ તસ્ય ભવતિ યદ્યદાધારં તદ્ધેતુકં વા । તદ્યથા કૂપોદકં યવાઙ્કુર ઇતિ । તથતા તુ ન ક્વચિત્ નાપિ કુતશ્ચિત્ । તસ્માત્કેષુચિદપ્રતિબદ્ધત્વાન્ન સા કસ્યચિત્ । યતઃ સા ન કસ્યચિત્તતઃ સાદ્વયાદ્વૈધીકારાદ્વયતથતા । તતો ન ક્વચિત્પ્રતિહન્યતે । તસ્માદનુજાતઃ સુભૂતિસ્તથાગતસ્યેતિ સિદ્ધમ્ ।
હેત્વન્તરમાહ । એવં હીત્યાદિના । એવં હીતિ એવમપિ । તદેવાહ । અકૃતતથતયેતિ । અકૃતા ચાસૌ નિત્યત્વાત્તથતા ચ । ન સા કદાચિન્ન તથતેતિ નિત્યં તથૈવ ભાવાત્ । તતઃ સાદ્વયેતિ કાલભેદેનાસ્યાભેદાત્ । તથાગતમિતિ કર્મણિ દ્વિતીયા ।
હેત્વન્તરમાહ યથેત્યાદિના । સર્વત્રેતિ સર્વલોકધાતુષુ । સર્વધર્મષ્વિતિ સર્વવસ્તુષુ । અવિકલ્પા તેષામવિકલ્પનાત્ । નિર્વિકલ્પા તથૈવ સર્વવિકલ્પાનાં પ્રહાણામ્ । એવમેવ ચેતિ સર્વત્રાવિકલ્પનિર્વિકલ્પતયા । અલુપ્તમિત્યચ્છિન્નમ્ । એવં હીત્યાદિનોપસંહારઃ ॥
હેત્વન્તરમાહ યથેત્યાદિના નાન્યત્રેતિ નાન્યા ભેદકત્વાનુપલબ્ધેઃ । દ્વિતીયાભાવાદનન્યા ચાસૌ તથતા ચેતિ અનન્યતથતા । તસ્યા અનુગમઃ । તેનોપગતસ્તથતાં સંવૃત્યા । પરમાર્થમાહ । ન ચેત્યાદિના । અત્રેત્યસ્મિન્નુપગમે । ન કશ્ચિત્સુભૂતિરન્યો વા । ન ક્વચિદિતિ તથાગતે ઽન્યસ્મિન્ વાનુગતિમુપગતઃ । ધર્મપુભ્દલનૈરાત્મ્યદર્શનાદિતિ ભાવઃ । એવં હીત્યાદિનોપસંહારઃ ।
હેત્વન્તરમાહ યથેત્યાદિના । એવં હીત્યાદિનોપસંહારઃ । ઇત્યજાતસ્વભાવઃ ॥
તથાગતતથતયાપીત્યાદિ ઇયં સેત્યતઃ પ્રાક્ । અત્ર સર્વતથાપ્રભેદાનામભેદં દર્શયન્ ભેદં પ્રતિષેધતીતિ સર્વાસાં રૂપાદિતથતાનામનુપલમ્ભાત્તથતાનુપલલમ્ભઃ ષોડશઃ સ્વભાવઃ ॥
અસ્યાસ્તથતાયા માહાત્મ્યમાહ । ઇયં સેત્યાદિના । ગમિર્જ્ઞાનાર્થઃ તથતાગતાનેન તસ્માત્તથાગત ઇતિ ભાવઃ ।
અસ્યાં દેશ્યમાનાયાં યદભ્દુતમભૂત્તદાહ । અસ્યામિત્યાદિના । ષડવિકારમષ્ટાદશમહાનિમિત્તં યથા ભવતિ તથા અકમ્પત યાવત્ સંપ્રાગર્જત્ । અત્ર ત્રયો ધાતવશ્ચલનાર્થાઃ । ત્રયઃ શબ્દાર્થાઃ । મૃદુમધ્યાધિમાત્રક્રિયાભેદાદષ્ટાદશમહાનિમિત્તાનિ ( ર્સ્ત્_105 ) ભવન્તિ । તત્ર ચલનમઙ્ગતઃ । કમ્પનં સાકલ્યેન । સાકલ્યેનાત્યન્તં કમ્પનં ક્ષોભઃ । વેધઃ શબ્દઃ । રણિતં દણ્ડાહતકાંસીવત્ । ગર્જનં નવમહામેઘવત્ । ષડ્વિકારાસ્તદ્યથા- "પૃથિવ્યાઃ પૂર્વા દિગુન્નમતિ પશ્ચિમાવનમતિ । પશ્ચિમા દિગુન્નમતિ પૂર્વાવનમતિ । ઉત્તરાવનમતિ ઉત્તરા દિગુન્નમતિ । દક્ષિણાવનમતિ । મધ્યે ઉન્નમતિ । અન્તે ઽવનમતિ । અન્તે ઉન્નમતિ મધ્યે ઽવનમતિ" ઇતિ । કિંવદિત્યાહ । તથાગતસ્ય ચેત્યાદિ । એવં હીતિ । તથાગતાભિસમ્બોધાવિવસુભૂતેસ્તથતાનિર્દેશે મહાનિમિત્તપ્રાદુર્ભાવસમતયા ।
પ્રકારાન્તરમપ્યાહ । પુનરપરમિત્યાદિના જાયેરન્નિત્યેતત્પર્યન્તેન । ન સંવિદ્યન્ત ઇતિ પ્રતિજ્ઞા । નોપલભ્યન્ત ઇતિ હેતુઃ । યૈરિતિ સ્વધર્મૈઃ । અનુજાયેતેતિ કર્તરિ લિઙ્ । યે ચેતિ તાથાગતા ધર્માઃ । અનુજાયેરન્નિતિ કર્મણિ લિઙ્ । એવં હીત્યુપસંહારઃ । તથતા કથં ચર્યા? તન્માત્રે ઽવસ્થાનાત્ । અસ્મિન્ ખલુ પુનરિત્યાદિ સુગમમ્ ।
કિઞ્ચાપીતિ યદ્યપિ ત્રયસ્ત્રિંશત ઇત્યપાદાને તસિઃ । જાત્યા પક્ષિણઃ મહાકાયત્વાચ્છકુનેઃ । અન્તરા ચિત્તસ્યેતિ દ્યાવાપૃથિવ્યોર્મધ્યસંજ્ઞિનઃ । એવં ભવતીતિ એષ વિતર્કો ભવતિ । શેષં સુબોધં વિરહિતો ભવતીતિ યાવત્ ! ઇહ જ્ઞાનવિશેષકારિત્રસ્વભાવલક્ષણે ઉક્તે ।
બોધિસત્ત્વાનાં મોક્ષભાગીયં વક્તવ્યમ્ । તચ્ચ તદ્વિરહિણાં બોધિસત્ત્વાનામર્હત્ત્વપ્રાપ્તિકારણનિર્દેશેન સૂચિતં વ્યક્તિકર્તું શારિપુત્ર આહ । યથાહં ભગવન્નિત્યાદિ । પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવયિતવ્યેતિ સર્વધર્મપરમાર્થજ્ઞાનાય । ચર્યમાણસ્ય ચ દાનપારમિતાદેરનિમિત્તીકરણાર્થમ્ । ઉપાયકુશલેનેત્યુપાયે કુશલેન । તત્રોપાયઃ સર્વાકારજ્ઞતાચિત્તસ્ય નિત્યમત્યાગઃ । સર્વપુણ્યાનાં ચ બોધૌ સમ્યક્પરિણામના । સમ્યક્પરિણામનાનુમોદને ચ તત્પરિવર્તોક્તે અતઃ શાસ્ત્રોક્તલક્ષણમુક્તં ભવતિ ।
[91] અનિમિત્તપ્રદાનાદિસમુદાગમકૌશલમ્ ।
સર્વાકારાવબોધે ઽસ્મિન્ મોક્ષભાગીયમિષ્યતે ॥ 4-32 ॥

તેસ્ય પઞ્ચપ્રભેદા મહત્યોર્ભગવત્યોઃ । તથા ચ શાસ્ત્રમ્-
[92] બુદ્ધાદ્યાલમ્બના શ્રદ્ધા વીર્ય દાનાદિગોચરમ્ ।
સ્મૃતિરાશયસમ્પત્તિઃ સમાધિરવિકલ્પના ॥ 4-33 ॥
[93] ધર્મેષુ સર્વૈરાકારૈઃ જ્ઞાનં પ્રજ્ઞેતિ પઞ્ચધા ।
એતદેવ ભગવાનાહ । એવમુક્ત ઇત્યાદિના । અથ શાસ્ત્રમ્-
તીક્ષ્ણૈઃ સુબોધા સમ્બોધિર્દુર્બોધા મૃદુભિર્મતા ॥ 4-34 ॥
એતદેવ અથ ખલ્વિત્યાદિના પ્રસ્તુવન્તિ । કૃચ્છ્રેણ સમ્ભવો ઽસ્યા ઇતિ દુરભિસમ્ભવા । એતદ્દેવૈરવિશેષેણોક્તમ્ । અથ ખલ્વિત્યાદિના ભગવાન્ પુદ્ગલવિશેષેણાહ । દુષ્પ્રજ્ઞૈરિત્યાદિ । દુષ્પ્ર જ્ઞાદિપદૈઃ સૂચિતો વિશેષો મૃદૂનિ મોક્ષભાગીયાનિ । તીક્ષ્ણૈસ્તુ મોક્ષભાગીયૈઃ સ્વભિસમ્ભવા સમ્યક્સમ્બોધિઃ । અતસ્તાનિ દર્શયિતુકામઃ સુભૂતિરાહ । યભ્દગવાનિત્યાદિ । એવમુક્ત ઇત્યાદિના ભગવત ઉત્તરમ્ । સર્વધર્માણામસત્તયા બોધેઃ સ્વભિસમ્ભવત્વમુક્તં સુભૂતિના તદયુક્તમ્ । યતો યદ્યેતાવત સ્વભિસમ્ભવા સ્યાત્તદા સર્વસત્ત્વાનામાદિત એવ તથા સ્યાત્ । તસ્માત્પ્રતિપત્તિતઃ પ્રાપ્તિઃ । સા ચ ન તેષામસ્તિ યેષાં મૃદૂનિ મોક્ષભાગીયાનિ । અતો ઽસમ્ભવત્વાદપ્રાપ્તેર્દુરભિસમ્ભવેતિ બ્રૂમઃ । નન્વભિજ્ઞાસ્તે શ્રુતચિન્તાદિબલેન સમ્યક્સમ્બોધૌ તત્તેષાં કુતો ઽપ્રાપ્તિરિત્યત આહ । અસદ્ભૂતત્વાદદુરભિસમ્ભવેતિ । તે હિ બાલગ્રાહ્યમેવાર્થ બોધિં મન્યન્તે । સ ચાસદ્ભૂતત્વાદલીકત્વાન્ન પ્રાપ્યત ઇતિ ભાવઃ । તથા હિ । વિકલ્પં વા બોધિ મન્યેરન્ । વિકલ્પનિર્મિતં વાર્થમ્ । પક્ષદ્વયમપ્યયુક્તમ્ । અવિકલ્પત્વાદ્વિકલ્પાવિઠપિતત્વાચ્ચ બોધેઃ । એતદ્દર્શયિતુમાહ । અવિકલ્પત્વાદિત્યાદિ ।
અથ ખલ્વિત્યાદિના સ્થવિરશારિપુત્રસ્યોત્તરમ્ । સ હિ મન્યતે શૂન્યત્વાત્સ્વભિસમ્ભવેત્યયં વિરુદ્ધો હેતુરિતિ । એવં ચેતિ । આકાશસમતયા ચ । આકાશસમા હીતિ હેતુઃ । યત્તત્વં યેષાં તેનૈવ તેષામભિસમ્બોધાદિતિ ભાવઃ । એવં વિરુદ્ધત્વમુક્ત્વા અનુમાને બાધાં વિવક્ષુઃ પ્રસઙ્ગં કરોતિ યદિ ચેત્યાદિના । ન ત્વેવેતિ નૈવ । યસ્માદિત્યાદિના વિપર્યયમાહ । અથવા પરસ્ય હેતૌ દૂષિતે સ્વપક્ષસાધનમેવેદમ્ । એવમુક્ત ઇત્યાદિના વિસ્તરેણ સુભૂતિઃ પ્રસઙ્ગં વિઘટયતિ । વિવર્તિતુઃ સમ્બોદ્ધુઃ સમ્બોદ્ધવ્યસ્ય ચ વિકલ્પને । કતમઃ સ ધર્મો યો વિવર્તત ઇત્યુક્ત્વા અવિવર્તનમેવ સાધયિતુમાહ યસ્તસ્યામેવેત્યાદિ । સર્વધર્માસ્થાનયોગેનેતિ । સર્વધર્મષ્વસ્થાનમેવ યોગો ન્યાયઃ । તેન ધર્મતાયાં સ્થિતઃ । ધર્મતૈવ શુદ્ધા બોધિઃ । સા ચ પ્રકૃત્યૈવ શુદ્ધેતિ ભાવઃ । એવમુક્ત ઇત્યાદિ શારિપુત્રસ્ય વચનમ્ । ધર્મનયજાતિઃ ધર્માણાં તત્ત્વપ્રકારઃ । યે ચેત્યાદિના વિશેષમાહ । ચ શબ્દસ્તુશબ્દસ્યાર્થે । અથ ખલ્વિત્યાદિના પૂર્ણઃ સુભૂતિં સ્મારયતિ । શેષં સુબોધમાસિદ્ધાન્તસ્થાપનાગ્રંથાત્ અનુત્તરયા બોધ્યાનિર્યાસ્યત્યયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇત્યસ્માત્ । અત ઇયતા વિસ્તરેણ ( ર્સ્ત્_107 ) સમન્વિતમ્ । તીક્ષ્ણૈર્મોક્ષભાગીયૈઃ સ્વભિસમ્ભવા સમ્યક્સમ્બોધિરિતિ । ઉક્તાનિ મોક્ષભાગીયાનિ ॥
મોક્ષસ્ય ભાગો ભજનં પ્રાપ્તિઃ તસ્મૈ હિતાનિ મોક્ષભાગીયાનિ તદપ્યુક્તાનિ । નિર્વેધભાગીયાનિ વક્તવ્યાનિ । નિર્વેધઃ પ્રતિવેધો દર્શનમાર્ગઃ । તસ્ય ભાગઃ પ્રાપ્તિઃ । તસ્મૈ હિતાનિ નિર્વેધભાગીયાનિ । તાનિ ચત્વારિ । ઊષ્મમૂર્ધાક્ષાન્તિરગ્રધર્માશ્ચેતિ । તત્રાદ્યમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[94] આલમ્બનં સર્વસત્ત્વા ઊષ્મણામિહ શસ્યતે ।
આકારઃ સમચિત્તાદિસ્તેષ્વેવ દશધોદિતઃ ॥ 4-35 ॥
અત આહ । અથ ખલ્વિત્યાદિ યાવદહં નાથ ઇતિ । સ્થાતવ્યમિતિ સ્પૃહણતઃ । શિક્ષિતવ્યમભ્યાસતઃ । સમં સ્થાતવ્યમિત્યાદિના દશચિત્તાન્યુક્તનિ । સમચિત્તં મૈત્રચિત્તં નિઃશાઠ્યચિત્તં નિહતમાનચિત્તં માતાપિત્રાદિચિત્તં પુત્રદુહિતાદિચિત્તં ચેતિ । નાથઃ સાનાથ્યં કર્તુમ્ । ઊષ્મગતમ્ ॥
[95] સ્વયં પાપાન્નિવૃત્તસ્ય દાનાદ્યેષુ સ્થિતસ્ય ચ ।
તયોનિયોજનાન્યેષાં વર્ણવાદાનુકૂલતે ॥ 4-36 ॥
[96] મૂર્ધગં
એતદાહ સ્વયં ચેત્યાદિના । પાપાનિ દશકુશલાનિ । પાપેભ્યો નિવૃત્તૌ વિરતૌ । પરિજયો ઽભ્યાસઃ । અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમિત્યાદિરનુલોમઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ । અવિદ્યાનિરોધાત્ સંસ્કારનિરોધ ઇત્યાદિઃ પ્રતિલોમઃ । અન્યેષામિતિ પરેષાં સમાદાપકઃ સમ્યગ્ગ્રાહકઃ । વર્ણવાદી ગુણવાદી સમનુજ્ઞો ઽનુકૂલ ઇતિ મૂર્ધગતમ્ ॥
સ્વપરાધરં સત્યજ્ઞાનં ક્ષમા મતા ।
તથાગ્રધર્મા વિજ્ઞેયાઃ સત્ત્વાનાં પાચનાદિભિઃ ॥ 4-37 ॥
સ્વયં સ સત્યાનાં જ્ઞાનં પરેષાં ચ તસ્મિન્ સમાદાપનં ઽવર્ણવાદાનુકૂલતાઽ ઇતિ ચ ક્ષાન્તિગતમ્ । સ્વયં ચ સત્ત્વાનાં પરિપાચનબુદ્ધક્ષેત્રપરિશોધનાદિ પરેષાં ચ તત્સમાદાપનં વર્ણવાદાનુકૂલ[તે]તિ ચાગ્રધર્મગતમ્ । એતદુભયમાહ । એવં સત્યેષ્વિત્યાદિના । સત્યેષ્વિતિ દુઃખાદિસત્યવિષયેષુ યથાક્રમં પરિજ્ઞાનપ્રહાણસાક્ષાત્ક્રિયાભાવનાસુ સ્ત્રોતઆપત્ત્યાદિપઞ્ચફલજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાયાં યાવદ્બોધિસત્ત્વન્યામાવક્રાન્તૌ । તથા સત્ત્વપરિમાચનાદૌ ચ સ્થિત્વા ( ર્સ્ત્_108 ) અન્યેષામપિ તત્ર સમાદાપને તદ્વર્ણવાદિના તત્સમનુજ્ઞેન ભવિતવ્યમિતિ ક્ષાન્તિગતાગ્રધર્મગતે ॥
તસ્યૈવમિત્યાદિના નિર્વેધભાગીયાનાં ફલમાહ । અનાવરણં રૂપં વેદના સંજ્ઞા યાવત્ સદ્ધર્મસ્થિતિરનાવરણા ભવિષ્યતીતિ ॥
તથતાપ્રધાનઃ પરિવર્તસ્તથતાપરિવર્તઃ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતરા(મા)નામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયાં ષોડશઃ પરિવર્તઃ ॥
17. અવિનિર્વતનીયાકારલિઙ્ગનિમિત્તપરિવર્તો નામ સપ્તદશઃ ।
ઽમોક્ષનિર્વેધભાગીયે શૈક્ષો ઽવૈવર્તિકો ગણઃ । ઽ ઇતિ પૂર્વમુદ્દિષ્ટમ્ । તત્ર દ્વે ઉક્તે । તૃતીયો વક્તવ્યઃ । અતઃ શાસ્ત્રમ્-
[97] નિર્વેધાઙ્ગાન્યુપાદાય દર્શનાભ્યાસમાર્ગયોઃ ।
યે બોધિસત્ત્વા વર્તન્તે સો ઽત્રાવૈવર્તિકો ગણઃ ॥ 4-38 ॥
ઽઅત્રઽ ઇતિ મહાયાને । ઽઅવૈવર્તિકગણઃઽ । તલ્લક્ષણમ્ । વિવર્તાય પ્રભવતિ વૈવર્તિકઃ । ન તથેત્યવૈવર્ક્તિકો ઽવિનિવર્તનીયઃ । અથાસ્ય નિર્વેધભાગીયેષુ સ્થિતસ્ય કતિ લિઙ્ગાનીત્યત આહ ।
[98] રૂપાદિભ્યો નિવૃત્યાદ્યલિઙ્ગર્વિશતિધેરિતૈઃ ।
નિર્વેધાઙ્ગસ્થિતસ્યેદમવૈવર્તિકલલક્ષણમ્ ॥ 4-39 ॥
અવૈવર્તિકત્વપરિજ્ઞાનમિત્યર્થઃ । અથ કતમે રૂપાદિનિવૃત્ત્યાદયઃ?
[99] રૂપાદિભ્યો નિવૃત્તિશ્ચ વિચિકિત્સાક્ષણક્ષયૌ ।
આત્માનઃ કુશલસ્થસ્ય પરેષાં તન્નિયોજનમ્ ॥ 4-40 ॥
[100] પરાધારં ચ દાનાદિ ગમ્ભીરે ઽર્થેપ્યકાઙ્ક્ષણમ્ ।
મૈત્રં કાયાદ્યસંવાસઃ પઞ્ચધાવરણેન ચ ॥ 4-41 ॥
[101] સર્વાનુશયહાનં ચ સ્મૃતિસમ્પ્રજ્ઞતા શુચિ ।
ચીવરાદિશરીરે ચ કૃમીણામસમુદ્ભવઃ ॥ 4-42 ॥
[102] ચિત્તાકૌટિલ્યમાદાનં ધુતસ્યામત્સરાદિતા ।
ધર્મતાયુક્તગામિત્વં લોકાર્થં નરકૈષણા ॥ 4-43 ॥
[103] પરૈરનેયતા મારસ્યાન્યમાર્ગોપદેશિનઃ ।
માર ઇત્યવબોધશ્ચ ચર્યા બુદ્ધાનુમોદિતા ॥ 4-44 ॥

[104] ઊષ્મમૂર્ધસુ સ ક્ષાન્તિષ્વગ્રધર્મેષ્વવસ્થિતઃ ।
લિઙ્ગૈરમીભિર્વિશત્યા સમ્બોધેર્ન વિવર્તતે ॥ 4-45 ॥
અત આહ । અથ ખલ્વિત્યાદિ । આક્રિયન્તે વ્યજ્યન્ત એભિરિતિ આકારાઃ । લિઙ્ગ્યન્તે ગમ્યન્ત એભિરિતિ લિઙ્ગાનિ । નિમીયન્તે નિરૂપ્યન્ત એભિરિતિ નિમિત્તાનિ । એકાર્થત્વેપિ ત્રયાણામુપાદાન(નં) સત્ત્વાન્તરશઙ્કાયા વ્યવચ્છેદાર્થમ્ । પર્યાયસ્કન્ધં (વચનં) અથવા અપરઃ પર્યાયઃ । કથમિત્યાદિ । અત એવ વાશબ્દઃ । કથં વે તિ કેન પ્રકારેણ જાનીયામ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
અતિબહૂનિ લિઙ્ગાનિ તત્રાદ્યં તાવદાહ યા ચેત્યાદિના । ચતુર્ધા ભૂમિઃ । પૃથગ્જનશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબુદ્ધસમ્બન્ધાત્ । ઇયં ચતુર્વિધાપિ તથતાભૂમિરિત્યુચ્યતે । કુત ઇત્યાહ । સર્વાશ્ચ ઇત્યાદિ । ચશબ્દો હેતૌ । યસ્માત્સર્વા એતાસ્તથતયાદ્વયાઃ । રૂપાદીનાં સર્વધર્માણાં યથાલક્ષણમસત્ત્વાત્ તથતૈવૈતાઃ । તથતા ચૈકૈવ ન દ્વે ન બહવ્યઃ । તસ્માત્તથતયાદ્વયા અભિન્નાઃ અદ્વૈધીકારાદચ્છિન્નાઃ વિકલ્પસ્વભાવવિરહાત્ અવિકલ્પાઃ । વિકલ્પાગોચરત્વાત્ નિર્વિક્રલ્પાઃ । ઇતીતિ । એવં લક્ષણા યા તથતા તાં તથતાં ધર્મતામવતરતિ । કથમવતરતીત્યાહ તથતાયામિત્યાદિ । સ્થિતસ્તન્માત્રદર્શનાત્ । ન કલ્પયતિ સમ્યક્ ન વિકલ્પયતિ વિતથમ્ । એવમવતરતીત્યેવં સત્યવતરતિ । ..........ત્યાહ । એવમવતીર્ણ ઇત્યાદિ । ઉક્તેન ક્રમેણાવતીર્ણઃ સન્ । યથેતિ યયા માત્રયા શ્રુત્વાપીતિ શ્રવણાનન્તરમપિ । તતોપિ વાતિક્રમ્યેતિ તત ઉત્તરકાલમપિ । ન કાઙ્ક્ષતીતિ ન બાધતે । નૈવમિતીતિ સમ્બન્ધઃ । વિવિધા મતિઃ વિમતિઃ । તન્ન કરોતિ એવં વા ન વેતિ । અત એવાહ ન વિચિકિત્સતોતિ । ન ધન્ધાયતીત્યપ્રતિપત્તેઃ પ્રતિષેધઃ । કિં તર્હિ કરોતીત્યાહ । અપિ ત્વિત્યાદિ । તથતૈવ સર્વં ન સન્તિ રૂપાદય ઇત્યધિમુઞ્ચતિ શ્રદ્ધયા । અવગાહતે પ્રજ્ઞયા । એતદેવ જ્ઞાનં મુખ્યં લિઙ્ગમ્ । અસ્ય પરિચ્છેદમાહ । ન ચેત્યાદિના । ( ર્સ્ત્_110 ) પરિચ્છેદાપેક્ષયા બહુવચનં એભિર્લિઙ્ગૈરિતિ । તથતૈવ સર્વમિતિ જ્ઞાનાત્ ઽરૂપાદિભ્યો નિવૃત્તિઃઽ નિર્વેધાઙ્ગેષ્વવૈવર્તિકલિઙ્ગં પ્રથમમ્ ॥
પુનરપરમિત્યાદિ । અન્યેષામિતિ । ઇતો ધર્માદ્વાહ્યાનામ્ । શ્રમણાનામિતિ પ્રવ્રજિતાનામ્ । મુખમુલ્લોકયતિ પ્રણતઃ પશ્યતિ । કિમિતીત્યાહ । ઇમે ઇત્યાદિ । જાનન્તિ લૌકિકેન જ્ઞાનેન । પશ્યન્તિ લોકોત્તરેણ । દાતવ્યમિતિ ભક્તિતો દેયમ્ । વ્યપાશ્રયત ઇતિ સેવતે શરણં વા ગચ્છતિ । સત્યેષુ રત્નેષુ ચ વિમતિર્વિચિકિત્સા । તસ્યાઃ ક્ષયે સતિ સર્વમેતન્ન કરોતીતિ ઽવિકિત્સાક્ષયો ઽ દ્વિતીયં તેષુ તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
સ ખલ્વિત્યાદિ । અપાયા નરકપ્રેતતિર્યઞ્ચઃ । સ્વીભાવઃ સ્ત્રીત્વમ્ । સ ચાવશિષ્ટાનામક્ષણાનામુપલક્ષણમિતિ ઽઅક્ષણક્ષયઃઽ તૃતીયં તેષુ તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
પુનરપરમિત્યાદિ । દશસુ કુશલેષુ સ્વયં સ્થિત્વા ઽપરેષાંઽ તેષુ ઽસમાદાપનંઽ દૃઢીકરણં ચેતિ ચતુર્થં તેષુ તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
પુનરપરમિત્યાદિ । યં યં ધર્મમિતિ સૂત્રગેયાદિકમ્ । દદાતિ ચ પરસ્મૈ હિતાય સુખાય ચષ ભવત્વિતિ તેષામેવ હિતસુખાય । ઇતિ અનેનાકારેણ સાધારણં કરોતિ । યથા ચ ધર્મદાનં તથાન્યદપિ દાનશીલાદિકમિતિ ઽપરાધારં દાનાદિઽ પઞ્ચમં તેષુ તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
પુનરપરમિત્યાદિના ન ધન્ધાયતીત્યેતદન્તેન ઽગમ્ભીરે ઽર્થેપ્યકાઙ્ક્ષણંઽ ષષ્ઠં તેષ્વેવ તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
ઽમૈત્રં કાયાદિઽ ઇતિ કાયાદિ કર્મ । તદાહ હિતવચનશ્ચેત્યાદિના । ઉપલક્ષણત્વાદિતિ ઽમૈત્રં કાયાદિઽ સપ્તમં તેષુ તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
ઽઅસંવાસઃ પઞ્ચધાવરણેન વાઽ ઇતિ । પઞ્ચ નિવરણાનિ । કામચ્છન્દો વ્યાપાદસ્ત્યાનમિદ્ધમૌદ્ધત્યકૌકૃત્યં વિચિકિત્સા ચેતિ । એભિરસંવાસો ઽસમન્વાગમઃ । તમાહ । અલ્પસ્ત્યાનમિદ્ધશ્ચ ભવતીત્યુપલક્ષણત્વાત્ । ઇતિ પઞ્ચભિર્નિવરણૈસંવાસો ઽષ્ટમં તેષુ તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
સર્વ યથા ભવતિ તથાનુશયસ્ય દ્વેષાનુબન્ધસ્ય હાનં ઽસર્વાનુશયહાઅનમ્ઽ । તદાહ નિરનુશયશ્ચ ભવતીતિ । નવમં તેષુ તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
ઽસ્મૃતિસંપ્રજ્ઞતાઽ ઇતિસ્મૃતિસહિતં સંપ્રજન્યમ્ । તદાહ સોભિક્રામન્વેત્યાદિના । અભિક્રમો ગમનમ્ । અપ્રતિક્રમ આગમનમ્ । ભ્રાન્તં વિક્ષિપ્તમ્ । ન વિલમ્બિતમિતિ વિલમ્બે વિક્ષેપાત્ । સહસેતિ અસમીક્ષ્ય ભૂમિમ્ । ઉપલક્ષણં ચૈતચ્ચંક્રમસ્થાનનિષદ્યાશયનેષુ વિક્ષેપસ્યેતિ સ્મૃતિસંપ્રજન્યં દશમં તેષુ તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
તસ્ય ખલ્વિત્યાદિ યાનીત્યતઃ પ્રાક્ । યૂકાયોગાદ્ યૂકિલઃ । પિચ્છાદિત્વાદિલચ્ । ચૌક્ષઃ શુચિઃ । આબાધઃ પીડા । આદીનવ ઉપદ્રવ ઇતિ ઽશુચિચીવરાદિતાઽ એકાદશં તેષુ તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
યાનીત્યાદિ સુભૂતિરાહેત્યતઃ પ્રાક્ । સમ્ભવન્તિ જાયન્તે કાયસ્ય ભક્ષણાય । અભ્યુદ્ગતાનીતિ પ્રતિવિશિષ્ટાનિ । ઇતિ ઽશરીરે ક્રિ(કૃ)મીણામસમુભ્દવો ઽ દ્વાદશં તેષુ તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
સુભૂતિરાહેત્યાદિ પુનરપરાત્ પ્રાક્ । ચિત્તાલ્પકૃત્યતા અલ્પત્વાદવિક્ષેપાચ્ચ । ચિત્તસ્ય કૌટિલ્યં કુટિલતા । યત્તુ સ્વદોષપ્રચ્છાદનોપાયસ્તચ્છાઠ્યમ્ યત્પરવઞ્ચનાય સ વઙ્કઃ । પરવઞ્ચનાર્થમભૂતસ્વગુણસંદર્શનં માયા । એભિર્વિરહાદ્યથાક્રમં ચિત્તાકૌટિલ્યં ચિત્તાશાઠ્યતા ચિત્તાવઙ્કતા ચિત્તામાયાવિતા ચ । શેષં સુબોધમ્ । ઇતિ ઽચિત્તકૌટિલ્યંઽ ત્રયોદશં તેષુ તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
પુનરપરમિત્યાદિ । અત્ર લાભાદિગુરૂકતાપ્રતિષેધેન ધુતગ્રહોત્પ્યુપલભ્યતે । ઇતિ ઽધુતગુણસમાદનંઽ ચતુર્દશં તેષુ તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
નેર્ષ્યામાત્મસર્યબહુલો ભવતીતિ માત્સર્યગ્રહણેન ષટ્પારમિતાવિપક્ષા ઉપલક્ષ્યન્તે । ઇતિ ઽઅમત્સરાદિતાઽ પઞ્ચદશં તેષુ તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
ન ચ ગમ્ભીરેષ્વિત્યાદિ પુનરપરાત્ પ્રાક્ । સંસ્યન્દનં સંયોજનમ્ । ધર્મતયા યુક્તં સર્વમવગચ્છતીતિ ઽધર્મતાયુક્તગામિત્વંઽ ષોડશં તેષુ તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
પુનરપરમિત્યાદિ ધારયિતવ્યાન્તરમ્ । પ્રતિદેશયેત્યેઅયમત્યયતો દેશય । પ્રતિનિઃસજેતિ પ્રતિનિયમેનાત્યન્તિકત્વેન પરિત્યજ । એવમિતિ બોધિચિત્તત્યાગે સતિ । એવમપીતિ । ઈદૃશેપિ માયેણોક્તૈ । શેષં સુબોધમ્ । ઇતિ લોકાનામર્થો ઽસ્માદિતિ ઽલોકાર્થં નરકૈષણાઽ નરકસ્વીકારઃ । સપ્તદશં તેષુ તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
પુનરપરાદિ ધારયિતવ્યાન્તમ્ । યચ્છ્રુતં પ્રજ્ઞાપારમિતાદિ તત્પ્રતિદેશય પ્રત્યાચક્ષ્વ । યદ્ ગૃહીતં બધિચિત્તપારમિતાચર્યાદિ તત્પરિત્યજ । અભૂતવિચિત્રવાદી કવિઃ । તસ્ય કર્મ કાવ્યમ્ । અવિનિવર્તનીયસ્ય ધાતુઃ પ્રકૃતિઃ । અપ્રત્યુદાવર્તનીયધર્મેતિ પરેણ સમ્બધ્યતે । શેષં સુબોધમ્ । ઇતિ ઽપરૈરનેયતાઽ ઽષ્ટાદશં તેષુ તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
પુનરપરાદિ ધારયિતવ્યાન્તમ્ । સંસારે ચારિકેત્યાદિના બોધિસત્ત્વમાર્ગં દૂષયતિ । ઇહૈવ ત્વમિત્યાદિના શ્રાવકાદિમાર્ગં ગ્રાહયતિ । અભિનિર્વૃત્ત ઇતિ ક્ષીણાયુઃ । વાશબ્દો વિકલ્પે । ઇહૈવેત્યાદિકં વા વક્ષ્યતિ । ( ર્સ્ત્_112 ) અહો વતેત્યાદિકં વા । ચિત્તં ન કુપ્યતિ ન ચલતીતિ મારભાષિતસ્ય હીનમાર્ગસ્ય મારભાષિતત્વેન જ્ઞાનાત્ । અત ઇદં મારસ્યાન્યમાર્ગોપદેશિનો ઽમાર ઇત્યવબોધઃઽ ઊનવિંશતિતમં તેષુ તલ્લિઙ્ગમ્ ॥

સા ચેદિત્યાદિ ધારયિતવ્યાન્તમ્ । વિવેકો મહાયાનત્યાગઃ । તદર્થાનિ વચનાનિ વિવેકપદાનિ । તાનિ પરતો મારાદિતઃ શ્રુત્વા ચિત્તં ન પરિહીયતે ઇતિ સમ્બન્ધઃ । ન ચલતીત્યર્થઃ । કુત ઇત્યાહ । ધર્મતાયા ઇતિ ધર્મ એવ ધર્મતા મહાયાનચર્યા તતઃ । ન પ્રત્યુદાવર્તત ઇતિ ન વિમુખીભવતિ । નાન્યથાભાવ ઇતિ ન વિપર્યયઃ । ન હીનયાને બહુમાન ઇત્યર્થઃ । તાનીતિ વિવેકપદાનિ । ચશબ્દો હેતૌ । યસ્માન્મારકર્માણિ જાનાતિ । અસ્થાનમિતિ પરેણ સમ્બધ્યતે । તથેતિ યથા બુદ્ધાનુવર્ણિતમ્ । શેષં સુબોધમ્ । ઇતિ ઽચર્યાબુદ્ધાનુમોદિતાઽ વિંશતિતમ તેષુ તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
ઊષ્મામૂર્ધસુ સ ક્ષાન્તિષ્વગ્રધર્મેષ્વવસ્થિતઃ ।
લિઙ્ગૈરમીભિર્વિશત્યા સમ્બોધેર્ન વિવર્તતે ॥
અયમુપસંહારઃ । ઊષ્માદિષુ નિર્વેધભાગીયેષુ સ્થિતે ય એભિર્વિશત્યા લિઙ્ગૈર્લક્ષિતઃ સ સમ્બોધેર્ન નિવર્તતે । સો ઽવિનિવર્તનીય ઇત્યર્થઃ ॥
દર્શનમાર્ગે સ્થિતમધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
[105] ક્ષાન્તિજ્ઞાનક્ષણાઃ ષટ્ ચ પઞ્ચ પઞ્ચ ચ દૃક્પથે ।
બોધિસત્ત્વસ્ય વિજ્ઞેયમવૈવર્તિકલક્ષણમ્ ॥ 4-46 ॥
દર્શનમાર્ગે સ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યાવૈવર્તિકં લિઙ્ગં વેદિતવ્યમ્ । કિં તત્? ઽક્ષાન્તિજ્ઞાનલક્ષણાઃઽ ક્ષાન્તિક્ષણાઃ જ્ઞાનક્ષણાશ્ચ । ઽષટ્ ચ પઞ્ચ પઞ્ચ ચઽ ઇતિ ષોડશેત્યર્થઃ । કતમે ષોડશ?
[106] રૂપાદિસંજ્ઞાવ્યાવત્તિર્દાઢ્ર્ય ચિત્તસ્ય હીનયોઃ ।
યાનયોર્વિનિવૃત્તિશ્ચ ધ્યાનાદ્યઙ્ગપરિક્ષયઃ ॥ 4-47 ॥
[107] કાયચેતોલઘુત્વં ચ કામસેવાભ્યુપાયિકી ।
સદૈવ બ્રહ્મચારિત્વમાજીવસ્ય વિશુદ્ધતા ॥ 4-48 ॥
[108] સ્કન્ધાદાવન્તરાયેષુ સમ્ભારે સેન્દ્રિયાદિકે ।
સમરે મત્સરાદૌ ચ નેતિ યોગાનુયોગયોઃ ॥ 4-49 ॥
[109] વિહારે પ્રતિષેધશ્ચ ધર્મસ્યાણોરલબ્ધતા ।
નિશ્ચિતત્ત્વં સ્વભૂમૌ ચ ભૂમિત્રિતયસંસ્થિતિઃ ॥ 4-50 ॥
[110] ધર્માર્થં જીવિતત્યાગ ઇત્યમી ષોડશ ક્ષણાઃ ।
અવૈવર્તિકલિઙ્ગાનિ દૃઙ્માર્ગસ્થસ્ય ધીમતઃ ॥ 4-51 ॥

તત્રાદ્યમાહ । પુનરપરમિત્યાદિના ધારયિતવ્યાન્તેન । અભિસંસ્કરોતીતિ ઉત્પાદયતીત્યર્થઃ । તમપિ ધર્મમિતિ રૂપાદિકં નોપલભત ઇત્યાદિ । અત્ર ઉપલમ્ભ એવાભિસંસ્કારઃ । સ એવોત્પાદનમ્ । અનુત્પાદજ્ઞાને ક્ષાન્તિરસ્યેતિ બહુવ્રીહિઃ । ઇતિ ઽરૂપાદિસંજ્ઞાવ્યાવૃત્તિઃઽ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ । સા દૃઙ્માર્ગે પ્રથમં તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
પુનરપરમિત્યાદિ ધારયિતવ્યાન્તમ્ । વિચ્છન્ક્યિસ્યતીતિ વિગતચ્છન્દં કરિષ્યતિ । આજ્ઞાસ્યતિ લોકોત્તરેણ જ્ઞાનેન । વિહન્યસે ક્લિષ્યસે । વિવેચનતા બોધિચિત્તત્યાજનમ્ । તત્રેતિ સમ્યક્સમ્બોધૌ । દૃઢચિત્તેન ઇતિ સમ્યક્સમ્બોધૌ ઽચિત્તદાર્ઢ્યયઽ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનમ્ । તદ્ દૃઙ્માર્ગે દ્વિતીયં તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
પુનરપરાદિ ભવત્યન્તમ્ । ઇતિ ઽહીનયાનવિનિવૃત્તિઃઽ દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિ । સા દૃઙ્માર્ગે તૃતીયં લિઙ્ગમ્ ॥
સ આકાઙ્ક્ષન્નિત્યાદિ વેદિતવ્યાન્તમ્ । ઇતિ ઽધ્યાનાદીનામઙ્ગપરિક્ષયઃઽ કામોત્પત્તિવિબન્ધે દૌર્બલ્યં દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનમ્ । તદ્ દૃઙ્માર્ગે ચતુર્થં તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
પુનરપરાદિ સ ચેદિત્યતઃ પ્રાક્ । અત્ર ન નામગુરુક ઇત્યાદિકં ઽચેતોલઘુત્વમ્ઽ । સો ઽભિક્રામન્વેત્યાદિકં ઽકાયલઘુત્વમ્ઽ । તદુભયં સમુદયે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ । સા દૃઙ્માર્ગે પઞ્ચમં તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
સ ચેદિત્યાદિ પ્રાગનર્થિકાત્ । યથોક્તૈવ સંજ્ઞાભ્યુપાયઃ તેન નિર્વૃત્તા ઽકામસેવાભ્યુપાયિકીઽ । સા સમુદયે ધર્મજ્ઞાનમ્ । તદ્ દૃઙ્માર્ગે ષષ્ઠં તલ્લીઙ્ગમ્ ॥
અનર્થિકા એવ ચેત્યાદિ ધારયિતવ્યાન્તમ્ । અત્યર્થં સૌમનસ્યજનનાત્ પ્રિયરૂપૈઃ । અત્યર્થં સુખજનનાત્ સાતરૂપૈઃ । પ્રશંસાયાં રૂપપ્ વા । અનર્થિકા એવેતિ નિત્યમનર્થિકાઃ । ન સમવિષમેણેતિ ન યુક્તાયુક્તેન । કથમિત્યાહ । ધર્મેણૈવેત્યાદિ । અપમર્દનં પીડા । પઞ્ચભિર્મોક્ષભાગીયૈશ્ચતુર્ભિર્નિર્વેધભાગીયૈઃ સપ્તભિશ્ચ દર્શનક્ષણૈર્યોગાત્ સત્પુરુષૈરિત્યાદિનિ ષોડશપદાનિ । ઇતિ ઽસદૈવ બ્રહ્મચારિત્વં સમુદયે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ । સા દૃઙ્માર્ગે સપ્તમં તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
પુનરપરાદિ ધારયિતવ્યાન્તમ્ । મન્ત્રજાતિર્મન્ત્રાવિશેષઃ ગ્રહદેવતાયાઃ । ઔષધિઃ પા(ફ)લપાકાન્તા । સ્ત્રીદેવતાયા મન્ત્રો વિદ્યા । ( ર્સ્ત્_114 ) ભૈષજ્યમૌષધમ્ । આદિશબ્દેન યન્ત્રમન્ત્રાદિપરિગ્રહઃ । વિગ્રહઃ કાયેન કલહો વિવાદસ્તુ વાચા । ઇતિ ઽઆજીવપરિશુદ્ધિઃઽ સમુદયે ઽન્વયજ્ઞાનમ્ । દૃઙ્માર્ગે ઽષ્ટમં તાલિઙ્ગમ્ ॥
નવમાત્ પ્રભૃતિ પઞ્ચક્ષણાનધિકૃત્ય શાસ્ત્રમ્-
ઽસ્કન્ધાદાવન્તરાયેષુ સમ્ભારે સેન્દ્રિયાદિકે ।
સમરે મત્સરાદૌ ચ નેતિ યોગાનુયોગયોઃ ॥
વિહારે પ્રતિષેધશ્ચઽ
ઇતિ । ઽયોગઃઽ સાભિનિવેશા વૃત્તિઃ । ઽઅનુયોગો ઽ નિરભિનિવેશા વૃત્તિઃ । તાભ્યાં વિહારસ્તયોર્વિહારસ્તદ્વાન્સમાધિઃ । તસ્ય ઽપ્રતિષેધઃઽ । ઽનેતિઽ ઇતિ નઞો સમ્બન્ધાદિત્યર્થઃ । સ પુનર્વિહારઃ ઽસ્કન્ધાદૌઽ પ્રથમઃ । ઽઅન્તરાયેષુઽ દ્વિતીયઃ । ઽસમ્ભારે ઽ તૃતીયઃ । ઽસેન્દ્રિયાદિકે સમરે ઽ ચતુર્થઃ । ઽમત્સરાદૌઽ પઞ્ચમઃ । તત્ર ચતુરં તાવદાહ પુનરપરમિત્યાદિના ન ચ તે કલહેત્યતઃ પ્રાક્ । ન તે સ્કન્ધાયતનેત્યાદિ । યોગાશ્ચાનુયોગશ્ચ યોગાનુયોગં તદનુઇયુક્તાસ્તેન સહ યુક્તાઃ । સહાર્થે ઽનુશબ્દઃ । ન વિહરન્તીતિ સમ્બન્ધઃ । અત્રોપપત્તિર્મહત્યોભંગવત્યોરુક્તા- "તથા હિ સ શૂન્યતાયાં સ્થિતો ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય હીનત્વં વા ઉત્કૃષ્ટત્વં વા સમનુપશ્યતિ" ઇતિ । એનામસ્યાં વાક્યદ્વયેનાહ । સંક્લેશપક્ષો નિઃસારત્વેન સઙ્ગણિકારામતાવિષયત્વાત્ સઙ્ગણિકારામતા । સૈવાસત્ત્વેન કથામાત્રત્વાત્ કથા । શેષં પૂર્વવત્ । ઉત્કૃષ્ટત્વાદ્રાજસંક્લેશનિરોધઃ । સ એવ કથા અસાક્ષાત્કૃતત્વેન કથામાત્રત્વાત્ કથા । એતાવેવ કથે દ્વે । યથાયોગમુત્તરત્રાપીતિ સ્કન્ધાદિયોગાનુયોગવિહારવિરહો નિરોધે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ । સા દૃઙ્માર્ગે નવમં તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
પઞ્ચ નિવરણાનિ ચૌરાઃ કુશલદ્રવ્યહરત્વાત્ । શેષં પૂર્વવત્ । ઇતિ નિરોધે ધર્મજ્ઞાનમ્ । તદ્ દૃઙ્માર્ગે દશમં તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
કુશલધર્મસમ્ભારઃ સેના । શેષં પૂર્વવત્ । ઇતિ નિરોધે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ । સા દૃઙ્માર્ગે એકાદશં તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
તયા સેનયા વિપક્ષાણાં બાધનં યુદ્ધમ્ । શેષં પૂર્વવત્ । યુદ્ધે સતિ નિરોધઃ પ્રાપ્યતે । નિરોધો નિર્વાણં વિમુક્તિઃ । કશ્ચાસૌ? દેહપ્રતિષ્ઠાબોગપ્રતિભાસાનાં વિજ્ઞપ્તીનાં પરાવૃત્તિઃ । તસ્માદ્દેહાદીનામવિકલ્પનાત્ ન ગ્રામનગરનિગમજનપદરાષ્ટ્રરાજધાનીકથાયોગાનુયોગમનુયુક્તા વિહરન્તિ । તત્ર ચક્ષુરાદિ પઞ્ચકં ( ર્સ્ત્_115 ) દેહઃ । સ હિ ગ્રામ ઇન્દ્રિયગ્રામત્વાત્ । દેહાનામાધારત્વાત્ પ્રતિષ્ઠા નગરમ્ । નિયતેન્દ્રિયગમ્યત્વાત્ નિગમો ભોગઃ પઞ્ચવિષયાઃ । જનપદાદયઃ પ્રતિષ્ઠાવિશેષાઃ । આત્માત્મીયવિકલ્પક્ષયે સતિ મોક્ષઃ । તત આત્મવિકલ્પાનધિકૃત્યાહ । નાત્મકથેત્યાદિ । આત્મીયવિકલ્પાનધિકૃત્યાહ । નામાત્યેત્યાદિ । ઇત ઉર્ધ્વરૂપાઃ કથાસ્તે યથાયોગમાત્મીયવિકલ્પા ભોગવિકલ્પાઃ પ્રતિષ્ઠાવિકલ્પા વા વેદિતવ્યાઃ । યદિ તથા તથા ન વિહરન્તિ કથં તર્હિ વિહરન્તીત્યાહ । અપિ ન્વિત્યાદિ । પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ કથ પ્રત્યવેક્ષા । શેષં પુર્વવત્ । સર્વત્ર ધર્મતયા સમતાયોગાનુયોગમનુયુક્તા એવ વિહરન્તીત્યર્થઃ । સર્વજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈરિતિ બોધિચિત્તપ્રતિસંયુક્તૈઃ । યુદ્ધેન્દ્રિયાદિકથાયોગાનુયોગવિહારવિરહો નિરોધે ઽન્વયજ્ઞાનમ્ । તદ્ દૃઙ્માર્ગે દ્વાદશં તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
ઽમત્સરાદૌ ચઽ ઇતિ શાસ્ત્રમ્ । યદાહ મહત્યોઃ । "સ દાનપારમિતાયાં ચરન્ન માત્સર્યકથાયોગમનુયુક્તો વિહરતિ યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન દૌષ્ઠુલ્યકથાયોગમનુયુક્તો વિહરતિ" ઇતિ । તદસ્યામાહ । ન ચ તે કલહભણ્ડનવિગ્રહવિવાદકથાયોગાનુયોગમનુયુક્તા વિહરન્તીતિ । વિપક્ષત્વાત્કલહા માત્સર્યાદયઃ । પ્રતિપક્ષત્વાત્કલહા માત્સર્યાદયઃ । પ્રતિપક્ષત્વાભ્દણ્ડનાદયઃ । યદોભયેષાં ચેતસિ ચારસ્તુલ્યબલતા ચ તદા વિગ્રહઃ । યદા તુ પ્રતિપક્ષૈર્વિપક્ષા દુર્બલીક્રિયન્તે તદા વિવાદઃ । તાવેવ વિગ્રહવિવાદૌ કથા વિકલ્પત્વાત્ । તસ્યાં યોગાનુયોગમનુયુક્તા ન વિહરન્તિ । અભેદઃ સમતાજ્ઞાનમ્ । ભેદો નાનાત્વવિકલ્પઃ । મિત્રકામાશ્ચેત્યાદિ ધારયિતવ્યાન્તં સુગમમ્ । ઇતિ માર્ગે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ । સા દૃઙ્માર્ગે ત્રયોદશં તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
પુનરપરાદિ સ ચેદિત્યતઃ પ્રાક્ । અનેતૈતદાહ ।
ઽધર્મસ્યાણોરલબ્ધતા । નિશ્ચિતત્વં સ્વભૂમૌ ચઽ ઇતિ । સો ઽણુમપિ ધર્મ ન સમનુપશ્યતિ યો વિવર્તે, ભવાન્ વા વિવર્તેન । તથાપિ સ્વસ્યામવિનિવર્તનીયભૂમૌ નિઃસંશયો ભવતિ । વિચિકિત્સા સંશયઃ । સંસીદનં મન્દોત્સાહતા । આનન્તર્યચિત્તેનેતિ । અનન્તર્યપશ્ચાત્તાપેન । પ્રતિવિનોદનં સર્વથાત્યાગઃ । વિષ્કમ્ભણં મન્દાકરણમ્ । અવિનિવર્તનીયચિત્તમાત્મનો ઽવિનિવર્તનીયત્વનિશ્ચયઃ । અસંહાર્યમપ્રત્યાનેયમ્ । ઇત્યવૈવર્તિકભૂમૌ ઽસ્થિરનિશ્ચયત્વઽ માર્ગે ધર્મજ્ઞાનમ્ । તદ્ દૃઙ્માર્ગે ચતુર્દશં તલ્લિઙ્ગમ્ ॥

ઽભૂમિત્રિતયસંસ્થિતિઃ । ઽ મારકર્મ તથાગતભાષિતસ્યાન્યથાત્વં ભાવિની ચાત્મનઃ સમ્યક્સમ્બોધિરિતિ ત્રીણિ સ્થાનાનિ ઽભૂમિત્રિતયમ્ઽ । તસ્મિન્ ઽસંસ્થિતિઃઽ ( ર્સ્ત્_116 ) આત્યન્તિકો નિશ્ચયઃ । તામાહ । સ ચેત્ખલ્વિત્યાદિના ધારયિતવ્યાન્તેન । ઇહૈવેત્યસ્મિન્નેવ જન્મનિ । નાયં તથાગત ઇત્યસ્માત્પૂર્વ ઇતિ શબ્દઃ પરો દ્રષ્ટવ્યઃ । તથા તન્નાન્યથેત્યુક્તે ઽર્થાદ્ગમ્યતે ભવિષ્યત્યેવ મે ઽનુત્તરા સમ્યક્સમ્બોધિરિતિ । બુદ્ધાધિષ્ઠાનં બુદ્ધનિર્માણમ્ । અદ્ધેતિ તત્ત્વત ઇત્યર્થઃ । ઇતિ ભૂમિત્રયસંસ્થિતિમાર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ । સા દૃઙ્માર્ગે પઞ્ચદશં તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
પુનરપરમિત્યાદિ આપરિવર્તાન્તાત્ । આત્મનઃ પરિત્યાગો વિક્રયાદિ । જીવિતસ્ય પરિત્યાગો મરણમ્ । બુદ્ધૈર્ભગવભ્દિર્દેશિતો ધર્મઃ સર્વધર્માઃ શૂન્યા ઇતિ । તમેવ મોહપુરુષાઃ પ્રતિક્ષિપન્તિ । તસ્ય સ્વયં પરૈશ્ચ પરિગ્રહાય જીવિતમપિ ત્યજતિ । સ હિ બુદ્ધેષુ યત્પ્રેમગૌરવં તદ્ધર્મે કરોતિ । ધર્મકાયાસ્તથાગતા ઇતિ જ્ઞાનાત્ । આત્મનશ્ચ ભાવિબુદ્ધત્વદર્શનાત્ । શ્રાવકસ્યાપીત્યુપલક્ષણમ્ । બોધિસત્ત્વસ્યાપિ દેવાદેરપિ । શેષં સુબોધમિતિ । ઽધર્માર્થં જીવિતત્યાગઃઽ માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનમ્ । તદ્ દૃઙ્માર્ગે ષોડશં તલ્લિઙ્ગમ્ ॥
ઽઇત્યમી ષોડશ ક્ષણાઃ । અવૈવર્તિકલિઙ્ગાનિ દૃઙ્માર્ગસ્થસ્ય ધીમતઃઽ ॥ ઇત્યુપસંહારઃ ॥
અવિનિવર્તનીયસ્ય યાન્યાકારલિઙ્ગનિમિત્તાનિ તદ્દ્યોતકઃ પરિવર્તસ્તત્પરિવર્તઃ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારતમાનામ્નિ પઞ્જિકાયાં રત્નાકરશાન્તિવિરચિતાયાં સપ્તદશઃ પરિવર્તઃ ॥
18. શૂન્યતાપરિવર્તો નામાષ્ટાદશઃ ।
નિર્વેધાઙ્ગદૃઙ્માર્ગયોરવૈવર્તિકલિઙ્ગાનિ સંખ્યયા વિશેષતશ્ચોક્તનિ । ભાવનામાર્ગસ્તુ ગમ્ભીરઃ । તતો તાન્યુભયથાપિ વક્તુમશક્યાનિ । અતઃ શાસ્ત્રમ્-
[111] ગમ્ભીરો ભાવનામાર્ગઃ
એતદાહ । અથ ખલ્વિત્યાદિના પ્રત્યેકબુદ્ધૈરિત્યેતદન્તેન । આશ્ચર્યં ભગવન્નિત્યેકં ચોદ્યમ્ । કિમાશ્ચર્યમિત્યત આહ । મહાગુણેત્યાદિ । ( ર્સ્ત્_117 ) મહાન્ ગુણસમ્ભારઃ પરમગમ્ભીરતયા કલ્પાસંખ્યેયદ્વયનિરન્તરપ્રયત્નલભ્યતયા ચ । અત એવ વિશેષતો જ્ઞાતુમશક્યત્વાદપ્રમાણાઃ સંખ્યાતુમશક્યત્વાદપરિમિતાઃ । બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇતિ ભાવનામાર્ગસ્થો ઽવૈવર્તિકઃ । અવિનિવર્તનીયેનેતિ ભાવનામાર્ગસ્થેન । સંખ્યાતિક્રમાદ્ અનન્તમ્ । પરમોદારત્વાદ્ અપર્યન્તમ્ । અસંહાર્ય સમ્યગગ્રાદ્યં સમ્યગ્જ્ઞાતુમશક્યં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈરપીતિ ભાવનામાર્ગસ્ય ગામ્ભીર્યમ્ ॥
સુભૂતિરાહેત્યાદિ પ્રતિબલઃ શક્તો નિર્દેષ્ટુમ્ । કિન્તુ સત્ત્વા(ર્વા)ર્થો ન સ્યાદિતિ ભાવઃ । તતઃ કિમિત્યાહ । અત એવેત્યાદિ । એવકારો ભિન્નક્રમઃ । સ્થાનાનીત્યતઃ પરેણ દ્રષ્ટવ્યઃ । સર્વાણિ ગમ્ભીરાણીતિ વીપ્સાર્થઃ । સ્થાનાનીતિ ભાવનામાર્ગાલમ્બનાનિ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિસંયુક્તાનિ તદાધારણીત્યર્થઃ । સૂચયિતવ્યાનીતિ સૂચ્યન્તામિત્યર્થઃ । ઇતિ સુભૂતેરધ્યેષણા ॥
એવમુક્ત ઇત્યાદિ । આરભ્યેતિ । આદૌ નિર્દિશ્ય । નિગમયિતુકામ ઇતિ ભાવનાર્ગે યોજયિતુકામઃ । ઇતિ ભગવતો ઽભ્યુપગમઃ ।
અથ શાસ્ત્રમ્-
ગામ્ભીર્યં શૂન્યતાદિકમ્ ।
સમારોપાપવાદાન્તમુક્તતા સા ગભીરતા ॥ 4-52 ॥
ઽગમ્ભીરો ભાવનામાર્ગઃઽ ઇત્યુક્તમ્ । તસ્ય ઽગામ્ભીર્યંઽ ગમ્ભીરભાવઃ । યતઃ સ ગમ્ભીરો ભવતિ તચ્ચ શૂન્યતાનિમિત્તાદિકમ્ । માર્ગસ્ય ગમ્ભીર્યમાલમ્બનગામ્ભીર્યાદિતિ ભાવઃ । તચ્ચાલમ્બનં ઽશૂન્યતાદિઽ । શૂન્યતાદેરપિ કા ગામ્ભીર્યતા? યાસ્ય સમારોપાન્તેનાપવાદાન્તેન ચારહિતતા । ભગવાનભ્યુપગતં સૂચયિતુમાહ । ગમ્ભીરમિતીત્યાદિ । સર્વધર્માણાં યથાપ્રતિભાસભાવો યથાતત્ત્વં ચ ભાવઃ શૂન્યતા । સૈવાનિમિત્તંતદ્વેદને નિમિત્તનિરોધાત્ । સૈવાપ્રણિહિતં તદ્વિદાં ત્રૈધાતુકે ઽપ્રણિધાનાત્ । સૈવાનભિસંસ્કારસ્તેષાં પુનર્ભવાય કર્માકરણાત્ । સૈવાનુત્પાદસ્તેષાં તેન કર્મણાનુત્પાદાત્ । સૈવાજાતિસ્તેષાં પ્રકૃત્યજાતતાજ્ઞાનાત્ । સૈવાભાવો ઽદ્રવ્યત્વાત્ । સૈવ વિરાગશુદ્ધિઃ ક્લેશાનુશયસમુદ્ઘાતાત્ । સૈવ નિરોધસ્તેષાં પુનર્ભવવિ(નિ)રોધાત્ । સૈવ નિર્વાણં તેષાં વાસનાસમુદ્ઘાતાત્ । સૈવ વિગમસ્તેષાં સાશ્રવસ્કન્ધોપરમાત્ ॥ ઇતિ શૂન્યતાદિકમ્ ॥
સુભૂતિરાહેતિ કાક્વા પૃચ્છતીત્યર્થઃ । ધર્માણામિતિ શૂન્યતાદિનામ્ । સર્વધર્માણામિતિ સ્કન્ધધાત્વાદીનામ્ । બાલગ્રાહ્યા રૂપાદયસ્તે કથં ગમ્ભીરાઃ? અતઃ સ્વયમેવ પૃચ્છતિ કથં ચેત્યાદિ । ઉત્તરં યથા તથતેત્યાદિ । ( ર્સ્ત્_118 ) કસ્ય તથતેતિ ચેદાહ તત્રેત્યાદિ । સ્ફુટીકર્તુમાહ યથેત્યાદિ । યત્રેતિ યસ્યાં રૂપાદિતથતાયાં વેદ્યમાનાયાં કલ્પિતં રૂપાદિ ન પ્રખ્યાતિ ઇયં રૂપાદીનાં ગમ્ભીરતા । પરમાર્થસતા રૂપેણ તેષાં પ્રખ્યાનાત્ । સમ્યગ્દેશનયા તોષિતઃ સુભૂતિરાહ । આશ્ચર્યમિત્યાદિ । સૂક્ષ્મેણેતિ નિપુન(ણ)વેદ્યેન । નિર્વાણં ચ સૂચિતમ્ । ભાવનામાર્ગસ્થસ્યાવૈવર્તિકસ્ય સર્વેષાં પરિકલ્પિતાનામપ્રખ્યાનાત્ । રૂપાદિભ્યશ્ચ નિવારિતઃ । તેષાં પરમાર્થસ્ય પ્રખ્યાનાત્ । તત્ર નિર્વાણેન રૂપાદિસમારોપાન્તમુત્કતા । ઇતિ શૂન્યતાદિગમ્ભીરતા ॥
અથ શાસ્ત્રમ્-
[112] ચિન્તાતુલનનિધ્યાનાન્યભીક્ષ્ણં ભાવનાપથઃ ।
નિર્વે આઙ્ગેષુ દૃઙ્માર્ગે ભાવનામાર્ગ એવ ચ ॥ 4-53 ॥
ઽઅભીક્ષ્ણંઽ ઇતિ પ્રબન્ધેન । અતઃ પ્રાબન્ધિકાનિ ઽચિન્તાતુલનનિધ્યાનાનિઽ સ્વભાવો ભાવનામાર્ગસ્ય અલમ્બનં શૂન્યતાદિ । શૂન્યતાદેરાધારો નિર્વેધભાગીયદૃઙ્માર્ગભાવનામાર્ગાઃ(ર્ગઃ) કથં ભાવનામાર્ગસ્યા(શ્ચા)સ્યૈવ વિષય ઇતિ ચેદાહ-
[113] પ્રાબન્ધિકત્વાદિષ્ટો ઽસૌ