सारतम · भाग 120

रत्नाकरशान्तिविरचिता
आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमाख्या पञ्जिका
1. सर्वाकारज्ञताचर्यापरिवर्तो नाम प्रथमः ॥
नमः सर्वबुद्धबोधिसत्त्वेभ्यः ।
भवति बहुतरार्के केवलं यस्य लोके
दिनमुदयसमृद्ध्या रात्रिरस्तङ्गमेन ।
प्रतिविषयविसारी शुद्धिमानस्तु वंशः (?)
स गुरुगुणनिधेर्वो जायतां बुद्धबोधः ॥
.............नमः शरणं दशबलास्ते वा (?) ॥
यस्याः कतिपयवर्णा धृताः कर्णपुटैरपि ।
बोधेर्भवन्ति बीजानि जिनमाता प्यत्यसौ ।
मैत्रेयस्य विभोरलंकृतिमयः पोतो यदर्थार्णवे
निर्णीतं बहुविस्तराकृतिसमैर्यस्या निजांशेरपि ।
व्याचष्टे वचसा स्फुटेन लघुना मन्दो ऽपि रत्नाकारः
प्रज्ञापारमितां.......न महतां (तीं) तामष्टसाहस्रिकाम् ॥
( र्स्त्_2 ) अथ कस्मादियं व्याख्यायते?
सूत्रं गेयं व्याकरणं गाथा उदानं निदानं अवदानं इतिवृत्तकं जातकं वैपुल्यं अद्भुता धर्माः उपदेशाश्चेति ।
तत्र सूत्रं कतमत्? यत्र गम्भीरपदैरर्थसूचनम् । गेयं कतमत्? सूत्रमेव [यद्गीयते] । यच्च नेयार्थं सूत्रं तदपि गेयं गम्यत्वात् । व्याकरणं [कतमत्? यत्र] श्रावको ऽभ्यतीतः कालगत उपपत्तौ व्याक्रियते । यच्च नीतार्थं सूत्रं तेन हि [स्फुटाभिप्रायेण] व्याख्यानात् । गाथा कतमा? यत्र [द्विपदा त्रिपदा चतुष्पदा पञ्चपदा] षट्पदा च । उदानं कतमत्? यदुद्दिश्य भाषितम् । सोत्पत्तिशिक्षाप्रज्ञप्तिभाषितं वा । अवदानं कतमत्? सदृष्टान्तकभाषितम् । इतिवृत्तकं कतमत्? पूर्वयोगप्रतिसंयुक्तम् । [जातकं कतमत्? बोधिसत्त्वचर्याप्रतिसंयुक्तम् । वैपुल्यं कतमत्?] यद्बोधिसत्त्वपिटकप्रतिसंयुक्तम् । सर्वसत्त्वहितसुखाधिष्ठानत्वात् । अद्भूता धर्माः कतमे? यत्र श्रावकबोधिसत्त्वबुद्धानामाश्चर्याद्भुता धर्मा देश्यन्ते । उपदेशाः कतमे? यत्राविपरीतं धर्मलक्षणमुपदिश्यते [तत्रोपदेशे ऽन्तर्गतेयं भगवती सूत्ररत्नम् ।]
परमपुरुषार्थसाधनस्य परमगम्भीरस्य धर्मस्य सर्वैराकारैः सूचनात् । अथैषा कतिभिः पदार्थैरभिधेयैर्दर्शिता? कतमे वत इति प्रश्ने शास्त्रम्-
[1] प्रज्ञापारमिताष्टाभिः पदार्थैः समुदीरिता ।
सर्वाकारज्ञता मार्गज्ञता सर्वज्ञता [ततः] ॥ 1-3 ॥
[2] [सर्वा]काराभिसम्बोधो मूर्द्धप्राप्तो ऽनुपूर्विकः ।
एकक्षणाभिसम्बोधो धर्मकायश्च ते ऽष्टधा ॥ 1-4 ॥
इति । स्वार्थे ऽधाऽ प्रत्ययः । इमे ते ऽष्टावित्यर्थः । बोध्यभिमुखः सम्यग्बोधिऽ ऽभिसम्बोधःऽ । अत एवा....... । अभिसमीयते सप्तभिः प्राप्यते यतः । मूर्धा प्रकर्षः । तं प्राप्तो ऽमूर्धप्राप्तःऽ । अनुपूर्वमनुक्रमः । तद्योगात् ऽअनुपूर्विकःऽ । उभयत्रापि ऽसम्बोधऽ इति वर्तते ।
पुनः शास्त्रम्-
[3] लक्षणं [तत्प्रयोगस्तत्प्रकर्षस्तदनुक्रमः ।]
[तन्निष्ठा तद्विपाकश्चेत्यन्यः षोढार्थ] संग्रहः ॥ 9-1 ॥
अथवा........षडर्थाः । यत आदौ त्रिविधा सर्वज्ञता तत् ऽलक्षणंऽ प्रज्ञापारमितायाः । ततश्चत्वारो ऽस्याः प्रयोगः प्रयोगप्रकर्षः प्रयोगानुक्रमः प्रयोगनिष्ठा चेति । ........ ।
पुनः शास्त्रम्-
[4] विषयास्त्रितयो हेतुः प्रयोगश्चतुरात्मकः ।
धर्मकायः फलं कर्मेत्यन्यस्त्रेधार्थसंग्रहः ॥ 9-2 ॥
अथवातिसंक्षेपतो ऽस्यां त्रयो ऽर्थाः । तथा हि त्रिविधः प्रयोगविषयः सर्वज्ञतात्रयश्च[तद्धेतुः] ऽविषयःऽ । ऽप्रयोगश्चतुरात्मकऽ । सर्वाकारा हि सम्बोधादिः । तस्य हेतोः ऽफलं धर्मकायःऽ तत् ऽकर्मऽ च ।
तदेवमष्टौ षट् त्रयो वास्य सूत्रस्यार्थाः साकल्येन । प्राधान्येन पुनरेक एव वार्थः । अन्यथा एकवाक्यतापि न स्यात् । दशदाडिमादिपसमूहवत् । अवयवार्थैः परस्परो[पर]क्तस्य स्वार्थेन (?) एकत्वादुपसंहारात् । तस्मात् सम्बद्धान्(नु)गुणोपायात् । सम्यक्सम्बोधिरत्र ( र्स्त्_4 ) प्राधान्येनोच्यत इत्येके । तदसत् । यतः सम्यक्सम्बोधिः श्रावकपिटके ऽप्यतिप्रतीतत्वादजिज्ञासिता । प्रज्ञापारमिता तु तत्राविदितत्वाज्जिज्ञासितेति । सैव [शास्त्रे प्राधान्येन]अभिधीयते । [दुरधिमोक्षा] गम्भीरत्वात् । भगवतस्तु वचनात् [प्रतिलब्धाद्] अधिमुच्यते.............. । ततो ऽपीयं प्राधान्येन भगवता वक्तव्या । यथा यथा चेयमधिमच्यते तथा तथा बोधेरासन्नीभवति । ततो ऽपीयं प्राधान्येन वचनीया । अष्टासु चाभिसमयेषु यथा [सारं तथेयं] विस्तरेणोच्यमाना कथं प्राधान्येन नोच्यते? प्रज्ञापारमितैव मार्गः सम्बोधेः । शेषाणामपि तथैव मार्गीकरणात् । इत्येवमियमुच्यमाना सुतरां प्राधान्येनोच्यत इत्यलमतिविस्तरेण । अत एव प्राधान्येन व्यपदेशादेतत्सूत्रं प्रज्ञापारमिता । [न सम्यक्सम्बोधि]रिति । तस्मात्प्रज्ञापारमितैवः....... ।
एवं मयेत्यादि । अथ कस्येदं वचनम्? संङ्गीतिकारस्य । सङ्गीतत्वेन लोके संप्रत्ययार्थम् । तत्किं ........प्रक्षेपः? नैवम् । भगवदाज्ञयैवं तेन पाठात् । उक्तं हि भगवता [श्रुतं मया] इति सङ्गीतिकारः अडकवतीनिवासी वज्रपाणिर्महाबोधिसत्त्वः । स हि भाद्रकल्पिकानां तथागतानां रूपकायस्य धर्मकायस्य च रक्षाधिकृतः पृष्ठतो ऽवगतः । एवं ते (तैः?) प्रत्यर्पितशासनश्च....... । ............. .......... यतो ऽस्यामच्यु (?)तसमाधिनिश्रितो महान् धर्मावभासस्तस्मात् प्रभाकरी । यतो ऽस्यां बोधिपक्ष्यैः संक्लेशेन्धनदहनं तस्मादर्चिष्मती । यतो ऽस्यां लौकिकलोकोत्तरयोर्विद्यासत्यज्ञानयोरन्योन्यविरोधाद्दुष्करः परिजयस्तस्मात्सुदुर्जया । यतो ऽस्यां प्रतीत्यसमुत्पादप्रविचयादभिमुखो भवत्यसङ्गमुखाख्यः प्रज्ञापारमिताविहारस्तस्मादभिमुखी । यतो ऽस्यां बोधिपक्ष्यसत्य[प्रतीत्य] समुत्पादालम्बनो निर्निमित्तविहार आभोगवाही तस्माद्दूरंगमा । यतो ऽस्यां स एव स्वरसवाहित्वादचलः तस्मादचला । यतो ऽस्यां प्रतिसंविभ्दिर्धार्मकथिकत्वाद्बोधिसत्त्वः साधुस्तस्मात् साधुमती । यतो ऽस्यां बोधिसत्त्वो ऽभिषिच्यते यौ[व]राज्याय तस्माद्धर्ममेघा । ..........एताः प्रत्येकं षड्भिः पारमिताभिः संगृहीताः यथाक्रमम् । एतासु दश पारमिता अतिरिच्यते ।
कतमा दश?
"दानं शीलं क्षमा वीर्य ध्यानं प्रज्ञा उपायता ।
प्रणिधानं बलं ज्ञानमेताः पारमिता दश ॥"
तत्र यत्पारमितोपचितस्य कुशलमूलस्यानुत्तरायां सम्यक्सम्बोधौ सम्यक्परिणामनमुपादाय पारमिता तेनोपायेन तस्याक्षयीकरणात् । आह च । "आबोधे क्षयमिति स्वल्पमपि न बोधिपरिणतं कुशलम् । आसमन्तात्पतितः पयोनिधौ सलिलबिद्नुरिव" इति । भद्रचर्यादिकं प्रणिधानपारमिता यया प्रतिजन्म यत्पारमिताश्चरति । भावनाबलं प्रतिसंख्यानबलं च बलपारमिता । यया प्रत्यहं प्रतिक्षणं ताश्चरति । यथाभिप्रायमयथारुतं महायानस्य परिज्ञानं ज्ञानपारमिता ।

भूमीनां विस्तर आर्यदशभूमकादौ । परिकर्माणि पुनरासां महत्योर्भगवत्योरुद्दिष्टानि निर्दिष्टानि च भूमीनां परिकर्माण्यधिकृत्य शास्त्रे त्रयोविंशतिः श्लोकाः । तानि यथाभूमि पृथक्कृत्य वक्ष्यामः ।
[5] लभ्यते दशमा (प्रथमा) भूमिदर्शधा परिकर्मणा ।

आशयो हितवस्तुत्वं सत्त्वेषु समचित्तता ॥ 1-48 ॥
[6] त्यागः सेवा च मित्राणां सद्धर्मालम्बनैषणा ।
सदा नैष्क्रम्यचित्तत्वं बुद्धकायगता स्पृहा ॥ 1-49 ॥
[7] धर्मस्य देशना सत्यं दशमं वाक्यमिष्यते ।
ज्ञेयं च परिकर्मैषां स्वभावानुपलम्भतः ॥ 1-50 ॥
ऽदशधाऽ इति दशविधेन । तच्चाशयादि ॥ ऽआशयःऽ श्रद्धाछन्दौ । ऽहितवस्तुत्वंऽ सर्वसत्त्वहितैषिता । हेतुरस्याः ऽसत्त्वेषु प्रशमचित्तताऽ । ऽत्यागो ऽ दानपारमिता । ऽएषणाऽ पर्येषणा । सा च ऽसद्धर्मालम्बनाऽ धर्मपर्येष्टिरित्यर्थः । गृहवासान्निष्क्रमणं निष्क्रमः । स्वार्थे ष्यञ् ऽनैष्क्रम्यंऽ तच्चित्तता । ऽस्पृहाऽ इत्यत्र सदेति वर्तते । ऽसत्यंऽ चोक्तमिति सत्यवचनं तद्दशमम् । ऽएषांऽ इत्याशयादीनाम् ॥
[8] शीलं कृतज्ञता क्षान्तिः प्रामोद्यं महती कृपा ।
गौरवं गुरुशुश्रूषा वीर्यं दानादिके ऽष्टमम् ॥ 1-51 ॥
( र्स्त्_6 ) ऽशीलंऽ शीलपरिशुद्धिः । ऽक्षान्तिःऽ क्षान्तिबलम् । प्रमोद एव ऽप्रामोद्यम्ऽ ऽमहतीऽ सर्वसत्त्वापरित्यागितया । ऽगौरवंऽ गौरवार्हेषु । ऽगुरूशुश्रूषाऽ कल्याणमित्रेष शास्तृसंज्ञा । ऽदानादिके ऽ इति पारमितासु । ऽअष्टमऽ ग्रहणादष्टावेव परिकर्माणि द्वितीयायाम् ।
[9] अतृप्तता श्रुते दानं धर्मस्य च निरामिषम् ।
बुद्धक्षेत्रस्य संशुद्धिः संसारोपरिखेदिता ॥ 1-52 ॥
[10] ह्रीरपत्राप्यमित्येतत् पञ्चधामननात्मकम् ।
ऽश्रुतंऽ बाहुश्रुत्यम् । ऽसंशुद्धिःऽ परिशुद्धिः । सा तस्यामेव पुण्यपरिणामनात् । ऽअमननात्मकंऽ तेनामननात् । ऽपञ्चधाऽ इति वचनात् पञ्चैव परिकर्माणि तृतीयायाम् ।
वनाशाल्पेच्छता तुष्टिर्धुतसंलेखसेवनम् ॥ 1-53 ॥
[11] शिक्षाय अपरित्यागः कामानां विजुगुप्सनम् ।
निर्वित्सर्वास्तिसंत्यागा[वन]वलीन[त्वान्]पेक्षते ॥ 1-54 ॥
वनस्य (ऽवानाशा) अरण्यवासस्तत्कार्यत्वात् । ऽतुष्टिःऽ सन्तुष्टिः । ऽधुतऽ गुण ऽसंलेखस्यऽ ऽसेवनंऽ अनुत्सर्गः । ऽनिर्वित्सर्वास्तिसंत्यागौऽ इति निर्वेदः सर्वसतां त्यागश्च । ऽअनवलीनत्वानपेक्षते ऽ इति । अनवलीनचित्तता सर्ववस्तुनिरपेक्षता च । अनवलीनत्वं असंकुचुतत्वम् । दशेति वक्ष्यमान(ण)मनुवर्तते । ततो दशैव परिकर्माणि चतुर्थ्याम् ।
[12] संस्तवं कुलमात्सर्य स्थानं सङ्गणिकावहम् ।
आत्मोत्कर्षपरावज्ञे कर्ममार्गान् दशाशुभान् ॥ 1-55 ॥
[13] मानं स्तम्भं विपर्यासं विमतिं क्लेशमर्षणम् ।
विवर्ज[य]न् समाप्नोति दशैतान् पञ्चमीं भुवम् ॥ 1-56 ॥
ऽसंस्तवो ऽ गृहिप्रव्रजितैः । ऽकुलेषुऽ उपसं[क्र]मणीयागृहेषु ऽमात्सर्यम्ऽ । ऽसङ्गणिकाऽ अप्रतिरूपकथा । ऽउत्कर्षणम्ऽ । ऽअवज्ञाऽ ( र्स्त्_7 ) पंसनम् । ऽकर्ममार्गाःऽ ऽकर्मपथाःऽ । ऽमानःऽ चित्तोन्नतिः । ऽस्तम्भो ऽ गुरूष्वप्रणतकायता । ऽविपर्यासो ऽ विपरातार्थग्राहः । ऽविमतिःऽ विचिकित्सा । ऽक्लेशमर्षणंऽ रागद्वेषमोहाधिवासनम् । ऽएतान्ऽ इति संस्तवादीन् ।
[14] दानशीलक्षमावीर्यध्यानप्रज्ञा प्रपूरकः ।
शिष्यखड्गस्पृहात्रासचेतसां परिवर्जकः ॥ 1-57 ॥
[15] याचितो ऽनवलीनश्च सर्वत्यागेप्यदुर्मनाः ।
कृशो ऽपि नार्थिनां क्षेप्ता षष्ठीं भूमिं समश्नुते ॥ 1-58 ॥
षण्णां पारमितानां प्रत्येकं पूरक इति षड्धर्माः । श्रावकस्पृहायाः प्रत्येकबुद्धस्पृहायाः परित(त्र)सनचित्तस्य च परिवर्जक इति त्रयः । याचितस्यानबलीनचित्तता, सर्वस्वत्यागे ऽप्यदौर्मनस्य, दौर्बल्येपि न याचकानां क्षेप इति त्रयः । एभिर्द्वादशभिर्धर्मैः षष्ठिं भूमिं प्राप्नोति ।
[16] आत्मसत्त्वग्रहो जीवपुद्गलोच्छेदशाश्वते ।
निमित्तहेत्वोः स्कन्धेषु धातुष्वायतनेषु च ॥ 1-59 ॥
[17] त्रैधातुके प्रतिष्ठानं सक्तिरालीनचित्तता ।
रत्नत्रितयशीलेषु तद्दृष्ट्यभिनिवेशिता ॥ 1-60 ॥
[18] शून्यतयां विशा(षा)दश्च तद्विरोधश्च विंशतिः ।
कलङ्का यस्य विच्छिन्नाः सप्तमीमेत्यसौ भुवम् ॥ 1-61 ॥
[19] त्रिविमोक्षमुखज्ञानं त्रिमण्डलविशुद्धिता ।
करुणा मनना धर्मसमतैकनयज्ञता ॥ 1-62 ॥
[20] अनुत्पादक्षमाज्ञानं धर्माणामेकधेरणा ।
कल्पनायाः समुद्घातः संज्ञादृक्लेशवर्जनम् ॥ 1-63 ॥
[21] शमथस्य च निध्यप्तिः कौशलं च विदर्शने ।
चित्तस्य दान्तता ज्ञानं सर्वत्राप्रतिघाति च ॥ 1-64 ॥
[22] श(स)क्तेरभूमिर्यत्रेच्छं क्षेत्रान्तरगतिः समम् ।

सर्वत्र स्वात्मभावस्य दर्शनं चेति [विंशतिः] ॥ 1-65 ॥
द्वितीयात् ऽविंशतिऽ शब्दादूर्ध्वं गुणाः......आत्मग्रहादयो ऽविंशतिःऽ । ऽकलङ्काःऽ दोषाः । यस्य ऽविच्छिन्नाःऽ प्रहीणाः । त्रिविमोक्षमुखज्ञानादयश्च विंशतिः गुनाः (णाः) परिपूर्णाः स सप्तमीं भूमिं प्राप्नोतीति समासतो ऽर्थः ।
ऽ ग्रहो ऽऽभिनिवेषः(शः) । तस्य विशेषणमात्मादिरायतनपर्यन्तः । शाश्वतोच्छेद..........................रत्नादि (?) दृष्टिः । तस्यां ऽअभिनिवेषि (शि)ताऽ निश्रयः । ऽविषादःऽ खेदः । ऽतद्विरोधःऽ शून्यताया बाधनम् । ऽसमंऽ इति सहेत्यर्थः ।
तत्र कलङ्कनिर्देशानामा(म)र्थः । आत्मग्राहः । सत्त्वग्राहः । जीवग्राहः । पुद्गलग्राहः । उच्छेदग्राहः । शाश्वतग्राहः । निमित्तग्राहः । हेतुग्राहः । स्कन्धग्राहः । [धातुग्राहः । आयतनग्राहः ।] त्रैधातुके अध्यवसानम् । त्रैधातुके आलयः । बुद्धिदृष्टिनिश्रयः । धर्मदृष्टिनिश्रयः । सङ्घदृष्टिनिश्रयः । शीलदृष्टिनिश्रयः । शून्या धर्मा इति विषाढः । शन्यताविरोधश्चेति ।
गुणानिर्देशानामर्थः । शून्यतापरिपूर्तिः । आनिमित्तसाक्षात्क्रिया । अप्रणिहितज्ञानम् । [त्रिमण्डलविशुद्धिता । करुणा । मनना] । सर्वधर्मसमतादर्शनम् । भूतनयप्रतिवेधः । अनुत्पादक्षान्तिज्ञानम् । एकनयनिर्देशः । सर्वधर्माणां कल्पनासमुद्धातः । संज्ञादृष्टिविवर्तः । क्लेशविवर्तः । शमथनिध्यप्तिः । विपश्यनाकौशल्यम् । दातुचित्तता । अनुनयस्याभूमिः । यथेच्छक्षेत्रगमनम् । तत्र चबुद्धपर्षन्मण्डे[स्वात्मभाव]दर्शनमिति ॥
[23] [सर्वसत्त्वमनोज्ञान] मभिज्ञाक्रीडनं शुभा ।
बुद्धक्षेत्रस्य निष्पत्तिर्बुद्धसेवापरीक्षणे ॥ 1-66 ॥
[24] अक्षज्ञानं जिनक्षेत्रशुद्धिर्मायोपमा स्थितिः ।
सञ्चिन्त्य च भवादानमिदं कर्माष्टधोदितम् ॥ 1-67 ॥
इति । ऽशुभा निष्पत्तिःऽ इति सम्बन्धः । परिशुद्धेत्यर्थः । ऽअष्टाधाऽ इति वचनात् आष्टवेव परिकर्माण्यष्टम्याम् । तद्यथा । सर्वसत्त्वचित्तानुप्रवेशः । अभिज्ञाचित्ता [नुक्रिडनम् ।] । बुद्धक्षेत्रनिष्पादनम् । बुद्धानां सेवा च परीक्षणं चेत्येकीक्रियते । इन्द्रियपरापरज्ञानम् । बुद्धक्षेत्रपरिशोधनम् । ( र्स्त्_9 ) मायोपमस्य समाधेरभीक्ष्णं समापत्तिः सञ्चित्य भवो[प]पत्तिश्च । द्विविधं बुद्धक्षेत्रम् । आदौ भाजनलोकः पश्चात् सत्त्वलोक इति ।
[25] प्रणिधानान्यनन्तानि देवादीनां रुतज्ञता ।
नदीव प्रतिभानानां गर्भावक्रान्तिरुत्तमा ॥ 1-68 ॥
[26] कुलजात्योश्च गोत्रस्य परिवारस्य जन्मनः ।
नैष्क्रम्यबोधिवृक्षाणां गुणपूरेश्च संपदः ॥ 1-69 ॥
अष्टमानन्तरं नवमी । तस्याः परिकर्माणि द्वादश । अनन्तं प्रणिधानम् । देवादिरुतज्ञानम् । परिपूर्णं प्रतिभानम् । गर्भावक्रान्तिसम्पत् । कुलसंपत् । जातिसंपत् । गोत्रसंपत् । परिवारसंपत् । जन्मसंपत् । नैष्क्रम्यसंपत् । बोधिवृक्षसंपत् । गुणपूरिसम्पच्च ।
[27] नवभूमीरतिक्रम्य बुद्धभूमौ प्रतिष्ठते ।
येन ज्ञानेन सा ज्ञेया दशमी बोधिसत्त्वभूः ॥ 1-70 ॥
ऽनवभूमीःऽ इति गोत्रादिभूमिः । तत्र गोत्रभूमिः निर्वाणगोत्रकाणम् । अष्टमकभूमिः श्रोतआपत्तिफलप्रतिपन्नकस्य । दर्शनभूमिः श्रोतआपन्नस्य । तनुभूमिः सकृदागमिनः । वीतरागभूमिरनागामिनः । "कृतं करणीयं" इति ज्ञानात् कृतावी अर्हन् । तस्य भूमिः कृताविभूमिः । श्रावकभूमिः श्रावकस्य । सैव षड्विधा प्रत्येकबुद्धस्य । बोधिसत्त्वभूमिः बोधिसत्त्वस्य । पूर्वोक्ता नवभूमयः । एता नवभूमीरतिक्रम्य येन ज्ञानेन बोधिसत्त्वो बुद्धभूमौ प्रतिष्ठितो भवति सा दशमि बोधिसत्त्वभूमिः । इति भूमिसम्भरः ।
प्रति[पक्ष]मधिकृत्य शास्त्रम्-
[28] प्रतिपक्षो ऽष्टधा ज्ञेयो दर्शनाभ्यासमार्गयोः ।
ग्राह्यग्राहविकल्पानामष्टानामुपशान्तये ॥ 1-71 ॥
ऽअभ्यासो ऽ भावना । ग्राह्यो, ग्राहकः । दर्शनमार्गे द्वौ ग्राह्यविकल्पौ । वस्तुमात्राधिष्ठानः प्रतिपक्षधिष्ठानश्च । द्वौ ग्राहकविकल्पौ । पुद्गलद्रव्याधिष्ठानः पुद्गलप्रज्ञप्त्यधिष्ठानश्च । [एवं भावनामार्गे विकल्प]प्रहाणाय अष्टौ प्रतिपक्षाः । प्रतिपक्षसम्भारः ॥
तत्र दर्शनमार्गे तथतादीनां रूपादीनां स्वप्नादीनां च ग्राह्यवस्तूनामुपलम्भो विकल्पः । तद्धर्मतोपलम्भलक्षणो ऽनुपलम्भः प्रतिपक्षः । दानादीनां बुद्धधर्मपर्यन्तानां प्रतिपक्षवस्तूनामुपलम्भो विकल्पः । अनुपलम्भः प्रतिपक्षः । अ................अनुपलम्भप्रतिपक्षः । नामसंकेतव्यवहारादेरुपलम्भो विकल्पः । अनुपलम्भः प्रतिपक्षः । भावनामार्गे तु न स्थिता नास्थिताः सर्वधर्मा अस्थानयोगेन । धर्मधातुयोगेनेत्यर्थः । इति ग्राह्यवस्तूनामनुपलम्भः । दानादीनां प्रतिपक्षवस्तूनामनुपलम्भः । श्रोत आपन्न.......पुद्गलप्रज्ञप्त्याश्रयाणां श्रोतआपत्तिफलादीनामनुपलम्भः । इति प्रतिपक्षसंभारः । समाप्ता च संभारप्रतिपत्तिः ॥
निर्यास्यतीत्येतेन निर्याणप्रतिपत्तिः प्रस्ताविता । तामधिकृत्य शास्त्रम्-
[29] उद्देशे समतायां च सत्त्वार्थे यत्नवर्जने ।
अत्यन्ताय च निर्याणं निर्याणं प्राप्तिलक्षणम् ॥ 1-72 ॥
[30] सर्वाकारज्ञातायां च निर्याणं मार्गगोचरम् ।
निर्याणप्रतिपज्ज्ञेया सेयमष्टविधात्मिका ॥ 1-73 ॥
एतदाह । एवमुक्ते इत्यादिना सुभूतिरवोचदिति । किमवोचत? महायानमित्यादि । यस्मादनेन सदेवमानुषासुरं लोकमभिभूय बोधिसत्त्वो निर्यास्यति । तस्मादिदं यानं महायानमित्युच्यते । अभिभूय निर्यास्यतीति समानकाले क्त्वाप्रत्ययः । संमील्य हसतीत्यादिवत् । कस्मादसौ सर्वलोकमभिभवति? तदलभ्यस्य माहात्म्यस्य लाभात् । किं पुनस्तत्? सत्त्वराशेरग्रतासंपादनम् । सत्त्वराशिमहत्तया प्रहाणमहत्तया अधिगममहत्तया च महत् । इतीदमुद्देशनिर्याणम् ॥
आकाशमहत्तया तन्महायानमिति । तद् यानं महदुच्यत इति सम्बन्धः । आकाशसमतयेति । कथं समता? यथाकाशं न दिग्भिर्भिद्यते । अवर्णसंस्थानमप्रतिघमनिर्दर्शनमनन्तममध्यन्न हीयते न वर्धते नोत्पद्यते न निरुध्यते न कामधातुपर्यापन्नं न रूपधातुपर्यापन्नं नारूप्यधतुपर्यापन्नम् । तथैव महायानम् । तस्माद्यथाकाशसमतया महत्तद्यानम् । इति समतानिर्याणम् ।
यथा आकाशे इत्यादि । आकाश अवकाशो ऽन्तर्भावात् । महायाने अवकाशः । तेन तेषामर्थकरणात् । लोकधातुभिः संख्याभिर्दिग्भिश्चापरिच्छिन्नत्वात् । अप्रमेया असंख्येया अपरिमाणाः । पर्यायेणेति प्रकारेण । कथं च तावतामवकाशः यतः सत्त्वासत्तया आकाशासत्ता । आकाशासत्तया महायानासत्ता । महायानासत्तया सर्वधर्मासत्ता । इति हि सत्त्वाश्चाकाशं च महायानं च सर्वधर्माश्चारूपिणो ऽनिदर्शना अप्रतिघा एकलक्षणा यदुतालक्षणाः । एवमियता सत्त्वानां महायाने अवकाशः । इति सत्त्वार्थनिर्याणम् ॥

नैवास्येत्यादि । आगमः आगमनम् । निर्गमः निर्गमनम् । स्थानं गतिनिवृत्तिः । त्रयं महायानस्य नास्ति । अचला हि सर्वधर्माः । यतस्तेषां प्रकृतिर्न क्वचिद्गच्छति न कुतश्चिदागच्छति न क्वचित्तिष्ठति । परिष्यन्दश्चाभोगः । इति अनाभोगनिर्याणम् ।
एवमस्येत्यादि । एवमित्याकाशस्यैव । अस्येति महायानस्य । पूर्वान्त इत्यतीतो ऽर्थः । अपरान्त इत्यनागतो ऽर्थः । मध्यः प्रत्युत्पन्नः । त्रयमप्येतन्महायानस्य नोपलभ्यते । त्रयध्वसमं तद्यानं तस्मान्महायानम् । कथं त्र्यध्वसमम्? यतो ऽतीतो ऽर्थोतीतार्थेना (न) शून्यः । अनागतो ऽर्थो ऽनागतार्थेना(न) शून्यः । अनागतो ऽर्थो ऽनागतार्थेना(न) शून्यः । प्रत्युत्पन्नः प्रत्युत्पन्नेन । त्र्यध्वसमता त्र्यध्वसमतया । महायानं महायानेन । बोधिसत्त्वो बोधिसत्त्वेन शून्यः । न च शून्यता अतीता व अनागता वा प्रत्युत्पन्ना वा । न तस्यां संक्लेश उपलभ्यते न व्यवदानम् । न संसारो न निर्वाणम् । तस्मात् त्रयध्वसमं तद्यानम् । इत्यन्ताभावादत्यन्तनिर्याणम् ।
अथ खलु भगवान् इत्यादि । अत्र भगवानाह । यानशब्दार्थनिर्देशे सुभूतेः साधुकारं दत्वा अत्र शिक्षित्वेत्यादिना प्राप्तिनिर्याणं प्ररतौति । अत्र सर्वज्ञतेति सर्वाकारज्ञता । अथ खल्वित्यादिना पूर्णस्य प्रश्नः । प्रज्ञापारमिताधिकारे महायानस्य परेषामप्रस्तुतत्वाशङ्कानिवृत्त्यर्थः । बुद्धानुभावाद् भगवन् इत्येतत्पर्यन्तेन परिहारः । अनुलोमं निर्दिशसि इति त्वं हि अर्वधर्मान् महायाननिःस्वभावान् निर्दिशसि । निःस्वभावताज्ञानं च तेषां प्रज्ञापारमितैव । तस्मादनुलोमं निर्दिशसीति भावः । अपि तु खलु पुनरित्यादिना प्रकृतमेव प्राप्तिनिर्याणमधिकृत्य तस्यां पाप्तौ द्वादशविशेषान् द्वादशभिर्वाक्यैराह । अत एव विशेषद्योतनार्थो ऽपितुशब्दः । तत्र अपि तु खल्वित्यादि प्रथमम् । तत्कस्येत्यादि द्वितीयम् । रूपं बोधिसत्त्व इत्यादि तृतीयम् । एवं भगवन्नित्यादि चतुर्थम् । बुद्ध ( र्स्त्_12 ) इत्यादि पञ्चमम् । यथा आत्मेत्यादि षष्ठम् । एवमभावस्वभावाः सर्वधर्मा इति सप्तमम् । कतमत्तदित्याद्यष्टमम् । एवमेतेषामित्यादि नवमम् । तत्किमित्यादि दशमम् । न चेत्याद्येकादशम् । स चेत्यादि द्वादशम् । कल्पितेषु अनभिनिवेशाभ्यासनिष्ठायां तदभिनिवेशजन्मनः परन्तत्रस्य सर्वथा निवृत्तौ सर्वाकरज्ञता बोधिसत्त्वेन प्राप्यत इति समुदायार्थः ।
अवयवार्थस्तूच्यते । उक्तं भगवता "अत्र महायाने शिक्षित्वा अतीतानागतप्रत्युत्पन्ना बोधिसत्त्व महासत्त्वाः सर्वाकारज्ञतामनुप्राप्ता अनुप्राप्स्यन्ति अनुप्राप्नुवन्ति चेति । तत्र न पूर्वान्त उपलभ्यते नापरान्तो न मध्यः । ततो न सत्त्वा न सर्वधर्मा न बोधिसत्त्वः" इति । सत्त्वाश्च सर्वधर्माश्च बोधिसत्त्वश्च पूर्वान्तापरान्तमध्यानि च सर्वमेतदद्वैधीकारम् । तस्मात्पूर्वान्तादिषु बोधिसत्त्वो नोपैतीति प्रथमस्यार्थः । तत्कस्य हेतोरिति । तत्पूर्वान्तादीनामसत्त्वं कुतः? हेतुमाह । रूपापर्यन्ततयेत्यादि । रूपादय आकाश(श)समाः । रूपादिशून्यतामुपादाय । अत एते ऽपर्यन्ताः । पूर्वान्तापरान्तमध्यरहिताः । एवं बोधिसत्त्व इति द्वितीयस्यर्थः ॥
रूपादिकं बोधिसत्त्व इति नोपैति नावगच्छति । यस्मात् इदमपि न विद्यते नोपलभ्यते रूपादि शून्यतामुपादाय । न हि शून्यताया रूपादिकमस्ति नापि बोधिसत्त्व इति तृतीयस्यार्थः ॥
एवमिति प्रतिभासमानेन रूपेण । बोधिसत्त्वधर्ममिति । बोधिसत्त्वाख्यरूपादि । सर्वेणेति स्कन्धधात्वादिवर्गभेदेन । सर्वेण सर्वमिति सर्वयथा भवति पूर्णावयवत्वाद् वर्गाणाम् । पुनः सर्वमिति तेषु वर्गेष्वेकैकम् । सर्वं सर्वथेति स्वेन स्वेन इतरेतरैश्च सर्वैरनुपलभमानः । तैः शून्यत्वात् । सर्वज्ञतामपीति सर्वाकारभूतामपि । सो ऽहम् इत्यादि । तं धर्ममिति बोधिसत्त्वाख्यम् । प्रकरणाद्गम्यते प्रज्ञापारमितामपि सर्वाकारज्ञतामपीति । धर्ममिति बोधिसत्त्वाख्यम् । धर्मेणेति प्रज्ञापारमिताख्येन । धर्मे इति सर्वाकारज्ञताख्ये प्राप्तस्य । अववदिष्यामि प्राप्तये । नैव कश्चित्केनचित्क्वचिदित्यर्थः । एवमेव वादाभाव अनुष्ठानाभावान्न कस्चिन्न केनचिन्न क्वचित्प्राप्नोतीति चतुर्थस्यार्थः ॥
बुद्ध इति बुद्धत्वं सर्वाकारज्ञतेत्यर्थः । नामधेयमात्रमिति । अर्थशून्यं नाम । तथाहि नार्थस्य स्वभावो नाम प्राक्सङ्केतार्थमात्रदर्शनात् । ( र्स्त्_13 ) नापि नाम्नः स्वभावोआर्थः । अविदितार्थस्य नाम्नः केवलस्यैव प्रतीतेः । असत्येपि चार्थे शब्दप्रयोगात् । निरर्थकं नाम । अत एव तच्च नामधेयमनभिनिवृत्तं नामधेयत्वेनासिद्धम् । अतो ऽनभिनिवृत्तेन बोधिसत्त्वनाम्ना अनभिनिर्वृत्तं सर्वाकारज्ञता नाम न प्राप्यत इति पञ्चमस्यार्थः ।
एवं तावत्पञ्चभिर्वाक्यैर्धर्मनैरात्म्यमुखेन नामधेयमुखेन च कल्पितस्य प्राप्तिः प्रतिषिद्धा । पुगलनैरात्म्यमुखेनापि तत्प्रतिषेधाय षष्ठं चोक्तम् । यथा आत्मा आत्मेति च भगवन्नुच्यते आत्यन्ततया च भगवन्ननभिनिर्वृत्त आत्मेति । अत्यन्ततयेत्येकान्तेन । अनभिनिर्वृत्त इत्यसद्भूतः । यथालक्षणमसत्त्वात् । यथाशब्दात् प्रकरणाच्च गम्यते तथ सर्वधर्मा बोधिसत्त्वश्चेति ॥

परतन्त्रस्वभावमधिकृत्य सप्तमं चोक्तम् । एवमभावस्वभावाः सर्वधर्मः इति । कुतः एतत्? यतो महत्योर्भगवत्योर्द्वादशभिरेभिर्वाक्यैरुद्देशः सुभूतिना कृते तत एषां द्वादशानामभिधानकारणप्रश्नेषु शरिपुत्रेण कृतेषु थविरसुभूतिः कारणानि क्रमेण ब्रुवाणः सप्तमस्थानकेन कारणेन ऽअभावस्वभावाः सर्वधर्मा इतिऽ प्रश्नमनुद्याभावस्वभावतायां कारणमुक्त्वा ऽअनेन पर्यायेण, शारिपुत्र, अभावस्वभावाः सर्वधर्माःऽ इत्युपसंहारं कृतवान् । तत एष पाठः प्रतीयते । सुभूतेः प्रश्नानुवादकारणाख्यानतदुपसंहारा इह ज्ञापका न तूद्देशः । उद्देशे ऽपि सप्तमवाक्यस्य प्रायेण पाठभ्रंसा(शा)त् । यतः सप्तमवाक्ये त्रयो विप्लवाः कालेन जाताः । उत्तरेण ग्रन्थेन सहैकवाक्यता प्रथमो विप्लवः । एकवाक्यतार्थे प्रथमां विभक्तिमपनीय षष्ठिविभक्तिः कृतेति द्वितीयो विप्लवः । अभावस्वभावतां चापनीय अस्वभावत पठितेति तृतीयो विप्लवः । अर्थं ब्रूमः । एवमिति परतन्त्रेण स्वभावेन अभावस्वभाव एषामिति अभावस्वभावाः सर्वधर्माः । यदाह । नास्ति सम्योगिकः स्वभावः प्रतीत्यसमुत्पन्नत्वादिति । कारणसंनिधिः संयोगस्तस्मिन् सत्येव भवतीति संयोगिकः । संयोगिको यः स्वभावः सो ऽभावः कारणवियोगे सत्यभावात् । अपि च । यः प्रतीत्यसमुत्पन्नः सो ऽनित्यत्वात् पश्चादभावः । न च विद्यमानस्य पश्चादभावो घटते विरोधात् । तस्मादेकक्षण एव यो भावः स एकक्षणान्तरेष्वभावः । तस्मादभाव एषां स्वभावः । किं च, यदनित्यं तत् दुःखं दुःखं च प्रहातव्यम् । ततो ऽप्यभावस्वभाव एषाम् । तस्मात्परतन्त्रेणापि स्वभावेन बोधिसत्त्वो न प्राप्नोतीति सप्तमस्यार्थः ॥

नन्वियमभावस्वभावता कल्पितस्यापि रूपादेः प्राप्नोति । यतः कुलालाद घटः कुविन्दात्पट उत्पद्यमानो दृश्यते । अत आह । कतमत्तदित्यादि । कतमत्तत्कल्पितम् । रूपादि यत् अ[न]भिनिर्धूत्तम् । नैव किञ्चित् सर्वं कल्पितमसंस्कृतमित्यर्थः । अत एव निर्देशवाक्ये सुभूतिना युक्तिरुक्ता- असंस्कृताः सर्वधर्माः संस्कर्तुरभावादिति । कुलालकुविन्दादेरपि कल्पितस्यासत्वादित्यर्थः । तस्मात्कल्पितस्योत्पादनिरोधादिप्रतिषेधो ऽष्टमस्यार्थः ।
अस्यां तु भगवत्यां ग्राह्यतापि कल्पितस्य प्रतिषिद्धा । बालग्राह्यत्वात् तस्य । अष्टमादूर्ध्वं त्रीणी वाक्यानि परिनिष्पन्नं स्वभावमधिकृत्य एवमित्यादि । एवमिति कल्पितेन स्वभावेन एतेषामिति परत्नत्ररूपाणां या अस्वभावता शून्यता सानभिनिर्वृत्तिरिति । स परिनिष्पन्नस्वभाव इत्यर्थः । यद्येवं तदा धर्मताया धर्मादव्यतिरेकाद् भ्रान्तिक्षये शून्यतापि क्षीयेत । अथ शून्यता शाश्वती तदा तदव्यतिरेकाद् भ्रान्तिक्षये शून्यतापि क्षीयेत । अथ शून्यता शाश्वती तदा तदव्यतिरेकाद् भ्रान्तिरपि शास्व(श्व)ती भवेदित्यत आह । या चेत्यादि । यत्परिनिष्पन्नं रूपं न ते भ्रान्तिस्वभावाः परतन्त्रा धर्मा इत्यर्थः । तदेवं शून्यतायाः परतन्त्रादव्यतिरेकप्रतिषेधो नवमस्यार्थः ॥
तत्किमित्यादि । अव्यतिरेके निषिद्धे व्यतिरेकः स्यात् । तत्किमिति तदा कथम् । अनभिनिर्वृत्तिमिति शून्यतामात्रं बोधिसत्त्वम् । अनभिनिर्वृत्त्यामिति शून्यतामात्रं प्रज्ञापारमितायामववदिष्यामि । न कथंचित् । नहि जात शक्यो ऽववदितुम् । नापि जातो ऽर्थः प्रज्ञापारमितेति व्यतिरेकप्रतिषेधो दशमस्यार्थः ।
ननु परतन्त्ररूपं भ्रान्तिरेव । निर्वृत्तायां च भ्रान्तौ प्राप्तिस्तदा क आश्रयः शून्यतायाः? अथ निराश्रया न तर्हि कस्यचित् धर्मता । को वा तस्याः शशविषाणाद्विशेष? शशविषाणकल्पस्य च बोधिसत्त्वस्य कुतः प्राप्तिरित्याह । न चेत्यादि । सर्वधर्मा इति ज्ञेयाः स्कन्धादयः । बुद्धधर्मा इति प्राप्तव्या दशबलवैशारद्यादयः । बोधिसत्त्वधर्मा इति पूर्वलब्धा गुणाः । यो वा बोधाय चरेदिति बोधिसत्त्वः । सर्व एते प्राप्तिकाले ऽनभिन्रिवृतितो ऽन्यत्रेति शून्यताव्यतिरेकेण नोपलभ्यन्ते । सुविशुद्धज्ञानाव्यतिरेकिणी सर्वशून्यतैव तदानीं ख्यातीत्यर्थः । इदमप्यनेन सूचितम् । य एष बुद्धबोधिसत्त्वपृथग्जनावस्थानगामित्वाद्धर्मधातुवदेव शास्व(श्व)तप्रकाशस्तस्यासौ धर्मता । यावत्परतन्त्रस्तावत्परतन्त्रधर्मता उच्यते । परतो बुद्धधर्मता । स्वाभाविकश्च कायो बुद्धानामुच्यत इत्यमेकदशस्यार्थः ।
द्वादशं व्यक्तम् । स चेदित्यत आरभ्य तत्कस्य हेतोरित्यतः प्राक् । अत्र चित्तं नावलीयत इत्यादिभिः पञ्चभिः पदैः शमथस्य पञ्चाकारा उच्यन्ते । न भग्नपृष्ठी भवतीति । एकपदेन चत्वार आकाराः । शमयति व्युपशमयति एकोतीकरोति चित्तं समादधातीति । एषामभावे समाधये चित्तस्य पश्चाभ्दङ्गप्रसङ्गात् । अतस्तैरेव चतुर्भिः पृष्ठभङ्गप्रतिषेधात् न भग्नपृष्ठीभवति मानसम् । एवं षड्भिः पदैर्नवाकारः शमथ उक्तः । भूतप्रत्यवेक्षणालोकः उद्योतः । उद्योतात् त्रासस्तदकरणम् । अकरणे[न] प्रतिषेधकरणात् । ततो नोत्तस्यतीत्येकेन पदेन विपश्यना । न सन्त्रस्यति न सन्त्रासमापद्यत इति पदद्वयेन युगनद्धो मार्गः । तथा हि न संत्रस्यतीति न समाधेस्त्रस्यति तदत्यागादिति शमथाङ्गः । संप्रज्ञानात् त्रासः संत्रासः । तन्नापद्यत इति विपश्यनाङ्गः । चरति प्रज्ञापारमितायामिति उद्देशः । शेषेण निर्देशः । भावयतीति शमथेन । उपपरीक्षत इति विपश्यनया । उपनिध्यायतीत्युपनिरीक्षमाणो निपुणं ध्यायति युगनद्धेन मार्गेणेति । द्वादशस्यार्थः ।
अस्योपपत्तये त्रयोदशं चोक्तम् । तत्कस्य हेतोरित्यत आरभ्य प्राक् सर्वाकारज्ञतानिर्याणा(णा)त् । तत्कस्य हेतोरिति प्रश्नः । उत्तरं यस्मिन्हीत्यादि । इमान् धर्मानिति सर्वधर्मान् प्रज्ञापारमितायां संमुखीभूतायाम् । रूपं कल्पितं यावद्विज्ञानं यावद्बुद्धधर्मान् नोपैतीति नोपलभते, तदप्रतिभासात् । नोपगच्छति न विकल्पयति निर्विकल्पत्वात् प्रज्ञापारमितायः । इति स्वभावविकल्पौ प्रतिषिद्धौ । विशेषविकल्पौ प्रतिषेद्धुमाहः । न रूपादेरुत्पादनिरोधौ । पूर्व्वमुत्पन्नो रूपादिरिदानीं निरुद्ध इति न पश्यति । कल्पितस्य हि यथालक्षणमसत्वादुत्पादनिरोधौ न स्तः । तस्मादुभौ न पश्यति । ननु परतन्त्रस्यानिवृत्तौ दुष्परिहरः कल्पितस्य प्रतिभासः । तत्कुतस्तन्नोपेति? अथ षड्भिर्वाक्यैः कल्पितेष्वनभिनिवेशाभ्यासात्तदभिनिवेशजन्मनः परतन्त्रस्य तदानीं निर्वृतिरिष्यते । अपूर्वस्यानुत्पदात्पूर्वस्य च स्वरसेन व्ययात् । तौ तर्ह्यनुत्पादव्ययौ तस्य स्वभावौ अभावस्वभावाः सर्वधर्मा इति परतन्त्रं स्वभावमधिकृत्य वचनात् । सर्वमेतच्चेतसि निधाय पृच्छति तत्कस्य हेतोरिति । उत्तरं तथा हित्यादि । यौ हि रूपादेरनुत्पादव्ययौ तौ तस्याभावौ । अभावौ च न भावौ विरोधात् । यत्पुनरुक्तमभावस्वभावाः परतन्त्रा इति । अभावद्वयव्यभिचारस्तत्र स्वभावार्थो न पुनस्तादात्म्यं विरोधात् । एवमभेदं प्रतिषिध्य भेदप्रतिषेधायाह । इत्यनुत्पादव्ययौ च रूपादिश्च अद्वयमेतद् अद्वैधीकारमिति । ननु तदानीं रूपादेरभावादद्वयीभावो न युक्त इत्यत ( र्स्त्_16 ) आह । यत्पुनरित्यादि । नट्र परतन्त्रं रूपादि गृह्यते । किं तर्हि? यदद्वयमुत्पादव्ययविरहात् परिनिष्पन्नमित्यर्थः । परिनिष्पन्नो हि स्वभावो धर्माणां कल्पिताभावलक्षणः । अनुत्पादव्ययावपि धर्माणामभावलक्षणौ । तत एकरसत्वादेषां त्रयाणामद्वयीभाव इति भावः । इति प्राप्तिनिर्याणम् ॥

सर्वाकारज्ञातानिर्याणमिदानीं वक्तव्यम् । तत्रादौ चत्वारो धर्मा उपपरीक्षणीयाः । कतमो बोधिसत्त्वः कतमा सर्वाकारज्ञता कतमा प्रज्ञापारमिता कतमा उपपरीक्षणेति । तत्र बोधिरेव सत्त्वस्तेनोच्यते बोधिसत्त्वः । तया बोध्या यत्सर्वधर्माणां सर्वाकारज्ञानं निरभिनिवेशं सा तत्र सर्वाकारज्ञता । आरता आरमिता । ग्रसितस्कभितादिवच्छान्दस इहागमः । विकल्पाद्यः (द्ये)पान्तीति पाः । विकल्पप्रतिपक्षा धर्माः । तेभ्यो ऽप्यारता विरता या प्रज्ञा सेह प्रज्ञापारमिता । यत्सर्वधर्मान्नित्यसुखात्मशान्तशून्यनिमित्तप्रणिहितविविक्तानां प्रत्येकं तद्विपरीतानां च षोडषानामाराणां प्रतिषेधेन व्युपपरीक्षते । तदत्रोपपरीक्षणं महत्योर्भगवत्योरुक्तम् । तत्रोर्ध्वमधरमुपपरीक्षणं तयोरुक्तम् । तदेवास्यां दर्शयितुमाह । एवं भगवन्नित्यतः प्रभृति अथ खल्वायुष्मान् इत्यतः प्राक् । अर्थः पूर्ववत् । अथ खल्वायुष्मानित्यदि । तेन हीति येनाद्वयस्यैषा गणाना कृता । अद्वयश्च धर्मधातुः । तेन कारणेन बोधिसत्त्वोप्यनुत्पादः । उत्पादविरहाद्धर्मधातुरित्यर्थः । परतन्त्रस्तु स्वभावो नेह गण्यते । तस्य परमार्थत्वात् । परमार्थस्य नेहाधिकारात् । कोत्र दोष इति चेदाह । यदि चेत् इत्यादि । दुष्करस्य कर्मणश्चारिका चरणम् । तां किं कस्माच्चरति? प्रयोगवीर्येण । आस्टां प्रयोगवीर्यम् । यानि दुःखानि करचरणशिरः शरीरदानानि सत्वानां कृतशः सत्त्वानामर्थाय तानि वा प्रत्यनुभवितुं कस्मादुत्सहेत । संनाहवीर्येणापि तदा दुष्करचारिकां न चरेन्न वाद्यवसेत् । तथा हि कारणपरतन्त्रत्वेनापरमार्थत्वात् । अपरमार्थस्य चानभ्यसनीयत्वात् । विशेषतो दुष्करस्येति चोद्यम् । एवमुक्त इत्यादिना सुभूतेःपरिष्काराः । तत्रानभ्युपगमेन प्रथमो नाहमित्यादिना । यो हि दुष्करचारिकामिच्छति तस्य सा न स्यादित्यनिष्टापादनं दोषः स्यात् । न हीति । कुतो नेच्छसीति चेत् । दुष्करसंज्ञया दुष्करं चरतो विप्रतिसारिणः सम्यक्सम्बोधेर्व्यावृत्तिप्रसङ्गात् । नापीत्यादिना द्वितीयः परिहारः । न भवतीति न निष्पद्यत इत्यर्थः । अपि तु इत्यादिना तृतीयः । ( र्स्त्_17 ) पुनरपरमित्यादिना चतुर्थः । यथा आत्मेत्यादि । सर्वदुःखानि सर्वसाश्रवाः पञ्चस्कन्धाः । तेभ्यः सर्वेभ्यः परिमोचयितव्याः । सर्वेणेति धातुगतियोन्यादिभेदेन । सर्वेण सर्वमिति सर्व यथा भवति तिसृभिर्दुःखाताभिः । सर्वथेति सर्वव्यवसायैः सर्वमिति निरवशेषं मोचयितव्याः । दुःखस्कन्धादिति दुःखराशेः । चित्तप्रदोषः प्रतिघः । यथा आत्मा न विद्यते सर्वेणेति आत्मसत्त्वजीवपोषपुरुषादिभेदेन । सर्वेण सर्व यथा भवति दृश्यादृश्यभेदात् । सर्वथेति स्कन्धधात्वादिभ्यो भेदेन । अभेदेन च । कथमभेदेन सर्वं यथा भवति? प्रतिवर्गं समस्तेभ्यो व्यस्तेभ्यश्च यथा आत्मा तथा सर्वधर्मा न विद्यन्ते । सर्वेणेति स्कन्धधात्वादिवर्गभेदेन सर्वेण सर्व यथा भवति । वर्गाणां परिपूर्णावयवत्वात् । पुनःसर्व यथा भवति प्रतिवर्ग ते सर्व इत्यर्थः । सर्वथेति
। सर्वेषु प्रभेदेषु आत्मनि परेषु च समस्तव्यस्तेष्वित्यर्थः । तदेवं दुष्करचारिकाचरणा भावप्रसङ्ग(ङ्गाः) चत्वार उक्ताः । चतुर्थेन परिहारेणैतदपि सूचितम् । दुष्करचारिकाया अप्यनुत्पाद एव तत्त्वं तदेव तत्त्वं पश्यता सा चरितव्या यतासौ शक्ता च भवेन्महाफला च । अनुत्पादे सर्वदुःखानामप्रतिभासनात् तत्त्वदर्शनाच्च । सर्वाकारसर्वधर्मविकल्पप्रबिषेधाय हेतुः स्थविरो यदप्यायुष्मान् इत्येतदारभ्य सन्निहितादेवमुक्तःशब्दात् प्राक् । अत्र सर्वज्ञतापीति सर्वाकारज्ञतापि बुद्धोपीत्यर्थः । ततः प्राप्तिविकल्पप्रतिषेधार्थमाह । एवमुक्त इत्यत आरभ्य अत्यंतं प्रतिभातीति यावत् । सर्वज्ञतेति सर्वाकारज्ञता अनुप्राप्तैव भवतीत्यादित एव सर्वेषां धर्मधातुमात्रत्वात् धर्मधातोश्च प्रकृत्यैव सर्वथा विशुद्धत्वादिति भावः । एवमुक्त इत्यादिना सुभूतेरुत्तरम् । अनुत्पन्नस्य धर्मस्येति बोधिसत्त्वाख्यस्य धर्मधातोः । प्राप्तिमिति प्राप्तत्वं । नाहमिच्छामि नाप्यभिसमयमिति नापि प्राप्ताभिसमयम् । यदिहीच्छेयं तदानुत्पादमिच्छतो मे प्राप्तिः प्रसज्येत । नैव त्विच्छामीति न युक्तः प्राप्तिप्रसङ्गः । युक्तिमप्याह नापीत्यादिना । सर्व एव धर्मो ऽनुत्पाद इत्यस्मिन् पक्षे ह्येषः प्रसङ्गः । तत्र अनुत्पन्नेन बोधिसत्त्वेन अनुत्पन्ना सर्वाकारज्ञता नापि प्राप्यते । अयुक्तत्वादिति भावः । उभयोरणा[ना]दिमत्त्वेन प्राप्त्ययोगात् । आहेति शारिपुत्र आह । किं पुनरित्यादि । यस्तूभयोरनुत्पन्नत्वे प्राप्तिरयुक्ता । तत्किमन्यतरोत्पत्तौ युक्तेत्यर्थः । आहेति सुभूतिरन्यतरोत्पत्तिपक्षं विमोचयितुमाह किं पुनरित्यादि । एवकारो भिन्नक्रमत्वादन्तं नेतव्यः । अनुत्पन्नो धर्मः ( र्स्त्_18 ) पश्चादुत्पन्नो वा स्यात् पश्चादनुत्पन्न एव वा । तत्र द्वीतीयविकल्पे कथमन्यतरोत्पतिः? आद्ये तु विकल्पे धर्मधातोरुत्पत्तिविरोध इति भावः । तस्मादुभयोरनुत्पादात् साधूक्तं नाप्यनुत्पन्नेन धर्मेणानुत्पन्ना प्राप्तिः प्राप्यत इति युक्तः प्राप्तिविकल्पप्रतिषेधः । तस्मात्सर्वधर्माणां परमार्थो धर्मधातुः । स च प्रकृतिप्रभास्वरत्वादनादिनिधनत्वाच्च न प्राप्यते नापि प्राप्नोति, केवलं द्रष्टव्यः । यत्तस्य दर्शनं सैव कल्पितानां सर्वधर्माणामनुपलब्धिः । सैव निरतिशया प्रज्ञापारमिता । तया परिकल्पितधर्माभिनिवेशक्षयात्तदभिनिवेशहेतुकाः सर्वावरणसंग्राहिणः सर्वाभूतपरिकल्पाः परतन्त्राख्याः क्रियन्ते । पूर्वेषां स्वरसनिरोधात् । कारणाभावेन परेषामनुत्पादात् । ततः प्रकृतिप्रभास्वरोपि बोधिसत्त्वाख्यो धर्मधातुरागन्तुकैरावरणमलैर्मलिनीकृतः । तेन तेषां क्षये सति तत्र क्षयलक्षणा विशुद्धिरपूर्वत्वात् प्राप्यते । तद्यथा प्रकृत्या विशुद्धमाकाशमागन्तुकैस्तुहिनरजस्तमो
ऽभ्रधूमादिभिरावरणैर्मलिनीक्रियते । पश्चात्तदपाये [क्षय?]लक्षणा विशुद्धिस्तेन प्राप्यते । सर्वविभ्रमनिवृत्तौ च सुविशुद्धसर्वधर्मधर्मताज्ञानलक्षणा सर्वाकारज्ञता यापूर्वत्वाव्दोधिसत्त्वेन लभ्यते । सैव तस्या विशुद्धेरात्मभूतायाः संवेदनाप्राप्त्यभिसमयः संपद्यत इति सिद्धान्तः ।

तत्रेदानीमागन्तुकावरणविशुद्धिः स्थविराभ्यां वक्तव्या । तां शारिपुत्र आरभते । आहेति शारिपुत्र आह । किं पुनरित्यादि । उत्पद्यत इत्युत्पादः । पर[त]न्त्रः स्वभावः । किं पुनः पश्चादनुत्पादः? कारणाभावादनुत्पत्तेरित्येक पक्षः । उताहो ऽनुत्पादः? सर्वाकारज्ञता तेषां धर्मः । पूर्वमनुत्पन्नत्वाद्यः पश्चादुत्पद्यत इति द्वितीयपक्षः । तत्राद्ये पक्षे अनुत्पन्नायाः सर्वाकारज्ञतायाः कुतः प्राप्तिः? द्वितीयपक्षे सर्वाकारज्ञतायाः कारणं वक्तव्यम् । अभूतपरिकल्पश्च शाश्वतो भवेत् क्षयाभावादिति भावः । सुभूतिराहेति परिहारमाह । उत्पाद उत्पत्तिः धर्मः सर्वाकारज्ञतायाः । अनुत्पादो ऽनुत्पत्तिः धर्मो ऽभूतपरिकल्पस्येति य एष भेदः । नासौ प्रतिभाति जल्पितुं न रोचते वक्तुम् । सर्वधर्मशून्यतालम्बने चित्तसन्ताने यैव सर्वभ्रान्तीनां निवृत्तिः सैव सर्वाकारज्ञताया उत्पत्तिः । अतो ऽस्या न कारणं वक्तव्यम् । नाप्यभूतपरिकल्पः शाश्वतो भवतीति भावः । शारिपुत्र आहेति । जल्पविकल्पप्रतिषेधायाह । अनुत्पादोपीत्यादि । अनुत्पादः प्रमान(णा)सिद्धत्वात्प्रतिभात्येव रोचत एव वक्तुम् । कुतो न प्रतिभातीति काङ्क्षा प्रश्नः । आहेति सुभूतिरुत्तरमाह । अनुत्पाद एवेत्यादि । जल्प इति मानसः शब्दः । प्रतिभातीति जल्पाभिधेयं वस्तु । प्रतिभानमिति सजल्पा बुद्धिः । त्रयमेतदनुत्पाद एव सर्वाकारज्ञतायां धर्मताशरीरेणैव ( र्स्त्_19 ) सर्वधर्माणां तस्यां प्रतिभासादिति भावः । एवमेव अत्यन्तं प्रतिभातीत्युपसंहारः । इति सर्वाकारज्ञतानिर्याणम् ॥
एवमुक्त इत्यादिना शारिपुत्रः प्रकृतमेव सुभूतेर्वचनं प्रशंसन्मार्गनिर्याणप्रस्तावनां करोति । स्थापयितव्यो निःसंशयं गणयितव्यः । यतो यत एवेति यत्र यत्रैव स्थाने निःसरति उत्तरति न चलति न भ्रश्यति न वि[रो]धयति न व्याकुलयति । एवमुक्त इति । एवं प्रस्तावनायां कृतायां एतद् इति मार्गनिर्याणे । अनिश्रिता अनभिनिविष्टा धर्मा यैस्तथोक्ताः । न व्यतिवर्तन्त इति न भ्रस्य(श्य)न्ति । एवमुक्त इति सर्वधर्मानिश्रिततायामुक्तयाम् । अत्रेति अनन्तरोक्ता सर्वधर्मानिश्रिता चासौ परमत्वात्पारमिता च । कतमेति षण्णां पारमितानां मध्ये कतमा । सार्वयानिकी यानत्रयसाधारणी । यश्चैषा प्रज्ञापारमितैव । न तहर्यस्येत्यत आह । सर्वधर्मेत्यादि सुगमम् । इति हीति यत एवं तस्मात् । अवलीनत्वं विषादः कांक्षायितत्वं संशयालुता । दन्धायितत्वमप्रतिपत्तिः । अन्यथात्वं पराङ्मुखीभावः मनसिकारेणेति निर्विकल्पेन मनसा । कथमायुष्मन्नित्यादि विकल्पकं मनसिकारं मत्वा शारिपुत्रस्यायं प्रश्नो मनसिकारेण विहरन्तीति यावत् ।
तत ऊर्ध्वं एवमुक्त इत्यादिना सुभूतेः साधुकारपूर्वकं वचनम् । तत्र विस्तरेण चोद्यकरणात् साधुकारः । अपि त्वित्यादिना परिहारः । अर्थ एवेति । अस्मदिष्टमेव । इच्छालक्षणत्वादर्थस्य । भूतपदाभिधानेनेति विकल्पमनसिकारस्य विपर्ययो भूतपदं भूतं वस्तु । तस्याभिधानेन सविस्तरेण । अनिष्टापादनं हि । चोद्यम् । नेष्टाभिधानमित्युपालम्भः । युक्तितश्चेयमिच्छति दर्शयितुं स्वयमेव पृच्छति । तत्कस्येत्यादि । तभ्दू तपदं कुतः? सत्त्व आत्मा स इह दृष्टान्तः । मनसिकारो विकल्पः । स दार्ष्टान्तिकः । अस्वभावतादिर्वैदितव्येति साधारणं हेतुकं नेतव्यः । तत्र अस्वभावता स्वलक्षणशून्यता । लक्षणमनयोर्ग्राहकत्वम् । अतश्च यथा आत्मनो ऽस्वभावता तथा मनसिकारस्यापि । ग्राहकत्वायोगादिति हेतुः । शेषेषु अस्वभावत्वादिति हेतुः । सभ्दावो भावत्वं तद्विरहो ऽसद्भावता । विविक्तता अभावता अचिन्त्यता तदीयचिन्तायां निर्विषयत्वात् । अनभिसंबोधनता सम्यग्ज्ञानाविषयत । अयथाभूतार्थत्वेन मिथ्यावस्तुत्वेना भिसंबोधनं संयग्ज्ञानमस्येति अयथाभुतार्थाभिसंबोधनता । अनेनेति ( र्स्त्_20 ) यथोक्तेन । एवंरूपेणेति भूतार्थप्रत्यवेक्षकेण । विहारेणेति शमथरूपेण । इतिशब्दः परिवर्तपरिसमाप्त्यर्थः ॥
सर्वाकारज्ञतायां चर्या चरणम् । चित्तोत्पादादयो दशार्थाः । तद्द्योतकः परिवर्तस्तत्परिवर्तः ॥
[आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः] सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकरशान्तिविरचितायां प्रथमः परिवर्तः ॥
2. शक्रपरिवर्तो नाम द्वितीयः ।
उक्ता सर्वाकारज्ञता । इतः प्रभृति मार्गज्ञता वक्तव्या । तस्यामेकादशवस्तूनि । यतः शास्त्रम्-
[31] ध्यामीकरणतादीनि शिष्यखङ्गपथौ च यौ ।
महानुशंसो दृङ्मार्ग एहिकामुत्रिकैर्गुणैः ॥ 1-7 ॥
[32] कारित्रमधिमुक्तिश्च स्तुतस्तोभितशंसितः(ताः) ।
पारिणामे ऽनुमोदे च मनस्कारावनुत्तमौ ॥ 1-8 ॥
[33] निर्हारः शुद्धिरत्यन्तमित्ययं भावनापथः ।
विज्ञानां बोधिसत्वानामिति मार्गज्ञतोदिता ॥ 1-9 ॥
ऽध्यामीकरणतादिऽ श्रावकमार्गः । ऽमहानुशंसो ऽ बोधिसत्त्वस्य दर्शनमार्गः । भावनामार्गस्य ऽकारित्रम्ऽ । ऽअधिमुक्तिऽमनस्कारः । ऽस्तुतस्तोभितसं(शं)सिताःऽ । ऽपरिणामनाऽमनस्कारः । ऽअनुमोदनाऽमनस्कारः । ऽअभिनिर्हारःऽ । ऽअत्यन्तशुद्धिश्चे ऽति । एकादशवस्तूनि ऽमार्गज्ञताऽ सा च ऽबोधिसत्त्वानांऽ इत्यर्थः ।
तत्रोदौ ध्यामीकरणतादीनि यतः शास्त्रम्-
[34] ध्यामीकरणता भाभिर्देवानां योग्यतां प्रति ।
विषयो नियतो व्याप्तिः स्वभावस्तस्य कर्म च ॥ 2-1 ॥
अस्यां ऽयोग्यतांऽ चित्तोत्पादः द्वितीयो (प्रथमो)ऽर्थः । ऽतां प्रतिऽ तदर्थम् । ऽध्यामीकरणताऽ मन्दच्छायीकरणं ऽदेवानाम्ऽ । ऽभाभिःऽ इति भगवतः प्रकृतिप्रभया सा द्वितीयो ऽर्थः । ऽविषयो नियतःऽ इति । तस्या एव विषयप्रतिनियमस्तृतीयो ऽर्थः । विषयऽव्याप्तिऽश्चतुर्थः । ऽस्वभावःऽ पञ्चमः । ऽकारित्रंऽ षष्ठः । यद्यमी षडर्थाः कथमेतदेकं वस्तु? इह मार्गज्ञताया मूलं चित्तोत्पादः । तद(द्) रहितानां तस्यामयोग्यत्वात् । अत एवासौ योग्यतोच्यते । तत एवासौ प्रधानम् । शेषस्तस्याः परिच्छेदः । प्रधानेन च व्यपदेशादेकवस्तूच्यते ।

तत्र ध्यामीकरणतामधिकृत्याह । तेन खलु पुनरित्यादि । तेन समयेनेति तस्मिन् काले । विवक्षातः कारकाणि भवन्तीति करणत्वम् । खलु शब्दो वाक्यालङ्कारे । पुनः शब्दो विशेषार्थः । अभिसमयभेदो विशेषः । सन्निपतितः समागमात् । सन्निषण्णो निषदनात् । त्रयस्त्रिंशानां कायो निकायः । तस्मिन् भवा इति ठल् । चत्वारो महाराजा वैश्रवणधृतराष्ट्रविरूढकविरूपाक्षा चतुरादिषु दिक्षु । तेषां कायः । तस्मिन् भवाः । एष एव त्रिसाहस्रो लोकधातुः सहा । तस्याः पतिः । ब्रह्मणः कायस्तस्मिन् भवाः । इह तूत्तरपदवृद्धिः । चतुर्थस्य ध्यानस्याश्रयं च शुद्धावासाः । अवृहा अतपाः सुदृशाः सुदर्शना अकनिष्ठाश्चेति । कुतः शुद्धावासाः? आर्याणामेव तेषूत्पादात् । तेषां पञ्चानां निकायानां पञ्चैव सहस्त्राणि । एतावन्त एत रूपिणो देवनिकाया यथोध्वमुत्कृष्टाः प्रभाप्रभावादिभिः । योपीत्यादि । तेपि सन्निषण्णाः । योपि तेषां अवभासः सोप्यभिभूतो ध्यामीकृतो ऽभूत् । समकालमेवेति योपिसोपि शब्दार्थः । योग्यता हि चित्तोत्पादस्तदर्थ ध्यामीकरणम् । सर्वाभिभूर्भगवानिति विदित्वा तभ्दावे स्पृहोत्पादनात् । अवभासः प्रभा । स्वकर्मणो विपक्तिर्विपाकः । तस्माज्जातः सहजो नाभिसंस्कारिक इत्यर्थः । केन कारणेनाभिभूतः? बुद्धाधिष्ठानेन बुद्धसन्निधानेन । केन कर्त्रा? बुद्धतेजसा बुद्धस्य भगवतः प्रकृतिप्रभया । ननु तेपि महानुभावाः कस्मान्न प्रतिचक्रुरित्यत आह बुद्धानुभावेनेति । बुद्धानुभावेन सर्वानुभावः प्रतिहन्यतः इति भावः । ध्यामीकरणता ॥
अथ खल्वित्यादि । अन्तिकादिति सकाशात् । प्रज्ञापारमितामिति बोधिसत्वानां महासत्वानामित्यनेन सम्बन्धः । मार्गज्ञतामित्यर्थः । ( र्स्त्_22 ) उपदिश्यत इति उपदेशः । तस्या एवार्थस्यावगमाय वादो ऽववादः तदनुबन्धाय शासनी तत्सहिता सेति समासः ।
स्थातव्यं श्रुतमय्या प्रज्ञया । शिक्षितव्यं चिन्तामय्या । योगमापत्तव्यं भावनामय्या ।
आनुभावादयः प्रभावपर्यायाः । तदानुभवेनेत्युद्देशः । इतराभ्यां निर्देशः । तेजसेति प्रतिभानशक्ते रोधाय । केन प्रभावेन? अधिष्ठानेनेति प्रबोधकेन । इयता ग्रन्थेन योग्यतायाः प्रस्तावनां कृतायां तामाह । यैरित्यादिना उत्पादितव्यान्तेन इति योग्यता ॥
येत्वित्यादि । हीनमार्गलभ्यं निर्वाणं सम्यक्त्वम् तस्मिन् नियमः सम्यक्त्वनियामः । तं अवक्रान्ताः प्राप्ताः । बद्धसीमानो बद्धसेतवः । तद्यथा श्रोतआपन्नसप्तक्तभ्दवपरमः । द्वित्रिजन्मा कुलंकुलः । अनुत्तरा (र)सम्यक्संबोधिनिमित्तं यत् पुनः पुनः संसरणं तस्मै चित्तमुत्पादायतुमभव्याः । इति शमैकयानैः श्रावकैरुत्तमबोधेः कदाचिदप्यकामनाद्योग्यताया विषयप्रतिनियमः ॥
अपि त्वित्यादि उत्पादयेरन्नित्येतदन्तेन व्याप्तिः । श्रावकैरपि बोधिपरिणतिकैः सम्यक्सम्बोधौ चित्तस्योत्पादनात् । ते हि स्वां बोधिमधिगम्यापि बुद्धबोधिसत्त्वानां लोकोत्तरां विभूतिं दृष्ट्वा वञ्चितमिवात्मानं मन्यमानास्तथागतैरधिष्ठितास्तद्वोधौ चित्तमुत्पाद्याचल्यभूमिकबोधिसत्त्ववन्निर्मिताभिरुपपत्तिभिर्बोधिचर्यां चरित्वा परां बोधिमधिगच्छन्तीति व्याप्तिः ॥
नाहं कुशलमूलस्यान्तरायं करोमीति । स्वभावः कुशलराशिः । सर्वकुशलधर्मसंग्राहकत्वाच्चित्तोत्पादस्येति कुशलपक्षत्वं योग्यतायाः स्वभावः । विशिष्टेभ्यो हि धर्मेभ्यो विशिष्टतमा धर्मा अध्यालम्बितव्या इति कारित्रम् । विशिष्टेभ्य इति बोधिचित्तसंगृहीतेभ्यः । हेतौ पञ्चमा । विशिष्टतमा धर्मा इति महायानसंगृहीताः फलहेतुभूताः । अध्यालम्बितव्या इति प्राप्तव्याः । तस्मान्नान्तरायं करोमीति शब्दार्थः । इति द्विविधमहायानप्रापणं बोधिचित्तस्य कारित्रम् ॥
तदेवं केचिद्वोधिचित्तोत्पादनार्थमुत्साहिताः पुर्वमुत्पादितबोधिचित्तास्तु संप्रहर्षिताः । एवमुत्पादितबोधिचित्त्वत्वादुभयेपि ते बोधिसत्त्वा ( र्स्त्_23 ) महासत्त्वाः सन्तो मार्गज्ञतायामुत्साहिताः । अत आह । अथ खल्वित्यादि । साधुस्त्वमिति महतः परार्थस्य करणात् । भगवतः कृतज्ञैरित् । यथा पूर्वं जिनपुत्रस्य भगवतस्तच्छ्रावकैर्बहुकृतं तथास्माभिर्भगवतः श्रावकैर्भगवत्पुत्राणां बोधिसत्त्वानां बहुकर्तव्यमिति कृतज्ञतार्थः । तत्कस्य हेतोरिति । तत्कृतज्ञत्वं केन प्रकारेण? पूर्वका एव पौर्वकाः । ब्रह्म निर्वाणं तस्मै चरणं ब्रह्मचर्यम् । तच्चरणं बोधायेति बोधये । बोधिचर्यां चरतीति यावत् । यैरिति विभक्तिप्रतिरूपको निपातो यथार्थः अवोदित इति सम्प्रसारणम् । वद व्यक्तायां वाचित्यस्य यजादित्वात् । अववदित इति क्वचित्पाठः । तत्र वद स्थैर्य इत्ययं धातुरनेकार्थत्वात् । अनुपरिग्रहीतव्या इत्यववदितव्याः । अनुपरिवारयितव्या इति अनुशासितव्याः । उत्तरयोः पदयोः संशब्दः सम्यगर्थः । अस्माभिरपीति श्रावकैरपि । आत्मस [जा]तीयेष्वप्यात्मव्यवहारात् । साधु चेत्यवहितश्रोत्रतया । सुष्ठु चेत्यवहितमनस्कतया । मनसिकुर्विति चिन्ताभावनाभ्याम् । प्रज्ञापारमितायां स्थातव्यमिति मार्गज्ञतायां वेदितव्यम् ।
तत्रादौ श्रावकमार्गः । तत्र दर्शनमार्गमधिकृत्याह । शून्यतायामित्यादि । अविपरीतत्वाच्चत्वारि सत्यानि । आर्याणां सत्यत्वेन प्रतिभान्ति न बालानां तस्मात्तान्येवार्यसत्यानि । दुःख समुदयो निरोधो मार्गश्च । तत्र दुःखं संसारिणः स्कन्धाः । दुःखहेतुः समदयः । दुःखक्षयो निरोधः । तत्प्रापकं ज्ञानं मार्गः । एषां चतुर्णामार्यसत्यानां य आकारास्तेषां शून्यतायां तिष्ठता शून्यतां पश्यता प्रज्ञापारमितायामिति श्रावकीये दर्शनमार्गे स्थातव्यं समाहितेन चेतसा । शून्यतादर्शनं चानुपलम्भ एव । ततः शास्त्रम्-
[35] चतुर्णामार्यसत्यानां आकारानुपलम्भतः ।
श्रावकाणामयं मार्गो ज्ञेयो मार्गज्ञतानये ॥ 2-2 ॥

श्रावकपिटके च सत्यनां षोडशाकाराः पठयन्ते । दुःखमनित्यतो दुःखतो ऽनात्मतः शून्यतश्च परिज्ञेयम् । समदयो हेतुतः समुदयतः प्रभवतः प्रत्ययतश्च । निरोधो निरोधतः शान्ततः प्रणीततो निःश(स)रणतश्च । मार्गो मार्गतो न्यायतः प्रतिपत्तितो निर्याणिकतश्चेति ॥ अमी नेह गृह्यन्ते । ये तु महत्योर्भगवत्योः पठितास्त इह गृह्यन्ते । प्रत्यासत्तेः श्रावकबोधेश्च लाघवेनेति ( र्स्त्_24 ) प्रापणात् । तत्र दुःखं चतुर्भिराकारैर्मनसिकरोति पूर्ववत् । अनित्यतो दुःखतो ऽनात्मतः शान्ततश्च यथाक्रममुदयव्यययोगित्वात् प्रतिकूलत्वात् आत्मविलक्षणत्वात् । आत्मशून्यत्वाच्च । आत्मशून्यो हि शान्तः । तद्यथा कुणपः । समुदयमेकादशभिराकारैः । तत्र चतुर्भिराकारैः प्रहाणार्हत्त्वज्ञापनार्थम् । रोगतो गण्डतः शल्यतो ऽघतश्च दुःखहेतुत्वाद्दःखोत्कर्षहेतुत्वादुरुद्धरत्वात् । ऐहिकामत्रिकदुःखहेतुत्वेन पापसाधर्म्याच्च । पुनश्चतुर्भिः श(स)क्य(त्य)त्वपरिज्ञापनार्थम् । परतः प्रलोभधर्मतश्चलतः प्रभड्गुरतश्च । आत्मा हि हातुमशक्तो ऽयं तु परः । प्रतिक्षणविनाशित्वात् । प्रलोपधर्मा च । अर्हभ्दिरुन्मूलितत्वात् । चलश्च प्रकृतेन मार्गेण भङ्गित्वात् प्रभङ्गुरश्च । आतप्तकारितार्थ पुनस्त्रिभिः । भयत उपद्रवत उपसर्गतश्च । अशनिपातादिवभ्दयहेतुत्वात् । भूतराक्षसादिसाधर्म्यात् दुर्भिक्षपरचक्रादिसाधर्म्याच्चेति । प्रतिलोमः प्रतीत्यसमुत्पादो अविद्यानिरोधात् संस्कारनिरोध इत्यत आरभ्य एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य निरोधो भवतीति यावत् । तत्र निरुद्धिर्निरोध इति निरोधसत्यम् । निरुध्यते ऽनेनेति निरोधो मार्गसत्यं सप्तभिराकारैः । अनात्मतः शान्ततो विविक्ततः शून्यत आनिमित्ततः अप्रणिहिततो ऽनभिसंस्कारतश्च । आत्मा हि योगिनो दुःखात्मनः स्कन्धाः । अतो दुःखाभावादनात्मा क्लेशोपशमाच्छान्तः । दुःखक्लेशावशुची तयोरूपशमाद्विविक्तः । शूचिरित्यर्थः । आत्मात्मीयविरहाच्छून्यः । सर्वसंस्कृतनिमित्ताभावादानिमित्तः । त्रैधातुके प्रणिधानं प्रणिहितम् । तत् क्षयादप्रणिहितः । आयत्यां कर्माभिसंस्काराभावादनभिसंस्कारः । मार्गसत्यमप्येभिरेव सप्तभिराकारैः । निरोधप्रापको हि मार्गः । ततो ऽनात्मशान्तविविक्तादिप्रापकत्वान्मार्गोप्यनात्मा शान्तो विविक्तः शून्य आनिमित्तो ऽप्रणिहितो ऽनभिसंस्कारश्च । एवमेकोनत्रिंशदाकार इह श्रावकमार्ग आसु तब्दोधिप्रापणात् । स चैषामाकाराणामनुपलम्भेन मार्गज्ञतायां प्रविशति ।
तेन हीत्यादि । येन हीनमार्गं भावयतो बोधिसत्त्वस्यानुपायकुशलस्य हीनबोधौ पात आशंक्यते । तेन हि कारणेनास्यां मार्गज्ञतायां महासन्नाहो महदुपायकौशलम् । सन्नद्धेन तद्धर्मितेन भवितव्यमात्मरक्षार्थम् । तत्रायं महान् सन्नाहो यदुत सर्वाकारज्ञताप्रतिसंयुक्तैर्मनसिकारैर्भावना कर्त्तव्या । व्युत्थितेन च सर्वं तत्कुशलमूलमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ परिणामयितव्यम् । तच्चानुपलम्भयोगेनेति । इति श्रावकाणां दर्शनमार्गः ॥

इत ऊर्ध्वं निरोधभागीयानि । न रूपे स्थातव्यमित्येतदारभ्यानेन मनसिकारेणेति यावत् । तत्र न बुद्धत्वे स्थातव्यमित्येतदन्ते ऊष्मा । तत ऊर्ध्व इति हि बुद्धत्वमिति न स्थातव्यमित्येतदन्तेन मूर्धा । ततो विज्ञानं शून्यमुपलभ्यते वेत्येतदन्तेन क्षान्ति । शेषाण्यग्रधर्मः । तत्र रूपादिष्वस्थानम [न] भिनिवेश ऊष्मा । रूपादीनामिदन्तया स्वलक्षणानुपलम्भो मूर्धा । रूपादीनां द्वयानुपलम्भः क्षान्तिः । शून्यं इत्यनुपलम्भ उपलभ्यत इति उपलम्भः । तस्मात् शून्यमुपलभ्यतेवेत्यपि द्वयम् । श्रोतआपत्तिफलादीनां विशेषेष्वस्थानमग्रधर्मः । तस्मादस्यां भगवत्यामन्यथैव शास्त्रपाठ उन्नेयः-
अस्थानमूष्मा रूपादौ मूर्धा तदिति हीति यत् ।
क्षान्तिर्न नित्यं नानित्यं रूपादीत्यस्थितिद्वये ॥
फल (लं) पुंसामिहार्याणां विशेषेष्वस्थितिस्तु या ।
सैवाग्रधर्मो विज्ञेय आर्यश्रावकवर्त्मनि ॥
अत्र न चक्षुः संस्पर्शे स्थातव्यमिति । इन्द्रियविषयविज्ञानसन्निपाते सति यः सुखादिवेदनोत्पत्त्यनुकूलस्येन्द्रियविकारस्य परिच्छेदकः सादृश्यमात्रेण स सुखादिवेदनाजनकःचैतसिकः स्पर्श इत्युच्यते । इन्द्रियविकारं सादृश्येन स्पृशतीति कृत्वा । अत इन्द्रियभेदाच्चक्षुःसंस्पर्शो यावन्मनःसंस्पर्शः । उक्त चाभिधर्मे "त्रिकसन्निपाते इद्रियविकारपरिच्छेदः स्पर्शः वेदनोत्पत्तिसन्निश्रयदानकर्मकः" इति । शुभं शुचि अशुभमशुचि । असंस्कृतप्रभावितं क्लेशाविद्याक्षयस्यासंस्कृतत्वात् । इमं लोकमितिकामधातुम् । तत्रैवेति अकामिनि लोके । इहैवेत्यस्मिन्नेव जन्मनि । अनुपधिशेष इति उपधयः स्कन्धाः । त एव शेषाः सोपधिषेशे तद्विपर्ययादनुपधिशेषः । बुद्धपरिनिर्वाणेति । संसारनिर्वाणयोरप्रतिष्ठितेन । यथाक्रमं सर्वेषां क्लेशिकधर्मपरिक्षयात्, अनाश्रवाणां च धर्माणामनन्तानां जगदर्थाय यावदाकाशमवस्थानात् । न च ततो व्युत्थित इति प्राप्तापरिहाणितः । न स्थितो नास्थित इत्यप्रतिष्ठितमानसत्त्वादव्युत्थानाच्च । न विष्ठितो नविष्ठित इति प्रवाहयोगेन पूर्ववत् । शेषं सुबोधमित्यग्रधर्मः । इत्युक्तानि श्रावकमार्गनिर्वेधभागीयानि ॥
बुद्धानुभावात् खङ्गमार्गप्रस्तावनाय केषाञ्चिद्देवपुत्राणां वितर्को ऽभूत् तमाह । अथ खलु तत्रेत्यादिना । केषाञ्चिदिति ये श्रावकमार्गमपि सुभूतिना देश्यमानं गंभीरं मेनिरे । कथं यक्षाणाम्? तैरुच्चारणात् । कथं यक्षरुतादीनि? तभ्दाषात्वात् । तत्र रुतानीत्युद्देशः । शेषेण निर्देशः । मन्त्रितानि वाक्यानि । प्रव्याहृतानि वाक्यसमूहाः । भाषते पदवाक्यैः । प्रव्याहरति वाक्यसमूहैः । देशयतीत्यववदती । उपदिशतीत्यनुशास्ति । अथ खल्वायुष्मानित्यादि । इदमितिलब्धावसरत्वादुद्दिष्टं खङ्गज्ञानम् परामृषति । न विज्ञायते न विज्ञायत इति द्विर्वचनमवधारणार्थम् । परतो न विज्ञायते एव चरमभवखङ्गैःखङ्गज्ञानम् । परोपदेशस्य तेषु वैयर्थ्यात् । यतः स्वयंभूत्वेन तेषां स्वयमेव तत्संमुखीभवतीति परोपदेशवैयर्थ्यम् ॥
तथाहीति । ईदृश्येव हि धर्मता धर्माणाम् । कीदृशीत्याह नात्रेत्यादि । अत्रेति स्कन्धधात्वायतनादौ । न किञ्चिदिति न कश्चिद्धर्मः सूच्यत इति देश्यते । श्रूयते श्रोत्रा निःश्वभावत्वात्सर्वधर्माणाम् । तद्यथा निर्मितबुद्धेन निर्मितानां परिषदां धर्म देश्यमाने न किञ्चिद्देश्यते न कश्चिद्देशयिता न कश्चिच्छ्रोतेति । अथ खलु तेसामित्यादि । उत्तानमगम्भीरहर्षाद्विवेचनम् । इतीत्येवमस्माभिर्वितर्किते । अनार्याणामगोचरत्वेन दूरात् । निष्प्रपञ्चत्वेन सूक्ष्मात् । दुखगाहत्वेन गम्भीराच्छ्राव (क) मार्गा दूरतरं सूक्ष्मतरं गम्भीरतरं ज्ञानम् । प्रविशति चेतसा । देशयति ग्रन्थतः । भाषते अर्थतः । तथा हि नात्रेत्यादिना । इति ज्ञानगम्भीरता । अतः शास्त्रम्-
[36] परोपदेशवैयर्थ्यं स्वयंबोधात्स्वयंभुवाम् ।
गम्भीरता च ज्ञानस्य खङ्गानामभिधीयते ॥ 2-6 ॥
अथ खल्वायुष्मानिति । नेमांक्षान्तिमनागम्येति । तथाहि नात्रेत्यादिनोक्तम् । ग्राह्याभावज्ञानं नाप्राप्य प्राप्यैवेत्यर्थः । अतश्च श्रावकैरपि तज्ज्ञानं तथागतैरप्युपादेयं सुतरां खङ्गैरधिगन्तव्यामिति भावः । इति खङ्गानां ग्राह्यविकल्पप्रहाणम् ॥
अथ खलु पुनरपीत्यादि । मन्त्रादिबलेन प्रतिभासमानो मिथ्यापुरुषो माया । ऋद्धिसन्दर्शितो निर्मितः । ताभ्यां सदृशाः । मायोपमास्ते सत्त्वा न मायेति । मिथ्यात्वमेव मायात्वं मन्यन्ते । सुभूतिस्तु मन्यते मिथ्याविशेषो माया च स्वप्नं च ताभ्यां सादृश्यं मिथ्यात्वमेव । तस्मान्माया च सत्त्वाश्चेत्यद्वयं मिथ्यात्वेन निर्विशेषत्वादिति । तदेवं मायापुरुषवत् पुरुषद्रव्याणामसत्त्वमुक्तम् । सर्वधर्मा अपीति । पुरुषधर्मा अपि सर्वे मायोपमाः । असति पुरुषद्रव्ये तद्धर्माणामप्यभावात् । अथ खल्वायुष्मान् शारिपुत्र इत्यादि नास्या आयुष्मन्त इत्यादिना न कश्चित्प्रत्येषको भविष्यत्येतदन्तेन स्थविरसुभूतिर्धार्मश्रवणिकवत् प्रत्येषकानामप्यभावमाह । प्रतीक्षन्तीति प्रत्येषकाः । तेषामभावः प्रत्येषकपुरुषद्रव्याभावात् । सूच्यत इत्यस्फुटं भाष्यते । परिदीप्यत इति स्फुटम् । प्रज्ञप्यत इति वक्तृश्रोतृभिर्व्यवह्रियते । तस्मात्सर्वथा न सन्ति पुरुषद्रव्याणि । केवलमध्यात्मिकेषु च स्कन्धादिषु पुरुषप्रज्ञप्तिः । ततः पुरुषप्रज्ञप्त्याश्रये स्कन्धादौ ग्राहक ग्राहमेषामस्तीति खङ्गानां ग्राहकविकल्पाप्रहाणम् ।

अथ खलु शक्रस्येत्यादिना न तत् पुष्पमित्येतदन्तेन खङ्गानां गोत्रमुच्यते । अत्र धर्मपर्यायो धर्मप्रभेदः । खङ्गमार्गः । यन्नुशब्दो । वाक्यालङ्कारे । सुभूतिमिति । धर्मभाणकपूजया धर्मपूजनात् । एतदितिवक्ष्यमानं(णं) वितर्कितं अभूत् । शक्रमनु शक्रं प्रति व्याहरणायेति वितर्कं विदित्वा भाषणाय । इमानीति प्रकृतानि । पुष्पाणीत्यमलत्वेन पुष्पसाधर्म्यात् खड्गमार्गसंगृहीतानि कुशलानि । देवेषु प्रचरन्तीति अवचरन्ति न दृष्टानि, अनाश्रवत्वेन धातुपतितत्वाभावादिति भावः । अभ्यवकीर्णानीति परिषदि निर्मितपुष्पैः सूचितानि । निर्मितानि यथादर्शनमसत्त्वात् । कुत इत्याह । नैतानीत्यादि । मनोमयानीत्युपसंहारः । मनोनिर्जि(र्मि) तानीत्यर्थः । शक्रस्तु मनोमयत्वमपि निषेद्धुमाह । अनिर्जातानीति । यथा हि ग्राह्यत्वाद्वृक्षादयो न सन्तीति न तेभ्यो निर्जातानि तानि । तथा मनोपि नास्ति ग्राहकत्वादिति ततोप्यनिर्जातानि सुभूतिराह । यत्कौशिकानिर्जातं न तत्पुष्पमिति यत्तयोर्नित्याभिसम्बन्धान्न तत्पुष्पं न स खड्मार्गः स्यादित्यर्थः । एवं मन्यते । निर्विशेषं जातं निर्जातम् । अतः सजातीयं कार्यमाश्रितम् । कारणमाश्रयः । खड्गमार्गश्च खड्गाश्रितः । न च खड्गस्य संस्कृतो धर्मो मार्गस्याश्रयो युज्यते सास्रवस्य विजातीयत्वात् । अनास्रवस्यापि संस्कृतस्यादिमत्वादादित एव निराश्रयस्यानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । तस्मादनास्रवत्वेन सजातीयः खड्गस्य धर्मधातुरेव खड्मार्गस्याश्रय आधारः प्रतिष्ठागोत्रमिति खड्गमार्गस्याधारः ॥ अतः शास्त्रम्-
[37] ग्राह्यार्थकल्पनाहानात् ग्राहकस्याप्रहाणतः ।
आधारतश्च विज्ञेयः खड्गमार्गस्य सङ्ग्रहः ॥ 2-8 ॥
अथ खड्गानां कथं परार्थक्रियां? इच्छामात्रेण तत्सिद्धेः । कथं तेभ्यः श्रवणम्? सूश्रूषामात्रेण । यतः शास्त्रम्-
[38] सुश्रूषा यत्र यत्रार्थे यस्य यस्य यथा यथा ।
स सो ऽर्थः ख्यात्यशब्दोपि तस्य तस्य तथा तथा ॥
ऽयस्य यस्यऽ विनेयस्य । ऽयत्र यत्रार्थे ऽ इति निर्वेधभागीयेष्वार्यमार्गे वा । ऽयथा यथाऽ इति येन येनाकारेण । अथ खलु शक्रेत्यादि । द्वितीयाद् अथ खलु शक्रशब्दात् प्राक् निर्वेधभागीयानि वक्तव्यानि । तत्र बुद्धधर्मेषु शिक्षत इत्येतदन्तेन ऊष्मा । नामपदैः प्रज्ञप्तिः व्यवहारः । तान् निर्दिशति । न च विरोधयति तां चोत्तानीकरोति । तामेव चोपदिशति । तथा हि प्रज्ञप्तिमात्रं रूपं प्रज्ञप्तिमात्रमेव धर्मतेत्युपदिशति इत्यूष्मा ।
यो ऽप्रमेयेष्वित्यादिना न परिहाणायेत्येतदन्तेन मूर्धा । कथं न शिक्षते, अनुपलम्भादिति । इति मूर्धा । यो न रूपस्य विवृद्धय इत्यादिना अथ खल्वायुष्मानित्यतः प्राक् क्षान्तिः । अत्र रूपादेरपरिग्रहयुक्तिर्महत्योर्भगवत्योरुक्ता ऽअध्यात्मशून्यतां यावदभावस्वभावशून्यतामुपादायऽ इति । इति क्षान्तिः । अथ खल्वायुष्मानित्यादिना अथ खलु शक्र इत्यतः प्रागग्रधर्मः । एवं चेति बुद्धिस्थं हेतुः परामृशति । महत्योर्भगवत्योर्य उक्तः तथा हि "न स रूपस्योत्पादं पश्यति न निरोधं नोद्ग्रहं नोत्सर्गं न संक्लेशं नावदानं न चयं नापचयं नो हानिर्न वृद्धिम्" इत्यग्रधर्माः । अतः शास्त्रम्-
[39] प्रज्ञप्तेरविरोधेन धर्मतासूचनाकृतिः ।
ऊष्मगं मूर्धगं रूपाद्यहानादिप्रभावितम् ॥ 2-9 ॥
[40] अध्यात्मशून्यताद्याभी रूपादेरपरिग्रहात् ।
क्षान्ती रूपाद्यनुत्पादाद्याकारैरग्रधर्मता ॥ 2-10 ॥
इत्युक्तः प्रत्येकबुद्धमार्गः ॥
बोधिसत्त्वस्य मार्गो वक्तव्यः । तमधिकृत्य शास्त्रम्-
[41] क्षान्तिज्ञानक्षणैः सत्यं सत्यं प्रति चतुर्विधैः ।
मार्गज्ञतायां दृङ्मार्गः सानुसं (शं) सोयमुच्यते ॥ 2-11 ॥
इति संक्षेपेण सूत्रार्थः । द्वे क्षान्ती द्वे च ज्ञाने प्रतिसत्यम् । दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिर्दुःखे धर्मज्ञानम् । दुःखे अन्वयज्ञानक्षान्तिर्दुःखे अन्वयज्ञानम् । एवं समुदयनिरोधे मार्गे च । एभिः प्रतिसत्यं चतुर्विधैः क्षणैर्बोधिसत्त्वस्य दर्शनमार्गज्ञतायामुच्यते सहानुसं(शं)स्यैः । एषां तु क्षणानां विशेषलक्षणमधिकृत्य शास्त्रे पञ्च श्लोकाः-
[42] आधाराधेयताभावात्तथताबुद्धयोर्मिथः ।
पर्यायेणाननुज्ञानं महत्ता साप्रमाणता ॥ 2-12 ॥
[43] परिमाणात्तथताभावो रूपादेरवधारणम् ।
तस्यां स्थितस्य बुद्धत्वे ऽनुग्रहात्यागतादयः ॥ 2-13 ॥
[44] मैत्र्यादि शून्यताव्याप्तिर्बुद्धत्वस्य परिग्रहः ।
सर्वस्य व्यवदानस्य सर्वाधिव्याधिशातनम् ॥ 2-14 ॥
[45] निर्वाणग्राहसा (शा)न्तत्वं बुद्धेभ्यो रक्षणादिकम् ।
अप्रमाणि (अप्राणि) वधमारभ्य सर्वाकारज्ञता नये ॥ 2-15 ॥
[46] स्वयं स्थितस्य सत्वानां स्थापनं परिणामनम् ।
दानादीनां च सम्बोधाविति मार्गज्ञताक्षणाः ॥ 2-16 ॥
मार्गज्ञतायां बोधिसत्त्वस्य दर्शनमार्गक्षणा इत्यर्थः ।

इमां तु भगवतीमधिकृत्याद्यं पादत्रयमन्यथा कर्तव्यम् । तत्राद्यः क्षणः पादद्वयेन-
रूपादितो धीर्नानन्या न चान्या परमार्थतः ।
धीः प्रज्ञापारमिता सा रूपादिभ्यो नाभिन्ना लक्षणभेदात् । न च भिन्ना परमार्थतः । तथा हि । या प्रज्ञापारमिता यद्रूपादि या रूपादितथता या च गवेषणा सर्व एते धर्मा न संयुक्ता न विसंयुक्ता अरूपिणो ऽनिदर्शनाप्रतिघा एकलक्षणा यदुतालक्षणाः, न संयुक्ता न विसंयुक्ता इति । नाभिन्नाः न भिन्नाः कल्पिता नामत्वात् । भेदाभेदयोश्च भावधर्मत्वात् । अत एव रूपस्कन्धाभावादरूपिणः । चक्षुर्विज्ञानाभावादनिदर्शनाः । स्वदेशे परस्योत्पत्तेरविबन्धनादप्रतिघाः । भेदप्रतिभासानामस्तङ्गमादेकलक्षणाः । यदुतालक्षणा इति तथतामात्रलक्षणाः । अत आद्यस्य क्षणस्य प्रस्तावना । अथ खलु शक्र इत्यादिना तत्कस्य हेतोरित्यतः प्राक् । तत उर्ध्वमाद्यक्षण एवमुक्त इत्यतः प्राक् । इति दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिः ।
चतुर्णां क्षणानां विशेषलक्षणं शास्त्रेण-
[43अ] तस्या [:] चतुष्टयं यत्तु महत्ता साप्रमाणता ।
परिमाणान्तताभावौ रूपादेः
सह अप्रमाणतया ऽसाऽप्रमाणताऽ । ऽमहत्ताऽ अप्रमाणता चेत्यर्थः । अन्त एवान्तता । परिमाणश्चान्तता । च तयोरभावौ अपरिमाणता । अनन्तता चेत्यर्थः । ऽतस्याःऽ इति प्रज्ञापारमितायास्तन्महत्तादि ऽचतुष्टयं यत् रूपादेःऽ इति सम्बन्धः । रूपादेर्महत्त्वादिना तदालम्बनायाः प्रज्ञापारमिताया महत्त्वादि । महापारमिता । अप्रमाणपारमिता । अपरिमाणपारमिता । अनन्तपारमिता चेत्यर्थः । एतच्च महापारमिताविज्ञानं निरभिनिवेशं द्रष्टव्यम् । एवं महापारमितेति कौशिक नाभिनिविशत इत्यादेः सूत्रपाठात् । अत एवमुक्ते शक्रेण तेषामुद्देशः । स्थविर इत्यादिकः सुभूतिना सश्लाधानुवादः । ततः सुभूतिनैव निर्देशः तत्कस्येत्यादि । तत्र रूपादीनां महत्ता- अमुष्मिन् काले भावो ऽमुष्मिन्नभावः- इत्येवं कालतो ऽपरिच्छेदात् तदालम्बनत्वात्तस्य महत्त्वम् । इति दुःखे धर्मज्ञानम् ॥
आकासो(शो)पमेन तथताशरीरेण प्रमाणतो ऽपरिच्छेदादप्रमाणतेति । दुःखे ऽन्वयज्ञानक्षान्तिः ॥
संख्यया अपरिच्छेदादपरिमाणतेति दुःखे ऽन्वयज्ञानम् ॥
देशतो ऽपरिच्छेदादनन्तता आरम्बणनन्ततया च । आरम्बणं सर्वधर्मा न च तेषामन्ततो(ता)ऽस्ति गणनातिक्रान्तत्वात् । अपि च सर्वधर्मा अनन्ता असत्त्वेन तेषामुत्पादविनाशान्तयोरभावात् । सत्त्वा अप्यालम्बनमुभयनैरात्म्यज्ञाने । ते चानन्ताः । शक्र आह । तत्कथमनन्ता इति । सुभूतिराह । न गणना अयोगेन गणनाबहुत्वेन वेति । न गणनातिक्रान्तत्वेन । नाप्यनन्ताख्यया संख्ययेत्यर्थः । कथं तर्हीति तर्हि शब्दो ऽक्षमायाम् । न धर्माधिवचनमिति धर्म आत्मद्रव्यं न तस्याधिवचनं तस्याभावात् । धर्मत्वेन स्वार्थाभिधानात् नाधर्माधिवचनम् । प्रक्षिप्तमिति सूत्रैः प्रयुक्तम् । कुतः? यत आगंतुकं सति विचारे चलत्वात् । यतो ऽवस्तुकं आत्मद्रव्याभावात् । आत्मसम्बन्धादप्यात्मेति किञ्चिदुच्यते । तदपि नास्त्यात्मनो ऽत्यन्तमसत्त्वादित्यनात्मीयम् । अथवा आत्मप्रज्ञप्तिविषयः स्कन्धादिरात्मीयस्तस्याप्यभावादनात्मीयम् । अथवा नाम संज्ञा तस्यात्मीयः संज्ञी । तदभावादनात्मीयम् । आरम्बणं विषयस्तदभावात् आनारम्बणम् । अत्रेति शास्तृशासने । ( र्स्त्_31 ) एतच्चाप्तवचनादपि नैरात्म्यसिद्धिं दर्शयितुमाह । का सत्वानन्ततेति । गणनाति क्रान्तत्वेन न काचित्प्रमाणसिद्धेपि नैरात्म्येआप्तवचनादपि नात्मसिद्धिरिति दर्शयितुमाह । सचेत्यादि । स्वरेणेति वचनेन । अनन्तस्य लोकस्य विज्ञप्तिरर्थज्ञापनो घोषः शब्दो ऽस्येति तथोक्तेन । तथाप्यतिमांसलत्वात् गम्भीरो निर्घोषस्तूर्यनिर्घोषवद्विचित्रः शब्दोस्येति तथोक्तेन । अवितिष्ठमान इति अविश्राम्येन । अपि न्विति किन्नु । आदिशुद्धत्वमादित एवासत्त्वपरिशुद्धत्वं सर्वत्रासत्त्वम् । अनेनापि पर्यायेण प्रकारेण । अनन्तपारमितेयम् । कतमेनेत्यत आह । एवं सत्त्वानन्तयेति । सत्वानामुत्पादनिरोधान्तविरहात् सत्त्वानन्ततयेति । एवं चेत्येवमेव । न गणानतिक्रान्तत्वेनेति समुदये धर्मज्ञानक्षान्तिः ॥
अवधारणम् ॥
तस्यां स्थितस्य बुद्धत्वे,
ऽतस्यांऽ प्रज्ञापारमितायां स्थितायां यद् ऽबुद्धत्वे ऽवधारणंऽ बुद्ध एव स दृष्टव्य इति स षष्ठः क्षणः । तस्य प्रस्तावना । अथ खलु सेन्द्रका इत्यादिना । इन्द्र शक्रः । ब्रह्मा सहापतिः । प्रजापतयश्चत्वारो लोकपालाः । विशिष्ट धर्मश्रवणप्रहर्षादप्रयत्नजं वचनं उदानं तत् उदानयन्ति स्म । उदीरतवन्तः । अहो इत्याश्चर्ये । धर्म इति देशनाधर्मः । पुनः धर्म इति धर्मप्रकाशितो दर्शनमार्गः । तस्यैव धर्मस्य धर्मता प्रकृतिस्तथा गतोत्पादनम् । अत एवाहुः य इत्यादि । प्रादुर्भाव उत्पादो ऽनाश्रवलक्षणः सूच्यते । तद्वचनात्किलादौ प्रतीतेः । ततः क्रमेन(ण) स्फुटेन स्फुटतरं स्फुटतमं च प्रतीतेः । देश्यते प्रकाश्यते प्रभाव्यते च । तथागतमित्यादिना तमेव षष्ठं क्षणमाहुः । अद्याग्रेणेति । अद्य प्रभृति धारयिष्यामः । अविरहितो प्राप्तापरिहाणात् । विहरिष्यति संमुखीभावात् । तथागतं तु स्वयमवधारयिष्याम इति यदुक्तं तत्तथागतत्वे नियतमविशेषलाभात् । तल्लाभे च व्याकरणम् । तत आह यदाहमित्यादि । अल्पवयो हि श्रोत्रियो माणवक इत्युच्यते । तस्यामन्त्रणंमाणवक, भविष्यसि बुद्धो भगवान् स्वयमभिसंबोधात् । बुद्धिरतिशयेनास्यास्तीति बुद्धः । तादृशं प्रत्येकबुद्धोपीति । तद्वयवच्छेदार्थं भगवद् ग्रहणम् । षडिवधेन भगार्थेन तस्य योगात् । भगवान् बोधिसत्त्वोपि । तद्वयवच्छेदार्थं बुद्धग्रहणं तस्यानभिसम्बोधात् । यथा धर्मास्तथैव गदनात् तथागतः । गदेः पचाद्यच् । नैरुक्तस्तकारः । अरयः क्लेशास्तान् हतवानिति अर्हन् । सम्यगविपरीतं समस्तं बुद्धमनेनेति सम्यक्संबुद्धः । एतेन ( र्स्त्_32 ) शास्तृत्वसंपदुक्ता । न ह्यवक्ता विपरीतवक्ता वा शास्ता भवति । विपरीतवचनं च क्लेशवशादज्ञानाद्वा भवेत् । तच्चोभयमस्य नास्ति यथाक्रममर्हत्वात् सम्यक्सम्बुद्धत्वाच्च् । संसारिणः कथमी[दृशी] शक्तिरिति चेदाह सुगत इति । गतः पुनर्भवात् मुक्तः । सुशब्दः प्रस (श)स्तापुनरावृत्तिनिःशेषार्थः, सुरूपवत् सुनष्टज्वरवत् सुपूर्णघटवच्च । बाह्यशैक्षाशैक्षाणां व्यवच्छेदाय यथाक्रमम् । तत्र लोकोत्तरेण मार्गेण गतत्वात् प्रशस्तं गतः । नैवं बाह्याः । सावधिकत्वेन तन्मोक्षस्यामोक्षत्वात् ।
"पुनरावृत्तिरित्युक्तौ जन्मदोषसमुभ्दवौ ।"
तौ च शैक्षाणाम् । अशैक्षस्तु भगवांस्तस्मादपुनरावृत्त्या गतः । शेषमक्लेशनिर्ज्वरं ।
"कायवाक्बुद्धिवैगुण्यं मार्गाक्षपटुतापि वा ।"

तदशैक्षाणामपि हीनयानर्हतां यथासम्भवमस्ति । न तु भगवतः । ततो निःशेषगमनात् सुगतः । कथमेकः सुशब्दस्त्रीनर्थानाह? तन्त्रेण न्यायेन । तद्यथा श्वेतो धावति । अलम्बुमाणां यातेति । श्वेतः शुक्लः श्वा इतः श्वेतः । अलम्बुमा नाम ग्रामः । तस्य याता गन्ता बुमा अपि ग्रामः । तस्यालङ्गन्तेति । कथं सुगतः? यतो विद्याचरणसम्पन्नः । विद्या अधिप्रज्ञं शिक्षा, अधिशीलमधिचित्तं च । शिक्षाचरणं विद्या पुरश्चरणत्वात्तयोः । अतो विद्यया चक्षुषेव पश्यन् । इतराभ्यां चरणाभ्यामिव तथा गमनात् सुगतः । तदनेन पदद्वयेन शास्तृत्वसम्पदो हेतुरूक्तः । लोकविदिति लोकस्य विनयनकालाकालादिपरिज्ञानाल्लोकवित् । पुरुषा एव दम्या दमनीया विनेयत्वात् । तेषां सारथिः सम्यग्विनेता । तस्य सदृशः सारथिरस्त्येव । तदन्यः सुगतस्ततोधिकस्तु । नास्तीति अनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः । अनेन पदद्वयेन शास्तृत्वसम्पदो हेतुरुक्तः । अथास्य कर्मणो विषयः । किं दुर्गतिं गता अपि? नेत्याह । शास्ता देवानां च मनुष्याणां चेति । इति समुदये धर्मज्ञानम् ॥
अथ खलु त इत्यादिना सप्तमं क्षणमाहुः । आश्चर्यमाहारिकार्थे । परमाश्चर्यमनुपरिग्राहिकाथे । यावच्छब्दः पर्यन्तार्थः । दानपारमिताया शीलपारमिताया यावत् सर्वज्ञतायाः सर्वाकारज्ञताया इत्यर्थः । आहारिकेत्याकर्षिका । अनुपरिग्राहिकेत्यनुशब्दो ऽन्वयार्थः । अन्वयो युक्तिर्न्यायः । अपरिग्रहोनुत्सर्गयोगः । अपरिग्रहानुत्सर्गयोगयोः साहित्यम् । अन्वयेन परिग्राहिका यथा न परिगृण्हाति न चोत्सृजति तथा परिग्राहिकेत्यर्थः । अत्र शास्त्रम्-
अनुग्रहात्यागतादयः ॥
इति । आदानमादिपरिग्रहः । अनुग्रहो ऽविकल्पनम् । अयमपरिग्रहार्थः । अत्याग एव अत्यागता । अयमनुत्सर्गार्थः । बोधिसत्त्वाः परिगृण्हन्ति । भगवती तान् परिग्राहयतीति समुदये ऽन्वयज्ञानक्षान्तिः ॥
शक्रेण प्रस्तावकत्वादुपलक्षितः परिवर्तः शक्रपरिवर्तः ॥
आर्याष्टसाहस्त्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकरशान्तिविरचितायां द्वितीयः परिवर्तः ॥
3. अप्रमेयगुणधारणपारमितास्तूपसत्कारो नाम तृतीयः ।
ऽमैत्र्यादिऽ इति शास्त्रम् । मैत्री करुणामुदितोपेक्षाश्चत्वार्यप्रमाणानि मैत्र्यादि । तदात्मकं दर्शनमष्टमः क्षण इत्यर्थः । तद्देशना निदानम् । अथ खलु भगवानित्यादिना आमन्त्रयते स्मेत्येतदन्तेन संगीतिकार आह । साक्षीकरणमष्टमे क्षणे हीनयानपतनप्रतिपक्षगौरवातिशयोत्पादनाय । तमेव क्षणम् । भगवानाह । यो हीत्यादिना प्रज्ञापारमितामिति प्रकरणाद्दर्शनक्षणः । प्रज्ञा सैव पारंगतेति पारमिता । कस्य पारम्? हीनयानपतनभूमेः । का चासौ? या चतुर्(र्णां) अप्रमाणात्मकं दर्शनम् । तथाहि तत्प्राप्तो बोधिसत्त्वः सर्वसत्त्वेष्वात्मसमतादर्शी तानशरणान् हित्वा नात्मनः केवलस्य हितमीहते येन हीनयाने निपतेत् । तस्मान्मैत्र्यादिरूपं दर्शनमत्र प्रज्ञापारमिता । सैव चाष्टमः क्षणः । तां यः कश्चिद् ग्रहीष्यति यावत् पर्यवाप्स्यति साक्षात्करणात् । प्रवर्तयिष्यतीति परेभ्यः प्रकाशितायास्तस्यास्तैरुद्ग्रहणात् । यावत्प्रवर्तनात् । न तस्येत्यादिरनुशंस्तः (सः) प्रवर्तयिष्यतीति यावत् । इति समुदये अन्वयज्ञानम् ।
ऽशून्यताव्याप्तिःऽ इति शास्त्रम् । षोडशानां शून्यतानां दर्शनेन या व्याप्तिः सर्वासां दर्शनं स नवमः क्षणः इत्यर्थः । तमाह । न च खल्वित्यादिना । ( र्स्त्_34 ) इहापि दर्शनक्षणः प्रज्ञापारंगतेति पारमिता । कस्य पारम्? शून्यतानां षोडशानामपि । तासां दर्शनात् । अत्रानुशंसः । आद्वितीयादथ । खलु शब्दात् । अच्छन्नः प्रदेशो अवकाशः । निपन्नः शयितः । भविष्यति प्रबन्धेन प्रवक्ष्यति । रक्षावरणसहिता गुप्तिः । तत्र शस्त्रादिना रक्षा रक्षनियोगादावरणम् । स्वयमुपसंक्रम्य तस्याधिष्ठानात् गुप्तिः । अथवा शरीरस्य सर्वसुखोपसंहरणं रक्षा । बाह्योपक्रमनिवारणमावरणम् । आध्यात्मिकरोगादिनिवारणं गुप्तिः । तेषां संविधानं सम्यक् प्रयोगो वा वा मनसा वा । इति निरोधे धर्मज्ञानक्षान्तिः ॥
ऽबुद्धत्वस्य परिग्रहःऽ इति । बुद्धस्य भावो बुद्धत्वम् । येन बुद्धो भवति तस्य परिग्रहलक्षणः प्रभास्वरसमाधिधारणासम्पत् । अबुद्धकेषु च बुद्धक्षेत्रेषु बुद्धरूपस्यात्मनः संदर्शनम् । तमाह । अथ खलु शक्र इत्यादिना । इमां प्रज्ञापारमितामितिं दर्शनक्षणम् । इमान् गुणानिति लक्षणसम्पदादीन् । इयत इत्यभ्युन्नतान् । दृष्टधार्मिकानिति दृष्टो धर्मः प्राप्तं जन्म । तत्रभवान् । प्रतिलभत इत्युद्देशः । परिगृण्हातीति निर्देशः । इति निरोधे धर्मज्ञानम् ॥
ऽसर्वस्य व्यवदानस्यऽ इत्येकादशः । व्यवदायन्त्यनेनेति व्यवदानम् । दानपारमितादि । तस्य सर्वस्य परिग्रहः । तमाह । किं पुनरित्यादिना पुनरपरमित्यतः प्राक् । इति निरोधे अन्वयज्ञानक्षान्तिः ।
ऽसर्वाधिव्याधिशातनंऽ इति । आधयो व्यसनानि । तीर्थिकैराभिमानिकैश्च सह विग्रहविवादनि(वि)रोधास्तेषां शातनम् । तथा च तच्छतनं यथा तेषां पश्चात्तत इमां श्रुतवतां त्रिभिर्यानैः क्लेशदुर्गतिसंसारारुया व्याधयः क्षीयन्ते । तस्मात् सर्वाधिशातनम् । दर्शनं द्वादशः क्षणः । तमाह पुनरपरमित्यादिना संस्थाप्यन्त इत्येतदन्तेन । धर्ममिति शासनम् । विग्रहीतव्यं ताडनेन । विवदितव्यं कलहेन । विरोधयितव्यं परस्परद्वेषेण । ते ऽभिप्राया इति विग्रहाद्यभिप्रायाः । एवं ह्येतभ्दवतीति । एषैव हि धर्मतेत्यर्थः इमामिति द्वादशक्षणलक्षणाम् । [ओषधी] ओषः प्रभावः । स धीयते ऽस्यामिति दधातेः क्विप् प्रत्ययः । जातिरेषा तत ओषधेरजातावित्यण भवति । स्त्रीलिङ्गश्चायं ततः कृदिकारादक्तिङ् इति दीर्घविकल्पः । आशीः सर्पस्य दंष्ट्रा । तस्यां विषमस्येति आशीविषः सर्पः । जन्तुर्देही । ( र्स्त्_35 ) प्राणकजात इति तिर्यग्विशेषः । तेजसेति प्रभावेन । बलेनेति बाधकत्वेन । स्थामत इत्यबाध्यत्वेन । बलाधानेनेति तद्योगेन सामर्थ्याधानात् । इति निरोधे अन्वयज्ञानम् ।
ऽनिर्वाणग्राहशान्तत्वंऽ इति । ग्राहो ऽभिनिवेशः । एतदाह तत्कस्य हेतोरित्यादिना । प्रज्ञापारमितेति त्रयोदशः क्षणः । इति मार्गे धर्मज्ञानक्षान्तिः ॥
ऽबुद्धेभ्यो रक्षणादिकंऽ इति बुद्धेभ्यो रक्षणम् । आदिशब्दाद्देवादिभ्यः । एतदाह । चत्वारश्चेत्यादिना भविष्यतीत्येतदन्तेन । प्रज्ञापारमि[तामि]ति चतुर्दशक्षणः । इति मार्गे धर्मज्ञानम् ॥
ऽअप्राणिवधमारभ्य सर्वाकारज्ञता नये ।
स्वयं स्थितस्य सत्त्वानां स्थापनंऽ

इति प्राणातिपातविरतिरप्राणिवधः । तमादिं कृत्वा यत्पारमितादौ यावत्सर्वाकारज्ञतायां स्थितस्य तत्रैव यत्परेषां स्थापनं स पञ्चदशक्षणः । एतदाह पुनरपरमित्यादिना । प्रज्ञापारमितादीनां परेभ्य उपदेशो वचनम् । आदेयं ग्राह्यम् । तदस्य स्वयमपि तेषु स्थितत्वादित्यादेयवचनः । मृदु प्रियं वचनमस्येति मृदुवचनः । दानादीनां तेषु च स्थितानां वर्णभाषणात् । मितवचनो हितस्यैव वचनात् । अप्रकीर्णवचनो हितस्याप्यहितमिश्रस्यावचनात् । इति मार्गे अन्वयज्ञानक्षान्तिः ॥
ऽपरिणामनंऽ ऽदानादीनां च सम्बोधौऽ इति षोडश क्षण । तमाह । न च क्रोधाभिभूत इत्या[र]भ्य स्वाध्यास्यतीत्येतदन्तेन । परिदमयति क्रोधासंशमनात् । परिणामयति उन्नतिलक्षणस्य मानस्य क्षयनयनात् । उपनाहो वैरम् । व्यापादः सत्त्वविद्वेषः । अनुशयो वैरानुबन्धः । स्मृतिर्मैत्री चेति । तयोः स्मृतिमाह । तस्यैवमित्यादिना । तेनेति व्यापादेन । परिभेदो विकारः । धक्ष्यत इति दहेः प्रयोगः । एतेन सपरिवायोर्द्वेषमानयोः प्रहाणमुक्तम् । द्वेषेण हि परेषामनुग्रहं न कुर्वीत । तस्मात्तावुभौ प्रहाय दानादीनामात्मनः कुशलानामनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ त्रिभिर्यानैः सर्वसत्त्वपरिनिर्वापणाय परिणामेन परं दर्शनं षोडश क्षण इत्युक्तं भवति । इत्युक्तो बोधिसत्त्वानां दर्शनमार्गः ॥
लोकोत्तर एव दर्श[न]मार्गो भावनामार्गस्तु द्विधा लौकिको लोकोत्तरश्च । तावुभौ यथाक्रमं पश्चाद्वक्तव्यौ । आदित एव लोकोत्तरस्य भावनामार्गस्य कारित्रं ग्रन्थलाभवादभिधेयम् । तत्र शास्त्रम्-
[47] सर्वतो दमनं नामः सर्वतः क्लेशनिर्णयः ।
उपक्रमाविषह्यत्वं बोधिराधारपूयता ॥ 2-17 ॥
नमनं ऽनामःऽ सर्वत इति वर्तते । ऽसर्वतःऽ इति परिशुब्दार्थः । परिदमनं परिणमनं चेत्यर्थः । ते उभे यथाक्रमं द्वेषमानयोः परिक्षयात् । ते द्वे । एवमुक्ते शक्र इत्यादिना महासत्त्वानामित्येतदन्तेनाह । एषु षट्सु कारित्रेषु प्रज्ञापारमिताशब्देन बोधिसत्त्वानां भावनामार्ग उच्यते । यथेयमित्यर्थः । इति परिदमनपरिणामनकारित्रे ।
ऽसर्वतः क्लेशनिर्जयःऽ इति । स्वपरक्लेशानामत्यन्तजयात् । तमाह भगवानित्यादिना नैतत् स्थानं विद्यत इत्येतदन्तेन । जीवितान्तरायो वेति । तत्रैव शस्त्रसम्पाते परोपक्रमेण वेति । मृगयादिमध्यगतोपि परस्यैष उपक्रमः । परेषां तेन । स्वपरक्लेशार्जनया भगवत्या तेन निर्जितास्तस्यैष निष्यन्द इति भावः । इति क्लेशनिर्जयाकारित्रम् ॥
जीवितान्तरायाय कृताः परैरुपक्रमास्तस्मिन्न प्रभवन्तीति ऽउपक्रमाविषह्यत्वम्" । तदाह । सचेदित्यादिना नोभयव्याबाधाय चेतयत इत्येतदन्तेन । तत्रेति शरीरे । तत्कस्य हेतोरिति तदपतनं कुतः? उत्तरं महाविद्येत्यादिना । सर्वकालं सर्वत्र देशे सर्वविपक्षेषु वाप्रतिहतप्रभावत्वाद्यथाक्रमं महती । अप्रमाणा अपरिमाणा च । ततो ऽधिकाभावाद् अनुत्तरा । समाभावाद् असमा । समेन समः समसमः । किञ्चिदूनजाती[य]त्वात् समसमा । तस्या अप्यभावाद् असमसमा । आत्मनो आबाधः । उपघातः । एवं परेषामुभयस्य च तदर्थ न चेतयते । न चित्तं व्यापारयति । तस्मात्परोपक्रमैरविषह्यत्वमस्याः कर्मेति । उपक्रमाविषह्यत्वकारित्रम् ॥

ऽबोधिःऽ इति । अनुत्तरा सम्यक्संबोधिः । पञ्चमं कारित्रम् । तदाह । अचैतन्येषु सर्वज्ञज्ञानेन । व्यवलोकयिष्यतीति । विनयनाद्यर्थम् । तत्कस्य हेतोरिति तत् सर्वज्ञज्ञानं कुतः? न तक्तिञ्चिदस्ति यन्न प्राप्तमिति । सर्वे हि बुद्धधर्माः प्राप्तव्याः । ते च प्रत्यात्मवेद्याः । ततो यद्यनेन प्राप्ता न स्युर्नायं सर्वविभ्दवेत् । तस्मान्न तत्किञ्चिदस्ति यदस्य न प्राप्तं स्यात् । ततः प्राप्यमितरच्च सर्वं जानातीति न तत्किञ्चिदस्ति यदस्य न ज्ञातं स्यात् । प्रकर्षगतं च साक्षात्कारिज्ञानमिह गृह्यते । तत आह । न ( र्स्त्_37 ) किञ्चिदस्ति यदसाक्षात्कृतं स्यात्? इति वाशब्दाः परस्परापेक्षया विकल्पार्थाः । तस्मादसौ सर्वज्ञः । तस्य ज्ञानं सर्वज्ञज्ञानम् । सैव सम्यक्सम्बोधिः । तथा हि सम्यग्ज्ञानं सम्बोधिः । सम्यगिति साक्षात् । सैव बोधिविवक्षातः सर्वोत्कर्षगतः सम्यक्सम्बोधिः सर्वज्ञानं चेति । व्यवहारतो भेदो न वस्तुतः । अभिसंभोत्स्यत इति प्रतिलप्स्यते । इति सम्बोधिकारित्रम् ॥
ऽआधारपूज्यताऽ इति । द्विविध आधारः । एक पुस्तकगतायाः तस्या अपर उद्गृह्यमानाया यावदुद्दिश्यमानायाः तस्य पूज्यता तद्वदेव द्विविधा । तत्र गतानां सत्त्वानां परैरविहेठनीयता । ते द्वे यथाक्रमं पुनरपरबाह्यद्वयेन परिगृण्हातीत्येतदन्तेनाह । अन्तश इति परमापचये । न सत्करिष्यत इति स्थापनादूर्ध्वम् । अवतारो रन्ध्रमवकाशः । स्थापयित्वेति बहिष्कृत्य । पूर्वजन्मनो ऽपरपर्यायवेदनीयं नियतविपाकमकुशलं पूर्वकर्म । तस्य विपाको ऽनिष्टफलम् । इममिति यथोक्तम् । तद्यथेत्यादिना दृष्टान्तः । एवमेवेत्यादिना दार्ष्टान्तिकः । बोधिमण्डगत इति । मण्डः सारः । बोध्यर्थे मण्डो बोधिमण्डः । तस्मिन्निषध बोधेरधिगमात् । कस्य सारः? काञ्चनमय्याः पृथिव्याः । तथाहि विवर्ति(र्त) स्यादौ । काञ्चनमय्यां पृथिव्यामभिनिर्वृत्तायां चतुरत्नमये मेरौ सप्तसु काञ्चनपर्वतेषु सप्तसु सितासु बाह्यमहोदधौ, अयमेव चक्रवाते(व्ठे) अभिनिर्वृत्ते, काञ्चनमय्याः पृथिव्याः सारो वज्रमयः समभ्युद्गतः । यो मृन्म (ण्म)येषु चतुर्षु द्वीपेष्वष्टासु चान्तरद्वीपेष्वभिनिर्वृत्तेषु जम्बूद्वीपस्य नाभिः संवृत्तः स च वज्रमयत्वाद्वोधासनत्वाच्च वज्रासनमित्युच्यते । स बोधिमण्डः । तं गताः प्राप्ताः । समन्ते भवः सामन्तः । वेष्टनपरिसामन्तः परिवेष्टः । अभ्यन्तरं मध्यम् । बोधाय वृक्षो बोधिवृक्षः । तन्मूले निषध बोधेरधिगमात् । तस्य मूलं मूलाभिनिवेशपरिच्छिन्नः प्रदेशः । तद्गतः । वाशब्दाः परस्परापेक्षया विकल्पार्थाः । विहेठयितुमिति विहिंसितुम् । व्यापादयितुमिति निहंतुम् । आवेशयितुमिति भूतपिशाचादिप्रवेशनात् । भयादिप्रतिपक्षत्वात् । अभयमवैरमनुत्त्रासं महामैत्रीनामेकमप्रमाणम् । प्रभावयन्तीति निष्पादयन्ति प्रकाशयन्तीति ससैन्यस्य मारस्य विघ्नतोपि क्रमणात् । चैत्यभूत इति । चायृ पूजायाम् । चाय्यते देवता अस्मिन्निति चैत्यम् । कृत्यल्युटो बहुलमित्यधिकरणे ण्यत् । आय एद्भावश्च स्तूप इत्यर्थः । तद्भूतस्तत्तादृशः । निर्माल्यादेरकर्षार्हत्वात् । अपचायनीयः । यतश्चैत्यभूतस्तमन्ये न हिंसन्ति । यतः शरणादिस्ततस्तत्रगता अवध्या भवन्ति । तत्र सन्निहितं त्रायत इति त्राणम् । अभ्युपगच्छतो भयं शृणातीति शरणम् । अभया लीयन्ते अस्मिन्निति लयनम् । परमयनं परायणं परा गतिः । इति षष्ठमाधारपूज्यताकारित्रम ॥
लौकिको भावनामार्गः । आदौ वक्तव्य आद्यत्वात् । स च त्रिविधः । अधिमुक्तिमनस्कारः परिणामनामनस्कारो ऽनुमोदनामनस्कारश्च । तत्राधिमुक्तिमनस्कारमधिकृत्य शास्त्रम्-
[48] अधिमुक्तिस्त्रिधा ज्ञेया स्वार्था च स्वपरार्थिका ।
परार्थिकैवेति
स्वस्यैव स्वपरयोः परस्यैव चार्थः प्रधानमाशयतो यस्यां सा यथाक्रमं ऽस्वार्थाऽ ऽस्वपरार्थाऽ परार्थैवऽ च । ततः शास्त्रम्-
एषा च प्रत्येकं त्रिविधेष्यते ॥ 2-28 ॥
[49] मृद्वी मध्याधिमात्रा च
ऽएषाऽ इति स्वार्थादिः । ऽत्रिविधाऽ मृद्वयादिभेदेन । ततः शास्त्रम्-
मृदुमध्यादि भेदतः ।
सा पुनस्त्रिविधा
मृद्वयादीनां प्रत्येकं मृद्वयादिभेदात् । तद्यथा स्वार्थादिमृदुमृद्वी मृदुमध्यामृद्वधिमात्रा । मध्यमृद्वी मध्यमध्या मध्याधिमात्रा । अधिमात्रमृद्वी अधिमात्रमध्या अधिमात्राधिमात्रा च । एवं स्वपरार्था । एवं परार्था च । तत शास्त्रम्-
इत्येवं सप्तविंशतिधा मता ॥ 2-29 ॥
ऽइत्येवंऽ त्रीणि वाराणि त्रिभिर्भेदात् ऽसप्तविंशतिधाऽ इष्यते ।
अधिमुक्तिः श्रद्धाछन्दौ संप्रत्ययाभिलाषलक्षणौ क्वाधिमुक्ति? सूत्रसूत्रार्थरूपायां भगवत्यां तच्चर्यायां च लेखनादिकायां तत्पूजायां च पुष्पादिभिर्बहुविधात्ताभिः । चर्यापूजोभ्दवे च पुण्ये यथा सूत्रम् । तत्र प्रथमा । एवमुक्ते शक्र इत्यादिना यः प्रज्ञापारमितायै पूजां करिष्यतीत्येतदन्तेन । लिखित्वेति स्वयम् । पुस्तकगतां वा कृत्वेति परेण । दिव्याभिरिति विशिष्टाभिः । जवान्क(?)पुष्पादिवर्जनात् । पुष्पाणि मुक्तकुसुमानि । माल्यानि स्रजः । गन्धा गन्धदारूणि । विलेपनानि स (त)माल भवानि । चूर्णा अगरुचन्दनादीनाम् । चीवराणि वस्त्राणि । पूजाभिरिति निवेद्यादिभिः । बहुविधाभिरिति भक्ष्यलेह्यादिभेदात् । पुष्पादिभिः सत्कुर्यादिति सम्बन्धः । पूजयेदित्यर्थः । गुरुकुर्यादिति गौरवेण । मानयेदिति ( र्स्त्_39 ) प्रेम्ना(म्णा) । पूजयेदिति प्रणामाञ्जलिस्तुत्यादिभिः । अर्चयेदिति दक्षिणावर्तैः । अपचायेदिति निर्माल्याद्यपनयनैः । शरीराणीति धातून । स्तूपेष्विति चेत्येषु प्रतिष्ठापयेदवस्थापयेत् । परिगृण्हीयात् करण्डादीन् कृत्वा । धारयेद्वा करण्डादिवहनात् । तांश्चेति स्तूपकरण्डादीन् । योयं सर्वज्ञतात्मभाव इति सर्वज्ञतैवात्मभावः । स निर्वर्तितः । कतमस्यां प्रतिपदि शिक्षमाणेन यावत्सम्यक्सम्बुद्धेन । का पुनः सर्वज्ञतेत्याह । अनुत्तरासम्यक्सम्बोधिः सर्वज्ञतेति । अभिनिर्वर्तितार्थः । क इत्याह । अस्याप्यर्थमाह । प्रतिलब्धेति । इहैवेति अस्यामेव । आत्मभावश्चासौ आत्मप्रज्ञप्तेः शरीरं च रूपकायस्तथागतो गच्छति । किं गच्छति तथागत इति । संख्यां गणनाम् । प्रज्ञापारमिता च उपायकौशल्यं च ताभ्यां निर्जातः सन् । प्रभावनान्ताश्चत्वारो निर्देशाः । लोके प्रतीतिः प्रभावना । अयमेवैति भगवतीपूजकः । तत्र इति तथागतशरीरपूजकात् । शेषं सुबोधम् । इति स्वार्थाधिमुक्तिः मृदुमृद्वी ॥

एवमुक्ते शक्र इत्यादिना हीनप्रज्ञैरित्येतदन्तेन द्वीतिया । लिखिष्यन्ति यावत्पर्यवाप्स्यन्तीति स्वार्थः । तत ऊर्ध्व परार्थः । तत्र प्रवर्तयिष्यन्तीत्युद्देशः । त्रिभिर्निर्देशः । देशयिष्यन्तीत्यर्थतः । उपदेक्ष्यन्तीतित्यवदिष्यन्ति । उद्देक्ष्यन्तीति ग्रन्थतः । स्वाध्यास्यन्तीति स्वाध्यान(य)म(मि)त्यभ्यासः । महार्थिका महाफला । सा कृता सती एवं भविष्यतीति महाफलैव भविष्यतीति । न ज्ञास्यन्तीति न श्रोष्यन्ति शब्दतः । न वेत्स्यन्तीति पुस्तकं न लप्स्यन्ते । न वेदयिष्यन्तीति । वेदनं वेदः अर्थज्ञानम् । तत्करोतीतिणिच् । अर्थं न ज्ञास्यन्तीत्यर्थः । उतेति प्रकारान्तरम् । अवेत्येति लोकोत्तरेण ज्ञानेन सत्यान् ज्ञात्वा । प्रसादः चित्तगतो धर्मः । येन चित्तमत्यन्तमकलुषीक्रियते । उदकमिव दकप्रसादेन मणिना । श्रोतस आपत्तिः सैव फलम् । सकृदागामिनो ऽनागामिनश्च फलम् । अर्हतो भावो ऽर्हत्वं चतुर्थफलम् । आत्मानमेकं प्रति बोधिः प्रत्येकबोधिः । उपवृंहयित्वेति ल्यप् कस्मान्न भवति? उपबृहंनमुपबृंहः तं कृत्वेत्येके । तथापि प्राप्नोति । चुरादौ संग्रामयतिपाठस्य नियमार्थत्वात्ऽ संग्रामयतेरेव सोपसर्गात् नान्यस्मादिति । तस्मात् प्रादिप्रतिरूपको यन्न प्रादिः प्रदत्तादिवत् । अविनिवर्तनाय हिता अविनिवर्तनीया । दुरभिसम्भेवेति दुर्लभा । वीर्यं कुशले कर्मण्युत्साहः । कुत्सितकर्मणि सक्तः कुसीदः । सीदतेः सप्रत्ययो ऽरविन्दवत् । सत्त्वं धैर्यः । चित्तं समाधिः । संज्ञा स्मृतिः । अधिमुक्तिः श्रद्धा । तत्त्वप्रविचयः प्रज्ञा । श्रद्धादिन्द्रियाणां दौर्बल्यं हीनवीर्यादिपदैरुच्यते । तत्र हीनवीर्यः कुसीदैरिति विर्येन्द्रियस्य हीनसत्त्वैः । हीनचित्तैरिति समाधीन्द्रियस्य । हीनसंज्ञैरिति स्मृतीन्द्रियस्य । हीनाधिमुक्तिकैरिति ( र्स्त्_40 ) श्रद्धेन्द्रियस्य । हीनप्रज्ञैरिति प्रज्ञेन्द्रियस्य । भगवत्या दुरभिसम्भवत्वज्ञानं सोपत्तिकं चर्यातिरेकः । पुण्यातिरेक ऊह्यः । शेषं पूर्ववत् । इति स्वार्थाधिमुक्तिर्मृदुमध्या ॥
तस्मात्तर्हीत्यादिना प्रतिसर्तव्यान्तेन तृतीया । अभीक्ष्णं श्रवणादि परिप्रश्नश्च संशयच्द्देदार्थः । प्रतिसर्तव्यतायाश्च सोपत्तिकं ज्ञानमन्ते चर्यातिरेक ऊह्यः । शेषं पूर्ववत् । इति स्वार्थाधिमुक्तिर्मृद्वधिमात्रा ॥
तस्मात्तर्हीत्यादिना द्वितीयप्रसवतिपर्यन्तेन चतुर्थी । सप्तरत्नानि तद्यथा सुवर्ण रूप्यं वैडूर्य मुसारगल्वं । अश्मगर्भः लोहितिका मुक्ता कर्केतनं च । तन्निदानमिति तद्धेतुकम् भगवत्यां श्रद्धधिमोक्षप्रसादाः । चित्तोत्पादो ऽध्याशयतः । श्रवणादिकं अर्थविवरणं मनसा अन्ववेक्षा परिमीमांसा च । पुस्तकगतां वा कृत्वा सद्धर्मचिरस्थिति हेतोर्नेत्र्य वैकल्याय च । अवस्थापनं चर्यातिरेकः पुण्यातिरेकः । यथापाठं शेष पुर्ववत् । इति स्वार्थधिमक्तिर्मध्यमृद्वी ॥
तिष्ठन्तु खल्वित्यादिना द्वितीय प्रसवतिपर्यन्तेन पञ्चमी । एष एव द्वितीयो मूरजफलेन महता जम्बुवृक्षेण लक्षितत्वात् जम्बूद्वीपः । ततो निदानमुत्पत्तिरस्येति तथोक्तम् । शेषं सुबोधम् । इतः प्रभृति यत्रानुशंसः पठ्यते न चर्यातिरेकस्तत्र यद्यथोक्तानुशंस श्रद्धादिकं स चर्यातिरेकः । इति स्वार्थाधिमुक्तिर्मध्यमध्या ॥
तिष्ठन्त्वित्यादिना द्वितीयप्रसवत्यन्तेन षष्ठी । चत्वारो महाद्वीपा आस्मिन्निति चातुर्महाद्वीपः । स्वार्थे अण । लोकधारणात् लोकधातौ । शेषं तथैव । इति स्वार्थाधिमुक्तिर्मध्याधिमात्रा ॥
तिष्ठन्त्वित्यादि द्वितीयप्रसवतिपर्यन्ता सप्तमी । चतुर्द्वीपकानां सहस्रं परिमाणमस्येति साहस्रः । स एव परिपुर्णत्वेन चूडायोगात् चूडिकः । इति स्वार्थाधिमुक्तिरधिमात्रमृद्वी ॥
तथोभयान्ता अष्टमी । द्वीःसाहस्रं परिमाणमस्येति द्विसाहस्रः साहस्रसहस्रमित्यर्थः । स च मध्यमः साहस्रमहासाहस्रयोर्मध्यत्वात् । इति स्वार्थधिमुक्तिरधिमात्रमध्या ॥
तथैवान्तौ नवम्याम् । त्रिःसहस्रं परिमाणमस्येति त्रिसाहस्रम् । ( र्स्त्_41 ) द्वि(त्रि)साहस्राणां सहस्रमित्यर्थः । स एव महासाहस्रः । इति स्वार्थाधिमुक्तिरधिमात्राधिमात्रा ॥
तिष्ठन्त्वादिर्भवतिपर्यन्ता दशमी । त्रिसाहस्र एव लोकधातुः । किन्तु तस्मिन् सर्वसत्त्वा मनुष्या भवेयुः । न पूर्वं न चरममस्मिन्नित्यपूर्वाचरमम् सहेत्यर्थः । अतो ज्ञायत इह सत्त्वा एव सत्त्वाः पूर्वत्र मनुष्या एवेति । परिकल्पः कल्पना । यावज्जीवं चैत्यपूजा सर्वासु । इह तु कल्पं वा कल्पावशेषं वा । अस्यां च सर्वगीतवाद्यैः सर्वपुष्पादिभिश्चैत्यपूजातिरेकः । भगवतीपूजापुण्यातिरेकोपपत्तिज्ञानमन्ते । सो ऽस्यां चर्यापूजातिरेक । इति परार्थधिमुक्तिर्मृदुमृद्वी ॥

तिष्ठन्त्वित्यादिना प्रज्ञापारमिता महासमुद्रादित्येतदन्तेनैकादशी । गङ्गानदीवालिकोपमेषु त्रिसाहस्रेष्विति स्तुपसत्कारे विशेषः । शेषं दशमीवत् । भगवतीचर्यापूजासु सोपपत्तिकमनुशंसविस्तर परिज्ञानमतिरेकः । इदृशत्वेन चित्तातिक्रमाद् अचिन्त्या सदृशाभावाद् अतुल्यम् । पुण्याभिसंस्कारः पुण्यकर्म । शततमीमपीत्यादि । आदावन्ते च कलां नोपैतीति वचनं मध्येपि सम्बन्धार्थम् । अत्र च भागः कला । नोपैतीति नार्घति । न लभत इत्यर्थः । न केवलं कलां नोपैति तुलनार्थम् । किं तर्हि संख्यामपि कलामपि गणनामपि । अपिशब्दैः परस्परापेक्षया समुच्चयः । उक्तं यथा कलां नोपैति । कथं संख्या? संख्याभिरेकै [र] प्यतुलनात् । पूर्वकस्य पुण्यस्य शतमपि सहस्रमपि यावत्कोटीशतसहस्रमपि पश्चिमस्य पुण्यस्य तुलनाय न क्षमत इति । गणना गणितं प्रत्युत्पन्नादिः । तां कथं नोपैति? तदतिरेकेप्यतुलनात् । पूर्वकस्य पुण्यस्य पञ्चगुणापि विंशतिर्दशगुणमपि स (श)तं यावल्लक्षगुणापि कोटी पश्चिमस्य पुण्यस्य तुलनाय न क्षमत इति । उपमामप्यौपम्यपि उपनिशामपि न क्षम [त] इति परेण सम्बन्धः । उपमितिरूपमा । सैव औपम्यम् । ऽस्वार्थे प्यञ् । उपनिशानमुपनिशा । तत्राभिन्नमुपमानमुपमा संख्यातमुपमानमौपम्यम् । गणितमुपमानमुपनिशा । तदपि त्रयं तुलनाय न क्षमते । तद्यथा कलाप्रसृतोपमेनापि पूर्वकेण न शक्यमुत्तरं तुलयितुम् । दशप्रसृतोपमेनापीति । उपनिषदमपि न क्षमत इति । एवमत्यन्ततुलनाभावात् तुलनार्थया उपनिषत् समीपनिषदनं पार्श्वतो ऽवस्थितिः, तामपि नार्हतीत्यर्थः । मार्षेति आमन्त्रणम् । आर्येत्यर्थः । समुदाचारा अभिप्रायाः । समन्वाहारः स्मरणम् । ( र्स्त्_42 ) स्वाध्यायो मनो जापः । महाविद्यादिपद त्रयं व्याख्यातम । अतो ऽधिकाया विद्याया अभावान्निरुत्तरा । अतोधिकस्य धर्मस्याभावादनुत्तरा । तुल्यविद्यान्तराभावा दसमा । असमैस्तथागतैः समत्वादसमसमा । प्रभाव्यन्त इति प्रकाशन्ते । सप्तभिर्बोध्यङ्गैः सम्प्रयुक्तानि तं निश्रयत्वात् । तैः परिगृहीता अधिष्ठिताः । बुद्धानां ज्ञानं स्वयं भावात् स्वयम्भू । चित्तातिक्रमादचिन्त्यम् । पूर्वश्रुतेनेति पूर्वश्रुतोभ्दवेन । औषधीतार इति औषध्यश्च ताराश्च । अवभासयन्तीत्यवभासं कुर्वन्ति । धर्मो निर्वाणं सर्वधर्मोत्कृष्टत्वात् । स एव समः यानत्रयस्य धारणत्वात् । स एव स (श)मः क्लेशदुःखोपसमत्वात् ।
तस्मै चर्या । कुशलं सुचरितं तस्य चर्या । विषमो मृत्युहेतुः । तस्यापरिहारो विषमापरिहारः । अयमुद्देशः । शेषो निर्देशः । दण्ड उपवासनादिः । परिगृहीतत्वं प्रत्युपस्थितेति । तत्स्वभावेन तथाभावात् । व्याडाः चण्डमृगाः । सरीसृपाः सर्पाः कुटिलं गमनात् । तेषां कान्तारः । स्थापयित्वेत्यादि यत्पूर्वकर्मविपाकेन तं बहिष्कृत्य । समन्वाहारो मनसिकरणम् । प्रतिहतचित्ता इति सद्वेषचिताः । विचक्षुः विमनाः । बलकायो बलसमूहः । तस्य चत्वार्यङ्गानि गजवाजिपत्तिरथाः । व्यूहः सन्निपातः । बिम्बिसारो मगधाधिपः । प्रसेनजित् स्रावस्तीपतिः । शाक्याः शाक्यकुलजाः क्षत्रियाः । लिच्छवयो वैशालकाः । प्रत्यु[दा]वृत्तो निवृत्तः । विहायसान्तरीक्षगता इति आकाशेनाकाशङ्गताः । चिरस्येति चिरेण । उपावृत्तेति पुनरायाता । अवरकेणेति अल्पकेन । यथा प्रज्ञापारमिता तथाभावं तथात्वम् । प्रज्ञापारमितैव महासमुद्रः । इति स्वपरार्थाधिमुक्तिः मृदुमध्या ॥
अथ खल्वित्यादिना द्वितीय परिणायिकान्तेन द्वादशी । षट्पारमितानायिकत्वादिज्ञानं सोपत्तिकश्चर्यातिरेकः पुण्यातिरेक उक्तः । शेषं पूर्ववत् । वर्णः स्तोत्रं गुणा वा । पूर्वङ्गमेति अग्रेश्वरी । नायिकेति संग्राहिका । परिणायिकेति संवर्धिका । प्रज्ञापारमिता हि स्वयेमेव परमत्वात् पारमिता । इतरास्तयैव सर्वज्ञतायां परिणामितत्वेन । शेषं सुबोधम् । इति स्वपरार्थधिमुक्तिर्मृद्वधिमात्रा ।
अथ खल्वित्यादिना गुणान् वदामीत्येतदन्तेन त्रयोदशी । योप्येनां पुस्तकगतां सद्धर्मचिरस्थितिहेतोः स्थापयित्वा पूजयेत् । तस्यापि सर्व एते ऽनुशंसा इति ज्ञानमत्र चर्यधिक्यम् । इति स्वपरार्थाधिमुक्तिर्मध्यमृद्वी ।
एवमुक्त इत्यादिर्द्वितीयपुनरपरात् प्राक् चतुर्दशी । र्यातिरेको यथाभूतम् । इति स्वपरार्थाधिमुक्तिर्मध्यमध्या ।
पुनरपरमित्यादिना यत्र खलु पुनरित्यतः प्राक् पञ्चदशी । प्रत्यनुयोगः प्रश्नः । इति स्वपरार्थाधिमुक्तिर्मध्याधिमात्रा ॥
यत्र खल्वित्यादिना एवमुक्त इत्यतः प्राक् षोडशी । सर्वदेवोपसंक्रमणश्रद्धा तेभ्यश्च धर्मदानचर्यातिरेकः । इति स्वपरार्थाधिमुक्तिरधिमात्रमृद्वी ॥
एवमुक्त इत्यादिना दृष्टधार्मिकान् गुणान् परिगृण्हातीत्येतदन्तेन सप्तदशी । देवाद्यागमनार्चनज्ञानात् प्रहर्षो भगवतीप्रभावेन श्रद्धादिकं चर्यातिरेकः । संजानीत इति संलक्षयति । निष्ठेति निश्चयः । गन्तव्येति कर्तव्या । अमानुषं सत्त्वमिति मनुष्येषु भवो मानुषः । न तथा अमानुषः । अशुच्यभावात् चौक्षः । पुष्पादियोगात् शुचिः । अपक्रमणमपमरणम् । क्लमथः पीडा । उदारो महान् । प्रतिभोत्स्यत इति बुध्यतेः प्रयोगः । गृद्धिः अभिलाषः । संज्ञा स्मृति । इति स्वपरार्थाधिमुक्तिरधिमात्रमध्या ॥
पुनरपरमित्यादिना आपरिवर्तसमाप्तेरष्टादशी । चर्यातिरेको यथासूत्रम् । इति स्वपरार्थाधिमुक्तिरधिमात्राधिमात्रा ॥
अप्रमेयेत्यादि । अत्र स्तूपश्चैत्यम् । पारमिता प्रज्ञापारमिता । धारणं द्विविधम् । पुस्तकगतां कृत्वा यदस्याः सद्धर्मचिरस्थितये बहिःस्थापनम् । यच्चोद्ग्रहणधारणादिभिरध्यात्ममेव स्थापनम् ॥
अप्रमेयगुणधारणं यस्याः सा तथोक्ता । तथोक्ता च सा परामिता च सा च स्तूपश्चेति द्वन्द्वः । तयोः सत्कारः पुष्पादिभिः पूजा । तदभिधायी परिवर्तो ऽप्रमेयगुणधारणस्तूपसत्कारपरिवर्तः ॥
आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकरशान्तिविरचितायां तृतीयः परिवर्तः ॥
4. गुणपरिकीर्तनपरिवर्तो नाम चतुर्थः ।

अधिमुक्तयो ऽधिकृताः । तत्र नव स्वार्था नवैव च स्वपरार्था उक्ताः । अस्मिंस्तु परिवर्ते नवैव परार्था वक्तव्याः । तत्रादौ तथागतशरीरेष्वित्येतदन्तेन ऊनविंशतितमी । प्रज्ञापारमितैव धर्मकायत्वादत्यन्तपूज्या । तथा रूपकायः सत्यकायत्वादित्येतस्मिन्नर्थे यौ श्रद्धाप्रसादौ सामर्थ्यगम्यश्च मात्रातिरेकः स इह चर्यातिरेकः । तथागतानां शरीराणि धातवः । करणे षष्ठी । तैः परिपूर्णः । किं व्याप्तिमात्रेण? नेत्याह । चूडिकाबद्ध इति । दीयेत इति उपन्यस्येत । एकतरेण प्रवार्यमाण इति । अनयोरेकं गृहाणेति निमन्त्र्यमानः । चित्रीकारो गौरवातिशयः । गुरुतरा हि भगवती तेभ्यः । एतद्धि शरीरमिति । या प्रज्ञापारमिता । भूतार्थस्तथ्यार्थः । तद्योगात् भूतार्थिकम् । सीदतीति सत् । अनित्यः । सच्चासौ कायश्चेति सत्कायो रूपकायः । धर्मकायपरिनिष्पत्तित इति । अत्रार्यमार्गो धर्मः । स च प्रकर्ष गतः प्रज्ञापारमितैव । नानित्यः प्रवाहनित्यत्वात् । भूतकोटिप्रभावित इति । भूतानि तत्त्वानि तेषां कोटिरग्रम् । ततो ऽधिकस्य तत्त्वस्याभावात् । तस्यामेव प्रभावितो व्यहृतस्तादात्म्यात् । कतमः काय इत्याह । यदुतेत्यादि । तथतामात्रपरमार्थं तद्दर्शनी प्रज्ञापारमिता न ततो भिद्यत इति भावः । तत्किं तथागतधातुष्वगौरवमेव? नेत्याह । न खल्वित्यादि सुबोधम् । इति परार्थाधिमुक्तिर्मृदुमृद्वी ॥
अपि त्वित्यादिना तिष्ठतु खल्वित्यतः प्राग्विंशतितमी । अपितुशब्दो विशेषार्थः । यद्यपि तेषु मे गौरवं तथापीत्यर्थः । पुनःशब्दस्तु पूर्वमपि विशेषयोक्तत्वात् । निर्जातानीति विशेषणत्वेपि हेतुत्वं गम्यते निर्जातत्वादित्यर्थः । तद्यथापीत्यादिना दृष्टान्तः देवसभाधिकरणत्वात् देवसभा महती शाला यस्यां शक्रस्त्रयस्त्रिंशेभ्यो धर्म देशयति । अत एव सा सुधर्मेत्युच्यते । [अ] स्य च सुदर्शनस्य देवनगरस्य दक्षिणपश्चिमदिग्भाग इति । ईषो (शो) महापुरुषः । तस्याख्या प्रतिभासो रूचिः । महती शाखा अस्येति महेशाख्यः । महान्मना इत्यर्थः । स चेह ज्ञानात्मा सम्यक्संबुद्धः । तस्य हेतुप्रत्ययभूतो हेतुस्वभावो प्रत्ययस्वभावो च । अत एवाह । तथागतस्येत्यादि । तत्र सर्वज्ञज्ञानं शक्रवत् । तथागतधातवो नास्य हेतुप्रत्ययभूताः । ( र्स्त्_45 ) शक्रस्य तदासनवत् । पूर्वत्र कायस्याधारभूतो रूपकाय एवोक्तः । इह तु महेशाख्यस्य ज्ञानकायस्यासनस्थानीयः । इत्यस्मिन्नर्थे यौ श्रद्धाप्रसादौ स चर्यातिरेकः । इति परार्थाधिमुक्तिर्मृदुमध्या ॥
तिष्ठत्वित्यादिना तथागतशरीरेष्वित्येतदन्तेन एकविंशतितमी । इहोक्तभगवतीमाहात्म्ये यौ श्रद्धाप्रसादौ स एव चर्यातिरेकः । इति परार्थाधिमुक्तिर्मृद्ववधिमात्रा ॥

अपि त्वादि तथागतशरीरान्तात् द्वाविंशतितमी । तथागतो हि सर्वलोका (के) भ्युद्गतत्वात् पूज्यतरः पूज्यतमः स च सर्वज्ञज्ञानम् । ततो यदि धातवस्तदाधारत्वात् पूज्यास्तदा तज्जननी ततोपि पूज्यतमा का कथा धातूनामित्यस्मिन्नर्थे श्रद्धादिकं चर्यातिरेकः । इति परार्थाधिमुक्तिर्मध्यमृद्वी ॥
अपि त्वित्यादिना भाजनभूतान्यभूवन्नित्येतदन्तेन त्रयोविंशतितमी । प्रज्ञापारमितायाः सर्वज्ञज्ञानस्य च गुणा इहोक्तमणिरत्नानुसारेण वेदितव्याः । यथा चोद्धृतेपि तस्मिं मणिरत्नकरण्डकः स्पृहणीयो भवति । एवं बुद्धस्तन्मात्रो गुणैः परिनिर्वृतेपि भगवति धातवः पूज्या भवन्तीत्यस्मिन्नर्थे श्रद्धादिकं चर्यातिरेकः । इति परार्थाधिमुक्तिर्मध्यमध्या ॥
यथा च भगवा(व)नित्यादिना तथागतशरीरेष्वित्येतदन्तेन चतुर्विशतितमी । यथा प्रज्ञापारमितानिर्जातत्वाद्देशनाधर्मः परैरपि निर्देश्यमानः पूज्यो भवति । राजपुरुषश्च राजानुभावादकुतोभयः सर्वत्र पूज्यः । एवं प्रज्ञापारमितानिर्जातत्वात्तदनुभावाच्च धातवः पूज्या इत्यस्मिन्नर्थे पुण्यातिरेके च श्रद्धादिकं चर्यातिरेकः । इति परार्थाधिमुक्तिर्मध्याधिमात्रा ॥
अपि त्वित्यादिना पूजा कृता भवतीत्येतदन्तेन पञ्चविंशतितमी । भगवतीपूजया त्रैयध्विकतथागताः पूजिता भवन्तीत्यस्मिन्नर्थे श्रद्धादिकं चर्यातिरेकः । इति परार्थाधिमुक्तिरधिमात्रमृद्वी ॥
पुनरपरमित्यादिना द्वितीयं पश्यतिपर्यन्तेन षड्विंशतितमी । त्रैयध्विकतथागतानां धर्मतया दर्शयित्री भगवत्येवेत्यस्मिन्नर्थे श्रद्धादिकं चर्यातिरेकः । धर्मता धर्मकायः स च प्रज्ञापारमितैवेति भावः । अपरिसमाप्ते एव शक्रवाक्ये भगवानाह एवमेतदित्यादि । अहमप्यभिसंबुद्ध इति यावत् । आगम्येति प्राप्य हेतुंकृत्य । इयतापि भगवत्याः सम्यक्संबोधिकारणत्वमुक्तं न तु धर्मकायत्वम् । तदुपसूचनाय पुनः शक्र ( र्स्त्_46 ) आह । महापारमितेत्यादि । सम्यक्प्रजानातीति निष्प्रपञ्चेन ज्ञानेन वेत्तीत्यर्थः । संपश्यतीति सर्वाकारं पश्यतीत्यर्थः । स्फुटीकर्त्तु भगवानाह । एवमेतदित्यादि । इति परार्थाधिमुक्तिरधिमात्रमध्या ॥
अथ खलु शक्र इत्यादिना आपरिवर्तसमाप्तेः सप्तविंशतितमी । सर्व महायानं पारमिताभिः संगृहीतम् । तासु भगवती प्रधानं पूर्वङ्गमत्वात् संग्राहकत्वाच्चेत्यस्मिन्नर्थे श्रद्धादिकं चर्यातिरेकः । उपायकौशल्येन परिगृहीतानामित्युद्देशः । प्रज्ञापारमितया सर्वाकारज्ञतायां परिणामितानामिति निर्देशः । तत्र प्रकृतिपारमितानां दृष्टान्ता नानापुष्पादिका वृक्षाः । एकरसा तु छाया तेषामुपायकौशल्यपरिगृहीतानां दृष्टान्तः । इति परार्थाधिमुक्तिरधिमात्राधिमात्रा ॥
प्रकृतत्वात्प्रज्ञापारमितायाः ये गुणास्तेषां परिकीर्तनः परिवर्तस्तथोक्तः ।
आर्याष्टसाहस्त्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकारशान्तिविरचितायां चतुर्थः परिवर्तः ॥
5. पुण्यपर्यायपरिवर्तो नाम पञ्चमः ।
उक्तं ऽकारित्रमधिमुक्तिश्चऽ । ऽस्तुतिस्तोभितशंसिताःऽ वक्तव्याः ऽस्तुतंऽ सुतिः । ऽस्तोभितंऽ स्तोत्रः । सुब्धातोर्भावे क्तः । शंसनं शंसः । सो ऽस्यास्तीति शंसी । तभ्दावः ऽशंसिताऽ प्रशंसेत्यर्थः । अतः शास्त्रम्-
[50] स्तुतिः स्तोभः प्रशंसा च प्रज्ञापारमितां प्रति ।
अधिमोक्षस्य मात्राणां नवकैस्त्रिभिरिष्यते ॥ 2-20 ॥
प्रज्ञापारमिताया यो ऽधिमोक्षः पूर्वमुक्तः स्वार्थोभयार्थपरार्थभेदेन त्रयोधिमुक्तिनवका इत्यर्थः । तस्य गुणोभ्दावनं ऽमात्राणांऽ प्रभेदानां ऽत्रिभिर्नवकैःऽ यथाक्रमम् । ऽस्तुतिः स्तोभः प्रशंसा चऽ ऽइष्यतऽ इत्येकवचनं स्तुत्यादिभिः प्रत्येकमभिसम्बन्धात् । तत्र गुणोभ्दावनस्य मृदुमध्याधिमात्रभेदाः ( र्स्त्_47 ) स्तुतिस्तोभप्रशंसाः । तासामपि मृदुमृद्वादयो ऽधिमात्राधिमात्रपर्यन्ताः प्रभेदास्त्रयो नवका इत्यर्थः । तासां द्वौ हेतू बोधिसत्त्वस्य परार्थकरणशक्तिः परार्थप्रधानता च ।
तत्रादौ पुनरपरमित्यतः प्राक् प्रथमा । अस्यां परार्थकरणशक्तिस्त्रिषु वस्तुष्वधिमोक्षो दृढतरः । कर्तव्योपदेशे भगवतीगुणे स्वयं च तस्याः कर्तव्यतयादौ शक्र आह । य इत्यादिना अधिमुञ्चेदित्येतदन्तेन । यो भगवन् कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वाधिमुञ्चेदिति सम्बन्धः । किमधिमुञ्चेदित्याह । इमामित्यादि सर्वम् । इमां प्रज्ञापारमितामध्याशयतः शृणुयादुद्गृण्हीयात् । यावन्नेत्र्यवैकल्येनेति । कथमित्याह । बोधाय बोधये चित्तमुत्पाद्य । कीदृशः प्रसन्नचित्तो ऽस्यामेव । कथम्? अधिमुच्य । इमामविपरीतत्वेनात्यन्तमवधार्य । तच्च श्रद्धयेति दर्शयितुमाह । अभिश्रद्दधदवकल्पयन् । इमामेव । हेतौ शतृप्रत्ययः । अस्यामेव श्रद्धयेत्यर्थः । आसे(शे)रते कुशला धर्मा अस्मिन्नित्याशयः । जलाशयवत् । स पुनः श्रद्धाच्छन्दौ । अधिकः प्रकष्ट आशयो अध्याशयः । तेन शृणुयाद् ग्रन्थतो ऽर्थतश्च । उद्गृण्हीयाद् आवर्तयेत् । धारयेदिति हृदये स्थापयेत् । वाचयेत् पाठयेत् । पर्यवाप्नुयादिति सर्वथा अवगच्छेत । इयता स्वार्थो उक्तः ।
प्रवर्तयेदिति परेषु सञ्चारयेत् । अयमुद्देशः । परो निर्देशः । देशयेद्ग्रन्थतो भाषणात् । उपदिशेद् अर्थतः । उद्दिशेदित्यववदेत् । इयतो परार्थः ।
स्वाध्यायेदिति सुतरामभ्यसेत् । पुनः पुनः स्वार्थकरणात् । परेभ्यश्च सम्प्रकाशयेदिति सन्ततं प्रकाशयेद्ग्रन्थतः । विस्तरेणेति बहुभ्यः प्रकाशनात् । विवृणुयादिति विस्तरेणेति वर्तते । मनसान्ववेक्षेतेति चित्तेनानुबुध्य संयोज्य पश्येत् । स(श)मथोत्पादनात् । परिमीमांसामिति विचाराणां विपश्यनोत्पादनात् । इयता चर्योक्ता ।
अस्या अभावे पक्षान्तरमाह । पुस्तकेत्यादिना । अत एव अन्तशःशब्दः । पुस्तकगतामिति । इमामेव धारयेदिति । अविनश्वरी कुर्यात् । स्थापयेदिति स्वगृहादौ । तिसृभिराशंसाभिः । सन्त आर्याः । तेषां धर्ममार्ग इति सद्धर्मः । तस्य चिरस्थितिः । तद्धेतोः तदर्थम् । इयं हि साधारणः । सद्धर्म इति प्रथमेयमाशंसा सर्वार्यानधिकृत्य । बुद्धाश्च लोकगुरवस्तेषां च कृतज्ञैरस्माभिर्भवितव्यम् । तेषामियं नेत्री बोधेः प्रापिका प्रज्ञा । तैस्त्रिकल्पासंख्येया परिश्रमेणोत्पाद्य सम्यगनागतजनतार्थाय स्ववंशे ऽवस्थापिता । ( र्स्त्_48 ) यावदस्मानुपगता । ततो मा बुद्धनेत्री समुच्छेदोभूद् इत्यपीमां स्थापयेत् । इति द्वितीयेयमाशंसा बुद्धानधिकृत्य । बोधिसत्त्वानां चानुग्रहोपसंहारः करणीयः । स च कृतो भविष्यति । अनया स्थायितया नेत्र्यवैकल्येन । इत्यपीमां स्थापयेदिति तृतीयेयमाशंसा बोधिसत्त्वानधिकृत्य । इति शब्दः पूर्वत्रापि सम्बध्यते मा भूदिति । इयता द्विविधः कर्तव्योपदेश उक्तः ।

इमं निर्देशमिति कर्तव्योपदेशम् । एवं महार्थिकेत्यादि । महान् अर्थकार्यमस्या इति महार्थिका । अयमुद्देशः । परो निर्देशः । महानुशंसा यथोक्तरैणु(नु)शंसः । महाफला स्त्रोतआपन्नत्वेन, सकृदागामित्वेन, अनागामित्वेन, अर्हत्त्वेन, प्रत्येकबोध्या, सम्यक्सम्बोध्या च । महाविपाका सर्वाभिश्चर्याविभूतिभिः । बहुमहागुणसमन्वागतेत्युपसंहारः । इयता भगवतीगुण उक्तः ।
अपरित्यजनीया परिग्रहादनुत्सर्गाच्च । रक्षितव्या अग्निमूषिकादिभ्यः । गोपायितव्या चौरादिभ्यः । यस्मात् परमदुर्लभा । इयता स्वयं कर्तव्यमुक्तम् ।
इतीति । एतद्वस्तुत्रयमधिमुञ्चेत् । एवमेवेत्यवधारयेत् । असत्यां च प्रवृत्तौ नाधिमोक्षो दृढः स्यात् । तत इयता परार्थकरणशक्तिरुक्ता । तस्यां सत्यां यः परार्थ स्वल्पमपि न करोति स्वल्पं वा करोति सो ऽल्पपुण्यः । इतरस्तस्मात् बहुतरपुण्यः । तस्यैता स्तुतिस्तोत्रप्रशंसाः । अतः स्वयमेव चेत्यादिना द्वितीयप्रसवतिपर्यन्तेन स्तुतिः प्रथमा ॥
स्वयमेव चेति चकारो य इत्यस्यानुकर्षणार्थः । न तु परां(रैः) पूजाः(जां) कारयतीत्येवकारार्थः । संपूज्येति सर्वपूजाः कृत्वा । अर्थनमर्थः । पूजायामिच्छा तद्योगादर्थिकाय । अतिशयेन तद्योगाच्छन्दिकाय । याचमानायेति पूजयितुं भगवतीं प्रार्थयमानाय । दद्यादित्यभ्युपगच्छेत् । उपनामयेत् सन्निपातयेत् । निर्यातयेत् ग्राहयेत् । परित्यजेद् अविप्रतिसारात् । अन्तशः इति यावदित्यर्थः । पुस्तकगतामपि कृत्वेति स्वयं लिखित्वा तेन वा लिखित्वा तन्मूल्येन वा स्वमूल्येन वा लेखयित्वा परित्यागो दानं तस्मै बुद्धिरिच्छा अस्येति तद्बुद्धिः । संप्रकाशयेदिति गुणतः स्वरूपतश्च । दद्यात् पूजनाय । संविभजेदिति स्फरतामधिकानां वा दानात् । विस्तारो वैपुल्यम् । तेन चरतीति वैस्तारिकी । प्रत्यात्ममित्यात्मनैव । शेषं सुबोधम् । इति मृदुमृद्वी स्तुतिः ।
पुनरपरादिः प्राक् पुनरपरात् द्वितीया । तत् इति प्रथमस्तुतात् । इति मृदुमध्या स्तुतिः ॥
पुनरपरादि तिष्ठन्तुशब्दात् प्राक् तृतीया । समादापयेदिति सम्यक् ग्राहयेत् । प्रतिष्ठायेत् अनतिक्रमात् । अभिश्रद्दधदिति भगवतीगुणान् । अन्यथा न सम्यक् दाता स्यात् । अभिश्रद्दधत इति । अन्यथा न स दानपात्रं स्यात् । एवमुत्तरेष्वपि वेदितव्यम् । किलासिता कुसीदः । अकिलासिता वीर्यम् । तया सम्पादयेद् यथोक्तं कार्यम् । उद्युक्तो ऽभियुक्तः सन्नमुं बोधिसत्त्वं भगवतीं ग्राहयेत् । बोधिसाधनत्वेन प्रतिपादयेद्वाचा । तथैव सन्दर्शयेद् युक्तिभिः । ततः समादापयेद् वाचनार्चनादिषु प्रवृत्तेः । प्रवृत्तं समुत्तेजयेद् उत्साहयेत् । वीर्यकौसीद्ययोर्गुणदोषाख्यानात् । आरब्धवीर्य स्तुतिभिः संप्रहर्षयेत् । विपर्यस्तो लोकस्ततो नेदं शक्यमिति चेदाह । वाचेत्यादि । त्रिविधो लोकः श्राद्धो विमुख उदासीनश्च । तत्र श्राद्धं वाचैव नेष्यति । स हि संभावितस्य वाचैव गच्छति । विमुखं विनेश्यति । कुदृष्टीनां युक्तिभिर्बाधनात् उदासीनमनुनेष्यति । अनुरञ्जयिष्यति भगवत्या तद्गुणाख्यानात् । एवं पात्रीकृतो य अर्थमस्या अस्मै संप्रकाशयिष्यति । एवं चेति प्रकाशिते वार्थे ऽस्यचित्तं शोधयिष्यति । कुद्दष्टीनां बाधनात् । तथापि संशयिनं निर्विचिकित्सं करिष्यति युक्त्यन्तरैः । शिक्षस्वतिसृभिः शिक्षाभिः । अत्र हीत्यादिना त एवाह । शिक्षमाणः चिन्तया । चरण(न) समर्थेन (शमथेन) व्यायच्छमानो विपश्यमानया । सत्त्वधातुः सत्त्वराशिः । आत्यन्तिकत्वाद् अनुत्तरे । उपधयः स्कन्धाः सास्रवाः सास्रवानास्रवा वा । तेषां संक्षयः समस्तक्षयः । तन्निमित्तम् । अभिविनेश्यसि सर्वावरणक्षयात् । भूतकोटिप्रभावनता तन्मात्रशेषता । परित्यागबुद्ध्येति सर्वाकारया त्यागबुद्धया । तत इति द्वीतीयायां स्तुतात् दशकुशलप्रतिष्ठापकाच्च । इति मृद्धधिमात्रा स्तुतिः ॥
इत ऊर्ध्व पञ्चानां स्तुतीनां तिष्ठन्त्वादिः प्रतिष्ठापयेदन्तः पूर्वो भागः । तत ऊर्ध्व तत्किं मन्यस इत्यादि पुनपरात् प्राक् पश्चिमो भागः । आसु च सूत्रोक्ते पुण्यातिरेकैः श्रद्धादिकं सामर्थ्यगम्यश्च मात्रातिरेकश्चर्यातिरेकः । एतेन पर्यायेणेति प्रकारेण वस्तुत्रयाधिमोक्षे स्थित्वेत्यर्थः । इति यथाक्रमं मध्यमृद्धी मध्यमध्या मध्याधिमात्रा अधिमात्रमृद्वी अधिमात्रमध्या च स्तुतिः ॥
पुनरपरादि पुनरपरात्प्राक् पञ्च तिष्ठन्तुका नवमी । एकस्या एव नवम्याः क्रमेणाभिधानात् । तथाप्यष्टमीतो महदन्तरमिति चेत् । नायं दोषः । एकलोकधातुकातो गंगावालुकोपमात् लोकधातुवत् । सूत्रोक्तपुण्यातिरेकैः श्रद्धादिकं चर्यातिरेकः । ऊनपाठाः पूर्वापरैः पूरणियाः ।
चतुर्षु ध्यानेष्विति । अत्र सूत्रम्- ऽविविक्तं कामैर्विविक्तं पापकरैकुशलैर्धर्मैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति । स वितर्कविचारणां व्युपशमादध्यात्मं संप्रसादाच्चेतस एकोतीभावादवितर्कमविचारं समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति । स प्रीते विरागादुपेक्षको विहरति स्मृतिमान् संप्रजानन् सुखं च कायेन प्रतिसंवेदयते । यत्तदार्या आचक्षते उपेक्षकः स्मृतिमान् सुखविहारीति निष्प्रीतिकं तृतीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति । स सुखस्य च प्रहाणात् दुःखस्य च पूर्वमेव प्रहाणात् सौमनस्यदौर्मनस्ययोरस्तङ्गमाददुःखासुखमुपेक्षास्मृतिपरिशुद्धं चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति" इति ॥
विविक्तं कामैरिति । क्लेशकामस्यासंप्रयोगात् । वस्तुकामानामनालम्बनात् । विविक्तं पापकैरकुशलैर्धमैरिति । क्लेशकामहेतुकैः कामवाङ्मनोदुश्चरितैः । सवितर्क सविचारमिति । कामप्रतिपक्षाभ्यां वितकविचाराभ्यां संप्रयोगात् । विवेकजमिति । कामविवेकाज्जातम् । प्रीतिसुखमिति । ईप्सितार्थसिद्धितः कायचित्तप्रश्रब्धितश्च प्रीतिसुखसहगतम् । प्रथमं ध्यानमुपसंपद्येति समापद्य । विहरतीति प्रत्यनुभवति । स इति । स एव योगी । वितर्कविचारेषु चित्तक्षोभकरत्वदोषदर्शनात्तेभ्यश्चित्तं व्यावर्त्य समादधानः । वितर्कविचाराणां व्युपशमादिति समाधिबलेन । चेतस एकोतीभावादिति वितर्कविचाराणां निरन्तरमप्रवृत्तेः । अवितर्कमविचारमिति तेषां सर्वेण सर्व प्रहाणात् । प्रीतेर्विरागादिति । औदारिकात्तस्याः । उपेक्षक इति । वितर्कविचारप्रीतिनामुपेक्षणात् । स्मृतिमान् संप्रजानन्निति । प्रीतेरनकवकाशदानाय प्रज्ञाबहुलीकारात् । सुखमिति । वेदितसुखं प्रश्रब्धिसुखं च । कायेनेति । रूपकायेन मनःकायेन च । आर्या इति । श्रावका बुद्धाश्च । यावत्सुखविहारीति । एष एवासौ ध्यायीति शेषः ।
तत्र सुखस्य प्रहाणं चतुर्थेन ध्यानेन । दुःखस्य प्रथमेन । अत एवाह । पूर्वमेवेति । सौमनस्यस्य तृतीयेन । दौर्मनस्यस्य द्वितीयेन । पूर्वमेवेत्यनुवृत्तेः । उपेक्षैवात्र वेदना । तत आह । अदुःखासुखमिति । तयोरिहात्यन्तं विशुद्धिलाभात् ॥

तत्र प्रथमस्य ध्यानस्य पञ्चाङ्गानि । वितर्कविचारौ प्रतिपक्षाङ्गः(ङ्गम्) । प्रीतिसुखे अनुशंसाङ्गः(ङ्गम्) । चितैकाग्रता तदुभयसन्निश्रयाङ्गः(ङ्गम्) ॥ द्वितीयस्य चत्वार्यङ्गानि । अध्यात्मं संप्रसादः प्रतिपक्षाङ्गम् । शेषे अङ्गेपूर्ववत् ॥ तृतीयस्य पञ्चाङ्गानि । उपेक्षास्मृतिः संप्रजन्यं च प्रतिपक्षाङ्गम् । ( र्स्त्_51 ) सखमनुशंसाङ्गम् । निश्रयाङ्गः(ङ्गं) पूर्ववत् ॥ चतुर्थस्य चत्वार्यङ्गानि । उपेक्षापरिशुद्धिः प्रतिपक्षाङ्गः(ङ्गम्) । अदुःखासुखा वेदना अनुशंसाङ्गः(ङ्गम्) । निश्रयाङ्गः(ङ्गं) पूर्ववत् ॥
एतेषु चतुर्षु ध्यानेषु प्रतिष्ठापयेत् । शेषं पूर्ववत् । इत्यधिमात्राधिमात्रा स्तुतिः ॥
पुनरपरादिः प्रभवनतान्तः प्रथमः स्तोभः । ऊनपूरणं पूर्ववत् । चतुर्षु ध्यानेषु चतुर्ष्वप्रमाणेषु चतुर्ष्वारूप्यसमापत्तिषु पञ्चस्वभिज्ञासु यावत्समस्तासु ध्यानाप्रमाणारूप्यसमापत्यभिज्ञासु प्रतिष्ठापयेदिति ।
उक्तानि ध्यानानि । मैत्र्यादयः कामावचराः सत्त्वालम्बनाश्चत्वारो ब्रह्मविहाराः । अप्रमाणसत्त्वालम्बनाश्चत्वार्यप्रमाणानि । मैत्री करूणा मुदिता उपेक्षा च । अहो वत सर्वसत्त्वाः सुखेन युज्येरन् दुःखेन वियुज्येरन् सुखेन मा वियुज्येरन् संक्लेशान्मुञ्चेरन्नित्येभिराकारैः सुखसंयोगाशयो दुःखवियोगाशयः सुखावियोगाशयो ऽसंक्लेशाशयश्च । अधिमुक्तिचर्याभूमौ चतस्त्रोपि सत्त्वालम्बनाः । प्रमुदितासु सप्तसु तथतालम्बनाः । अचलादिष्वनालम्बनाः ।
अप्रमाणेषु सूत्रम्- "मैत्रीसहगतेन चित्तेन विपुलेन महद्गतेनाद्वयेनाप्रमाणेनावैरेणासम्पन्नेनानावरणेनाव्याबाधेन सर्वत्रानुगतेन सुभावितेन धर्मधातुपरमे लोके आकाशधातुपर्यवसाने सर्वावन्तं लोकमेकं दिशं स्फरित्वोपसंपद्य विहरति । यावद्दशदिशः स्फरित्वोपसंपद्य विहरति । एवं करुणासहगतेन । एवं मुदितासहगतेन । एवमुपेक्षसहगतेन" इति ॥
तत्र मैत्रीसहगतेन चित्तेनेति गुणिनो निर्देशः । शेषेण गुणानाम् । विपुलेनेत्याशयतो महत्त्वम् । महद्गतेनेति वर्धनतः । अप्रमाणेनेत्यालम्बनतः । अद्वयेनेति एकात्मकेन निर्विकल्पत्वात् । अवैरेणेति विपक्षप्रहाणात् । तत्र मैत्र्यादीनां विपक्षो यथाक्रमं । व्यापादो विहिंसा अरतिः, अनुनयप्रतिघौ च । असंपन्नेनेति स्त्यानमिद्धोपशमात् । अनावरणेनेत्यौद्धत्यकौकृत्योपशमात् । अव्याबाधेनेत्येभिरेव त्रिभिश्चेतसो अकालुष्यात् । सर्वत्रानुगतेनेति मित्रोदासीनशत्रुषु त्रिष्वपि प्रवृत्तत्वात् । सुभावितेनेति त्रिष्वपि समप्रवृत्तत्वात् । उक्तेन प्रकारेण स्फरित्वेति व्याप्य । लोकमिति सत्त्वलोकम् । सर्वावन्तमिति देवनागयक्षादिभेदैः सर्वैर्युक्तम् । एकं दिशमिति एकदिग्गतम् । क्वेत्याह । लोक इति भाजनलोके धर्मधातुपरम इति । धर्मधातुवदनन्ते ( र्स्त्_52 ) आकाशधातोरिव पर्यवसानमस्येति तथोक्ते । उपसंपद्य विहरतीति चित्तं समाधाय विहरत्यार्यविहारेण । दशदिश इति दशदिग्गतान् । शेषं सुबोधम् ॥
आरूप्यसमापत्तयश्चत्वार आरूप्याः । तेषु सूत्रम् "सर्वशो रूपसंज्ञानां समतिक्रमात्प्रतिघसंज्ञानामस्तङ्गमात् नानात्वसंज्ञानाममनसिकारात् अनन्तमाकाशमिति आकाशानन्त्यायतनं उपसम्पद्य विहरति । स सर्वश आकाशानन्त्यायतनसंज्ञासमतिक्रमादनन्तं विज्ञानमिति विज्ञानानन्त्यायतनमुपसंपद्य विहरति । स सर्वश विज्ञानानन्त्यायतनसंज्ञासम्तिक्रमात् नास्ति किञ्चिदित्याकिञ्चन्यायतनमुपसंपद्य विहरति । स सर्वश आकिञ्चन्यायतनसंज्ञासमतिक्रमात् नैवसंज्ञा नासंज्ञायतनमुपसम्पद्य विहरति" इति ॥
रूपसंज्ञा नीलपीतादिसंज्ञाः । तासु विरक्तस्य सर्वत्राकाशसंज्ञा भावनात् । तासामतिक्रमात् अप्रतिभासात् । प्रतिघसंज्ञानामिति भित्तिप्राकाराद्यावरणसंज्ञानाम् । नानात्वसंज्ञानामिति प्रासादोद्यानगिरिसरिच्चन्द्रसूर्यादिसंज्ञानाम् । अनन्तमाकाशमित्येवमाकाशानन्त्यायतनमालम्वनमस्येति तथोक्तम् । कथमाकाशानन्त्यायतनसमतिक्रमः? स येन ज्ञानेनाकाशानन्त्यायतनमधिमुक्तवांस्तदेवानन्तमधिमुच्य सर्वत्राकाशसंज्ञाव्यावर्तनात् । विज्ञानानन्त्यायतनसमतिक्रमादिति । स तस्मादुच्चलितो न किञ्चिदालम्बनं पश्यति नार्थं न विज्ञानम् । सो ऽकिञ्चनतामेवालम्बनीकृत्य समापद्यते । आकिञ्चन्यायतनसमतिक्रमादिति । स आकिञ्चन्यसंज्ञायामपि विरक्तस्तामपि व्यावर्तयति । किञ्चनसंज्ञा तु प्रागेव निवृत्ता । ततो नैव संज्ञा । सूक्ष्मा तु संज्ञा प्रवर्तत एव ततो नासंज्ञा । नैव संज्ञा नासंज्ञा यस्मिन्नायतने समाधाने तत्तथोक्तम् ।
पञ्चाभिज्ञाः । ऋद्धिविधिज्ञानम् । दिव्यश्रोत्रम् । परचित्तज्ञानम् । पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानम् । दिव्यचक्षुश्चेति । अत्र सूत्रम्- "सो ऽनेकविधमृद्धिविधं प्रत्यनुभवति । पृथिवीमपि कम्पयति । एको भूत्वा बहुधा भवति । बहुधापि भूत्वा एको भवति । आविर्भात्रं तिरोभावमपि प्रत्यनुभवति । तिरः कुड्यं तिरः प्राकारं तिरःपर्वतमप्यसक्तो गच्छति । आकाशमपि क्रामति । पृथिव्यामपि उन्मज्जननिमज्जनं करोति । उदकेपि पृथिव्यामिव गच्छति । धूमायत्यपि प्रज्वलत्यपि" इति विस्तारः ॥ "स दिव्येन श्रोत्रधातुना अतिक्रान्तमानुष्यकेन शब्दान् शृणोति दिव्यान् मानुषकांश्च । स परसत्त्वानामपि परपुद्गलानां चेतसैव चित्तं यथाभूतं प्रजानाति । एवं [सरागं] विगतरागं सदोषं वीतदोषं समोहं वीतमोहं चित्तमिति यथाभूतं ( र्स्त्_53 ) प्रजानाति यावदनुत्तरं चित्तमिति यथाभूतं प्रजानाति । स एकां जातिमनु स्मरति । द्वे तिश्रो (स्रो) यावज्जातिकोटीनियुतशतसहस्राण्यप्यनुस्मरति । एकं दिवसं द्वे त्रीणि यावत्कल्पकोटीनियुतशतसहस्राण्यप्यनुस्मरति । अमुत्राह मासमेवं नामा एवं गोत्र एवं जातिरेवमाहार एवं चिरस्थितिक एवमायुष्यपर्यन्तः । सोहं ततश्च्युतः सन्नमुत्रोपपन्नो यावत्ततश्च्युत इहोपपन्न इति यावत् साकारं सोद्देशं सनिमित्तमनेकविधं पूर्वेनिवासमनुस्मरति ॥ स दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुष्यकेन सत्त्वान् पश्यति । च्यवमानानुपपन्नानपि सुवर्णान् दुर्वर्णान् हीनान् प्रणीतान् सुगतौ दुर्गतौ यथाकर्मोपगान् सत्त्वान् प्रजानाति । अमी भवन्तः सत्त्वाः कायसुचरितेन वाक्सुचरितेन मनःसुचरितेन समन्वागता आर्याणामनपवादकाः सम्यग्दृष्टयः । तेन कायवाङ्मनःसुचरितहेतुना कायस्य भेदात् सुगतौ स्वर्गलोके देवेषूपपद्यन्ते । इमे पुनर्भवन्तः सत्त्वाः कायदुश्चरितेन वाग्दुश्चरितेन मनोदुश्चरितेन समन्वागता आर्याणामपवादका मिथ्यादृष्टयश्च मिथ्यादृष्टिकर्मसमादानहेतोः कायस्य भेदात्परंमरणादपायदुर्गतिविनिपातं नरकेषूपपद्यन्ते । इउति हि दिव्येन चक्षुषा अतिक्रान्तमानुष्यकेन दशदिशि लोके सर्वलोकधातुषु धर्मधातुपरमे आकाशधातुपर्यवसाने षङ्गतिकानां सत्वानां च्युतोपपादं यथाभूतं प्रजानाति" इति ॥

एतासु ध्यानाप्रमाणारूप्यसमापत्त्यभिज्ञासु व्यस्तसमस्तासु प्रतिष्ठापयेदिति सम्बन्धः । शेषं सुबोधमिति प्रथमः स्तोभः ॥
इत ऊर्धं तिष्ठत्वादयः प्रतिष्ठापयेदन्ताः प्रत्येकं परेण तत्किं मन्यस इत्यादिना प्रभावनतान्तेन सहिता यथाक्रमं द्वितीयतृतीयचतुर्थ पञ्चमषष्ठः स्तोभः ।
इति मृदुमध्यो मृद्वधिमात्रः मध्यमृदु मध्यमध्यो मध्याधिमात्रश्च स्तोभः ॥

पुनरपरादि पुनरपरात् प्राक् सप्तमः । भगवत्योः परेभ्यो दानं पूर्वकेष्वप्यस्ति । इह तु स्वयं च वाचनं परेभ्यश्च लिखित्वा दानं चर्यातिरेक इत्यधिमात्रमृदुस्तोभः ॥
पुनरपरादि पुनरपरात् प्रागष्टमः । अर्थमस्या विवृणुयादिति यत्पूर्वमुक्तं तत्पारमितादीनामौदारिकं रूपं प्रतिहतानां प्रसादकरमभिप्रेत्य । इह तु कोटित्रयानुपालम्भादिकं परमार्थमभिप्रेत्याह । अर्थकुशलादित्यादि । तत्रार्थकुशलस्य वाचनं तमेवार्थं मनसिकृत्य वाचनात् । सार्थामिति तेनैवार्थेन ( र्स्त्_54 ) सहिताम् । सव्यञ्जनामिति तस्यैवार्थस्य वाचका व्यञ्जना । उपदिशेत् तस्यार्थस्य सूत्रेण संस्यन्दनात् । परिदीनीपयेद् युक्तिभिः । अयमष्टमे चर्यातिरेकः । अयं इत्यष्टमे वर्तमानः । तत इति सप्तमे वृत्तात् । इयमप्युपदेष्टव्येति काक्वा शिरःकायेन वा प्रश्नः । नैवोपदेष्टव्या परिस्फुटादिति भावः । अबुध्यमानस्येति जडधियः । तस्य युक्त्यागमाभ्यां सम्यग्ग्राहितस्य परवाचा चलनात् । कः पुनरेनं चालयिष्यतीति । एतदाह तत्कस्य हेतोरिति । अत्रोत्तरम् । उत्पत्स्यते हित्यादि । भगवतीदेशकेनैव या तस्या विपरीतार्थवर्णना सा तस्याः प्रतिवर्णिका । तयैव जडस्य श्रद्धालोर्वञ्चनात् । उत्पत्तौ ण्वुच् पर्यायार्हर्णोत्पत्तिषु ण्वुजिति वचनात् । तत्रेति तथा सति । मा प्रणंक्षीदिति संबोधिमार्गात् प्रणष्टो भ्रष्टो मा भूदित्यर्थः । णस (श) अदर्शने रधादिः । पुषादिश्च । तस्मा [त].......अयं प्रयोगः । तथाप्यङ्वृद्धी न भवतः । परस्मैपदेषु तयोर्विधानात् । संज्ञापूर्वकस्य च विधेरनित्यत्वात् । यथा चास्याः प्रतिवर्णिका भवति यथा च न भवति तदुभयं महत्योर्भगवत्योर्विस्तरेणोक्तं- "यो रूपं वेदनां यावत्सर्वाकारज्ञतामनित्यदुःखनात्मशून्याशुभाकारैर्निमित्तयोगेन उपलम्भयोगेन भावयति स प्रज्ञापारमितां भावयति । स प्रथमां बोधिसत्त्वभूमिं यावद्दशमीं यावदनुत्तरां सम्यक्सम्बोधिमधिगमिष्यतीति । य एवमुपदेक्ष्यति स प्रतिवर्णिकामुपदेक्ष्यति ॥ कथं नोपदेक्ष्यति? रूपं स्वभावेन शून्यम् । यश्च रूपस्य स्वभावः सो ऽभावः । यश्चाभावः सा प्रज्ञापारमिता । तस्यां रूपमेव नास्ति कुतो नित्यमनित्यं वा भविष्यतीत्येवमादि । य एवमुपदेक्ष्यति नासौ प्रतिवर्णिकामुपदेक्ष्यति" इति ॥ अत इहापि कथं भगवन्नित्यादिना प्रतिवर्णिकापरिज्ञानाय शक्रस्य प्रश्नः । भविष्यन्ति कौशिकेत्यादिना भगवत उत्तरम् । रूपीणी पञ्चेन्द्रियाणि कायसंगृहीतत्वात् परमाणुसञ्चयत्वाद्वा कायाः । ते अभाविता अनभ्यस्तसंवरत्वाद्येषां ते तथोक्ताः । असंवृतेन्द्रियत्वात् अभावितशिलाः । ततो ऽभावितचित्ता अनभ्यस्तसमाधयः । ततो अभावितप्रज्ञाः समाहितचित्तस्यैव
यथाभूतप्रज्ञानात् । ततो दुष्प्रज्ञा विपरीतदृष्टयः । तत एडमूकाः सूक्तीनामश्रवणात् । ......प्रज्ञापरिहीणाः सम्यग्दृष्टिभङ्गात् रूपानित्यतेत्युपलक्षणम् । दुःखतादयोपि द्रष्टव्याः । नित्यं न भवतीत्यनित्यता महायाने । तद्व्यवच्छेदार्थ विनाशग्रहणम् । विनाशलक्षणा अनित्यतेत्यर्थः । न हि सतां विनाशो नाप्यनुप(त्प)न्नानाम् । तस्माद्विनाशदर्शी तान्वस्तुधर्मानुपलभेत । सत्ता(ता)मुत्पादविनाशौ च । तदेवं ( र्स्त्_55 ) नित्यतादिचतुर्विपर्यासप्रतिपक्षेण हिनयानसंगृहीतायाः सम्यग्दृष्टेः प्रज्ञापारमितात्वेन या देशना सा तस्याः प्रतिवर्णिकेत्युक्तं भवति ।
अथैषां रूपादीनामनित्यतादुःखादिभावना बोधिसत्त्वेन भावयितव्या न चेत्यत आह । न खलु पुनरित्यादि । द्रष्टव्येति भावयितव्येत्यर्थः । यदि भावयेत्को दोषः स्यादत आह । स चेदित्यादि । प्रतिवर्णिकायामिति हीनयान इत्यर्थः । एवमस्यां भगवत्यां समासतः प्रतिवर्णिकां दर्शयित्वा तस्या चर्या प्रतिषिद्धा । यथा तु प्रतिवर्णिका न भवति तत्प्रथमत एव सूचितं अर्थकुशलो वाचयेदित्यादिना । यः पुनः शून्यतानिःस्वभावतादिपदेषु माहायानिकम्मन्यानां विपर्यासस्तत्प्रतिपक्षेण धर्मकायकारित्रप्रकरणे ऽविपर्यासकारित्रं महत्योर्भगवत्योरुक्तम् । अस्यामपि भगवत्या मध्ये ऽविपर्यासः प्राप्तिनिर्वाणे सर्वाकारज्ञतानिर्याणे ऽष्टविधे च गाम्भीर्ये परिस्फुटमुक्तः । तस्मात्तत एवावधारणीयः ॥ इत्यधिमात्रमध्यस्तोभः ॥
पुनरपरादिः पुनरपरात्प्राक् पञ्चतिष्ठतुर्नवमः । स्त्रोतआपत्तिफल एवं प्रभाव्यत इति तावत्सत्त्वेषु निष्पाद्यते । इत्यधिमात्रस्तोभः ।
पुनरपरादिः पुनरपरात् प्राक् पञ्चतिष्ठतुः प्रथमा । सकृदागामिनः फलम् । इति मृदुमृद्वी प्रशंसा ॥
पुनरपरादिः पुनरपरात् प्राक् पञ्चतिष्ठतुद्वितीया । अनागामिनः फलम । इति मृदुमध्या प्रशंसा ॥
पुनरपरादिः पुनरपरात् प्राक् पञ्चतिष्ठतुस्तृतीया । अर्हत्वमर्हतो भावः । इति मृद्धधिमात्रा प्रशंसा ॥
पुनरपरादिस्तिष्ठतोः प्राक् चतुर्थी । स्वयमभिसंबोधाब्दुद्धः, एकमात्मानं प्रतिबुद्धः प्रत्येकबुद्धः । इतिमध्यमृद्वी प्रशंसा ॥
तिष्ठत्वादिपञ्चकेन पञ्चमी । इति मध्यमध्या प्रशंसा ॥
पुनरपरादिस्तिष्ठतोः प्राक् षष्ठी । कश्चिदेवेति प्रथमः । यश्चेति द्वितीयः । यो वेति तृतीयः । उपनामयेदिति दद्यात् । केनाशयनेत्याह । अत्रैवेत्यादि । वृद्ध्यादिकं गतः प्राप्तः । अयमिति तृतीयः । तस्मादिति प्रथमाद् द्वितीयाच्च । इति मध्याधिमात्रा प्रशंसा ॥
तिष्ठत्वादिपञ्चमेन सप्तमी । इत्यधिमात्रमृद्धी प्रशंसा ॥
पुनरपरादिस्तिष्ठतो प्रागष्टमी । संख्यापि भगवन्नित्यादि । तत्र संख्या पूर्वकात्पुण्यादुत्तरं पुण्यं शतगुणं सहस्रगुणं इत्यादि । गणना दशगुणितशतगुणमित्यादि । उपमा गङ्गानदीवालुकागुणमित्यादि । औपम्यं दशगङ्गानदीवालुकागुणमित्यादि । उपनिशा दशगुणितशतगङ्गानदीवालुकागुणमित्यादि । परिमाणस्यात्यन्तमसम्भवात्तदर्थ या उपनिषत् समीपे निषदनम् । सापि न सुकरा कर्तुम् । इत्यधिमात्रमध्या प्रशंसा ॥
तिष्ठत्वादिपञ्चकेन नवमी । यथायथेत्यादिना कौशिकः पुण्यातिरेकोपपत्तिमाह । साधु साध्वित्यादिना तं सुभूतिः सोपपत्तिकं प्रोत्साहयति । इत्यधिमात्राधिमात्रा प्रशंसा ॥
पुण्यस्य पर्याया भेदास्तद् द्योतकः परिवर्तस्तत्परिवर्तः ॥
आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकरशान्तिविरचितायां पञ्चमः परिवर्तः ॥
6. अनुमोदनापरिमाणमनापरिवर्तो नाम षष्ठः ।
उक्ताः स्तुतिस्तोभप्रशंसाः । परिणामनामनस्कारो वक्तव्यः । तमधिकृत्य शास्त्रम्-
[51] विशेषपरिणामस्तु तस्य कारित्रमुत्तमम् ॥
नोपलम्भाकृतिश्चासावविपर्यासलक्षणः ॥ 2-21 ॥
[52] विविक्तो बुद्धपुण्यौघस्वभावस्मृतिगोचरः ।
सोपायश्चानिमित्तश्च बुद्धैरभ्यनुमोदितः ॥ 2-22 ॥
[53] त्रैधातुकाप्रपन्नश्च परिणामो ऽपरस्त्रिधा ।
मृदुमध्यो ऽधिमात्रश्च महापुण्योदयात्मकः ॥ 2-23 ॥

सर्वसत्त्वानां दानशीलभावनामयात् पुण्यौघो विशिष्यते प्रकृष्यते ऽनेनेति ऽविशेषःऽ । स पुनरस्याः सर्वसत्त्वानामग्रतायै सम्यक्संबोधिकरणता । ( र्स्त्_57 ) "सर्वसत्त्वसाधारणं कृत्वा अनुत्तरायै सम्यक्संबोधये परिणामयति तच्चानुपलम्भयोगेन" इति महत्योः पाठात् । तेन विशेषेण ऽपरिणामःऽ ॥
तमाह । अथ खलु मैत्रेय इत्यादिना । बोधिसत्त्वस्येति । उत्पादितबोधिसचित्तस्य । यथोक्तविशेषविशिष्टत्वान्महासत्त्वः, परिणामना व्यवसायो ऽस्येति महासत्त्वस्य । अनुमोदनासहगतं कुशलं अनुमोदना । सा चानुपलम्भपरिणामस्यादौ विस्तरेण वक्ष्यते । तस्याः परिणामना । तया सहगतम् । इदमेव इत्यस्य परेण पुण्यक्रियावस्तुशब्देन सम्बन्धः । तत इति सर्वसत्त्वानां दानादिमयात् पुण्यात् सकाशात् । अग्रमाख्यायते यावद् असमसममाख्यायते । तस्मादग्रादि । अग्रादिफलहेतुत्वात् । तदपि कुतः? यथाक्रमं प्रमुदिताद्येकादशभूमिसंगृहीतस्वपरार्थसंपत्तिहेतुत्वात् । पर्यायत्वेपि सर्वेषामुपादानसामर्थ्यात् । असमाबुद्धास्तेषां साधारणो विशेषो ऽसमसमः । समन्तप्रभासायां भूमौ । कथं धर्ममेघायामसमः? असमसाधर्म्यात् । "दशभूमीश्वरस्तु बोधिसत्त्वो बुद्ध एव द्रष्टव्यो न तु सम्यक्संबुद्धः" इति वचनात् । तदेवमग्रादिपदेभ्यः पूर्वेण ग्रन्थेन विशेषपरिणाम उक्तः । अग्रादिपदैस्तस्यैव ऽकारित्रमुत्तमंऽ इति विशेषपरिणामः सकारित्रः ॥
एवमुक्त इत्यादिना अनुपलम्भपरिणाममाह । दशदिशो ऽस्मिन्निति दशदिशि लोके, आकाशपरिमाणे भाजनलोके । सर्वत इति तासु सर्वासु दिक्षु । सर्वत्रगतयेति व्यापितया घनतयेत्यर्थः । अप्रमेयादिषु वीप्सा दिग्भिः प्रत्येकमभिसम्बन्धार्थम् । अनन्तापर्यन्तेष्वित्यनन्तानन्तेषु । तदियमर्थतो द्विरुक्तिर्न शब्दतः । तत्र दिग्देश्यानामपरिच्छेदात् अप्रमेयाः । संख्याया अपरिच्छेदात् असंख्येयाः । दिग्वैपुल्येनापरिच्छेदात् अपरिमाणाः । प्रत्येकं चिन्तयितुमशक्यत्वात् अचिन्त्याः । तास्वेव चिन्तास्वन्तगमनात् अनन्ताः । एवं साकल्येन प्रतिदिशमनन्तेषु त्रिसाहस्रेषु प्रतिदिशं य एकैकस्त्रिसाहस्रः । तस्मिन् अप्रमेयाप्रमेयाणां यावत् अनन्तापर्यन्तानां तथागतानामिति सम्बन्धः । इहाप्येकैकेन त्रिसाहस्रेण सम्बन्धार्थ वीप्सा । नन्वेकस्मिंस्त्रिसाहस्रे एक एव तथागतो नाप्रमेयादिरिति चेदाह । अतीते ऽध्वनि इति । एकदा त्रैकस्तथागतो न सर्वदा । अतीतः पुनरध्वा अनादित्वात् अप्रमेयः तत एकस्मिन्नपि लोकधातावतीते ऽध्वनि अप्रमेयास्तथागताः कालदैर्ध्येणापरिच्छेदात् । तावन्तश्च ते संख्यया अपरिच्छेदात् असंख्येयाः । मनसा तिर्यक्संनिवेश्य वैपुल्येनापरिच्छेदात् अपरिमाणाः । एकैकचिन्तया अचिन्त्याः । एकैकचिन्तायामन्तागमनात् अनन्ताः । ईदृशानां तथागतानां परिनिर्वृतानामिति न तु तिष्ठताम् । अरयः क्लेशास्तान् हतवन्त इति अर्हताम् । अविपरीतसर्वधर्मज्ञानात् सम्यक्सम्बुद्धानाम् । अनेन पदद्वयेन प्रहाणज्ञानसम्पदावुक्ते ।
भवपथत्वाद्धर्मे अस्मिमाणो(नो) [वर्त्मनिः] । वृतेरनिप्रत्ययः । सरणिधरणिवत् । मुडागमश्च । वर्त्मनिस्तृष्णा भवपदवीत्वात् । यथोक्तं- "अस्मिमानः पिता उक्तो माता तृष्णेति चोच्यते" इति । तयोरून्मूलनात् छिन्नवर्त्मनां छिन्नवर्त्मनीनां च । प्रपञ्चो द्वयकल्पना, भवः संसारः । तयोर्नेत्र्यौ नायिके यथाक्रमं धर्मदृष्टिः पुद्गलदृष्टिश्च । तयोः परिक्षयात् छिन्नप्रपञ्चभवनेत्रीकानां पर्यात्तबाष्पाणामिति । पुनर्भवाभावे न पुनर्बन्धनो न शोको नाश्रु । ततः परिक्षीणबाष्पाणाम् । कण्टकसाधर्म्यात् कण्टकाः कुदृष्टयः । तेषां क्षोदनात् मर्दितकण्टकाः । शेषं निदान एव व्याख्यातम् । प्रथमचित्तोत्पादो यः पृथिवीसमः । तमुपादाय तत आरभ्य । एतस्मिन्नन्तर इत्येतावत्यवकाशे । शीलादिस्कन्धः शीलादिराशिः । बोधिसत्त्वानामपि बलादयः सन्ति । न तु ते पारङ्गताः । ततस्तद्व्यवच्छेदाय पारमिताग्रहणम् । अनाश्रवो मार्गः परिज्ञः । सर्वज्ञज्ञानं सम्यक्सम्बोधिः । पूर्वं बुद्धगुणादिभिः संप्रयुक्तानि । ये चेत्यादिना बुद्धगुणादिनप्याह । सम्यक्सम्बोधिरेव सुखमुपशमसुखत्वात् । सर्वधर्मेषु ऐश्वर्य वशिता । ऋद्धेरभिसंस्कार क्रिया । अनावरणं शुद्धत्वात् । असङ्गमनपेक्षत्वात् । अप्रतिहतं सर्वस्मिन् सर्वाकारज्ञेयप्रवृत्तेः । अनुपम तस्यानुमानाय विशेषदृष्टान्तभावात् । परितो ऽवच्छेदः परिमान(णम्) । अशेषविशेषान्तरायात् रूपग्राहि प्रत्यक्षम् । तस्य तस्मिन् परेषामभावादपरिमेयम् । तथागतानां यथाभूतज्ञानसम्यग्ज्ञानम् । तदेव बलं सर्वाभिभूतत्वात् । यद्बुद्धज्ञानबलमिति । बुद्धज्ञानस्य बलं शक्तिर्निरवधिसर्वाकारविश्वार्थक्रियायै । बलानां यद्बुद्धैः ज्ञानदर्शनं प्राप्तिसाक्षात्करणम् । चतुर्वैशारद्येन सुपरिपूर्णो ऽधिगमः स्वधर्माणां यश्च धर्माधिगम इति सम्बन्धः । स कथम्? सर्वधर्माणां परमार्थस्य सम्यग्ज्ञानस्याभिनिर्हारेण निष्पादनेन । त्रिपरिवर्त द्वादशाकारं लोकोत्तरं ज्ञानं धर्मः । स एव चक्रं देवमनुष्येषु चंक्रमणात् । तस्य प्रवर्तनं दशसु दिक्षु । अयमुद्देशः । अस्य निर्देशो नवभिरङ्गैः । तस्यैव धर्मस्य द्योतनी वाग् धर्मोक्ता । तस्याः प्रग्रहणं मनसा व्यवस्थापनम् । सैव वाग् धर्मभेरी । तस्याः संप्रताडनं विनेयजयश्रावणम् । सैव वा धर्मशङ्खः । तस्य पूरणं विनेयैरेव ज्ञानम् । तस्य धर्मशङ्खस्य प्रव्याहरणम् । तमेवालम्ब्य तदर्थाकारेण मनसि कुर्वतां चिन्ताभावनयोः परिनिष्पत्तिः । भावानाबलादुत्पन्नं तदेव लोकोत्तरं ज्ञानं धर्मखङ्गः । तेन प्रहरणं क्लेशानां विध्वंसनम् । तस्यैव भूयसि जने प्रवृत्तिः धर्मवृष्टिः । तस्याः प्रवर्षणम् । स एव यज्ञो निरर्गडत्वात् । तस्य यजनम् । तस्य धर्मस्य दानेन सर्वसत्त्वानां सन्तपणं संप्रवारणं च परिवेषनं(णम्) । विनीताः स्मृत्युपस्थानैः ( र्स्त्_59 ) सत्येष्ववतारणात् । शिक्षिताः सम्यक्प्रहाणर्द्धिपादैः । अधिमुक्ता इन्द्रियबलैरेकान्तनिश्चयात् । नियता अविनिवृत्तेः । बुद्धानां परिषदामिति
व्यधिकरणे षष्ठि । परिनिर्वा[प]यतामिति ओखै शोषणे । बुद्धानामस्येति क्षेत्रीकृत्य मानसो भावनं रञ्जनम् । तस्मै हिता मनोभावनीयाः प्रसादकरा इत्यर्थः । निरवशेषमभिसंक्षिप्य अनवशेषमनुमोदेतेति सम्बन्धः । ऐकध्यमित्यैकराश्येन । अभिसंक्षिप्येत्यस्य विवरणं पिण्डयित्वेति तुलयित्वेति । समाहितेनेति मनसा निरूप्य । अनुमोदेतेति प्रीत्यालम्बनं कुर्यात् । अनुमोदनयेति प्रीत्योत्पादनया । अग्रयेति प्रकृष्टया । कथं तर्हि एकादशपदानि? एकादशविधेप्यालम्बने तस्याः प्रकर्षात् । तत् कुतः? मध्ये दशसु च दिक्षु ये तथागताः तेषां सपरिच्छदेन यानि कुशलमूलानि तदालम्बनत्वात्तस्याः । कथं परिउणामयतीत्यत आह । बोधेराहारकं आकर्षकं भवत्विति ।

तदेवमुक्त इत्यादिना विस्तरेण स्थविरसुभूतिर्यथानुमोद्य यथा बोधिसत्त्वः परिणामयति तदुक्तवान् । यथा तु तत्रानुपलम्भयोगः कर्तव्यस्तदुपदर्शनायार्यमैत्रेयं तत्रेत्यादिना पृच्छति । यैर्वस्तुभिरिति दशदिक् तथागतादिभिः । येरालम्बनैरिति तदीयैः कुशलमूलैः । येराकारेरिति शीलसमाधिस्कन्धादिभिः । तच्चित्तमित्यनुमोदनाचित्तम् । अपि त्विति किन्तु । उपलभ्येरन्निति शक्तौ लिङ्ग । उपलब्धुं शक्यत इति प्रश्नः । निमित्तीकरोतीति विकल्पयति । अन्यथा अनुमोदनापरिणामनयोरयोगात् ॥
आर्यमैत्रेय आह । न तानीत्यादि स्थविर आह । एवन्तर्हि विपर्यासाः स्युरिति । असत एव निमित्तोद्ग्रहात् ग्रहणात् सन्तीरणाच्च यथोक्रमं संज्ञायाश्चित्तस्य दृष्टेश्च विपर्यासः । एषां साधनार्थ रागो दृष्टान्तः अथापीति परमतमाशङ्कते । यादृशो यक्षस्तादृशो बलिरिति भावः । चित्तमिति परिणामनाचित्तम् । सर्वधर्मा इत्युद्देशः । सर्वधातव इति निर्देशः ।
यदि चेत्यादिना दोषमाह । कतमैर्वस्त्वादिभिरिति । अनुमोदनाचित्तसम्बन्धिभिः । चित्तमिति परिणामनाचित्तम् । तस्यापि निःस्वभाअवत्वात् । क्वेति कस्याम् । परिणामनैव न स्यादिति भावः ॥
अत एवार्यमैत्रेय आह । नेदमित्यादि । यदपि हि स्याद् भवेत् । क्व? अनुमोदनापरिणामनादौ । मात्रग्रहणमनुष्ठानव्यवच्छेदार्थम् । श्रद्धा संप्रत्ययः । प्रेम प्रीतिः । प्रसादो मनसः कालुष्यविगमः । गौरवं भक्तिः । ( र्स्त्_60 ) उपस्तब्धः स्थिरीकृतः । अवलयश्चित्तस्याव[न]तिः । संलयः सन्नतिः । विषादः खेदः । वि[षा]दापत्तिः खेदप्रवाहः । त्रासोद्यम उत्त्रासः । समग्रस्त्रासः संत्रासः । तत्प्रवाहः संत्रासापत्तिः । एवं चेति । अवलयाद्यभावे । येनेत्यादि । यदित्यनुमोदकं चित्तम् । क्षीणमित्युद्देशः । निरुद्धं विनष्टत्वात् । विगतमस्थितत्वात् । विपरिणतं तदिति न किञ्चिन्निःस्वभावत्वात् ।
समवधानं तुल्यकालता । चित्तं निरुद्धं चित्तधर्मता शाश्वती चेदाह । न चेत्यादि । तस्या असंस्कृतत्वेन परिणामायोगात् । सुगृहीतवचनं दुर्गुहीतस्य सुपरिणामितत्वायोगात् । आरभ्येत्यधिकृत्य । कथमित्याह । अधिष्ठानं प्रश्नाधिकरणं कृत्वेति । तत्कथम्? इह मैत्रेयेति वचनात् । आमन्त्रयते स्मेति ब्रूते स्म । इह मैत्रेयेत्यत आरभ्य कथं संज्ञादिविपर्यासो न भवतीति यावत् । एवं आर्यमैत्रेय उत्तरमाह । स चेदित्यादि । येन चित्तेन यत्परिणामयतीति यच्चित्तं परिणामयति । तस्मिन्नित्युभ्यस्मिन् । एवमिति सुगृहीतत्वात् । परिणामितमिति सुपरिणामितम् । स्फुटीकर्त्तुमाह । यथेत्यादि । एवमित्यादिनोपसंहारः । कदा तर्हि विपर्यासः स्यादित्यत आह । अथेत्यादि । इयता विपर्यासप्रसंगे चोद्यं परिहृय प्रकृतानुपलम्भख्यापनायाह । स चेदित्यादि । एवं सञ्जानीत इत्युद्देशः । एवं समन्वाहरतीति निर्देशः । अविपर्यासेन मनसिकरोतीत्यर्थः । तदित्यादि । तत् चित्तमेवं समन्वाह्रियमाणमिति सम्बन्धः । क्षोणमित्यादिभिः पर्यायैर्मनसि करोति । न तच्छक्यमिति । असत्त्वाच्छशविषाणवत् । सव धर्मतेति निःस्वभावतैव । धर्मेष्विति बुद्धधर्मेषु । स चे दित्यादिनोपसंहारः । एवमित्यनुपलम्भेन । सर्वत्र शून्यतैकरसेन मनसिकारेणेत्यर्थः । इतीदमार्यमैत्रेयो ऽतीतान् बुद्धानधिकृत्योक्तवान् । अनागतानधिकृत्याह पुनरपरमित्यादि । प्रत्युत्पन्नानधिकृत्याह पुनरपरमित्यादिभिः । अनुपलम्भपरिणामो द्वितीयः ॥
पुनरपरमित्यादि । अत्र संक्षेपेण त्र्यैयध्विकबुद्धादीनां पुण्यानुमोदना । अग्रादित्वं पुर्ववत् । अत्राविपर्यासं दर्शयितुमाह । तस्य कथमित्यादि । एवं समन्वाहरतीति समन्वाहारः सम्यग्मनसिकारः । ते धर्मा इति ये परिणामयितव्याः । स च धर्मो ऽक्षय इति । अनुत्तरा सम्यक्सम्बोधिः सुविशुद्धधर्मतालक्षणा । एवं परिणामितं भवतीत्यविपर्यासादिति भावः । न धर्मो धर्म परिणामयतीति निःस्वभावत्वात् सर्वधर्माणाम् । इत्यपीति । एवमपि पूर्ववत् । अत एवाह । एवं भदन्तेत्यादि । स चेदित्यादिना प्रकारान्तरमाह । अयमित्यादिनोपसंहारः । इत्यविपर्यासपरिणामस्तृतीयः ॥
स चेदित्यादि । पुण्याभिसंस्कारः पुण्यकर्म । संज्ञानमभिनिवेशः । कथं तर्हि परिणामयतीत्याह । स चेदित्यादि । विविक्तः शान्तश्च यथाक्रमं स्वपरैः स्वपरलक्षणैश्च शून्यत्वात् । पुनः स चेदित्यादिनैतदाह । विविक्तशान्तत्वज्ञानेपि यदि तभ्दावाभिनिवेशः स्यात् तदा न सम्यक्परिणामयति । एवमित्यादिनोपसंहारः । प्रज्ञापारमितेति वचनम् । तयैव सम्यक्परिणामनादिति विविक्तपरिणामश्चतुर्थः ॥
यदपीत्यादिना स्मरणम् । यादृश एवेत्यादिना निरूपणम् । यादृश एव स परिणाम इत्यनुत्तरा सम्यक्संबोधिर्धर्मधतुस्वभावा तादृशमेव तदिति लभ्यते नित्याभिसम्बन्धात् । धर्मधातुस्वभावमेव तदित्यर्थः । तादृशमेव तत्कुशलमूलमिति यदनुमोदनासहगतम् । येनापीति परिणामनाचित्तेन । तदपीति तदप्युभयम् । तज्जातिकमिति सैव जातिः सामान्यं यस्य । तल्लक्षणमिति तदेव सामान्यलक्षणं यस्य । तन्निकायमिति तद्रासि(शि)कम् । तत्स्वभावमिति तत्प्रकृतिकम् । स चेदेवं संजानीत इति । यद्यनेनापि तादृशत्वादिना तत्त्वेनाभिनिविशते तदा न सम्यक्परिणामयति ।
यच्चातीतमित्यादिना अपरं तत्त्वविकल्पमाह । असंप्राप्तमनुत्पन्नम् । स्थितिर्नास्तीति प्रकृत्यैव नश्वरत्वात् । तस्मात् त्रयमपि नोपलभ्यते ततो ऽसत् । ततो नैव निमित्तमकारणत्वात् । नाकारणं विषयः । स चेदित्यादि । एवमिति क्षीणत्वादिना तत्त्वेन । निमित्तीकरोतीत्युपलभते । तदा न समन्वाहरति न सम्यग्मनसिकरोति । तदा न सम्यक् परिणामयति ।
यदा तर्ह्यनवबोधादस्मरणाद्वा न निमित्तीकरोति तदा सम्यक्परिणामः स्यादिति चेदाह । अथेत्यादि । एवमपीति । एवमनिमित्तीकरणेपि न परिणामयति । परिणामनामात्रस्याप्यभावादिति भावः । कदा तर्हि सम्यक्परिणामितं भवत्यत आह । अथेत्यादि । य(अ)थशब्दो यद्यर्थः । तदिति तादृशत्वादिकम् । अनिमित्तं सविषयत्वञ्च । निमित्तमिति सम्यग्ज्ञानालम्बनम् । समन्वाहरतीति सम्यग्मनसिकरोति । न च निमित्तीकरोतीति न सञ्जानाति नाभिनिविशते । एवमत्रेत्यादिनोपसंहारः । एवं बौद्धपुण्यौघस्य यः स्वभावो धर्मता तया अनुस्मरणम् । अनुमोद्यादीनामिति बौद्धपुण्यौघस्वभावानुस्मृतिपरिणामः पञ्चमः ॥

इदं तदित्यादि । इवमिति यदेनदुभ[यं] तत्त्वस्य मनसिकारो न च निमित्तीकरणम् । तच्छब्दः प्रसिद्धौ । उपायकौशलं यत्प्रसिद्धमिदं तत् । य इत्यादिना अनुशंसमाह । अथास्मिन् उपायकौशले क उपाय इत्यत ( र्स्त्_62 ) आह । अत्र चेत्यादि । इयमेवेति । सूत्रात्मिकैव । अश्रुतवतेति इमामस्यां वेति शेषः । प्रज्ञापारमिताया या परिणामना सैव पुण्यक्रिया । सेयं प्रवेष्टुमवगाहितुं न हि शक्येति सम्बन्धः । तत्रेति तथा सति । स मैवं वोचदिति स्याद्वचनीय । कोसावित्याह । य इत्यादि । इति सोपायपरिणामः षष्ठः ॥

तत्कस्येत्यादि । इदं तदिति यदुक्तं तत्कुत इत्यर्थः । आत्मभावाः कायाः । संस्कारः कुशलमूलानि । अतश्च ते शान्ता विविक्ताः निःस्वभावा इत्यर्थः । अतश्च विरहिता उपलब्ध्या नोपलभ्यन्त इत्यर्थः ।
अपि त्विति । यद्यपि नोपलभ्यन्ते तथापि यथाभूतमविपरीतं निरुद्धत्वादिकम् । निमित्तीकृत्येत्युद्ग्रहतः । विकल्प्य चेत्यभिनिवेशतः । अयथाभूते विकल्पप्रतिभासे यथाभूतनिरुद्धादिसंज्ञी । उपलम्भं आत्मीयं अनुपलम्भे सम्यक्संबोधौ परिणामयेत् । ततः किमित्याह । तस्येत्यादि । परिनिर्वाणमपीति । अपिशब्दो ऽतिशयार्थः । तस्यात्यन्तं निमित्तीकरणाद्ययोगात् । सविषः सशल्यश्च ताद्धर्म्यात् । इत्यनिमित्तपरिणामः सप्तमः ॥
तद्यथापीत्यादि । प्रणीतं वर्णादिप्रकर्षात् । किं चापीति यद्यपीत्यर्थः । अपि त्विति तथापीत्यर्थः । खलु पुनरिति वाक्यालंकारो मन्येतेति वर्णादिलाभात् । स्वादनं स्वादः परिभोगः । परिणामे चेति अवसाने च । विपाकफलम् । दुर्गहीतेनेति मिथ्याश्रुतेन । दुरुप [ल]क्षितेनेति दुर्वितर्कितेन । दुःस्वाध्यातेनेति दुरभ्यासेन । सुभाषितम् । इति करणसमाप्त्यर्थः । एवं स इति योयमुक्तः । सविषत्वादिति । अनर्थकरणशक्तिरत्र विषम् । तस्माद् इत्युपसंहारः ।
कथमित्यादिना प्रश्नाः । इहेत्यादिकमुत्तरम् । अभ्याख्यानं निन्दा । अभूतवादितया ख्यापनात् । परिग्रहीतव्यादिपदेषु परिग्रहेणानुमोदना लक्ष्यते । नान्तरीयकत्वात् । बुद्धज्ञानेन ज्ञा(जा)नन्ति बुद्धचक्षुषा पश्यन्तीति सम्बन्धः । एवं चास्येत्युपसंहारः । निर्विषत्वादिकं सर्व कुत इत्याह अध्याशयेनेत्यादि । इति बुद्धानुज्ञातपरिणामो ऽष्टमः ॥
पुनरपरमित्यादि । शीलादीति तथागतः शीलादिस्कन्धः । अपर्यापन्नमनन्तर्भूतं । त्र्यध्वत्रैधातुकापर्यापन्नत्वादिति । अध्वत्रये धातुत्रये चानन्तर्गतत्वादित्यर्थः । धर्मधातुमात्रत्वात् तेषां शीलादीनामिति भावः । परिणामोपीति परिणामनापि । यत्रापि धर्म इति सम्यक्सम्बोधौ । अविनष्ट इत्यदुष्ट । अपर्यापन्नः । बुद्धानुज्ञातपरिणामयोर्धर्मधातुपरिणामत्वेन समतां ( र्स्त्_63 ) दर्शयितुमाह । तत्रेत्यादि । अत्र द्वितीयादिशब्दात्परेण वार्थो गम्यते । योयं धर्मधातुपरिणामनया परिणामः । अयं सम्यक्परिणाम इति सम्बन्धः । कतमयेत्याह । अनयेत्यनन्तरोक्तया । अपर्यापन्नपरिणामनयेत्यर्थः । यथा बुद्धा भगवन्त इत्यादिकया बुद्धानुज्ञातपरिणामनयेवेत्यर्थः । एवं चेत्युपसंहारः । इत्य पर्यापन्नपरिणामो नवमः ।
अथ खल्वित्यादि । यो ह्ययमिति योह्यपर्यापन्नाख्यः । अस्यामेवेत्यादिना परिणामयतीत्येतत्पर्यन्तेन बुद्धानुज्ञातपरिणामस्य निर्देशः । अत्रेत्यनयोर्धर्मधतुपरिणामनयोः । अग्रादित्वं प्रमु[दि]ताद्येकादशभूमिगतप्रकर्षहेतुत्वात् । शेषं सुबोधम् । यावत्पञ्चानामभिज्ञानां लाभिनो भवेयुरिति । इहोक्ते महापुण्योदये यच्छद्धादिकं स पूर्वकाद्विशेषहेतुरिति मृदुर्महापुण्योदयपरिणामो दशमः ॥
तिष्ठत्वित्यादि सुबोधं यावत्प्रत्येकबुद्धा भवेयुरिति । इहोक्तपुण्यातिरेके श्रद्धादिकं पूर्वकाद्विशेषहेतुरिति मध्यो महापुण्योदयपरिणाम एकादशः ॥
तिष्ठत्वित्यादि । ये सुभूत इत्यादिना दद्युरित्येतदन्तेनोद्देशः । एतेन पर्यायेणेत्यादिना दद्युरित्येतदन्तेन निर्देशः । एतेनेति वक्ष्यमाणेन । ग्लानं ग्लानिः । तत्प्रत्ययानि तद्धेतुकानि भैषज्यानि । परिष्काराः परिश्रावणादयः । सुखहेतवः सुखाः । तेषां उपधानैः ढोकनैः । सुखस्पर्शः सुखानुभवः । तेन ये विहाराः चंक्रमादयः । तान् सर्वसत्त्वानेककं परिकल्प्येति । उपस्थेयत्वेन पृथगवस्थाप्य । तांश्च सर्वबोधिसत्त्वानिति । एकैकं परिकल्प्येति वर्तते । उपस्थापकत्वेन पृथगवस्थाप्य । एकंको बोधिसत्त्व इति । उपतिष्ठदिति सम्बन्धः । किमुपतिष्ठेत्? प्रकृतत्वात्तानेव सर्वसत्त्वान् । एकंकस्तेषां सर्वबोधिसत्त्वानामिति निर्धारणे षष्ठी । तेषां मध्ये एकैकः दानं दद्यादिति । तेभ्य एव सर्वसत्त्वेभ्यः । तावच्चिररात्रसञ्चितमिति । तावता दीर्घकालेन सञ्चितम् । तथा महाविस्तरसमुदानीतमिति । तावन्महाविस्तरेणोत्पादितम् । तिष्ठतु खलु पुनरित्यादि । पूर्वत्र गंगानदीबालुकोपमलोकधातुवीर्याः सर्वबोधिसत्त्वा उपस्थापकाः प्रत्येकं गंगानदीबालुकोपमलोकधातुवीर्यानां सत्त्वानाम् । तत्र यावन्त उपस्थेयाः सत्त्वा इह तावन्त उपस्थापका बोधिसत्त्वाः प्रत्येकं गङ्गानदीवालुकोपमा लोकधातुवीर्यानां सत्त्वानामिति विशेषः । तान्सर्वसत्त्वान् ( र्स्त्_64 ) एकैकं परिकल्पितांश्च सर्वबोधिसत्त्वानिति पूर्ववत् । शेषं सुबोधम् । इत्यधिमात्रो महापुण्योदयपरिणामो द्वादशः ॥
समाप्तश्च परिणामनामनस्कारः ॥
अनुमोदनामनस्कारो वक्तव्यः । तमधिकृत्य शास्त्रम्-
[54] उपायानुपलम्भाभ्यां शुभमूलानुमोदना ।
अनुमोदे मनस्कारभावनेह विधीयते ॥ 2-24 ॥
एतदाह । अथ खल्वायुष्मानित्यादिना । निरवशेष्येति निरवशेषीकृत्य । अग्रत्वादीनि चतुर्दशोक्ताः । कियता अग्रता भवतीति प्रश्नः । इयता भवतीत्युत्तरम् । कोत्राभिप्रायः? अग्रत्वमेव दशदिग्मध्यत्र्यध्वकुशलालम्बनत्वाच्चतुर्दशविधं भवतीति । यत्र तर्हि त्रयोदशपदानि तत्रापि दशदिक्त्र्यध्वभेदात् त्रयोदशविधम् । तत्र कथं मध्यमलोकधातोः संग्रहः? तन्मध्ये सूक्ष्ममवधिं कृत्वा दिशां ग्रहणात् । लोकधात्वेकदेशेष्वपि लोकधातुव्यपदेशात् । तद्यथा अष्टानां वा नवानां वा मासानामत्ययात् प्रसूतेति । यदा हि त्रिंशद्रात्रा मासास्तदाष्टौ । यदा मासैकदेशोपि मासस्तदा नव । न गृण्हीते ग्राह्यत्वेनाप्रतिभासात् । न मन्यते वस्तुत्वेनाप्रतिभासात् । नोपलभते स्वरूपतो अप्रतिभासात् । न कल्पयति सामान्यलक्षणेन । न विकल्पयति विशेषलक्षणैः । न पश्यति दृष्ट्या अनभिनिवेशात् । न समनुपश्यति सन्ततमनभिनिवेशात् । कल्पना अभूतपरिकल्पः । तथा विठपिताः संदर्शिताः । अजाता निर्बीजत्वात् । अनिर्जाता अनिष्पत्तेः । अनागतिका अनागतादध्वनःपूर्वलोकाद्वा । अगतिका अतीताध्वनि परलोके वा । एवं यावत् नापि निरुध्यत इति । निःस्वभावत्वात्परिकल्पतत्वाद्वेति हेतुः । एवमिति परिकल्पितेन स्वभावेन । इत्थं भूतान् एतान् धर्मानिति परतन्त्ररूपान् कुशलान् । धर्मतेति बालबुद्धिगोचरैः स्वभावैः शून्यता । अनुमोदनाधिकारेपि तथा अनुमोद्य तथैव परिणामयतीति वचनमवश्यपरिणामनीयत्वात् । शेषं व्याख्यतमेव यावत् न क्षमत इति । इत्यनुपलम्भानुमोदना प्रथमा ॥

पुनरपरमित्यादि । विमुक्तिर्निर्वाणम् । तच्च धर्मधातोः सर्वावरणविशुद्धिता परमार्थतस्तथैव सर्वं दानादीत्यर्थः । सङ्गस्तृष्णा । तदभावाद् ( र्स्त्_65 ) असक्तानां तृष्णाहेतुकस्य जन्मनो ऽभावाद् अबद्धानाम् । ततो अमुक्तानाम् । अपरिणामनायोगे तस्याप्यनुपलम्भात् । स कथमित्याह । असंक्रान्तितो अविनाशत इति । तथाह्यवस्थान्तरसंक्रान्तिः परिणामः पूर्वविनाशापरोत्पत्ती वा । न च धर्मधातोरवस्था । न च संक्रमो नापि विनाश इति ।
समादायोति गाचरतः (?) सावधिकमादाय । आक्रुष्टः शप्तः । अभिहतस्ताडितः । परिभाषितो भूताभूतदोषस्थानैः । समान् इति सन्नित्यर्थः । स्त्यानं च मिद्धं च तेनाभिभूता इति सम्बन्धः । तत्र स्त्यानं चित्तस्याकर्मण्यता स्तैमित्यम् । स्तैमित्यलक्षणा या चित्तस्याकर्मण्यता स्वालम्बनप्रतीतये तत् खलु स्त्यानम् । मिद्धमस्वतन्त्रवृत्तिश्चेतसो ऽभिसंक्षेपः । चेतसो ऽभिसंक्षेपश्चक्षुरादीन्द्रियद्वारेणाप्रवृतिः । स चेदस्वाधीना । चेतसो वृत्तिस्तन्मिद्धम् । शेषं सुबोधमापरिवर्तसमाप्तेः । उपायो विमुक्तिसादृश्यम् । तेनेयं धर्मधातोरनुमोदनानुपलम्भेनेत्युपायानुमोदना द्वितीया ॥
अनुमोदना च परिणामना च तस्याः । तयोरभिधायकः परिवर्तो अनुमोदनापरिणामनापरिवर्तः ॥
आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकारशान्तिविरचितायां षष्ठः परिवर्तः ॥
7. निरयपरिवर्तो नाम सप्तमः
लौकिको भावनामार्गस्त्रयो मनस्काराः । तदुक्तः । लोकोत्तरस्तु भावनामार्गो ऽनिर्हारः शुद्धिरत्यन्तंऽ इति पूर्वमुद्दिष्टः । तत्र निर्हारमधिकृत्य शास्त्रम्-
[55] स्वभावः श्रेष्ठता तस्य सर्वस्यानभिसंस्कृतिः ।
नोपलम्भेन धर्माणामर्पणा च महार्थता ॥ 2-25 ॥
पञ्चाङ्गानि निर्हारस्य । ऽतस्यऽ इति भावनामार्गस्य प्रज्ञापारमिताविशेषस्य ऽस्वभावःऽ सर्वज्ञज्ञानपरिनिष्पादकत्वादिधर्मचक्रप्रवर्तकत्वपर्यन्तः । ऽश्रेष्ठताऽ षट् पारमितासु । अभिनिर्हारः सर्वधर्माणां ऽअनभिसंस्कारःऽ । अनुपलम्भेन सर्वधर्मानर्पयतीति ऽअर्पणाऽ । सर्वधर्मानुपलम्भेनैव बोधेः प्रापणात् ऽमहार्थताऽ इति । अत आह । अथ खल्वित्यादि । अस्य हि भावनामार्गस्य स्वभावः प्रज्ञापारमिता । कीदृशीत्याह । सर्वज्ञज्ञानस्य ( र्स्त्_66 ) परिनिष्पत्तिः यतः सा तथोक्ता । सर्वज्ञत्वमिति सर्वावरणवासनानुसन्धिप्रहीणं ज्ञानम् । प्रहाणसम्पत्सहिता ज्ञानसम्पदित्यर्थः । तदपि सर्वज्ञत्वमेव । अत्रोपपत्तिरवभासकरोति । सर्वावरणतमःप्रहाणमवभासः । तत्करेति प्रहाणसम्पत् । सर्वधर्मपरमार्थप्रतिभासो वा अवभासः । तत्करेति ज्ञानसम्पत् । अतश्चैनां नमस्करोमि सांप्रतम् । नमस्करणीयेति । आयत्यां प्रतिक्षणम् । एकेन पदेन द्वे सम्पदावुक्ते । इदानीं पदद्वयेन प्रहाणमाह । अनुपलिप्तेति सर्वावरणमलक्षयात् । सर्वलोकनिरुपलेपेति त्रिअधातुकमलक्षयात् । इदानीं पदत्रयेण ज्ञानमाह । सर्वधर्मपरमार्थप्रतिभास आलोकः । तत्करा । अत्र द्वौ हेतू पदद्वयेनाह । तिमिरमज्ञानम् । तद्विपर्ययो वितिमिरं ज्ञानमित्यर्थः । सर्व समग्रं त्रैधातुक त्रैधातुकपरमार्थः । तस्मिन्वितिमिरम् । तत्करा । इत्यालम्बनव्याप्तिः । क्लेशाश्च दृष्टयश्च ता एवान्धकाराः । सर्वे च ते ते च तेषां अपनेत्रीति सर्वविपक्षक्षयः । इयता सर्वेण स्वार्थसम्पत्तिरुक्ता । परार्थसम्पत्तिमधिकृत्याह । आश्रयणीयेत्यादि । आश्रयणीया सर्वपदप्रेप्सुभिः । अग्राणि पदानि स्त्रोत आपत्तिः सकृदागामित्वं यावत्प्रत्येकबोधिः । तत्करा । तेषामुपायः सप्तत्रिंशद् बोधिपक्ष्याः । तेषां क्षमकरी विघ्नहरणात् । यावन्न लोकोत्तरज्ञानं तावद् अन्धाः । तेषां तदुत्पादनाद् आलोककरी । सर्वभयोपद्रवैः प्रहीण आलोको लोकोत्तर एव भावनामार्गः । तत्करा । इयता हीनयानिकानामर्थ उक्तः ।
बोधिसत्त्वार्थमधिकृत्याह । पञ्चचक्षुरित्यादि । ते हि परार्थप्रधानाः । तस्य सैव साधनमालम्बनभेदेन पञ्चचक्षुःपरिवारा । अभेदेन सैव चक्षु सर्वधर्मपरमार्थदर्शनात् । व्यापिनो दर्शनस्य त्रयो विबन्धाः । मोहतमरितमिराणि । तत्र मोहो अज्ञानम् । तमोन्धकारम् । तिमिरं चक्षुरोगः । तेषां विकरणी विध्वंसनी । संक्षेपतो वितिमिरकरणी तिमिरसामान्यात् । किमुत्पादयतीत्यत आह । सर्वधर्माणामकरणीति । सर्वधर्माः स्कन्धधात्वायतनानि । तेषां त्रयः स्वभावाः । कल्पितः परतन्त्रः परिनिष्पन्नश्च । तत्र कल्पितं न करोति तस्य यथालक्षणमसत्त्वात् । परतन्त्रो अभूतपरिकल्पः । तत्र करोति तत्प्रतिपक्षत्वात् । परिनिष्पन्नो धर्मधातुः । तमपि न करोत्यनादिनिधनत्वात् । सम्यग्ज्ञानं करोतीति चेत्? न । अनादिनिधनचित्तसन्तानभ्रान्तिनिवृत्यैव सम्यग्ज्ञानसिद्धे । किं तर्हि करोतीत्यत आह । उत्पथेत्यादि । उत्पथो धर्माणां परिकल्पना तेन प्रयातानाम् । मार्गे धर्मनैरात्म्यज्ञाने अवतारणी । कस्य मार्गे? सर्वज्ञतायाः । इयता सर्वज्ञज्ञानपरिनिष्पत्तिरिति यदुक्तं तत्परार्थेपि दर्शितम् । यदुक्तं सर्वज्ञत्वमिति तत्परार्थेप्याह । सर्वज्ञतैवेत्यादिना । यदा हि वासनानुसन्धिप्रहीणता तस्यास्तदासौ सर्वज्ञतेत्यर्थः । सा तर्हि प्रज्ञापारमिता उत्पादिका ( र्स्त्_67 ) निरोधिका उत्पन्ना निरुद्धा च । नेत्याह । अनुत्पादिकेत्यादि । अनुत्पादिका सर्वधर्माणामिति वैयवदानिकानाम् । अनिरोधिका सर्वधर्माणामिति सांक्लेशिकानाम् । अनुत्पन्नानिरुद्धेति स्वयम् । परमार्थतो यथाप्रतिभासं चेति भावः । परमार्थो ह्येषां धर्मधातुः । तेनैषामनादिनिधनत्वाद्वालप्रतिभासिना रूपेणात्यन्त- । समत्वान्नैषामुत्पादनिरोधौ । अत एवाह । स्वलक्षणशून्यतायामुपादायेति प्रतीत्यसमुत्पन्नं पुनरेषां तृतीयं स्वभावमुपादायाह । मातेत्यादि । माता जननी । कुतः? सर्वबुद्धधर्मा एव रत्नानि तेषां दात्रीत्वात् । तान्येव हि समग्राणि हेत्ववस्थानि बोधिसत्वानां शरीरम् तत इयं तद्दानात्तेषां जननी । बुद्धग्रहणाब्दुद्धजननीत्वमर्थाद्गम्यते । न पुनस्तावता बुद्धानामतिशयो गम्यते । अतो विशिष्टैर्गुणैः पुनस्तदाह दशबलेत्यादिना ।

दश तथागतबलानि । तत्करा । कतमानि दश? "स्थानास्थानज्ञानबलम् । कर्मविपाकज्ञानबलम् । नानाधातुज्ञानबलम् । नानाधिमुक्तिज्ञानबलम् । इन्द्रियपरापरज्ञानबलम् । सर्वत्रगामिनीप्रतिपज्ज्ञानबलम् । ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिसंक्लेशव्यवदानव्युत्थानज्ञानबलम् । पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानबलम् । च्युतोपपादज्ञानबलम् । आश्रवक्षयज्ञानबलं च" इति । लक्षणमेषां यथोक्तं महत्यो र्भगवत्योः । तत्र सम्भवासम्भवौ स्थानास्थाने । तद्यथा दुश्चरितानामनिष्टो विपाक [:] स्थानमिष्टो ऽस्थानमिति । कर्म च विपाकश्च । नानाधातुः पुण्यापुण्यादिजनको ऽध्याशयः । नानाधिमुक्तिस्तद्यथा रागद्वेषादौ स्थितानां द्वेषरागादौ रुचिः । इन्द्रियाणि श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञाः । तेषां परापरत्वं विमात्रता । अयं मृद्विन्द्रियो ऽयं मध्येन्द्रिय इत्यादि । सर्वत्रगामिनीप्रतिपत् । रागस्य प्रतिपक्ष इयं प्रतिपत् । इयं द्वेषस्येत्यादि । चतुर्णा ध्यानानां अष्टानां विमोक्षाणां त्रयाणां समाधीनां सवितर्कसविचारादीनां चतसृणामारूप्यसमापत्तीनां नवानां चानुपूर्वविहारसमापत्तीनाम् संक्लेशादिकम् । तत्र संक्लेश आस्वादनादिना । व्यवदानमनुपलम्भादिना । व्युत्थानं सिंहविजृम्भितेन वा अवस्कन्दकेन वा । पूर्वे निवासः पूर्वजन्म । तस्मिन्ननुस्मृतिः स्मरणम् । च्यु[त्यु]पपादौ सत्त्वानां मरणोत्पत्ती । आश्रवाः क्लेशास्तेषां यः क्षयो येन च मार्गेण क्षयस्तदुभयमाश्रवक्षयः । सत्त्वानाम् । एषां स्थानास्थानादीनां सर्वथा सर्वदा सम्यग्ज्ञानं तदिह स्थानास्थानादिज्ञानम् । तदेव बलमितरैरघृष्यत्वात्, तेषां वाभिभवनात् ।
अनवमर्दनीयेत्यभिभवितुमशक्या । कुत इत्याह । चतुर्वैशारद्यकरीत्वादिति । सिंहवदत्यन्तनिःशंको युक्तवादी विशारदः । तस्य भावो वैशारद्यम् । ( र्स्त्_68 ) चत्वारि वैशारद्यानि । अभिसंबोधिवैशारद्यम् । आश्रवक्षयवैशारद्यम् । आन्तरायिकध[र्म]वैशारद्यम् । नैर्याणिकधर्मवैशारद्यं च । अभिसम्बोधिस्तथागतस्य ज्ञानसम्पत् । आश्रवक्षयः प्रहाणसम्पत् । तदुभयं स्वार्थः । आन्तरायिका धर्मा निर्वाणस्य विबन्धकाः नैर्याणिका धर्मा निर्वाणस्य प्रापकाः । एतदुभयं परार्थः । परेभ्यस्तदाख्यानात् । तेषु वैशारद्यम् । तत्प्रतिज्ञाप्रतिष्ठापनेष्वित्यर्थः । तत्करा । अनाथाः सत्त्वा अनादौ दुःखसागरे भ्रमतामेषामद्यापि त्रातुरभावात् । तेषां नाथस्त्राता भगवान् बुद्धः । तत्करा । इयता सर्वज्ञज्ञानपरिनिष्पत्तिरेषेति समर्थितः । एषैव सर्वज्ञत्वमिति समर्थयितुमाह । संसारेत्यादि । संसारः साश्रवाः स्कन्धाः । तस्य प्रतिपक्षा हन्त्री । धर्मधातुरेव तस्य हन्तेति चेदाह । अकूटस्थतामुपादायेति । धर्मधातुर्हि कूटस्थो अनादिनिधनैकरूपत्वात् । स चेत्प्रतिपक्षः स्यात् तदा आदित एव संसारो न स्यात् । प्रज्ञापारमिता पुनरादिमती, उत्तरोत्तरगामिनी चेति सैव तस्य प्रतिपक्षः । अनेन प्रहाणसम्पदुक्ता । ज्ञानसम्पदमाह सर्वेत्यादिना । सर्वधर्माणां स्वभावः परमार्थः । तस्य विदर्शनी तत्प्रतिभासत्वात् । स्वस्य परेषाञ्च परार्थमधिकृत्याह । परिपूर्णेत्यादि । परिपूर्णमेकेनाप्यनूनत्वात् । त्रिपरिवर्तद्वादशाकारं च यद्धर्मचक्रम् । धर्मः शासनम् । तदेव चक्रं विनेयसन्तानेषु चंक्रमणात् । तस्य प्रवर्तनो प्रवर्तयित्री । बुद्धानां तथैव तस्य प्रवर्तनात् ।
तत्र धर्मचक्रं सत्यचतुष्टयम् । तस्य त्रयः परिवर्ताः । इदं दुःखम् । अयं दुःखसमुदयः । अयं दुःखनिरोधः । इयं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदिति । सत्यचतुष्टयस्य स्वभावपरिच्छेदः प्रथमः परिवर्तः । तस्यैव यथाक्रमं परिज्ञेयप्रहेयसाक्षात्कर्तव्यभावयितव्यत्वपरिच्छेदो द्वितीयः परिवर्तः । तस्यैवात्मना परिज्ञातप्रहीन(ण)साक्षात्कृतभावितत्वपरिच्छेदस्तृतीयः । तस्मात् त्रिपरिवर्तं तत् । दुःखसत्यस्य दुःखस्वभावः परिज्ञेयत्वं परिज्ञातत्वं चेति त्रय आकाराः । समुदयसत्यस्य तत्स्वभावः प्रहेयत्वं प्रहीणत्वं चेतिं त्रय आकाराः । निरोधसत्यस्य तत् स्वभावः साक्षात्कर्तव्यत्वं साक्षात्कृतत्वं चेति त्रय आकाराः । मार्गसत्यस्य तत् स्वभावो भावयितव्यत्वं भावितत्वं चेति त्रय आकाराः । तस्मात् द्वादशाकारं तत् ।
ननु प्रतीत्यसमुत्पन्नेनापि स्वभावेनेयं [न] निरोधिका शां(सां)क्लेशिकानां विनाशहेतूनामकिञ्चित्करत्वात् । नाप्युत्पादिका वैयवदानिकानां मिथ्याज्ञाननिवृत्तौ चित्तमात्रादेव सम्यग्ज्ञानोत्पत्तेः । नैतदस्ति । बन्ध्यक्षणोत्पादनस्यैव सन्ताननिरोधत्वात् । अग्निना शीतनिरोधवत् । प्रज्ञापारमितयैव मिथ्याज्ञाननिरोधे ( र्स्त्_69 ) सति भगवतः प्रागभूतस्य सम्यग्ज्ञानस्य तद्धेतुकत्वात् । निरोधस्य चावस्तुनो हेतुत्वायोगात् । चित्तस्यैव च निरुद्धविपक्षस्य सम्यग्ज्ञानत्वात् । अन्यथा हि सर्वभ्रान्तिनिवृत्तिकालेपि व्यापि सम्यग्ज्ञानं न स्यादिति भावनामार्गस्य स्वभावः ॥
कथमित्यादिना सर्वज्ञतानुप्राप्तय इत्येतदन्तेन श्रेष्ठता । स्थातव्यमिति वर्तितव्यम् । पूजाभिः मनसिकर्तव्या गुणानुस्मरणैः । नमस्कर्तव्या कायवाक्चित्तैः । निदानं प्रस्तावः पृच्छायाः । हेतुस्तु भगवत्याः श्रेष्ठता । प्रज्ञापारमिताया यत्कौशल्यपरिगृहीतस्य बोधिसत्त्वस्यानुमोदनासहगतं पुण्यमौपलम्भिकानां पञ्च पारमितामयात् पुण्याद्विशिष्यत इतीदं निदानमनन्तरोक्तत्वात् । यत इयं तासां परिणायिका ततः श्रेष्ठेति हेतुः । अपरिणायकमिति परिणायकरहितम् । अभव्यमयोग्यम् । जात्यन्धभूतं जात्यन्धसदृशम् । शेषं सुबोधम् । इति श्रेष्ठता ॥
अथ खल्वायुष्मानित्यादिना अभिनिर्हारो द्वितीयात् एवमुक्तात् प्राक् । प्रज्ञापारमितेति भावनामार्गः । यः पञ्चानां स्कन्धानां यावत्सर्वधर्माणामनभिसंस्कारो ऽनुपलम्भः सो ऽस्य अभिनिर्हारः परिनिष्पादनम् । अवयवार्थः सुबोधः । इत्यभिनिर्हारः ॥
एवमुक्त इत्यादि यावत संख्यां गच्छतीति । कतमं धर्ममित्यनाश्रवः । न कश्चिद्धर्ममिति । धर्माणामर्पणायाश्चानुपलम्भादित्यर्पणा ॥

अथ खलु शक्र इत्यादि शारिपुत्रवचनात् प्राक् । यदि न कञ्चिद्धर्ममर्पयति न तर्हि सर्वज्ञतामपीति मत्वा शक्र आह । किमियमित्यादि । अर्पयत्येव केनचित्पर्यायेण । यथा तु नार्पयति तद्भगवानाह न यथेत्यादि । उपलम्भो बालग्राहेण रूपेण । नाम संज्ञा । संस्कारः कल्पना । यथा त्वर्पयति तत्पृच्छति । कथं तर्हीत्यादिना । उत्तरं यथेत्यादिना । यथा नार्पयतीति धर्माणामर्पणायाश्चाविकल्पनात् । तथेति । अविकल्पनया । न कञ्चिदित्यादि । धर्माणामुत्पादादीनां चाविकल्पनादिति भावः । अनुत्पादायानिरोधायेति नोत्पादाय न निरोधायेत्यर्थः । असमर्थसमासत्त्वात् । अतश्च अनुपस्थितेत्यकिञ्चित्करत्वात् । एवमपीति सर्वज्ञतार्पकत्वेनापि । दूरीकरिष्यतीत्यसंमुखीभावात् । रिक्तीकरिष्यतीति संमुखीभूतस्य ज्ञानस्य तल्लक्षणाभावात् । तुच्छीकरिष्यतीति तत् फलाभावात् । न करिष्यतीति नोत्पादयिष्यति । अस्त्येष पर्याय इति यथा त्वयोक्तः । तत्कस्य हेतोरिति तद्दूरीकरणादिकं कुतः? परिदीपितायामिति निर्दिष्टायाम् । न रूपं यावन्न बुद्धत्वमिति न किञ्चिद्धर्म ( र्स्त्_70 ) इत्यर्थः । तस्मात् कञ्चिद्धर्म पश्यन् दूरीकरिष्यतीति । यावन्न करिष्यतीमाम् । कतमेन पर्यायेणेति । किं महार्थतयेति भावः ॥
सुभूतिराह नेत्यादि । निःस्वभावेषु सर्वधर्मेषु द्वयाभावादिति भावः । असंक्षिप्ता विक्षिप्तेति । अद्वयत्वात् । एवमपीति महार्थतयापि । किम्पुनः शब्दादतिशयार्थः । एवमित्युक्त्वा । तदेवाह । एवमहमित्यादिना । निःष्यन्द इति तत्पृष्ठभावी निश्चयः । यः सत्त्वोपलम्भ इति सम्बन्धः । सत्त्वः पुद्गलद्रव्यं तद्वद् अस्वभावजातिकास्वभावलक्षणम् । जातिरुत्पत्तिः । ताभ्यां रहिता । अस्यैव निर्देशः सत्त्वास्वभावतयेत्यादिना । परिशेषाद्गम्यते सत्त्वाजातिकतया अजातिकतेति । विविक्तता शून्यता । अचिन्त्यता चित्तानालम्बनता । अभिसंबोधनं साक्षात्क्रिया । तदभावाद् अनभिसंबोधनता । यथाभ । सद्भुतो अर्थः । तस्यानभिसंबोधनमग्रहणं सत्त्वः । तद्वत्प्रज्ञापारमिता । यथा सत्त्वस्य बलसमुदागमनं बलनिष्पादनं न किञ्चित् तथा तथागतस्य प्रज्ञापारमितयेति महार्थता ॥
अभिनिर्हारस्य पञ्चाङ्गान्युक्तानि । षष्ठसप्तमेपि स्तः । अधिमोक्षहेतुः प्रतिपक्षहेतुश्च । ते ऽधिकृत्य शास्त्रम्-
[56] बुद्धसेवा च दानादिरुपाये यच्च कौशलम् ।
हेतवो ऽत्राधिमोक्षस्य धर्मव्यसनहेतवः ॥ 2-26 ॥
[57] माराधिष्ठानगम्भीरधर्मतानधिमुक्तते ।
स्कन्धाद्यभिनिवेशश्च पापमित्रपरिग्रहः ॥ 2-27 ॥
अत्राधिमुक्तिहेतवस्त्रय उक्ताः पादत्रयेण । धर्मव्यसनं प्रतिक्षेपः । तस्य चत्वारो हेतव इतरैः पञ्चभिः पादैः । ऽअनधिमुक्तताऽ अनधिमुक्तिः । तत्राधिमोक्षो ऽस्मिन्नेव भावनामार्गे ऽधिमुक्तिः । तमाह । अथ खल्वित्यादिना न धन्धयिष्यतीत्येतदन्तेन । अधिमोक्षयिष्यतीति निश्चिते वस्तुन्येवमेव नान्यथेत्यवधारणमधिमोक्षः । तं करिष्यतीत्यर्थः । तत्करोतीति चुरादौ पाठाण्णिच् । तस्याधिमोक्षस्य लक्षणं त्रिभिः पदैर्गत्यन्तरप्रतिषेधायाह । तत्र कांक्षा बाधा । अबाध्यबाधनस्य कांक्षामात्रत्वात् । विचिकित्सा संशय एव । धन्धायनमप्रतिपत्तिरिति त्रीणि गत्यन्तराणि । धन्धो ऽप्रतिपत्तौ । धन्धो भविष्यतीति धन्धायिष्यति । लोहितादेराकृतिगणत्वात् क्यष् । इत्यधिमोक्षः ॥
अधिमोक्षस्य त्रयो हेतवः । तत्र द्वौ पृच्छति । कुतश्च्युत्वेहोपन्नः कियच्चिरचरितावी चेति । स इति यो ऽधिमोक्ता । अधिमुक्तो ऽधिमुक्तिकारित्रेण ( र्स्त्_71 ) लक्ष्यते । अतस्तदाह । य इत्यादिना । अर्थत इत्यष्टाभिरभिसमयैः । अर्थनयत इति यथास्वं तेषामेव वस्तुभिः । धर्मत इत्येभिरेव नामपदव्यञ्जनैः । धर्मनयत इति समासव्यासादिभिः । अनुगमिष्यंत्यनुसरणात् । अनुभोत्स्यते तथा ज्ञानात् । अनुबोधयिष्यति तथैव परान् ।
तत्कस्य हेतोरिति कुतो लिङ्गात् । यः कश्चिदित्यादिना लिङ्गमाह । मे दृष्ट इति मया दृष्टः । सम्बन्धविवक्षायां षष्ठी । तद्यथा सुभाषितस्य शिक्षते, नाग्निस्तृप्यति काष्ठानामिति । अवदधाति सावधानं करोति । सत्कृत्येति भक्तितो रुचितो वा । नोपच्छिनत्ति विच्छेदाकरणात् ।

चिरेत्यादिनोपसंहारः । चिरचरिताः पारमिता अवितुं शीलमस्येति चिरचरितावी । बहवो बुद्धाः पर्युपासिता येन स तथोक्तः । इति बुद्धसेवादानादिचर्या ॥
तृतीयो ऽधिमोक्षहेतुरुपायकौशल्यम् । तदाह । अथ खल्वित्यादिना स्थविरः सुभूतिरित्यतः प्राक् । शक्या पुनरिति कांक्षा प्रश्नः । श्रोतुं शब्दतः । उपलक्षयितुमर्थतः । समन्वाहर्तुं कालान्तरे स्मर्तुम् । उपपादयितुं चिन्ताकाले । उपधारयितुं भावनाकाले चेतसि स्थिरीकरणात् । इयमिति प्रतिभासमाना । इहामुत्र वेति प्रतिभासमाना धारा । अनेनेति प्रतिभासमानेन । आकारेणेति लक्षणेन । तद्यथा गौः सास्नादिमत्वेन । लिङ्गेनेति कृत्रिमेण चिन्हेन । तद्यथा गौर्घण्टादिना । निमित्तेनेति स्वाभाविकेन चिन्हेन । तद्यथा गौःशुक्लत्वादिना । निर्देष्टुं परस्मैः । श्रोतुं परस्मात् ।
भगवानाह । उत्तरं नो हीत्यादि । स्कन्धादिश इति स्कन्धादिभिः । रूपस्कन्ध इति वा यावद्धर्मायतनमिति वेत्यर्थः । कुत इत्याह । सर्वधर्मैस्तैरेव विविक्तत्वादस्याः । तदपि कुतः? निःस्वभावत्वात्तेषाम् । परिकल्पितेन धर्मस्वभावेनेति भावः । न चान्यत्रेति । न चान्या तत्परमार्थत्वादिति भावः । अत एव तदित्यादिना प्रश्नः । स्कन्धेत्यादिनोत्तरम् । विज्ञप्तिरूपं स्कन्धादिकमेव । शून्यं परिकल्पितेन स्कन्धादिस्वभावेन । सा तस्य तेन शून्यता विज्ञप्तिमात्रता प्रज्ञापारमिता । तस्मादद्वयमेतद्द्वंवीकारम् । ननु शून्यताया इदं लक्षणं न प्रज्ञापारमिताया इत्यत आह । शून्यत्वादित्यादि । नोपलभ्यते स्कन्धादि यथालक्षणम् । योनुपलम्भः सर्वधर्माणामिति तद्विविक्तप्रकाशमात्रोपलम्भलक्षणः । न तूपलम्भनिवृत्तिमात्रम् । "नाभावः कस्यचित्प्रतिपत्तिः प्रतिपत्तिहेतुर्वा" इति वचनात् । यो ऽनुपलम्भः सा प्रज्ञापारमिता प्रकृष्टज्ञानत्वात् पारगत्वाच्च । तथापि नासौ प्रज्ञापारमिता । स्याद्यदि स्कन्धादिशून्यतामनुभूय ( र्स्त्_72 ) स्कन्धाद्यवसीयेत । रजताद्यवसाये शुक्तिदर्शनवत् । एतद्दर्शयितुमाह । यदेत्यादि । यदा तु यथानुभूतनिश्चयं जनयति न स्कन्धा न धातुर्नायतनमिति तदा प्रज्ञापारमितैव । तन्निस्यन्दत्वात् स्कन्धाद्यभावनिश्चयस्य । शुक्तिनिश्चये शुक्तिदर्शनवत् । प्रामाण्यात् । तद्येवं यद्यथास्ति यथा च नास्ति यथा च प्रज्ञापारमिता स्यान्न स्याद्वा तस्य सर्वस्य सम्यग्बोध उपायकौशलं तृतीयो ऽधिमोक्षहेतुः ।
धर्मव्यसनं वक्तव्यम् । स च सद्धर्मप्रतिक्षयः । कुतः? धर्मव्यसनहेतुत्वात् । धर्मस्य व्यसनं विपत् । दीर्घदुर्गतिवासेन तस्य श्रवणाद्यभावः । दुर्गतिचिरवासहेतुत्वाद्धर्मव्यसनहेतुत्वम् । तस्माद्धर्मव्यसनम् । तदेव धर्मव्यसनसंवर्तनीयं कर्म । तत्संवर्तते ऽस्मादिति कृत्वा । तदेव प्रस्तौति स्थविर इत्यादिना । प्रज्ञापारमिता । एष एव भावनामार्गः । तस्यां योगापत्तिः समाधानप्राप्तिः ।
विभज्येति । कथं विभज्य? केषाञ्चि[च्चि]रचरिताविना(ता) भवति केषाञ्चिन्नेति । तत्कुतः? इन्द्रियाणां श्रद्धादीनां विमात्रतया नानात्वेन । तामाह स्यादित्यादिना । अस्यामगौरवता तेषामभूदिति सम्बन्धः । बुद्धानामन्तिकादिति । अन्तिके दूरान्तिकार्थेभ्य इति पञ्चमी । तत्सन्निधावित्यर्थः । अगौरवता अशु(सु)शूषणता अश्रद्दधानता च । भगवत्यां अपर्युपासनता अपरिपृच्छनता च बुद्धेषु । तत इति श्रद्धावियोगात् । धर्मव्यसनसंवर्तनीयं कर्म सद्धर्मप्रतिक्षेपः । कृतं सकृत्करणात् । सञ्चितं पुनः पुनः करणात् । आचितं परिपूर्णम् । उपचितं विपाकदनशक्तिलाभात् । कायेन सामग्री श्रोतुमागमनम् । चित्तेन निर्विक्षेपता । वाचा अप्रस्तुतानभिधानम् । एवं सामग्रिमददाना इति सम्यगशृण्वन्तः । न जानन्ति ग्रन्थतः । न पश्यन्ति अर्थतः । न बुध्यन्ते स्वभावत्रयभेदेन । ततो न वेदयन्ते विपरीतबोधात् । अश्रद्दधाना इत्यादि तूक्तम् । तस्योपसंहार एवं त इत्यादिना । प्रत्याख्यानं मनसा परित्यागः । प्रतिक्षेपो वाचा । प्रतिक्रोशनं निन्दा । उपहत्येति दूषयित्वा । दग्धेति कुशलमूलदाहात् । छन्दो वशीभावः । विपर्ययाद्विच्छन्दः शिथिलः । अतो विच्छन्दयिष्यन्तीति शिथिलीकरणात् । विवेचयिष्यन्तीति मनसा त्याजनात् । विवर्तयिष्यन्तीति पुनरग्रहणात् । इयता प्रत्याख्यानमुक्तम् ॥
प्रतिक्षेपमाह नात्रेत्यादिना । प्रतिक्रोषणमाह नैतदित्यादिना । अपक्रान्ताः परिमुक्ताः परिबाह्या इत्येको ऽर्थः । सर्व यथा भवन्ति तथा सर्वेण अङ्गेन । सर्व यथा भवति तथा सर्वः प्रकारः । कर्माभिसंस्कारः कर्म क्रिया । उपस्थापितेनेति कृतेन । समुत्थापितेनेत्युपचितेन । संवर्तनी ( र्स्त्_73 ) प्रलयः । आअवीचितलादा च ब्रह्मलोकाद्यस्यामग्निना क्षीयते सा तेजःसंवर्तनी । क्षेप्स्यन्ते अन्तराभवशरीरेण । उपपत्स्यन्ते उपपत्तिभवशरीरेण । समाना सन्तः । बहु वत दुःखं च तद्वेदनीयं यस्मात्तथोक्तम् ।
प्रतिवर्णिकादिपदत्रयं समानार्थम् । ऽलाभसत्कारं तेभ्य एव । यदर्थ ते दृश्येरण् (दूष्येरन्) । तत्कस्य हेतोरिति । तत्तेषामदर्शनादिकं कुत इत्यर्थः । कसम्बकं पूतिपूर्णम् । तदत्यक्तमन्यान्यपि पर्णानि नाशयति । जातिर्जातम् । कसम्बकवज्जातमेषामिति कसम्बकजाताः । कृष्णा तृणविशेषः । प्राकृतभाषया कण्डा । सापि क्षेत्रादनपनीता क्षेत्रं नाशयति । निर्जातिर्निष्पत्तिः । कृष्णावन्निर्जातिरेषामिति कृष्णानिर्जातिकाः । कृष्णो हि कृष्णसर्पः सविषः संश्रृ(सृ)ष्टान् दष्टो सविषीकरोति । अनयेनेति तेभ्यः श्रुतश्रद्धादिनामार्गेण । व्यसनं निरयादिदुःखम् । आगाढमाबाधमिति महतीं पीडाम् । निगच्छेत् स्पृशेदिति प्राप्नुयादित्यर्थः । आलोकः प्रकृतस्य कर्मणो विपाकज्ञानम् । शुक्लांशः कुशलभागः । तद्योगात् शुक्लांशिकः । समवधानं योगः । शेषं सुबोधम् । इति धर्मव्यसनम् ॥
एवमुक्त इत्यादि । अत्र माराधिष्ठित इत्यादिना माराधिष्ठानमुक्तम् । गम्भीरेषु धर्मेष्वनधिमुक्तिस्तेषु श्रद्धाप्रसादाभावेनोक्ता ॥
पुनरपरमित्यादिना चतुरो हेतूनाह । आत्मोत्कर्षी परपंसको दोषान्तरप्रेक्षीत्येको राशिः । अत एवाह । एभिरपि चतुर्भिरित्यादि । तदत्र धर्मव्यसनहेतवः षडुक्ताः । शास्त्रे तु संक्षेपतश्चत्वारः । शेषाणां स्कन्धाद्यभिनिवेशे ऽन्तर्भावात् । आत्मोत्कर्षणादिनां स्कन्धाद्यभिनिवेशे ।
निर्हारपरिवर्तो ऽयं सप्ताङ्गस्य निर्हारस्य द्योतनात् । तथापि निरयग्रन्थस्य बहुत्वान्निरयपरिवर्त इत्युच्यते ॥
आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकरशान्तिविरचितायां सप्तमः परिवर्तः ॥
8. विशुद्धिपरिवर्तो नामाष्टमः ।

लोकोत्तरस्य भावनामार्गस्य निर्हारः सप्तमपरिवर्तेनोक्तः । शुद्धिरष्टमस्यादौ वक्तव्या । तस्याः शुद्धेर्दुरधिमोचतां तावदाह । अथ खल्वित्यादिना । अनर्थिकेनेति मन्दच्छन्देन । उपस्तब्धो विस्मितः । अशुश्रूषणा-अपरिपच्छकजातीयेनेति कल्याणमित्रेषु सुभूतेः प्रश्नः । कियदगम्भीरेत्यादि । कियता गम्भीरा यतो दुरधिमोचेत्यर्थः । भगवत उत्तरं रूपं सुभूत इत्यादिना । रूपादयो रूपादीनां च पूर्वापरमध्यान्ता अबद्धा अमुक्ताः स्वभावेनाध्वत्रयेण च निःस्वभावत्वादित्यर्थः । परमदुरधिमोचेति परमगम्भीरत्वादिति भावः । प्राक्प्रवृत्तो हि बन्धः प्रागशुद्धिः पश्चात्तन्निवृत्तिलक्षणो मोक्षः शुद्धिरिति प्रसिद्धम् । इह तु बन्धमोक्षयोरत्यन्ताभावः शुद्धिरिति परमगम्भीरं विशुद्धिलक्षणं शास्त्रे-
[58] फलशुद्धिश्च रूपादिशुद्धिरेव तयोर्द्वयोः ।
अभिन्नाच्छिन्नता यस्मादिति शुद्धिरुदिरिता ॥ [2-26] ॥
ऽफलशुद्धिःऽ साध्या । सा च ऽरूपादिशुद्धिरेवऽ । यस्मात् ऽतयोःऽ ऽअभिन्नाच्छिन्नताऽ ऽइति शुद्धिरुदीरिताऽ । शुद्धेर्लक्षणमुक्तं सुत्रे । कतमस्याः शुद्धेः? यस्यादुरधिमोचत्वमुक्तम् । तत्कस्य हेतोरित्यादि । तदस्या दुरधिमोचत्वं कुत इत्यर्थः । उत्तरं येत्यादिना । यत इदं तस्या लक्षणमिति भावः । अद्वयं तादात्म्यात् । अद्वैधीकारमव्यभिचारात् । अनयोरेव निर्देशो अभिन्नमच्छिन्नमिति । येत्यनुवादः सेति विधिः । अनूद्यमानश्च धर्मो विधीयमाने नियत इति ख्यापितः । अतः सामान्याधिकरणादभिन्नमुभयम् । अन्योन्यनियमादन्योन्याव्यभिचारः । तस्मादच्छिन्नमुभयम् । तदेवं यैव स्कन्धानामेकशो विशुद्धिः सैव फलविशुद्धिः । यैव फलविशुद्धिः सैवेतरा । अन्योन्याव्यभिचारात् । अन्योन्यलिङ्गता । स चाव्यभिचारस्तादात्म्यात् । अत आह । फलविशुद्धित इत्यादि पुनरपरमित्यतः प्राक् इति विशुद्धिलक्षणम् ।
विशुद्धिभेदाश्वत्वारो महत्योर्भगवत्योरुक्ताः सर्वसंग्रहार्थम् । अस्यां तु नोक्ता बोधिसत्त्वमार्गाधिकारात् । मार्गस्य विशुद्धिरुच्यते । स च भूमौ भूमौ नवविधो मृदुमृद्वादिभेदादधिमात्राधिमात्रादिभेदात् । नवविधस्यैव दोषस्य प्रतिपक्षेण ( र्स्त्_75 ) भूमयस्तु शुद्धेस्ताश्चैव नव । कामधातुरष्टौ च रूपारूप्याः । अतः शास्त्रम्-
[59] मृदुमृद्वादिको मार्गः शुद्धिर्नवसु भूमिषु ।
अभिमात्राधिमात्रदेर्मलस्य प्रतिपक्षतः ॥ 2-30 ॥
अतो नवविधं मार्गमाह । पुनरपरमित्यादिना अत्यन्तानुपपत्तिरित्यतः प्राक् । सर्वज्ञतेति सर्वाकारज्ञता । तस्या विशुद्धिर्द्विविधा । या स्कन्धानामेकशो विशुद्धिः पारमितानां च सा सर्वाकारज्ञताविशुद्धिः । या च तस्याः सा तेषामित्येका सर्वाकारज्ञताविशुद्धिः । अध्यात्मशून्यतादीनां स्कन्धादीनां च यावदावेणिकबुद्धधर्माणमेकशो या विशुद्धिर्या च प्रज्ञापारमिताया या च सर्वाकारज्ञतायाः सर्वमेतदभिन्नमच्छिन्नमिति द्वितीया सर्वाकारज्ञताविशुद्धिः । तदस्यां न पठ्यते उपलक्षणत्वात्तद्ग्राह्यम् । इति मृदुमृदुमार्गो मृदुमध्यश्च ॥
अथ खल्वित्यादि । इतः प्रभृति प्रज्ञापारमितेति प्रज्ञापारमिताविशुद्धिरित्यर्थः । सा गम्भीरा दुरवगाहा सर्वधर्माणां विशुद्धत्वादत्यन्तशून्यत्वादिति मृद्वधिमार्गः ॥
सावभासकरी तमोपहा विशुद्धत्वात्सर्वधर्माणामिति मध्यमृदुमार्गः ॥
सा आलोको दर्शनं विशुद्धत्वादिति मध्यमध्यो मार्गः ॥
सा अप्रतिसन्धिरसंक्रान्तिर्भवान्तरे विशुद्धत्वादिति मध्याधिमात्रो मार्गः ॥
सा असंक्लेशो विशुद्धित्वात् प्रकृत्यसंक्लिष्टत्वात्सर्वधर्माणामित्यधिमात्रमृदुमार्गः ॥
सा अप्राप्तिरनभिसमयो विशुद्धत्वात् सर्वधर्माणामप्राप्तेरनभिसमयाच्चेत्यधिमात्रमध्यो मार्गः ॥
सा अनभिनिर्वृत्तिर्विशुद्धत्वात् अनभिनिर्वृत्तत्वात् सर्वधर्माणामित्यधिमात्राधिमात्रो मार्गः ॥
आह । अत्यन्तानुपपत्तिरित्यादिकमामार्गज्ञतापरिसमाप्तेः । अतः शास्त्रम्-
[61] त्रिधातुप्रतिपक्षत्वं समता मानमेययोः ।
मार्गः स चेष्यते तस्य चोद्यस्य परिहारतः ॥ 2-31 ॥
तस्यां ऽत्रिधातुप्रतिपक्षत्वंऽ यदाह । अत्यन्तानुपपत्तिः प्रज्ञापारमिता । कामधात्वादिषु विशुद्धत्वात् । कामधात्वादिष्वभावानुपपत्तेः इति त्रिधातुप्रतिपक्षत्वम् ।
अत्र च ऽसमता मानमेययोःऽ । यदाह । आहेत्यादि । न जान तीति न गृण्हाति । न संजानीत इति न विकल्पयति । स्फुटीकर्तु प्रश्नः किं पुनरित्यादि । उत्तरं रूपमित्यादि । विशुद्धत्यादित्यत्यन्तसमत्वात् । तदेवं यथा स्याज्ज्ञेयं ग्राह्यं न भवति तथैषापि तस्य ग्राहिका न भवतीति ज्ञेयमानसमता ।
योयं विशुद्धिलक्षणो भावनामार्ग उक्तो न स युक्तः । यतो ऽस्मिन्नष्टौ दोषा इत्यत आह । ऽमार्गः स चेष्यते तस्य चोद्यस्य परिहारतः । ऽ चकारो ऽवधारणे । भिन्नक्रमश्च । चोद्यस्येति जातावेकवचनम् । भावनामार्ग एव स इष्यते तदीयचोद्यानामित ऊर्ध्वं परिहारादित्यर्थः । अत्र च सिद्धान्त एव काक्वा कुत एतदिति हेतुसापेक्षाश्चोद्यसूचनाद्यानि । सिद्धान्तहेतवः परिहाराः । तत्र द्वे चोद्ये शारिपुत्रस्य षट् सुभूतेः ।

नापकारं करोति न चोपकारमिति सिद्धान्तः । स कुतः? यदि ह्यकिंचित्करी कथं सा मार्ग इति चोद्यम् । विशुद्धित्वादिति परिहारः । सर्वज्ञता हि धर्मधातुविशुद्धिः स च विशुद्धः प्रकृतिशुद्धः । ततः सा अस्याकिञ्चित्करी । केवलमागन्तुकावरणक्षयं [प्रति] व्याप्रियते । न गृण्हाति न त्यजतीति सिद्धान्तः । स कुतः? यदि ह्यसौ गृण्हाति विकल्पः स्यात् । अथ न गॄण्हाति प्रज्ञैव न स्यादिति चोद्यम् । विशुद्धत्वादि परिहारः । यथा हि यत एवासौ धर्मान् धर्मलक्षणैर्न पश्यत्यत एव धर्मतया पश्यति । अत एव विशुद्धः । विशुद्धत्वात् न गृण्हाति न च त्यजतीति । स्कन्धविशुद्धितः फलविशुद्धिः सर्वज्ञताविशुद्धिश्चोक्ता । सा च तेषां विशुद्धिरात्मविशुद्ध्या । यथा ह्यात्मनो विशुद्धिरत्यन्तमसत्ता तथा तेषामपीति सिद्धान्तः । स कुतः? यदि हि स्कन्धफलसर्वज्ञतानामत्यन्तमसत्ता तदैता(ते)न किञ्चिदिति चोद्यम् । अत्यन्तविशुद्धित्वादिति परिहारः । अत्यन्तमसन्त एव धर्माः स्वलक्षणैः । अत एव तच्छून्यतालक्षणया धर्मतया सन्तीत्यर्थः । आत्मविशुद्धितो न प्राप्तिर्नाभिसमय इति सिद्धान्तः । चोद्यं पुर्ववत् । अत्यन्तविशुद्धत्वादिति परिहारः । यत एव धर्मलक्षणैर्धर्मा अत्यन्तमसन्तः तत एव धर्मतया सन्तः । सा च प्रकृत्यैव शुद्धा तच्छुद्धिरेव च सर्वज्ञतेति न तस्याः प्राप्तिर्नाभिसमय इत्यर्थः । आत्मापर्यन्ततया रूपवेदना दीनामपर्यन्ततेति सिद्धान्तः । स कुतः । दृश्यते ( र्स्त्_77 ) हि स्कन्धादीनां पर्यन्तस्तत्कथमपर्यन्ता इति चोद्यम् । अत्यन्तविशुद्धत्वादिति परिहारः । यथा ह्यात्मनो ऽत्यन्तमसत्ता तथा रूपादीनामपि स्वलक्षणैः । ततो ऽसतां तेषां कः पर्यन्तः? धर्मतया सन्तीति चेत् .............पर्यन्तः । सर्वधर्मसामान्यलक्षणत्वात् रूपादिकस्य । न, भेदस्यापरमार्थत्वात् । तस्माद्यैव रूपादिविशुद्धिः सैव फलविशुद्धिः सर्वज्ञताविशुद्धिः प्रज्ञापारमिताविशुद्धिश्चेत्यर्थः ॥
य एवमत्यन्तासत्तया सर्वधर्माणां अवबोधः स प्रज्ञापारमितेति सिद्धान्तः । स कुतः?....................बोधो न तर्हि सात्यन्तविशुद्धिरिति चोद्यम् । अत्यन्तविशुद्धित्वादिति परिहारः ।
एवं समाप्ता अष्टावत्यन्तभावनामार्गमार्गज्ञताधिकाराः ॥
प्रथमपरिवर्तेन सर्वाकारज्ञतोक्ता । इतो ऽर्धसप्तमैः परिवर्तैर्मार्ज्ञता । अष्टमनवमयोः परिवर्तयोरर्धाभ्यां सर्वज्ञता वक्तव्या । तस्य अष्टौ वस्तूनि । यथोक्तं प्राक्
[61] प्रज्ञया न भवे स्थानं कृपया न शमे स्थितिः ।
अनुपायेन दूरत्वमुपायेनाविदूरता ॥ 1-10 ॥
[62] विपक्षप्रतिपक्षौ च प्रयोगः समतास्य च ।

दृङ्मार्गः श्रावकादीनामिति सर्वज्ञतेष्यते ॥ 1-11 ॥
इति । अत्र शास्त्रम्-
[63] नापरे न परे तीरे नान्तराले तयोः स्थिता ।
अध्वनां समतायोगात्प्रज्ञापारमिता मता ॥ 3-1 ॥
ऽप्रज्ञापारमिताऽ इति सर्वज्ञता । ऽनापरे तीरे ऽ इति संसारे । ऽन परे तीरे ऽ इति निर्वाणे । नापि तयोरन्तराले स्थिताऽ । त्रयं नोपलभ्यत इत्यर्थः । कुत इत्याह । ऽअध्वानां समतायोगाद्ऽ इति । धर्मतयाप्यध्वसमत्वात् । धर्माणां च यथालक्षणमनुपलम्भत् । एतदाह । आयुष्मान् इत्यादिना । सेति समाधानं पूर्वमुक्तत्वात् । इयमिति सर्वज्ञताख्येन विशेषेण वक्तव्यत्वात् । अत एवाह । विप्रकृतेति । विशेषेण प्रकृतत्वात् वर्तमानत्वाद्वा । अथवा कुतो न स्थिता? यतो विप्रकृता त्रयानुपलम्भेन बाधिता । भगवान् हेतुमाह । अत्यन्तविशुद्धत्वादिति । स्वैर्लक्षणैरसतां धर्माणां धर्मतालक्षणेन नित्यविशुद्धत्वादित्यर्थः । श्रावकास्तु ( र्स्त्_78 ) स्वदुःखक्षयमात्रैषिणः संसारं परिकल्प्य तेनात्यन्तमुद्विग्ना निर्वाणं परिकल्प्य तस्मिन्नतीवोत्कण्ठिता लघु लध्वेव परिनिर्वान्ति । नैवं बोधिसत्वाः, सर्वसत्त्वार्थं निरुत्तरबोधिकामा इति संसारनिर्वाणाप्रतिष्ठता ॥
शास्त्रम्-
[64] अनुपायेन दूरं सा सनिमित्तोपलम्भतः ।
ऽसनिमित्तं उपलम्भो ऽनुपायःऽ । तेन सा दूरीभवति । तदाह । आयुष्मानित्यादि । एवमपीति नामतोपि निमित्ततोपि । रिञ्चिष्यति त्यक्ष्यति नामतः । दूरीकरिष्यति निमित्ततः । इति दूरीभावः ।
उपायकौशलेनास्याः सम्यगासन्नतोदिता ॥ 3-2 ॥
निःसङ्गा वृत्तिः सम्यगुपायकौशलम् । तेनासन्नीभवति । तदाह । एवमुक्त इत्यादिना । सङ्गः सक्तिरभूतपरिकल्पः । सा नामतो स्यान्निमित्ततोपि । तयोरपि भूते ऽर्थे ऽभावात् । आख्याता षोडशभिर्दृष्टिमार्गलक्षणैः । सुनिर्दिष्टा द्वादशभिः प्रयोगैः । सुपरिनिष्ठिता संसारनिर्वाणयोरप्रतिष्ठानात् । सुपरिशुद्धा सङ्गकोटीनां विवर्जनात् । यत्र हीति वाक्यालङ्कारे । नामेत्याश्चर्ये । इमेपि सङ्गा इति सङ्गापि वक्ष्यमाणाः । अतः सङ्गवर्जनमुपायकौशलमित्या सन्नीभावता ।
ते पुनः सङ्गाः सामान्येनोक्ताः । विशेषतो वक्तव्याः । अतः शास्त्रम्-
[65] रूपादिस्कन्धशून्यत्वे धर्मेषु त्र्यध्वगेषु च ।
दानादौ बोधिपक्षेषु चर्या संज्ञा विपक्षता ॥ 3-3 ॥
रूपादीनां सर्वधर्माणां स्कन्धो राशिः । तस्य शून्यतायां त्रैयध्विके परधर्मेसु पारमिता बोधिपक्ष्यविषयायां च चर्यायां या ऽसंज्ञाऽ नामतो निमित्ततो वा सा ऽविपक्षताऽ । स्वार्थे तल् देवतावत् । स विपक्षः स सङ्ग इत्यर्थः ।
एतदाह । अथ खल्वित्यादिना । अस्यां भगवत्यां ऽचर्यासंज्ञाऽ न पठ्यते । सा पठितानामुपलक्षणत्वान्नोच्यते । दानपारमितां यावत्प्रज्ञापारमितां स्मृत्युपस्थानानि यावदार्याष्टङ्गमार्ग चरामीति सञ्जानीते सङ्ग इति । अस्यामधिकसङ्गमाह । इयन्तमित्यादिना । ये सङ्गास्त उक्ताः । यथा ते सङ्गास्तन्नोक्तम् । ततः शक्रस्य प्रश्नो ऽथ खल्वित्यादिना । पर्यायेणेति प्रकारेण । इदं तु प्रथमं बोधिचित्तमिति । एष विकल्पः प्रथमः सङ्गः । बोधौ परिणामयामीति । ( र्स्त्_79 ) एवं विकल्प्य परिणामना द्वितीयः । कथमिमौ सङ्गौ? तस्य चित्तस्यातीतत्वेनासत्त्वात् । बोधेश्चानागतत्वेन । चित्तप्रकृतिः सदास्तीति चेदाह । न चेत्यादि । न शक्या इति नित्यस्य परिणामायोगात् । तस्मादुभौ विकल्पौ । अभूतकल्पनात् । शेषास्तु यथा सङ्गास्तथा पुर्वमेवोक्तम् ।
सङ्गाः तेषां वर्जनमर्वागुक्तं भवति । अतः शास्त्रम्-
[66] दानादिष्वनहङ्कारः परेषां तन्नियोजनम् ।
सङ्गः कोटी निषेधो ऽयं
ऽदानादिष्वनहंकारःऽ सामर्थ्यात् । पूर्वमुक्तः । ऽपरेषां तन्नियोजनंऽ आह तस्मात्तर्हीत्यादिना । तस्मादिति स्वयं सङ्गविवर्जनात् कारणात् । तर्हीति परेषां सन्दर्शनादिकाले । सन्दर्शयतेति पूर्वमश्रुतवतः रोचयता । समादापयतेति । अनुष्ठानाय सम्यग् ग्राहयता । सम्प्रहषयतेति मन्थरान् प्रोत्साहयता । सम्प्रहर्षयतेति । आरब्धवीर्यान् साधुकारैः । भुतानुगमः सङ्गत्यागात् । एवं समादाय तेष्वपराद्धं (?) दर्शयितुमाह । एवमित्यादि । न क्षिणोतीति बुद्धेष्वपराद्धं न करोति । स्वयम्भूतानुगमे ऽनुशंसमाह । इमाश्चेत्यादिना । तदेवं यन्न ऽदानादिष्वनहङ्कारो ऽ यन्नऽपरेषां तत्र नियोजनंऽ, एष द्विविधः सङ्गकोटीनां स्थूलानां निषेधः ।
शास्त्रम् ।
सूक्ष्मः सङ्गो जीनादिषु ॥ 3-4 ॥
बुद्धादौ यः सङ्गः स सूक्ष्मः । तमाह अथ खलु भगवानित्यादिना । न सा शक्या परिणामयितुमिति त्र्यध्वप्रसङ्गात् । न निमित्तीकर्तुं नारम्बणीकर्तुमिति । अपूर्वत्वेनाकारणत्वात् । दुर्बोधत्वाच्च । यतो न सा दृष्टश्रुतमतविज्ञात चक्षुषा श्रोत्रेण घ्राणजिव्हाकायैर्मनसा वाप्रतीतत्वात् यथा क्रमम् । गम्भीरा प्रज्ञापारमिता विविक्तत्वात् । प्रकृतिगम्भीरा प्रकृतिविविक्तत्वात् । अतश्च नमस्करणिया । सर्वधर्मा अपि प्रकृतिविविक्ताः । या तेषां प्रकृतिविविक्तता सा प्रज्ञापारमिता । यतो ऽकृतास्ते भगवताभिसम्बुद्धाः । यतस्ते प्रकृत्यैव न किञ्चित् । या चैषां प्रकृतिः साभावः । यश्चाभावः सैषां प्रकृतिः । एकलक्षणत्वात् यदुतालक्षणत्वात् । एवमशेषाः सङ्गकोटयो विविर्जिता भवन्ति । अचिन्त्या चिन्तातीतत्वात् । नहि सा रूपं न वेदना यावन्न बुद्धधर्माः । शेषं सुबोधम् ।
नापि सा दृष्टश्रुतमतविज्ञातेत्यादिना यदुक्तं । अत्र शास्त्रम्
[67] तद्गाम्भीर्य प्रकृत्यैव विवेकाद्धर्मपद्धतेः ।
एकप्रकृतिकं ज्ञानं धर्माणां सङ्गवर्जनम् ॥ 3-5 ॥
[68] दृष्टादिप्रतिषेधेन तस्या दुर्बोधतोदिता ।
रूपादिभिरविज्ञानात्तदचिन्त्यत्वमिष्यते ॥ 3-6 ॥
ऽविवेकाद्ऽ इति विविक्तत्वात् । ऽधर्मपद्धतिःऽ धर्मराशिः । धर्माणां ज्ञानमिति सम्बन्धः । एका तेषां प्रकृतिः ख्यातिर्यस्मिंस्तथोक्तम् । तन्न विपक्षप्रतिपक्षौ वक्तव्यौ । सङ्गासङ्गौ कस्मादुक्तौ? अतः शास्त्रम्-
[69] एवं कृत्वा यथोक्तो वै ज्ञेयः सर्वज्ञतानये ।
अयं विभागो निःशेषो विपक्षप्रतिपक्षयोः ॥ 3-7 ॥
ऽएवं कृत्वाऽ इति सङ्गासङ्गव्यपदेशं कृत्वा । ऽयथोक्तंऽ इति । यथोक्तो विभागः ऽसर्वज्ञतानये ऽ । सर्वो ऽयं ऽविपक्षप्रतिपक्षयोःऽ वेदितव्यः । तथा हि । सङ्ग उपलम्भो विकल्पः । असङ्गो ऽनुपलम्भः प्रज्ञापारमिता । तस्मात्सङ्गो विपक्षो ऽसङ्गः प्रतिपक्षः इति विपक्षप्रतिपक्षौ ॥
प्रयोगस्तत्समता च वक्तव्या । अतः शास्त्रम्-
[70] रूपादौ तदनित्यादौ तदपूरिप्रपूरयोः ।
तदसङ्गत्वे चर्यायाः प्रयोगः प्रतिषेधतः ॥ 3-8 ॥
[71] अविकारो न कर्ता च प्रयोगो दुष्करस्त्रिधा ।
यथाभव्यं फलप्राप्तेरबन्ध्यो ऽभिमतश्च सः ॥ 3-9 ॥
[72] अपरप्रत्ययो यश्च सप्तधा ख्यातिवेदकः ।

ऽतदनित्यादौऽ इति । रूपादेरनित्यत्वनित्यत्वादौ । इट् रधादिभ्य इति इञ्चापरिपुरिः । परिप्रपूरेः भाव इति परिप्रपूरः असङ्गः । विवक्षावशात् तच्छब्देन सङ्गो गृह्यते । समाहारद्वन्द्वः । सङ्गासङ्गत्वयोरित्यर्थः । एकशेषस्तु न भवत्यन(?)भिधानात् । ऽरूपादौऽ रूपादेरनित्यत्वनित्यत्वादौ । रूपादेरपरिपूर्णत्वपरिपूर्णत्वयोः । रूपादेः सङ्गासङ्गयोश्च । या ऽचर्याऽ चरणं तत्प्रतिषेधेन प्रज्ञापारमितायां चरणं ऽप्रयोगो ऽ रूपाद्यादिषु । अमी च चत्वारः । उत्तरे चाष्टौ । ऽअविकारो ऽकर्ताऽ । [उद्देश] दुष्करः कारित्रदुष्करो ऽबन्ध्यो ऽपरप्रत्ययः सप्तधाख्यातिवेदकश्चेति द्वादशविधः प्रयोगः । अतस्तं पृच्छति । आह । तेन हीत्यादिना कथं चरितव्यमिति । कथं प्रयोगः कर्तव्यः? अत्र रूपादयः सर्वधर्माः । स्कन्धास्तूपलक्षणम् । रूपे यावद्विज्ञाने न चरतीति रूपादीन्न सञ्जानीत इत्यर्थः । तदा चरति प्रज्ञापारमितायामिति रूपादिप्रयोगः ॥
स चेद्रूपमनित्यं यावद्विज्ञानमनित्यमिति न चरति । तथा नित्यमिति सुखमिति शून्यमित्यशून्यमिति आत्मेति अनात्मेति शुभमिति अशुभमिति न चरति तदा चरति प्रज्ञपारमितायामिति रूपाद्यनित्यत्वादिप्रयोगः ॥
स चेद्रूपं यावद्विज्ञानं अपरिपूर्ण परिपूर्ण वा । तदेव रूपादेरपरिपूर्णत्वं परिपूर्णत्वं तदेव रूपादि इति न चरति । तदा चरत्यस्यामित्यपरिपुरिपरिपूरिप्रयोगः ॥

एवमुक्त इत्यादिना चतुर्थं प्रस्तौति । भगवांस्तमाह । रूपं ससङ्गमित्यादिना चरितव्यान्तेन । अत्रैव एवं चरन्नित्यादिनानुशंसमाह । असक्तेत्यादि । सर्वसङ्गाभावादसक्ता । ततो न बद्धा क्लेशैस्त्रैधातुके । ततो न मुक्ता क्लेशैः । न समतिक्रान्ता त्रैधातुकम् । एवं हीत्यादिनोपसंहारः । इति रूपादिसङ्गासङ्गप्रयोगः ॥
सुभूतिराहेत्यादिना परिहाणिर्भवेदित्येदन्तेन पञ्चमः । हानिवृद्धयोरभावादविकारता । आकाशवत् । वर्णो गुणः । इत्यविकारप्रयोगः ॥
तद्यथापीत्यादिना स्थविरशब्दात् प्राक् षष्ठः । संक्लिश्यते शब्दस्यार्थः प्रतिहन्यत(?) इति । द्वितीयस्यानुनीयत इति । देशनया हानिवृद्धयोरकरणादकर्तृप्रयोगः ॥
स्थविर इत्यादिनाभिसम्बोद्धकामान्तेन सप्तमः । त्रिविधां दुष्करतां वक्तुं भगवती भावनादुष्करतामनुषङ्गादाह । तस्यामेव स्थितानामुद्देशादेर्दुष्करत्वात् । चरन्निति शमथेन । न संसीदति लयेन । नोत्प्लवते औद्धत्येन । न प्रत्युदावर्तते निवर्तते । आकाशभावना । एकलक्षणताप्रतिभासात् । अयं सन्नाह इति यः सर्वसत्त्वार्थाय सम्यक्सम्बोधौ । आकाशेनेति । आकाशनिभेन योगेन तदत्यागात् । ततो दुष्करता सत्त्वानामनुपलम्भादनन्ताच्च । विश्वार्थमुद्दिश्य बोधेः । स चोद्देशः सन्नाह इत्युद्देशदुष्करताप्रयोगः ॥
आकाशमित्यादिना सन्नह्यत इत्येतदन्तेनाष्टमः । उच्चैर्गतिर्विबन्धपातनं(?) परिमोचनम् । उच्चैर्नयनमुत्क्षेपः । एतावान्सत्त्वार्थाय प्रयोगः । स च दुष्करः । आकाशवत्सत्त्वराशेरनन्तत्वादरूपित्वादद्रव्यत्र्वाच्चेति प्रयोगदुष्करताप्रयोगः ॥
अथ खल्वित्यादिनाथ खल्वित्यतः प्राङ्नवमः । प्रयोगस्य फलं कारित्रम् । सांक्लेशिकधर्मप्रहाणं वैयवदानिकधर्मोत्पादनं च । तदुभयं दुष्करं भगवत्या तयोरकरणादिति कारित्रदुष्करताप्रयोगः ॥
अथ खल्वित्यादिनाथ खल्वित्यतः प्राग्दशमः । य एवं योगमापत्स्यत इति हेत्ववस्थायाम् । क्व स इति फलावस्थायाम् । आकाश इति आकाशं तारापथम् । इह तु तत्साधर्म्यादनुत्तरा बोधिः । अभ्यवकाशं भूमेरूपरिष्ठादच्छन्नमरूपिष्ठानम् । इह तु तत्साधर्म्याद्धीनबोधिः । तदुभयं फलम् । तस्य यथाभव्यं प्राप्तेरवन्ध्यप्रयोगः ॥
अथ खल्वित्यादिना अवतारमित्येतदन्तमेकादशः । शक्रस्तस्य बोधिसत्त्वस्य रक्षावरणगुप्तिं कर्तुकामः । रक्षावरणाभ्यां सहिता गुप्तिस्तथोक्ता । तं सुभूतिराह । किमेनं प्राप्स्यसीति । स आह नेति । ततः किमित्याह एवमित्यादि । एवमिति । सर्वधर्मानुपलम्भेन । शेषं सुगमम् । एवमन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रज्ञापारमिताधीनैव तस्य रक्षा न पराधीनेत्यपरप्रत्ययप्रयोगः ॥
अपि चेत्यादिना परिजानातीत्येतदन्तेन द्वादशः । महत्योर्भगवत्योः सप्तधा ख्यातिः पठ्यते । "मायामरीचिस्वप्नप्रतिश्रुत्काप्रतिभासप्रतिबिम्बगन्धर्वनगरोपमाः सर्वधर्माः" इति । या च सप्तधा ख्यातिः सा सर्वाप्यन्वाख्यातिः । द्वयशून्येन स्थितानां सर्वधार्माणां परतन्त्रस्वभावानां द्वयेन ख्यातिः । सा एकेनापि दृष्टान्तेन शक्या दर्शयितुम् । यथा हि शब्दे ऽसति प्रतिशब्दो ऽसम्प्रख्याति । तथा सति द्वयशून्ये स्वभावे धर्मा असता द्वयरूपेण प्रख्यान्तीति । तस्मादस्यां भगवत्यां प्रतिश्रुत्कोपमतैव पठ्यते । अत एनां प्रति शास्त्रपाठो ऽन्यथा कर्तव्यः । ऽयो ऽपरो ख्यातिवेदकःऽ इति । द्विविधा प्रज्ञापारमिता लोकोत्तरा शुद्धा लौकिकी च । यथोक्तं द्रुमविकल्पप्रवेशायां धारण्याम अविकल्पधातुप्रतिष्ठितो बोधिसत्त्वो ज्ञेयनिर्विशिष्टेन ज्ञानेन आकाशसमतलान्सर्वधर्मान् पश्यति । तत्पृष्ठलब्धेन मायामरीचिस्वप्नप्रतिभासप्रतिश्रुत्काप्रतिबिम्बोदकचन्द्रनिर्मितसमान्सर्वधर्मान्पश्यति" इति । अतो लोकोत्तरमधिकृत्याह । आकाशस्येत्यादि ।
शुद्धलौकिकीमधिकृत्याह । तत्किमित्यादि । परिजानातीति । ततः किं तस्य रक्षणीयं प्रतिभासानामलीकत्वादिति भावः । इत्यन्यथाख्यातिवेदकप्रयोगः ॥
उक्ताः प्रयोगाः । प्रयोगसमता वक्तव्या । तामधिकृत्य शास्त्रम्-
चतुर्धामनना तस्य रूपादौ समता मता ॥ 3-10 ॥
रूपाद्यधिष्ठानं चतुर्विधममननं प्रयोगसमतेत्यर्थः । यथोक्तं महत्योः । "रूपं न मन्यते । रूपेण न मन्यते । रूपं ममेति न मन्यते । रूपेपि न मन्यते । एवं वेदनादिषु" इति । इमां तु भगवतीं प्रति शास्त्रपाठो ऽन्यथा कर्तव्यः-
अष्टधामननं तस्य रूपादौ समता मत ।
चतुर्धा ग्राहकस्य चतुर्धा च ग्राह्यस्याकल्पनं प्रयोगसमतेत्यर्थः । तदाह अतश्चेत्यादिना अथ खल्वित्यतः प्राक् । अतश्चेति यतः प्रतिश्रुत्कोपमाः सर्वधर्माः । अतश्च तानिति सर्वधर्मान् न मन्यते भावाभिनिवेशेन । न समनुपश्यति दृष्ट्या । न जानाति ग्रहणेन । न सञ्जानीते कल्पनया । इति चतुर्विधं ग्राहककल्पनम् । तथैव ग्राह्यविकल्पनमाह ते चेत्यादिना । न वेद्यन्त इति सत्त्वेन न मन्यन्ते । न संदृश्यन्त इति न दृश्यन्ते । न संविद्यन्त इति न गृह्यन्ते । नोपलभ्यन्त इति न विकल्प्यन्ते । इत्येवमष्टधा ग्राह्यग्राहकयोरकल्पनेन विहरतीति सर्वधर्मेषु चरति । ततः किं स्यादित्याह स चेदित्यादि सुबोधम् । इति प्रयोगसमता ।
प्रयोगसमतानुसङ्गाद्देशनासमतायामप्यस्यां देशनायामभिसम्प्रत्ययार्थमाह । अथ खल्वित्यादिना आपरिवर्तसमाप्तेः । लोकधाताविति.......... ।
[विशुद्धिपरिवर्तो नामाष्टमः परिवर्तः ॥]
9. स्तुतिपरिवर्तो नाम नवमः ।
[73] आकाराः सप्रयोगाश्च गुणा दोषाः सलक्षणाः ।
मोक्षनिर्वेधभागीये शैक्षो ऽवैवर्तिको गणः ॥ 1-12 ॥
समता
[74] भवशान्त्योश्च क्षेत्रशुद्धिरनुत्तरा ।
सर्वाकारभिसम्बोध एष सोपायकौशलः ॥ 1-13 ॥
आकाराः, प्रयोगाः, गुणाः, दोषाः, लक्षणानि, मोक्षभागीयं, निर्वेधभागीय, अवैवर्तिकसंघः, संसारनिर्वाणसमता, बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिः, उपायकौशलं चेत्येकादशवस्तूनि सर्वाकाराभिसम्बोधः । यथोद्देशं निर्देशात् प्रथमत आकाराणां निर्देशः ।
[75] वस्तुज्ञानप्रकाराणामाकारा इति लक्षणम् ।
सर्वज्ञतानां त्रैविध्यात् त्रिविधा एव ते मताः ॥ 4-1 ॥
ऽवस्तुऽ आलम्बनं चतुःसत्यादि । तस्य ऽज्ञानम्ऽ । तस्य ऽप्रकाराःऽ । यैः प्रकारैस्तत्परिक्षेपः तेषां ऽआकाराऽ इति लक्षणत्वात् । ऽसर्वज्ञतानांऽ इति जातौ वहुवचनम् । सर्वज्ञताया इत्यर्थः । कथं तस्यास्त्रैविध्यम्? सर्वज्ञता मार्गज्ञता सर्वाकारज्ञता चेति । तत्रादौ सर्वज्ञताकाराः सप्तविंशतिः । शास्त्रम्-
[76] असदाकारमारभ्य यावन्निश्चलताकृतिः ।
चत्वारः प्रति सत्यं ते मार्गे पञ्चदश स्मृताः ॥ 4-2 ॥
असत्पारमितेयमिति असदाकारामारभ्य यावदचलपारमितेयमित्यचलाकाराः । तेषु चत्वारश्चत्वारो दुःखसमुदयनिरोधसत्येषु परिविष्टाः । पञ्चदश मार्गसत्ये । असदाकारपारमिता । असत्पारमिता । एवमुत्तरा अपि सर्वाः । तत्र दुःखे चत्वारःअसत्समताविविक्त-अनवमृद्य ।

आकाशसमतामिति । आकाशवद्रूपादेरसत्ताम् । यथा ह्याकाशस्य रूपिद्रव्याभावो लक्षणं तथा रूपादीनां स्वलक्षणाभावः । सर्वधर्मानुपलब्धिसमतामिति । सर्वधर्मानुपलब्धिरेव सुखदुःखयोः समता । अत्यन्तशून्यतामिति । पुद्गलेन स्वभावेन च शून्यतामित्यर्थः । बाधकं दुःखं बाध्यत्वादवमृद्य आत्मा । अनवमृद्यानात्मा । तदाकारत्वात् अनवमृद्यपारमिता । सर्वधर्माणां बाध्यबाधकानामनुपलब्धितां निरूपलम्भतां [उपादाय] ।
समुदये चत्वारः । तथा हि- पदं हेतुः प्राक्तनाः स्कन्धाः । स्वभाव आत्मनो भावः । कायकर्म । वचनं वाक्कर्म । नाम मनस्कर्म क्लेशाश्च । एषामभावो यथाक्रमं.....अस्वभावः । ......तदाकारत्वात्तत्पारमिता । अनामाशरोरतामिति । नाम अरूपिणः स्कन्धाः । शरीरं रूपस्कन्धः । तयोरभावो ऽनामशरीरता । गत्यागती कायकर्म । तदभावो ऽनागतिरगतिश्च । वाचां हेतुर्विकल्पः । तदभावो ऽविकल्पता ।
निरोधे चत्वारः । तथा ह्यसौ गमनं वा स्यात् ग्राह्यं वा क्षयो वा उत्पत्तिर्वा । एषामभावो यथाक्रमं अगमनं, असंहार्यं, अक्षयः, अनुपपत्तिः । तदाकारत्वात्तत्पारमिता । सर्वधर्माणामगमनता गत्यभावः । सर्वधर्माणामग्राह्यता । न हि धर्मो धर्मं गृण्हातीति । क्षय एव धर्मः । तेन योगः । तदभावादक्षयधर्मयोगता । अभिनिर्वृत्तिरुत्पत्तिः । तदभावादनिर्वृत्तिता ।
मार्गे पञ्चदश- अकारक-अजानक-अपश्यक-असंक्रान्ति-अविनय-स्वप्न-प्रतिश्रुत्क-प्रतिभास-मरीचि-माया-असंक्लेश-अव्यवदान-अनुपलेप-अप्रपञ्च अमनना-अचला । अकारकाद्याकारत्वात्तत्पारमिता । अकारको मार्गस्तेन कारकानुपलब्धेः । अजानकापश्यको मार्गस्तेन जानकपश्यकानुपलब्धेः । असंक्रान्तिर्मार्गस्तेन च्युत्युपपत्त्योरयोगदर्शनात् । अविनयो मार्गस्तेन त्र्यध्वसमाया धर्मप्रकृतेरविनयात् । स्वप्नादितुल्यत्वात् स्वप्नो मार्गः विनैव द्रष्टारमन्धःकारात् (?) । प्रतिश्रुत्को मार्गः । असति शब्दे शब्दोपलम्भात् । प्रतिभासः प्रतिबिम्बं स मार्गः । असत्यर्थे ऽर्थदर्शनात् । मरीचिर्मार्गः । तज्जलस्कन्धवदसतो लोकधातोः प्रतिभासात् । माया मार्गो निमित्ताप्रतिभासात् । अनुत्पादविज्ञापनतामिति । यतः पञ्चभिरप्येभिरनुत्पादो मार्ग आदीप्यते । प्रतिभासहेतुमन्तरेण तथा तथा प्रतिभासात् । असंक्लेशो मार्गस्तेन रागाद्यनुपलब्धेः । अव्यवदानं मार्गस्तेन क्लिष्टसत्त्वानुपलब्धेः । अनुपलेपो मार्गः । आकाशवन्निरुपलेपस्य धर्मधातोस्तेन दर्शनात् । अप्रपञ्चो मार्गः प्रपञ्चप्रतिपक्षत्वात् । अमनना मार्गः । सर्वमननासमुद्धातित्वात् । अचलो मार्गः । धर्मधातुशरीरत्वेन शाश्वतत्वात् । इति सर्वज्ञताकाराः ॥
अथ मार्गज्ञताकाराः षट्त्रिंशत् ।
[77] हेतौ मार्ग च दुःखे च निरोधे च यथाक्रमम् ।
अष्टौ ते सप्त पञ्चेति षोडशेति च कीर्तिताः ॥ 4-3 ॥
हेतुः समुदयः । अतः समुदयमार्गौ प्रथमत उक्तौ फलोपायत्वात् । दुःखनिरोधौ पश्चादुक्तौ फलत्वात् तेष्वाकारा यथाक्रमम् । ऽअष्टौ सप्त पञ्च षोडशेति च कीर्तीताःऽ सूत्रे तत्र समुदये ऽष्टौ-विराग-असमुत्थान-शान्तनिर्दोष-निष्क्लेश-निःसत्त्व । कथं तदष्टौ? यतो निर्दोषे त्रितयः-अराग-अद्वेष-अमोह । प्राक्तना हि पञ्चस्कन्धाः समुदयः । रज्यन्ते ऽस्मिन्निति रागः । परिकल्पितः स्वभावो धर्माणाम् । विगतो रागो ऽस्मादिति विरागः समुदयः । सर्वधर्माणामवितथतामिति । वितथेन कल्पितेन स्वभावेन शून्यताम् । समुत्थानं क्लेशहेतुर्विकल्पः । तस्यास्मिन्नभावादसमुत्थानः समुदयः । सर्वधर्माणां निर्विकल्पतामिति । अग्राहकत्वात् । शान्तः समुदयः । निरोध इत्यर्थः । तत्कुतः? सर्वेषां ( र्स्त्_86 ) धर्मनिमित्तानां धर्मप्रतिभासानां परमार्थप्रतिभासे ऽनुपलब्धेः । अत एव अरागपारमिता अदोषपारमिता अमोहपारमिता च । गुणपारमितामिति रागदोषमोहक्षयपारमिताम् । सर्वक्लेशाभावान्निष्क्लेशः समुदयः । परिकल्पासत्तामिति ग्राहकासत्ताम् । अपि च सर्वत्र क्लिष्टः स्याद् दुःखी च (?) । तदभावान्निःसत्त्वः समुदयः । भूतकोटितामिति धर्मपुद्गलशून्यताम् ।
मार्गे सप्तेति- अप्रमाण-अन्तद्वयाननुगम-असम्भिन्न-अपरमृष्ट-अविकल्प-अप्रमेय-असङ्ग । अप्रमाणो मार्गः । सर्वधर्माणां समुत्थानस्यासमुत्थानतामलोकत्वमुपादाय । अन्तद्वयाननुगमो मार्गः । सर्वधर्मेष्वनभिनिवेशतामिति । यथाप्रतिभासं भावस्य तच्छून्यतया वा भावस्याननुगमः । असम्भिन्नो मार्गः । असम्भेदनतामिति भेदानुपलब्धिम् । अपरामृष्टो मार्गस्तेन हीनयानास्पृहणात् । अविकल्पो मार्गः । विकल्पसमतामिति विकल्पानामनुपलब्धिम् । अप्रमेयो मार्गः । अप्रमाणधर्मतामुपादायेति । अप्रमाणधर्मतालम्बनत्वात् । असङ्गो मार्गः । सर्वधर्मेष्वसङ्गतामिति निरुपलम्भताम् ।
दुःखे पञ्च- अनित्य-दुःख शून्य-अनात्म-लक्षण । सास्रवाः पञ्चस्कन्धा दुःखम् । तदत्रानित्यं भवत्येवेति (?) । सर्वधर्माणामसंस्कृततामिति यथाप्रतिभासमनुत्पन्नताम् । दुःखं दुःखं सुखविलक्षणत्वादाकाशवत् । शून्यं दुःखं सर्वधर्मानुपलब्धेः । अनात्मा दुःखं यथाप्रतिभासं सर्वधर्मेष्वभिनिवेशायोगात् । त्रीणि संस्कृतलक्षणानि । जातिर्जरानित्यता च । तदभावादलक्षणं दुःखम् । अनभिनिवृत्तितामिति यथाप्रतिभासं यथा परमार्थं चासंस्कृतताम् ॥

निरोधे षोडश । तथा हि निरोधः शून्यतैव विशुद्धा । न च शून्यता भिद्यते भेदकानामनुपलब्धेः । तस्मादाकाशवदनन्तापर्यन्तो निरोधः । अनुक्रमेण विस्तारेण वा परिच्छेदाद्यथाक्रमं ततः षोडश शून्यताः सन्त्येकरसाः । अत आह । सर्वशून्यतापारमितेयमनन्तापर्यन्ततामुपादायेति । अध्यात्मशून्यतापारमितेयं बहिर्धाशून्यतापारमितेयं यावदभावस्वभावशून्यतापारमितेत्यादि । अतश्च निरोधसत्ये षोडशाकाराः । इति मार्गज्ञताकाराः ।
सर्वाकारज्ञताकाराः दशोत्तरं शतम् । यतः शास्त्रम्-
[78] स्मृत्युपस्थानमारभ्य बुद्धत्वाकारपश्चिमाः ।
शिष्याणां बोधिसत्त्वानां बुद्धानां च यथाक्रमम् ॥ 4-4 ॥
[79] सप्तत्रिंशच्चतुस्त्रिंशत् त्रिंशन्नव च ते मताः ।
त्रिसर्वज्ञत्वभेदेन मार्गसत्यानुरोधतः ॥ 4-5 ॥
तानधिकृत्य स्मृत्युपस्थानादीत्यादिकं आपरिवर्तसमाप्तेः । स्मृत्युपस्थानादिबोधिपक्ष्यधर्मपारमितेयमिति । स्मृत्युपस्थानादयः सप्तवर्गा अनेकशो विभक्ताः सप्तत्रिंशब्दोधिपक्ष्या धर्मा भवन्ति । प्रत्येकं तेषामनुपलम्भात्तदाकाराः पारमिताः............ [स्तुतिपरिवर्तो नाम नवमः ॥]
10. धारणगुणपरिकीर्तनपरिवर्तो नाम दशमः ।
......बोधिर्धर्मचक्रप्रवर्तनपर्यन्ता नाहेतुत्वादिति फलरत्नप्रदाताप्रयोगः ॥
शुद्धराशिरित्यादि प्रगाश्चर्यात् । तेषामेव फलानामाकाशवद्विशुद्धिदर्शनादिति शुद्धकः प्रयोगः ॥
आश्चर्यमित्यादि । अथ खल्वायुष्मानित्यतः प्राक् । लिख्येतेति लिखितुं शक्यते । लिखितर्व्यैवेति तावतैव कालेन लिखितव्या भवेत् । दृढसमादानस्य विघ्नाभावादिति भावः । तत्कस्य हेतोरिति कुत इदमासं (शं)कितमित्यर्थः । एवं हीत्यादिनोत्तरम् । धर्मतेयमिति भावः ।
किञ्चापीति यद्यपि । न प्रसहिष्यत इति न प्रभविष्यति । अच्छिद्रसमादानस्यत्यखण्डसमादानस्य इत्यवधेरण(न)तिक्रमात् सावधिः प्रयोगः ॥
उक्ताः प्रयोगाः । गुणा वक्तव्याः । तानधिकृत्य शास्त्रम्-
[80] माराणां शक्तिहान्यादिश्चतुर्दशविधो गुणः ।
गुणाः प्रयोगानुशंसाः मारशक्तिव्याघातादयश्चतुर्दश । तत्रादौ अथ खल्वित्यादि न हि शारिपुत्रेत्यतः प्राक् । बुद्धानां आनुभावेनेति । तेन मारशक्तिव्याघातादिति भावः । प्रसत्तेः(?)अदर्शनात् पृच्छति । तत्कस्य हेतोरिति । समन्वाहरिष्यन्तीति स्मरिष्यन्ति । परिग्रहीष्यन्तीत्यानुकूल्ये चावस्थानादिति मारशक्तिव्याघातगुणः ॥
न हि शारिपुत्रेत्यादि । एवमुक्त इत्यतः प्राक् । इति बुद्धसमन्वाहारज्ञानगुणः ॥
एवमुक्त इत्यादि बुद्धचक्षुषेति यावत् । अनुभावः प्रभावः । अधिष्ठानमधिकशक्त्याधानम् । परिग्रहः स्वीकारः । कुतस्तेषां बुद्धाधिष्ठानं बुद्धपरिग्रहो वेत्यत आह ज्ञातास्त इत्यादि । ज्ञाताः समन्वाहृताः । अधिष्ठिताः स्वीकृताः । दृष्टा मांसचक्षुषा । व्यवलोकिता बुद्धचक्षुषा । इति बुद्धावलोकितत्वगुणः ॥
ये ते बोधिसत्त्वा इत्यादि येपीत्यतः प्राक् । तथत्वायेति सम्यक्सम्बोध्यासन्नीभावगुणः ॥
येपीत्यादि । इमे खल्वियतः प्राक् । महार्थिक आयत्यां बोधिसत्त्वभूमिभिः । महानुशंसो बोधिसत्त्वसम्पत्तिभिः । महाफलः पश्चादनुत्तराया बोध्याः । महादिपाकः चरमभवभाविनीभिः कुलगोत्रलक्षणादिसम्पत्तिभिः । परिश्रमः क्लमथः । परिष्प(स्प)न्दो व्यापारः । इति महार्थतादिगुणः ॥
इमे खल्वित्यादि न सन्त्रासमापद्यन्त इति यावत् । सूत्रान्ता इति प्रज्ञापारमिताप्रभृतयः । अत्ययेनेति परिनिर्वाणेन । वर्तन्यामिति पूर्वदेशे । ननु मध्यदेशे षोडशेषु महानगरेषु भगवता धर्मो देशितः । तस्य कथं ततो ऽन्यत्र प्रचार इत्यत आह । नवमण्ड इत्यादि । नवमण्डो ऽभिनवः सारः । स प्राप्तो विनेयैरस्येति तथोक्ते धर्मविनये । धर्मश्चासौ देशनाधर्मत्वाद्विनयश्च क्लेशविनयादिति धर्मविनयः । भगवति परिनिर्वृते सद्धर्मस्य लोके ऽवस्थानं पञ्चवर्षसहस्राणि ततो ऽन्तर्धानकालः । तत्समये सन्निधाने । ततः किमित्याह । समन्वाहृता इत्यादि । उत्तरस्यां दिशीति दिगन्तराणां व्यवच्छेदः । उत्तरे दिग्भाग इति । तस्या अपि भागान्तराणां विस्तारेण चरतीति वैस्तारिकी । उत्तरापथ इति वचनं दक्षिणापथादेर्व्यवच्छेदाय ।
बहव इत्यल्पकपक्ष्यस्य सुबहव इति बहुत्वप्रकर्षाय । किञ्चापीति यद्यपि । शेषं सुबोधम् । अत्र चतुर्भिः कारणैः शासनापचय उक्तः । भगवतो ऽत्ययेन । नवमण्डप्राप्तत्वेन । अन्तर्धानकालसन्निपातेन । प्रवर्तकाल्यत्वेन च । तथापि शासनं तानबलंब्य प्रवर्तिष्यत इति शासनावलम्बत्वगुणः ॥
चिरयानेत्यादि यावत्सम्बोधिमारभ्येति । प्रश्नः पृच्छा । तत्करणात् परिपृष्टाः परिज्ञातपृच्छाः परिपृच्छाः । तथा करणात् परिपृच्छिताः । ( र्स्त्_89 ) परिहतप्रश्नाः कृताः परिपुरिप्रश्नोकृताः । शीलेष्विति बहुवचनमाद्यर्थं शीलादिष्वित्यर्थः । शेषं सुबोधम् । इति शुक्लधर्मपरिपूरणगुणः ॥
तत्कस्येत्यादि सम्यक्सम्बोधिमारभ्येति यावत् । जातिव्यतिवृत्तानामपीति तां तदुत्तरां च जातिमतिक्रान्तानामपि समुदाचाराः प्रयोगाः । अभिनन्दनमभिलाषः शेषं सुगमम् । इति कथापुरुषतागुणः ॥
तेषु चेत्यादि यावत्सम्यक्सम्बोधाविति । छन्दतो मन्त्रतो वेति । अभिप्रायेण व्यवचारेण वा । शेषं सुबोधम् । इति अभेद्यतागुणः ॥
तां चेत्यादिना सम्यक्सम्बोधावित्येतदन्तेन बहुजनकुशलमूलोत्पादनगुणः ॥
तत्कस्येत्यादि एवं चेत्यतः प्राक् प्रस्थापयिष्याम इति प्रस्थानमात्रेण । सम्प्रभावयिष्याम इति भावनाप्रकर्षसंपादनात् । प्रतिष्ठापयिष्याम इति स्थिरीकरिष्यामः । शेषं सुबोधम् । इति प्रतिज्ञातपरार्थसंपादनगुणः ॥
एवं चेत्यादि भविष्यन्तीति यावत् । एवं चेति यथोक्ते परार्थसंपादने सति । उदाराधिमुक्तिका भविष्यन्तीति । यथोक्तं महत्योस्तदेव संक्षिप्य ब्रूमः । "ते खलु उदाराधिमुक्तिका भविष्यन्ति । रूपशब्दगन्धरसस्पर्शधर्मेषु त उदाराणि दानानि दत्वा उदाराणि कुशलमूलान्यभिसंस्कृत्य उदारं विपाकं परिगृह्य सत्त्वानामर्थाय विपाकाद्विपाकं परिगृहीष्यन्ति" इति उदारफलपरिग्रहगुणः ॥
यदित्यादि एवमुक्त इत्यतः प्राक् । यदिति यस्मादुदाराधिमुक्तिकत्वात् । अध्यालम्बितव्यानीति संक्रमितव्यानि । शेषं सुबोधम् । इति वैस्तरिकपरार्थसंपादनगुणः ॥
एवमुक्त इत्याद्यापरिवर्तसमाप्तेः । पारमितानां कृतश इति तदर्थम् । तासां परिशुद्धये । अर्थायेति हिताय । अन्वेषिष्यन्ते प्रज्ञापारमिता क्वैषा लभ्यतामिति । पर्येषिष्यन्त इतस्ततो गत्वा गवेषिष्यन्ते । इह लप्स्यत इति श्रुत्वा । अभिवदनी (न्ती) ति सम्यग्वदन्ति । उपगमिष्यन्ति सन्निधानतः । उपपत्स्यन्ते प्रयत्ने सति लाभात् । उपनंस्यन्ते अयत्नेनैव लाभात् । शेषं सुबोधम् । इति षट्पारमितानियतलाभगुणः ॥
इत्युक्तो गुणः ॥
यथोक्तेषु प्रयोगेषु चेतसः स्थापनं धारणम् । तस्य गुणा अनुशंसाश्चतुर्दश । तेषां परिकीर्तनश्चासौ परिवर्तश्च ।

आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकरशान्तिविरचितायां दशमः परिवर्तः ॥
11. मारकर्मपरिवर्तो नामैकादशमः ।
दोषाः प्रयोगान्तरायकराः । ते वक्तव्याः । तमधिकृत्य शास्त्रम्-
दोषाश्च षड्विबोद्धव्याश्चतुर्भिर्दशकैः सह ॥ 4-12 ॥
दोषाः षट्चत्वारिंशदित्यर्थः । अत आह । अथ खल्वित्यादि । केचिदिति प्रश्नः । काङ्क्षाकिमर्थगतेः । अथवा चिच्छब्दो न पठितव्यः । बहूनीति सामान्येनोक्ते विशेषजिज्ञासया प्रश्नः । कियद्रूपाणोति । तेषामित्याद्युत्तरम् । वक्ष्यमाणानि षट्चत्वारिंशदिति भावः । भाषमाणादिपदानि सर्वचर्याणामुपलक्षणानि । चिरेण प्रतिभानमुत्पत्स्यत इति चिरेण पारमितानां पूरणम् । ततश्चिरेणैव बोधिः स्यात् । इति चिरप्रतिभानदोषः ॥
तदपि चेत्यादि । विक्षेप्स्यत इति । उद्धतं भविष्यति । अनुपायकुशलस्य क्षिप्रतरं तदुत्पत्तौ मानोत्पत्तेः । ततो ऽन्यान् बोधिसत्त्वानवमन्यमानस्य नीचकुलेषूत्पत्त्या चिरेणैव बोधिः स्यादित्याशुप्रतिभानदोषः ॥
जृम्भमाणा इति सदर्पकायप्रसाराः । हसन्त इति अट्टहासान् कुर्वन्तः । उच्चवग्घयन्त इति दर्पादुत्तिष्ठन्तः । इति कायकर्मवैगुण्यम् ॥
विक्षिप्तचित्ता इत्यसमाहिता । अन्योन्यविज्ञानसमङ्गिन इति परैः स्मरयितव्याः । स्वयं तु स्मृतिं न प्रतिलप्स्यन्ते । भिन्नेष्वपीर्यापथेषूद्देशविस्मरणाद्वेति चित्तवैगुण्यदोषः ॥
परस्परमित्यादि । उच्चग्घमाना इति परस्परमुच्चग्घयन्तः । विक्षिप्तचक्षुष इतस्ततः । विसामग्रीति यावतामागमने पुस्तकमाकृष्यते तावतामसमग्रतेत्ययोगविहितस्वाध्यायादिता दोषः ॥

न वयमित्यादि पुनरपरमित्यतः प्राक् । चित्तोत्पादैस्तथा तथेति पूर्वोक्तम् । न निर्जायन्ते न निष्पद्यन्ते । इति वैमुख्यनिमित्तग्राहिता दोषः ॥
पुनरपरमित्यादि तद्यथापीत्यतः प्राक् । विवर्ज्य चेतसा । उत्सृज्य कायवाग्भ्याम् । निर्याणं शिक्षापर्यन्तगमनम् । इति हेतुभ्रंशदोषः ॥
तद्यथापीत्यादि तद्यथापीत्यतः प्राक् । पिण्डमाहारः । छोरयित्वा त्यक्त्वा । कवडं ग्रासम् । पत्रः पल्यसम्पत्समूहः । पलाशोपमप्रतिपन्न इति पलाशोपमेषु सूत्रान्तेष्वभियुक्ताः । दमयिष्यामः पञ्चेन्द्रियदमनात् । शमयिष्यामः चेतसो दमनात् । परिनिर्वापयिष्यामः पुनर्भवक्षयात् । कुशलमूलानामभिसंस्कारो निष्पादनानि तदर्थाः प्रयोगव्यापाराः । न च तैर्मन्तव्यमिति । तेषामात्मनश्चानुपलम्भादिति प्रणीतास्वादभ्रंशदोषः ॥
तद्यथापीत्यादि तद्यथापीत्यतः प्राक् । प्रकाशमिति सालोकम् । उपनिध्यायेदिति पश्येत् । वर्णसंस्थान इति वर्णाकारौ । इत्युत्तमयानभ्रंशदोषः ॥
तद्यथापीत्यादि तद्यथापीत्यतः प्राक् । केवलमात्मदमशमथमेवेति । संवर्णत इति वर्तते । इत्यपीत्यादि । प्रतिसंलयनं समाधिः । तदपि इत्येवम् । आत्मदमशमथार्थमेव संवर्ण्यते । इत ऊर्ध्वं इतीत्यादि सुगमम् । इति दृष्ट एवेत्यादि । दृष्टे धर्मे प्राप्ते जन्मनि । अनुपादायेति न किञ्चित्परिगह्य । नित्यकालमित्याबोधेः । सततं चैतत् प्रतिजन्मभावात् । समितं च प्रत्यहं भावादिति सततसमितम् । शेषं सुबोधम् । इत्युद्देशभ्रंशदोषः ॥
इति प्रथमं दशकम् ॥
तद्यथापीत्यादि तद्यथापित्यतः प्राक् । पलगण्डः सूत्रधारः । मेरुपृष्ठे सुदर्शनं नाम शक्रस्य सौवर्ण नगरम् । तन्मध्ये शक्रस्य वैजयन्तो नाम प्रासादः । प्रतिपार्श्वं योजनशतद्वयं सार्धम् । एकत्वेन योजनसहस्रम् । सूर्याचन्द्रमसोस्तु मेरोरर्द्धाद्वहिराकाशगामिस्फाटिकं वर्तुलं विमानम् । यथाक्रममेकपञ्चशत्पञ्चाशच्च योजनानि मध्यसूत्रेण । तन्मध्ये यस्तयोः प्रासादो बहुभूमेस्तदिह तयोर्विमानं वक्तव्यम् । तच्च वैजयन्तादतीवाल्पप्रमाणम् । निर्माणं विशेषवती क्रिया । उपनयन्ति प्रापयन्तीत्युपा[य]संमोहदोषः ॥
तद्यथापीत्यादि । भगवानाह । तद्यथापीत्यतः प्राक् । लोके चक्रस्य प्रवर्तनात् चक्रवर्ती । तत्पुनश्चक्रमपौरुषमाकाशगामि सहस्रारं सनाभिकं सनेमिकं आयसं ताम्रं रौप्यं सौवर्ण वा यथायोगम् । वर्णो जाम्बुनदनिभः । संस्थानं द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणोपेतम् । तेजः सर्वमभिभूः प्रभावः प्रभामण्डलश्च । ऋद्धिः सम्पत्तिः । विशेषतः सप्तरत्नानि- चक्ररत्नं हस्तिरत्नं ( र्स्त्_92 ) अश्वरत्नं परिणायकरत्नं गृहपतिरत्नं मणिरत्नं चेति । धन्धयति मोहयत्यपरिस्फुटत्वादल्पत्वाच्चेति धन्धकः । यस्माद्धेतोर्बोधिसत्त्वः समुदेति स बोधिसत्त्वसमुदागमः । अवाप्य लाभमात्रेण । समासाद्य श्रवणादिभिः । विवर्ज्य त्यक्त्वा । विवर्त्य पराङ्मुखीभूय । इति चक्रवर्तिसाधर्म्यान्निर्माणकायभ्रंशदोषः ॥
भगवानाह । तद्यथापीत्यादि तद्यथापीत्यतः प्राक् । रसाः षट् । द्रव्यभेदात् परस्परसांकर्याच्च शतं भवति । ततः शतरसं भोजनम् । षष्टिकाः षष्टिरात्रेण पच्यन्ते तेषामोदानः षष्टिकोदनः । शकन्ध्वादिषु दर्शनात्पररूपम् । उत्सृज्य चेतसा । विवर्ज्य कायेन । इति शतरसभोजसाधर्म्यात् सम्भोगकायभ्रंशदोषः ॥
तद्यथापीत्यादि प्राक् पुनरपरशब्दात् । गम्भीरं परमार्थशेखरत्वात् । प्रभास्वरं परमनिर्मलालोकत्वात् । इत्यनर्ध्यमणिरत्नस्य धर्माद्धर्मकायभ्रंशदोषः ॥
इत ऊर्ध्वं गद्यद्वयेन भगवत्यां पञ्च विपर्यासाः प्रतिशे(षे)ध्याः (?) । पुनरपरमित्याद्येवमुक्ते इत्यतः प्राक् । बहूनि प्रतिभानानीति रूपादीनां सर्वाकारज्ञतापर्यन्तानां प्रतिभानानि । भगवत्यामसंविद्यमानत्वाच्चित्तविक्षेपकराणीति तत्तभ्दावप्रतिभानदोषः ॥
एवमुक्त इत्यादि पुनरपरात् प्राक् । ये केचित् प्रज्ञापारमिता लिखितेति, असतीति, अक्षराणीति, अनक्षरेति वा मन्यन्ते सर्वं तन्मारकर्म । तथा हि न सा लिखिता अपगन्धादिविरहात् । नासती परमार्थसत्त्वात् । नाक्षराणि सर्वधर्माणामनक्षरत्वात् । नानक्षरा तन्निष्यन्दत्वादेषामक्षराणाम् । एभिरेव च तस्याः सूचनात् । एतान्येव च तेनार्थेनालम्ब्य तस्या अधिगमात् । तदेवं लिखनाभिनिवेशो ऽसत्त्वाभिनिवेशो ऽक्षराभिनिवेशो ऽनक्षराभिनिवेशश्चेति चत्वारो दोषाः ॥
पुनरपरमित्यादि । देशो मालवादिः । शतेन सहस्रेण वा संख्यातगृहो ऽनाढ्यानां निवासो ग्रामः । सहस्रेण लक्षेण वा संख्यातगृह आढ्यानां निवासो नगरम् । नगरमेव च वस्तुभूयिष्ठं निगमः । मण्डलं काश्यादि जनपदः । तत्समूहो राष्ट्रम् । राजाध्युषितं नगरं राजधानी । आख्यानं गद्यकाव्यम् । गुल्मो घहाः(ट्टः?) । विशिखा रथ्या । शिविका याप्ययानम् । जीवितार्थाः परिष्काराः जीवितपरिष्काराः । इतिहासः पुरावृत्तम् । शेषं सुबोधम् । इति गन्तव्यादिनानार्थमनसिकारविक्षेपदोषः ।
इति द्वितीयं दशकम् ॥
पुनरपरमित्यादिना द्रष्टव्यराजादिमनसिकारविक्षेपदोषः ॥
पुनरपरमित्यादिना प्राप्तव्याग्न्यादिमनसिकारविक्षेपदोषः ॥
पुनरपरमित्यादि प्राक् पुनरपरात् । अन्तराया विघाताः । लाभश्चीवरादिप्राप्तिः । सत्कार आदरः । श्लोको यशः । तैरास्वाद उद्धर्षः । चित्तोत्पीडा चीवरादिविघातैः । इत्युत्पीडास्वाददौषौ ॥
पुनरपरमित्यादि प्राक् पुनरपरात् । किञ्चापीति यद्यपि । उपायकौशल्यमिति येन हीनबोधौ न पतेदिति । उपायकौशल्यरहितस्य गम्भीरसूत्रान्ते अतन्मार्गणदोषः ॥
इति ऊर्ध्वं वैधुर्याणि बाहुल्येन वक्तव्यानि । तानि धर्मभाणकेन सह धार्मश्रवणिकानां विसामग्री । धर्मस्य भान(ण)को वक्ता गुरुः । धर्मश्रवणं प्रयोजनमेषामिति धार्मश्रवणिकः शिष्यः । समग्रभावः सामग्री । विपर्यासात् विसामग्री । तत्रादौ पुनरपरवाक्यद्वयम् । किलासं कौसीद्यम् । बहुकृत्यता गृहिणाम् । सपि कौसीद्यमिति च्छन्दकिलासवैधुर्यम् ।
ततः पुनरपरवाक्यद्वयम् । अन्तश इत्यधिकमेव लिखितुकामः । गतिमान् शब्दज्ञानात् । मतिमान् अर्थज्ञानात् । स्मृतिमान् उभयोर्धारणात् । क्षेप्स्यत इति कर्मे कर्त्तरिप्रयोगः । गमिष्यतीत्यर्थः । उदघटितज्ञः सामान्योक्ते विशेषज्ञानात् । विपञ्चितज्ञः किञ्चिदप्युक्तौ विशेषपरिज्ञानात् । अनभिज्ञः पदपरमः । स हि यदुच्यते तदेव जानाति नाधिकम् ॥
इमानि चत्वारि वैधुर्याणि । च्छन्ददेशान्तरगमनवैधुर्यम् । उद्घाटितज्ञतेतरतावैधुर्यम् । अभिज्ञतेतरतावैधुर्यम् ॥
तृतीयं दशकम् ॥

पुनरपरमित्यादि आमिषं द्रव्यम् । तद्गुरुकबहुमानादस्येति आमिषगुरुकः । एवं लोभादिगुरुकः । यावता स्वयं वर्तते तावदिच्छतीति अल्पेच्छः । सन्तुष्टो अधिकानिष्टेः । प्रविविक्तो गृहस्थैरसंस्तुतत्वात् । इयता प्रव्रजितस्य दानाशक्तिरुक्ता । अर्थवा न दातुकाम इति सन्तमप्यर्थ गृहीमात्सर्यात् । इत्यामिषार्थितादानानार्थितावैधुर्यम् ॥
पुनरपरमित्यादि पुनरपरात् प्राक् । श्राद्धो भविष्यति । ततः श्रोतुकामः शब्दतः । अवबोधु(द्ध)कामो ऽर्थतः । अर्थ दातुकामः परित्यक्तुकाम इति निरक्षेपदानात् । धर्मभाणकस्तु न वक्ष्यति । अश्राद्धत्वात्, धनैरण(न)र्थिकत्वात्, ( र्स्त्_94 ) धर्ममात्सर्याद्वा । इमानि त्रीणि वैधुर्याणि । श्राद्धेतरतावैधुर्य दानार्थिताग्रहणानर्थितावैधुर्य श्रोतुकामताधर्ममात्सर्यवैधुर्य च ॥
पुनरपरमित्यादि । तानि सूत्राणीति यानि श्रोतुकामः । धर्मान्तरायो धर्मव्यसनम् । तदस्यास्ति पूर्वजन्मसद्धर्मप्रतिक्षेपादिति धर्मान्तरायिकः । तत्तया तभ्दावेन न सम्भविष्यन्ति न भविष्यन्ति । नावतरिष्यन्ति नान्यत आगमिष्यन्ति । अप्राप्तधर्मभाणिन इत्यप्राप्तधर्मभाणकस्य । प्रतिवाणी प्रत्याख्यानम् । इति सूत्रान्तरा[य]सम्भवतदर्थितावैधुर्यम् ॥
पुनरपरमित्यादि । न श्रोतुकामो भविष्यतीति धर्मान्तरव्यग्रतया । अत इदं च्छन्दकिलासवैधुर्यादन्यच्छन्दवैधुर्यम् ॥
ततः पुनरपरवाक्यद्वयेन मिद्धगुरुकच्छन्दिकतावैधुर्यम् ॥
पुनरपरवाक्येन दुर्गतिदुःखभयाभ्दववैमुख्यदोषः ॥
पुनरपरवाक्येन सुगतिसुखानामपि दुःखत्वाभ्दववैमुख्यदोषः ॥
ततः पुनरपरवाक्येन एकाकिता पर्षद्गुरुकतावैधुर्यम् । अनुबन्धुकामता अनवकाशदानवैधुर्यम् । दुर्भिक्षादिदिग्गमनागमनवैधुर्यं च । तत्रैकाकितापर्षद्गुरुकतावैधुर्यान्तं चतुर्थं दशकम् ॥
एकेन पुनरपरवाक्येन सभयदिग्गमनागमनवैधुर्ये ॥
पुनरपरमित्यादि कुलावलोकनबहुकृत्यतया धार्मश्रवणिकानां प्रत्याख्यानदोषः ॥
इति हीत्यादिना मारकर्मणां बाहुल्यं बुद्धाविवर्जनीयतां मारस्य च तेष्वभियोगकारणमाह । पुनरपरमित्यादि । श्रमणवेशागतेन मारेण संशयप्रक्षेपदोषः ॥
पुनरपरमित्यादि । निर्मितभिक्षुसङ्घेन स्वयं बुद्धवेषेण मारेण गम्भीरधर्मचारिणां हीनबोधिव्याकरणदोषः ॥
एवं सुभूत इत्यादिना आपरिवर्तान्ताच्चतुरो ऽर्थानाह । मारमर्मणां बाहुल्यं तत्कारणं तेभ्यश्च विना तामल्पबुद्धित्वादिकम् । यथा च मारस्य तेष्वभियोगस्तथा सर्वबुद्धानां बोधिसत्त्वपरिग्रहेष्विति षट्चत्वारिंशदन्तरायाः ॥
मारकर्माण्यते एवान्तरायाः । तद्द्योतकः परिवर्तस्तत्परिवर्तः ॥
आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्चिकायां रत्नाकरशान्तिविरचितायामेकादशः परिवर्तः ॥
12. लोकसंदर्शनपरिवर्तो नाम द्वादशः ।
उक्ता दोषाः । लक्षणं वक्तव्यम् । तदधिकृत्य शास्त्रम्-
[81] लक्ष्यते येन तज्ज्ञेयं लक्षणं त्रिविधं च तत ।

ज्ञानं विशेषः कारित्रं स्वभावो यश्च लक्ष्यते ॥ 4-13 ॥
ऽयेन लक्ष्यते ऽ तल्लक्षणमिति ज्ञेयम् । करणे ल्युट् । तच्च विविधं ऽज्ञानं विशेषः कारित्रंऽ चेति । यश्च लक्ष्यते तदपि लक्षणम् । कर्मणि ल्युट् । स च ऽस्वभावऽ एवेति चतुर्विधं लक्षणम् । तत्रादौ ज्ञानं वक्तव्यम् । तत्र सर्वज्ञताकारेण तावत् ।
[82] तथागतस्य निर्वृत्तौ लोके चालुज्यनात्मके ।
सत्त्वानां चित्तचर्यासु तत्संक्षेपे बहिर्गतौ ॥ 1-14 ॥
[83] अक्षयाकारतायां च सरागादौ प्रविस्तृते ।
महद्गते ऽप्रमाणे च विज्ञाने चानिदर्शने ॥ 1-15 ॥
[84] अदृश्यचित्तज्ञानं(ने) च तदुन्मिञ्जादिसंज्ञितम् ।
पुनस्तथताकारेण तेषां ज्ञानमतः परम् ॥ 1-16 ॥
[85] तथतायां मुनेर्बोधे तत्पराख्यानमित्ययम् ।
सर्वज्ञताधिकारेण ज्ञानलक्षणसंग्रहः ॥ 1-17 ॥
ज्ञानग्रहणं सप्तम्यन्तैः सहः संबध्यते । ऽतथागतस्य निर्वृत्तौऽ इति भगवत्याः सकाशात्तथागतस्य निष्पत्तौ ज्ञानम् तदाह । अथ खल्वित्यादिना अथ खल्वित्यतः प्राक् । तत्रादौ दृष्टान्तः । एवमेवेत्यतः प्राक् । मातुर्ग्लानाया इति मातरि ग्लानायाम् । स्पर्शविहार इति स्पर्शप्रचारः । अमनआप इति अमनोज्ञः दुःखहेतुत्वात् । सुधृता धारयेयुरिति सुपुष्टां पुष्टीयुः । तथा पुष्टीयुः यथा सुपुष्टा स्यात् । गोपायनं रक्षणम् । केलायनं सोधनं व्याधिहरणात् केलाशब्दः । कण्ड्वादिदुःखो वा स्पर्श इति । विषयेन्द्रियविज्ञानसन्निपातजश्चैत[सि]कः स्पर्शः । स च दुःखहेतुर्दुःख । चक्षुष इति पञ्चमी । आपातो ऽमनुष्याणाम् । उत्पातो विद्युदादिः । ममकारेण ममा [ये]युः । समन्वाहरन्तीत्येतत् कुत इत्याह । येपि ते लिखन्तीति तामेव । तथागतस्येति शाक्यमुनेः । ( र्स्त्_96 ) येपीति न केवलं शाक्यमुनिः । तिष्ठन्तीति सन्ति । ध्रियन्त इति अवतिष्ठन्ते । यापयन्तीति यावदायुरवतिष्ठन्ते । औत्सुक्यमापद्यन्ते । कथमित्याह । किमितीत्यादि । किदृशी मातेत्यत आह । जनयित्रीति । अस्याः सर्वज्ञतायाः । दर्शयित्रीति प्रापिका । एवमिति जनकत्वेनैव । इति तथागतस्य निर्वृत्तौ ज्ञानं प्रथमम् ॥
लोकस्य सन्दर्शयित्रीत्युक्तम् । अतः पृच्छत्यथ खल्वित्यादिना । एवमुक्त इत्यादि उत्तरम् । लोक इत्याख्याता इति लुजो विनाशे । लुज्यन्ते प्रलुज्यन्ते क्षणिकत्वात् सन्ताननिरोधाच्चेति लोकाः । कर्त्तुर्युच् । नैरुक्तो वर्णव्यत्ययः । कथं लोक इति दर्शिता इति । यदि लुञ्जन्त इति लोकाः । तदास्याः को ऽतिशय इति भावः । विश्वादर्शितमिति(?)लुजत्वादन्यत्(?) । यतो ऽतिशयः स्यादित्यर्थः । न लुज्यन्त इत्यादि । ननु तथापि व्याहतमे[त]त् न लुज्यन्ते न प्रलुज्यन्ते तस्माल्लोक इति? नास्ति व्याघातः । यस्यायमत्र सम्बन्धः । लोक इति पञ्चस्कन्धाः । ते भगवत्या प्रज्ञापार[मि]तया न लुज्यन्ते न प्रलुज्यन्त इति दर्शिताः । तत्कस्य हेतोरित्यादिना प्रश्नः । शून्यतेत्यादिनोत्तरम् । यथा शून्यता एवमनिमित्तादय इत्याह न चेत्यादिना । कथमिति पृष्टम् । अत एवं इत्यादिनोपसंहारः । इति लोकज्ञानं द्वितीयम् ॥
सत्त्वानां चित्तचर्यास्वित्यनेनाप्रमेयाणां सत्त्वानां चित्तचरितज्ञानं निर्दिष्टम् । तच्च न विनाशत्वाप्रमेयताज्ञानेन । ततः पुनरपरमित्यादिना सत्त्वाप्रमेयताज्ञानमुक्त्वा योपीत्यादिना तच्चित्तचरितज्ञानमाह । तत्र कथं सत्त्वानामप्रमेयताज्ञानम्? यतस्तेषां निःस्वभावतया न प्रमाणं न संख्या । कथं तच्चित्तचरितानां ज्ञानम्? सत्त्वासत्तया तेषामप्यसत्त्वात् । लोकस्य सन्दर्शयित्रीति सत्त्वानामपि लोकत्वात् । इत्यप्रमेयसत्त्वचित्तचरितज्ञानं तृतीयम् ॥
ऽतत्संक्षेपे बहिर्गतौऽ इति । बहिर्गतिर्विक्षेपः । तस्य चित्तस्य संक्षेपसहिता बहिर्गतिस्तत्संक्षेपबहिर्गतिः । अतश्चित्तस्य संक्षेपविक्षेपज्ञानं पुनरपरगद्यद्वयेनाह । स संक्षेपं क्षयतः क्षयं चाक्षयतो यथाभूतं प्रजानातीति । संक्षेपो हि चित्तस्य प्रकृतौ स्थानम् । तच्चास्य क्षय एव । स चाक्षयश्चित्तप्रकृतेरक्षयत्वात् । तस्मात्स तथागतः संक्षेपं क्षयतः क्षयं चाक्षयतो यथाभूतं प्रजानाति । धर्मतात इत्यादि । ल्यब्लोपे पञ्चमी । चित्तधर्मतामपेक्ष्य तानि विक्षिप्तानि बहिर्मुखत्वात् प्रजानाति । स्वलक्षणापेक्षया कीदृशानीत्याह । अक्षीणानीत्यादि । ( र्स्त्_97 ) न क्षीणानि नाप्यंशतः क्षीणानि ततो न संक्षिप्तानि । अविक्षिप्तानीति नापि विक्षिप्तानि । कुत इत्याह । अलक्षणानि हीति । यस्मात्स्वलक्षणैः शून्यानीत्यर्थः । इति चित्तसंक्षेपविक्षेपज्ञानं चतुर्थम् ॥
ऽअक्षयाकारतायां चऽ इति क्षयपाठो महत्यौ प्रति । इमां तु प्रति ऽअमेयाक्षयतायां चऽ इति पाठः । अस्यां हि पठ्यते अप्रमेयाक्षयानि चित्तानीति । तदाह । पुनरपरमित्यादिना । कथं चेति प्रश्नः । उत्तरं तस्येत्यादिना । अधिष्ठितमिति न कदाचिन्न स्थितमनादिनिधनमित्यर्थः । धर्मतयेति भावः । अत एव संस्कृतलक्षणाभावाद् अनिरोधमनुत्पादमस्थितम् । अनाश्रयं षण्णामपीन्द्रियाणां तस्मिन्नव्यापारात् । प्रमाणाभावाद् अप्रमेयम् । क्षयाभावाद् अक्षयम् । येनेति येनाधिष्ठितत्वादिना । आकाशेत्यादि । यथा आकाशस्याप्रमेयताक्षतया तथा चित्तस्य । एवमित्यादिनोपसंहारः । इति अप्रमेयाक्षयताज्ञानं पञ्चमम् ॥
अप्रमेयाक्षयतायां चेति चकारो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तेन संक्लिष्टासंक्लिष्टज्ञानं लीनप्रगृहीतज्ञानं साश्रवानाश्रवज्ञानं च परिगृह्यते । तत्राद्यं पुनरपरगद्यद्वयेनाह । असंक्लेशसंक्लिष्टानीति संक्लिष्टिः संक्लेशः क्लेशोपक्लेशैर्मलिनीकरणम् । न संक्लेशो ऽसंक्लेशः । तेन संक्लिष्टानि । यतो ऽसंकेतानि । कित् निवासे । चित्तधर्मता(त)या न सम्यक्स्थानं तेषामागन्तुकत्वात् । प्रकृतीत्यादि । चित्तधर्मता हि प्रकृत्यैव प्रभास्वरा निर्मला नित्यमसंक्लिष्टेति संक्लिष्टासंक्लिष्टचित्तज्ञानं षष्ठम् ॥
द्वितीयं पुनरपरगद्यद्वयेनाह । अनालयलीनानीति । अनालयो ऽलयनम् । अलयनेनैव लीनानि । चित्तं हि लीनं न चित्तप्रकृतिः । न हि चित्तप्रकृतिर्न मह्यं न मेति वा । अग्राह्याणि तानि चित्तानि न प्रग्रहीतव्यानीति । अग्रहणं प्रग्रहः । प्रशब्दस्य प्रतिषेधार्थत्वात् । प्रस्थानवत् प्रवासवच्चेति भावः । इति लीनप्रगृहीतचित्तज्ञानं सप्तमम् ॥
पुनरपरगद्यद्वयेन तृतीयमाह । अस्वभावानीत्यादि । आत्मन्येव भावः स्वभावः । तदभावादस्वभावानि । विसरत्येभिश्चित्तमित्यास्रवा असंकल्पाः । तद्योगात्सास्रवाणि । कुतः? यतो ऽसत्संकल्पानि । असतां कामरूपारूप्यभवानां कल्पनात् । अभावगतिकानीत्यादि । अभावः शून्यता । सा गतिरेषामिति तथोक्तानि । तस्माद् अनाभोगानि कामरूपारूप्यभवेषु विसरणात् । ततो ऽनास्रवाणीत्यर्थः । इति सास्रवानास्रवचित्तज्ञानमष्टमम् ॥

ऽसरागादौऽ इति । सरागवीतरागज्ञानं सदोषवीतदोषज्ञानं समोहवीतमोहज्ञानं च । तत्रादौ पुनरपरगद्यद्वयेनाह । या चित्तस्य सरागतेत्यादि । चित्तस्य सरागता न चित्तप्रकृतेः । तस्माद्विनैव रागं सरागाणीत्यर्थः । यश्चित्तस्य विगम इत्यादि । विगमः शून्यता । न सा सरागतेति सैव वीतरागतेत्यर्थः । इति सरागवीतरागचित्तज्ञानं नवमम् ॥
पुनरपरगद्यद्वयेन द्वितीयम् । तत्सुबोधम् । इति सदोषवीतदोषचित्तज्ञानं दशमम् ॥
ततः पुनरपरगद्यद्वयेन तॄतीयम् । इति समोहवीतमोहचित्तज्ञानमेकादशम् ॥
"प्रविस्तृते महद्गते ऽप्रमाणे च" इति शास्त्रम् । प्रविस्तृतं विपुलमनन्तं कामधात्वालम्बनं ब्रह्मविहारादि । महद्गतं रूपधात्वालम्बनम् । कामाद्रूपस्य प्रकृष्टत्वादारूप्यधात्वालम्बनम् । त्रिधात्वालम्बनमनालम्बनं चाप्रमाणम् । अतस्त्रीणि ज्ञानानि महत्योः । विपुलचित्तज्ञानं महद्गतचित्तज्ञानमप्रमाणचित्तज्ञानं च । इमां तु भगवतीं प्रति ऽअप्रमाणे चऽ इति चकारो ऽनुक्तसमुच्चयार्थश्चाद्ययोरभिसम्बध्यते । विपुले ऽविपुले च । महद्गते ऽमहद्गते च । अप्रमाणे चेति । तस्मादस्यां त्रीणी ज्ञानानि । अविपुलविपुलज्ञानम्, अमहद्गतमहद्गतज्ञानम्, अप्रमाणज्ञानं चेति । तत्राद्यं पुनरपरगद्यद्वयेनाह । असमुत्थानेत्यादि समुत्थानं विस्तारः । तद्योगप्रतिषेधाद् असमुत्थानयोगानि । अतिप्रसारप्रतिषेधाद् असमुत्थानपर्यापन्नानि धर्मतया । तस्माद् अविपुलानि । न हीयन्त इत्यादि । न हीयन्ते नापचीयन्ते तस्मान्नाविपुलानि । न विवर्धन्ते तस्मान्न विपुलानि न विगच्छन्तीति न विशेषं गच्छन्ति । तस्मान्न विपुलानि नाविपुलानि । अविगमत्वादेवेति निर्विकारत्वादेव चित्तानामिति चित्तधर्मतायाः इति विपुलाविपुलचित्तज्ञानं द्वादशः ॥
पुनरपरगद्यद्वयेन द्वितीयमाह । अनागतिकानीत्यादि । दूरादन्तिके गतिरागतिः । अन्तिकाद्दूरगतिर्गतिः । परितो गतिः पर्यापन्न
[लोकसन्दर्शनपरिवर्तो नाम द्वादशः ॥]
[अचिन्त्यपरिवर्तो नाम त्रयोदशः ॥]
थिस् छप्तेर् इस् मिस्सिन्ग् इन् ओरिगिनल् तेxत्
[औपम्यपरिवर्तो नाम चतुर्दशः ॥]
थिस् छप्तेर् इस् मिस्सिन्ग् इन् ओरिगिनल् तेxत्
15. देवपरिवर्तो नाम पञ्चदशः
...........त्याह । यान्येनमित्यादि । कानि पुनरस्य कल्याणमित्राणीत्यत आह तान्येवेत्यादि । तान्यस्मै कथमर्थमुपदेक्ष्यन्तीत्यत आह एवं चेत्यादि । एवमनेनाकारेण । एहि त्वमित्यादिना कार्षीरित्येतदन्तेन । योगमिति प्रयोगमभियोगं वा । मा परामृक्ष इति तभ्दावेन मा ग्रहीः । अपरामृष्टेति सर्वधर्मैरविकल्पिता । परिजयो ऽभ्यासः । एवं हीत्यादिना उपसंहारः । सम्यक्सम्बोधी सम्यक्परिणामनमनास्वादः । इत्यनास्वादनाविशेषेण मार्गे चतुर्थः क्षणः ॥
उक्तो विशेषः षोडशविधः । कारित्रं दशविधं वक्तव्यम् । तत्र शास्त्रम्-
[86] हितं सुखं च त्राणं च शरणं लयनं नृणाम् ।
परायणं च द्वोपं च परिणायकसंज्ञकम् ॥ 4-27 ॥
[87] अनाभोगं त्रिभिर्यानैः फलासाक्षात्क्रियात्मकम् ।
पश्चिमं गतिकारित्रमिदं कारित्रलक्षणम् ॥ 4-28 ॥
एतदाह सुभूतिरित्यादिना । तच्च दुष्करेत्यादिना सुभूतिः प्रस्तौति । एवमेतदित्यादिना भगवानाचष्टे । ये लोकहिताय सम्प्रस्थिता इति बोधिमभिसम्बुध्य पञ्चभ्यो गतिभ्यः सत्त्वान् परिमोच्य तेषामभये निर्वाणे प्रतिष्ठापनादिति हितकारित्रम् ॥
लोकसुखाय लोकानुकम्पायै सम्प्रस्थिता इति बोधिमभिसम्बुध्य सत्त्वान् दुःखदौर्मनस्योपायासेभ्यः परिमोच्य तेषां सुखे निर्वाणे प्रतिष्ठापनमिति सुखकारित्रम् ॥
लोकस्य त्राणं भविष्याम इत्यादिना त्राणादिकारित्राणामुद्देशः । इत्येवंरूपं वीर्यमारभन्त इति सम्बन्धः । यथोद्देशमष्टाभिः कथञ्चवाक्यैर्निर्देशः । तत इति तेभ्यो दुःखेभ्यः । एनमिति लोकम् । व्यायच्छन्त इति संरक्षन्ति । वीर्यमिति प्रयोगम् । त्राणं भवन्ति त्राणकरणादिति त्राणकारित्रम् ॥
इत्यादिरेव........... ..........( र्स्त्_100 ) [अविद्या]ण्डजमस्मिन्निति कृत्वा । स एव पटलं दृष्टिरोधकत्वात् । अविद्यैवाण्डकोशपटलं तेन पर्यवनद्धा अवगुण्ठिताः । तमो मोहः । तेनाभिभूता अन्धीकृताः । अवभासयन्तः आलोकं कुर्वन्तः । विधुन्वन्ति अपनयन्ति । एवमालोककरणादालोका भवन्तीत्यालोककारित्रम् ॥
अनुत्पादश्चानिरोधश्चेति समाहारद्वन्द्वः । प्रकृतिः सर्वधर्माणां धर्मता । तया तेषामनुत्पादानिरोधाय धर्मदेशनात् परिणायकाः परितो नेतारः परमार्थबोधका इति परिणायककारित्रम् ॥

अनाभोगं त्रिभिर्यानैः फलसाक्षात्क्रियात्मकम् ।
पश्चिमं गतिकारित्रं [इदं कारित्रलक्षणम्] ॥
इति त्रिभिर्यानैरनाभोगतः फलसाक्षात्क्रियात्मकं गतिकारित्रमित्यर्थः ।
ग्रामस्य (?) हि गतिः प्राप्तिरेव । यदाभोगेन गमनेन यानत्रयफलस्यापि गतिः प्राप्तिरेव सा तु निराभोगा । न हि पुमान् कायेन चेतसा वा गन्त्वा तत्प्राप्नोति किन्त्वाभोगत एव । तथा ह्याकाशगतिकाः सर्वधर्माः । न ह्याकाशस्य गतिरागतिर्वा । स्वभाव एवास्य गतिः । तस्मादाकाशगतिका इत्याकाशसमाः । कुत इत्याह । यथा हीत्यादि । अकृतमनुत्पादितत्वात् । अविकृतमवस्थान्तरानुत्पादनात् । अनभिसंस्कृतं हेतुप्रत्ययैः सम्भूय तस्याकरणात् । स्थितमुत्पद्य वृत्तेः । संस्थितं समन्ततः स्थितेः । व्यवस्थितं क्वचिदेव स्थितेः । एषां विपर्यासादास्थितमसंस्थितमव्यवस्थितम् । आकाशकल्पत्वादविकल्पा निराभोगाः । धर्मतामात्रत्वाद्धर्माणामिति भावः ।
यथा वाकाशगतिका एवं शून्यतादिगतिकाः । तदेवमगतिगतिकाः सर्वधर्मा इति........गतिकारित्रम् ॥
उक्तं दशविधं कारित्रम् ।
..........शास्त्रम्-
[88] क्लेशलिङ्गनिमित्तानां विपक्षप्रतिपक्षयोः ।
विवेको दुष्करकान्तावुद्देशो ऽनुपलम्भकः ॥ 4-29 ॥
[89] निषिद्धाभिनिवेशश्च यश्चालम्बनसंज्ञकः ।
विप्रत्ययो ऽविघाती च सो ऽपदागत्यजातिकः ॥ 4-30 ॥
[90] तथतानुपलम्भश्च स्वभावः षोडशात्मकः ।
लक्ष्मीव लक्ष(क्ष्य)ते चेति चतुर्थं लक्षणं मतम् ॥ 4-31 ॥
यः स्वभावश्चतुर्थं लक्षणमिष्टं स षोडशविधः । सर्वकर्मसाधनं लक्षणम् । लक्ष्यत इति कृत्वा । अत एवाह ऽलक्ष्यते चेतिऽ । लक्षणान्तरमप्याह ऽलक्ष्मीवऽ इति । लक्ष्मयोगाल्लक्ष्मी लक्षणयोगाल्लक्षणमित्यर्थः । कथं ऽषोडशात्मकःऽ? इत्यत आहऽक्लेशलिङ्गे ऽत्यादि । अतो ऽस्य प्रस्तावना सुभूतिराहेत्यादिना भगवानाहेत्यतः प्राक् । चरिताः षट्पारमिता रक्षन्तीति चरिताविनः । कतमे त इत्याह । य इमामित्यादि । किंस्वभावा इत्यनेन पदेन स्वभावप्रश्नः । उत्तरं भगवानाहेत्यादिना । विनयो ऽपनयः । तमर्हन्तीति वैनयिकाः । तैर्विविक्तः स्वभाव एषामिति तथोक्ताः । इयता चत्वारः स्वभावा उक्ताः । क्लेशविवेकः । क्लेशलिङ्गविवेकः । क्लेशनिमित्तविवेकः । विपक्षप्रतिपक्षविवेकश्च । तत्र क्लेशो रागादिः । क्लेशलिङ्गं क्लेशकृतं कायादिदौष्ठुल्यम् । क्लेशनिमित्तमयोनिशो मनसिकारादि । विवक्षप्रतिपक्षौ रागारागौ द्वेषाद्वेषो मोहामोहौ च । सुभूतिराहेत्यादिना सुभूतिराहेत्यतः प्राक् । एतदाह । एष एव स्वभावो गतिः यामभिसम्बुध्य देशयिष्यन्तः सत्त्वानां गतिर्भविष्यन्तीति ॥
सुभूतिराहेत्यादि बुद्धभूमिर्वेति यावत् । अत्र न रूपादिसम्बद्ध इति न रूपादिस्वभावायै(य) स्वबोधये । न रूपादेरर्थायेति न रूपादिस्वभावानां सत्त्वानामर्थाय । एवं न भूमित्रय स्वभावानां (?) । स्वबोधये । नापि । नापि बोधित्रयस्वभावानां सत्त्वानामर्थाय । तदित्यादिना प्रश्नः । उत्तरं सर्वेत्यादि । न प्रतिकांक्षितव्यानीति न लभ्यत्वेन द्रष्टव्यानि । अत्र त्रीणि न द्रष्टव्यानीत्येकमेव स्थानं द्रष्टव्यमिति भावः । इति दुष्करस्वभावः ॥
दुष्करसहित एकान्तो ऽदुष्करैकान्तःऽ । एवमुक्त इत्यादि येनायमित्यतः प्राक् । अभिमतो ऽर्थो ऽर्थवशः । तं च स्वयमेव भगवानाह । अस्थानं हीत्यादिना बुद्धभूमिर्वेत्येकान्तः । इत्यैकान्तिकस्वभावः ॥
येनायं सर्वसत्त्वानां कृतशः सन्नाहः सन्नद्ध इत्युद्देशस्वभावः ॥
सुभूतिराहेत्यादि कच्चिदित्यतः प्राक् । गम्भीरेति प्रतिज्ञा । चत्वारो हेतवः परे भावनानुपलब्धेः । अध्वत्रयेपि भावकानुपलब्धेः । भाव्यस्य प्रज्ञापारमितावस्तुनो ऽनुपलब्धेः । तदालम्बनानां चानुपलब्धेरिति । असिद्धत्वपरिहाराय तत्कस्येत्यादिना प्रश्नः । न हीत्यादिनोत्तरम् । परिनिष्पन्नो वस्तुभूतः । अतश्चाकाशभावनैषा सर्वधर्मभावना च धर्मतामात्रदर्शनाद्धर्माणां चानुपलब्धेः । अत एवासङ्गभावनैषानन्तभावना च सर्वधर्मेष्वनुपलब्धेरव्याघाताद्धर्माणां ( र्स्त्_102 ) चानन्त्यात् । असतो भावनासद्भावना ग्राह्यानुपलम्भात् । अपरिग्रहभावना ग्राहकानुपलम्भात् । उपपरीक्षितव्यो वेदितव्यः । इत्यनुपलम्भकस्वभावः ॥
कच्चिदित्यादिना सुभूतिराहेत्यतः प्राक् । अनभिनिवेशस्वभावः ॥
सुभूतिराह । यो भगवन्नित्यादि अथ खलु शक्र इत्यतः प्राक् । व्यवचारितेत्यालम्बिता । निम्नप्राग्भावप्रवणशब्दा आधारार्थाः । तैः सह बहुव्रीहिः । सन्ततिश्चित्तसन्तानः । आकाशनिम्नयेति आकाशोपमत्वात् सर्वज्ञतायाः । इयं सा व्यवचारणेति प्रज्ञापारमिताया इति शेषः । तदित्याकाशोपमत्वं तस्याः कुतः? उत्तरम् । अप्रमेया हीत्यादिना । देशतः कालतश्च प्रमातुमशक्त्यत्वादप्रमेया । तथैव प्रमाणविरहाद् अप्रमाणा । न तद्रूपं यावन्नापि क्वचित्प्रदेशे स्थितमिति । सर्वेषामेषां देशकालव्यापित्वेन प्रमाणाविषयत्वादप्रमेयस्य ताद्रूप्यायोगात् । अपि त्वित्यादि । तदिति वर्तते । केनचिदिति । केनचिद्रूपादिना स्वभावेन । रूपादीनां प्रमाणावत्त्वादिति भावः । तत्कस्येति प्रश्नः । उत्तरं रूपमेव हीत्यादि । रूपादिशब्दैरत्र रूपादिधर्मतोच्यते । तस्मादविरोधः । न च रूपादिभेदेपि धर्मताया भेदो रूपादीनामलीकत्वेनाभेदकत्वात्तदानीमस्तङ्गमाच्चेत्यालम्बनस्वभावः ॥
अथ खलु शक्र इत्याद्यापरिवर्तसमाप्तेः । गम्भीरा दुरधिमोचत्वात् । दुरवगाहा चिन्तामय्या प्रज्ञया दुर्दृशा लौकिकभावनामय्या । दुरनुबोधा लोकोत्तराया । चिकीर्षितस्याकरणमल्पोत्सुकता । अवनतमावर्जितम् । यत्र न कश्चिदित्यादिना त्रैयध्विकक्रियानिषेधः । आकाशेत्यादिना कर्मनिषेधः । आत्मेत्यादिना कर्तृनिषेधः । सर्वधर्माणां लभ्यानामनागमनतया हेयानामगमनतया च गम्भीरः । विप्रत्यनीको विपरीतः । यतो ऽनुग्रहायाविकल्पनायैष धर्म उद्ग्रहे च लोकश्चरति । लोकविपरीता प्रतीतिर्विप्रत्ययः । इति विप्रत्ययस्वभावः ॥
देवैः शक्रादिभिरुपलक्षितः परिवर्तो देवपरिवर्तः ॥
आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकरशान्तिविरचितायां पञ्चदशः परिवर्तः ॥
16. तथतापरिवर्तो नाम षोडशः ।
अथ खल्वित्यादि । नायं क्वचित्प्रतिहन्यत इति सर्वत्रास्य बाधकाभावात् । अतश्च अप्रतिहतलक्षणो ऽप्रतिहतस्वभावः । ( र्स्त्_103 ) आकाशसमतयेति । यत आकाशसमं ततस्तद्वदेवाप्रतिघम् । कुतः समतेत्यत आह । सर्वपदानां सर्ववस्तूनां अनुपलब्धितः । अप्रतिमो निरुपमः अद्वितीयत्वादिति सदृशाभावात् । प्रतिबोधकं लक्षणमस्येति प्रतिलक्षणः । तदभावाद् अप्रतिलक्षणः । निष्प्रत्यर्थिकत्वादिति विरोधरहितत्वात् । इत्यप्रतिहतस्वभावः ।

पदं प्रतिष्ठा सुगतिदुर्गतिनिर्वाणानि । तदभावाद् अपदः । अनभिनिर्वृत्तत्वादिति । न खल्वनभिनिर्वृत्तस्य क्वचित्प्रतिष्ठा । कुतो ऽनभिनिर्वृत्तः? यतो ऽनुत्पाद उत्पादरहितः । कुतो ऽनुत्पादः? सर्वोत्पत्तीनामनुत्पत्तित्वात् । न हि सतामुत्पत्तिरुत्पत्तिलक्षणायोगात् । नाप्यसताम् । असत्त्वादेव खरविषाणवत् । दुर्गतिपथः सुगतिपथो निर्वाणपथश्चेति पन्थानः । तदभावाद् अपथः । अत एवाह । सर्वपथानुपलब्धित्वात् । इत्यपदस्वभावः ॥
अथ खल्वित्यादि । अनुजात इति । अनुपूर्वो जनिः सकर्मकः । कर्मास्य जनकः । कर्ता जन्यः । अनुः सादृश्ये । तस्मादिह कर्तरि क्तः । कर्मणि षष्ठि । सम्बन्धविवक्षया भगवतो ऽनुजातः सुभूतिः । तत्कस्येत्यादि तत्तस्यानुजातत्वं? उत्तरं तथा हीत्यादिना । भगवत एष पुत्रः सदृशश्च शून्यतावादित्वादिति भावः । अथ खल्वित्यादि । अजातत्वादित्यनुजातत्वे हेतुमाह । अजातत्वेन पितापुत्रयोः सादृश्यादिति भावः । यद्यजातः तौ कथं पितापुत्रौ? संवृत्येति भावः । अनुपा(जा)त इत्यादिना हेत्वन्तरमाह । अनुपा(जा)तो ऽनुगतस्तथागतस्य तथताम् । ततोप्यनुजातस्तथागतस्य । अनुगम्य जातो ऽनुजात इति भावः । असिद्धो हेतुरिति चेदाह । यथेत्यादि । अनागतेत्यनुत्पन्ना । अगतेत्यविनष्टा । किं पुनः प्राप्ते ऽर्हत्त्वे ऽनुपा(जा)तः किं वा पूर्वमेवेत्यत आह । आदित इत्यादि । अतथतेति । तथताशब्दानाभिधेयत्वात् । एवं हीत्यादिनोपसंहारः । गत्यगती(?) गतिः । तत्प्रतिषेधादगतिस्वभावः ॥
अनुजातत्वे हेत्वन्तरमाह तथागतस्येत्यादिना । तथता हि धर्माणां स्थितिः । अनतिक्रमणीयत्वात्तथावस्थिता । हेत्वन्तरमाह । यथेत्यादिना । पूर्वस्वभावानुवृत्तेः अविकारा । स्वभावान्तरानुत्पत्तेः निर्विकारा । विकल्पस्वभावाभावाद् अविकल्पा । विकल्पाविषयत्वात् निर्विकल्पा । हेत्वन्तरमाह । यथाचेत्यादिना । न क्वचित्प्रतिहन्यत इति सर्वगतत्वात् । तत्कस्य हेतोरिति । तदप्रतिहतत्वं कुतः? तथा हि यस्य या तथता तत्रैव सास्ति ततो ऽन्यत्र प्रतिहन्यत एव । वस्त्वभावात् । उत्तरं या चेत्यादिना एवं हीत्यतः प्राक् । एकैवैषेति प्रतिज्ञा । तत्किमेकजातीयत्वादेका? नेत्याह । अद्वयेति । द्वयं भेदस्तदभावादद्वयेत्येको ( र्स्त्_104 ) शब्दस्यार्थः । एकमपि सम्बन्धिभेदाभ्दिद्यते । तद्यथा पूर्वाकाशमपराकाशमिति । तद्वद्रूपतथता वेदनातथता संज्ञातथतेत्येष भेदो भवतीति चेदाह । अद्वैधीकारेति । अतश्च अद्वयतथता । नित्यं तथैवेति तथता । अद्वया च स्वयमभेदात्तथता च परतोप्यभेदादित्यद्वयतथता । हेतुमाह । न क्वचिदित्यादिना । तत्खलु तस्य भवति यद्यदाधारं तद्धेतुकं वा । तद्यथा कूपोदकं यवाङ्कुर इति । तथता तु न क्वचित् नापि कुतश्चित् । तस्मात्केषुचिदप्रतिबद्धत्वान्न सा कस्यचित् । यतः सा न कस्यचित्ततः साद्वयाद्वैधीकाराद्वयतथता । ततो न क्वचित्प्रतिहन्यते । तस्मादनुजातः सुभूतिस्तथागतस्येति सिद्धम् ।
हेत्वन्तरमाह । एवं हीत्यादिना । एवं हीति एवमपि । तदेवाह । अकृततथतयेति । अकृता चासौ नित्यत्वात्तथता च । न सा कदाचिन्न तथतेति नित्यं तथैव भावात् । ततः साद्वयेति कालभेदेनास्याभेदात् । तथागतमिति कर्मणि द्वितीया ।
हेत्वन्तरमाह यथेत्यादिना । सर्वत्रेति सर्वलोकधातुषु । सर्वधर्मष्विति सर्ववस्तुषु । अविकल्पा तेषामविकल्पनात् । निर्विकल्पा तथैव सर्वविकल्पानां प्रहाणाम् । एवमेव चेति सर्वत्राविकल्पनिर्विकल्पतया । अलुप्तमित्यच्छिन्नम् । एवं हीत्यादिनोपसंहारः ॥
हेत्वन्तरमाह यथेत्यादिना नान्यत्रेति नान्या भेदकत्वानुपलब्धेः । द्वितीयाभावादनन्या चासौ तथता चेति अनन्यतथता । तस्या अनुगमः । तेनोपगतस्तथतां संवृत्या । परमार्थमाह । न चेत्यादिना । अत्रेत्यस्मिन्नुपगमे । न कश्चित्सुभूतिरन्यो वा । न क्वचिदिति तथागते ऽन्यस्मिन् वानुगतिमुपगतः । धर्मपुभ्दलनैरात्म्यदर्शनादिति भावः । एवं हीत्यादिनोपसंहारः ।
हेत्वन्तरमाह यथेत्यादिना । एवं हीत्यादिनोपसंहारः । इत्यजातस्वभावः ॥
तथागततथतयापीत्यादि इयं सेत्यतः प्राक् । अत्र सर्वतथाप्रभेदानामभेदं दर्शयन् भेदं प्रतिषेधतीति सर्वासां रूपादितथतानामनुपलम्भात्तथतानुपललम्भः षोडशः स्वभावः ॥
अस्यास्तथताया माहात्म्यमाह । इयं सेत्यादिना । गमिर्ज्ञानार्थः तथतागतानेन तस्मात्तथागत इति भावः ।
अस्यां देश्यमानायां यदभ्दुतमभूत्तदाह । अस्यामित्यादिना । षडविकारमष्टादशमहानिमित्तं यथा भवति तथा अकम्पत यावत् संप्रागर्जत् । अत्र त्रयो धातवश्चलनार्थाः । त्रयः शब्दार्थाः । मृदुमध्याधिमात्रक्रियाभेदादष्टादशमहानिमित्तानि ( र्स्त्_105 ) भवन्ति । तत्र चलनमङ्गतः । कम्पनं साकल्येन । साकल्येनात्यन्तं कम्पनं क्षोभः । वेधः शब्दः । रणितं दण्डाहतकांसीवत् । गर्जनं नवमहामेघवत् । षड्विकारास्तद्यथा- "पृथिव्याः पूर्वा दिगुन्नमति पश्चिमावनमति । पश्चिमा दिगुन्नमति पूर्वावनमति । उत्तरावनमति उत्तरा दिगुन्नमति । दक्षिणावनमति । मध्ये उन्नमति । अन्ते ऽवनमति । अन्ते उन्नमति मध्ये ऽवनमति" इति । किंवदित्याह । तथागतस्य चेत्यादि । एवं हीति । तथागताभिसम्बोधाविवसुभूतेस्तथतानिर्देशे महानिमित्तप्रादुर्भावसमतया ।
प्रकारान्तरमप्याह । पुनरपरमित्यादिना जायेरन्नित्येतत्पर्यन्तेन । न संविद्यन्त इति प्रतिज्ञा । नोपलभ्यन्त इति हेतुः । यैरिति स्वधर्मैः । अनुजायेतेति कर्तरि लिङ् । ये चेति ताथागता धर्माः । अनुजायेरन्निति कर्मणि लिङ् । एवं हीत्युपसंहारः । तथता कथं चर्या? तन्मात्रे ऽवस्थानात् । अस्मिन् खलु पुनरित्यादि सुगमम् ।
किञ्चापीति यद्यपि त्रयस्त्रिंशत इत्यपादाने तसिः । जात्या पक्षिणः महाकायत्वाच्छकुनेः । अन्तरा चित्तस्येति द्यावापृथिव्योर्मध्यसंज्ञिनः । एवं भवतीति एष वितर्को भवति । शेषं सुबोधं विरहितो भवतीति यावत् ! इह ज्ञानविशेषकारित्रस्वभावलक्षणे उक्ते ।
बोधिसत्त्वानां मोक्षभागीयं वक्तव्यम् । तच्च तद्विरहिणां बोधिसत्त्वानामर्हत्त्वप्राप्तिकारणनिर्देशेन सूचितं व्यक्तिकर्तुं शारिपुत्र आह । यथाहं भगवन्नित्यादि । प्रज्ञापारमिता भावयितव्येति सर्वधर्मपरमार्थज्ञानाय । चर्यमाणस्य च दानपारमितादेरनिमित्तीकरणार्थम् । उपायकुशलेनेत्युपाये कुशलेन । तत्रोपायः सर्वाकारज्ञताचित्तस्य नित्यमत्यागः । सर्वपुण्यानां च बोधौ सम्यक्परिणामना । सम्यक्परिणामनानुमोदने च तत्परिवर्तोक्ते अतः शास्त्रोक्तलक्षणमुक्तं भवति ।
[91] अनिमित्तप्रदानादिसमुदागमकौशलम् ।
सर्वाकारावबोधे ऽस्मिन् मोक्षभागीयमिष्यते ॥ 4-32 ॥

तेस्य पञ्चप्रभेदा महत्योर्भगवत्योः । तथा च शास्त्रम्-
[92] बुद्धाद्यालम्बना श्रद्धा वीर्य दानादिगोचरम् ।
स्मृतिराशयसम्पत्तिः समाधिरविकल्पना ॥ 4-33 ॥
[93] धर्मेषु सर्वैराकारैः ज्ञानं प्रज्ञेति पञ्चधा ।
एतदेव भगवानाह । एवमुक्त इत्यादिना । अथ शास्त्रम्-
तीक्ष्णैः सुबोधा सम्बोधिर्दुर्बोधा मृदुभिर्मता ॥ 4-34 ॥
एतदेव अथ खल्वित्यादिना प्रस्तुवन्ति । कृच्छ्रेण सम्भवो ऽस्या इति दुरभिसम्भवा । एतद्देवैरविशेषेणोक्तम् । अथ खल्वित्यादिना भगवान् पुद्गलविशेषेणाह । दुष्प्रज्ञैरित्यादि । दुष्प्र ज्ञादिपदैः सूचितो विशेषो मृदूनि मोक्षभागीयानि । तीक्ष्णैस्तु मोक्षभागीयैः स्वभिसम्भवा सम्यक्सम्बोधिः । अतस्तानि दर्शयितुकामः सुभूतिराह । यभ्दगवानित्यादि । एवमुक्त इत्यादिना भगवत उत्तरम् । सर्वधर्माणामसत्तया बोधेः स्वभिसम्भवत्वमुक्तं सुभूतिना तदयुक्तम् । यतो यद्येतावत स्वभिसम्भवा स्यात्तदा सर्वसत्त्वानामादित एव तथा स्यात् । तस्मात्प्रतिपत्तितः प्राप्तिः । सा च न तेषामस्ति येषां मृदूनि मोक्षभागीयानि । अतो ऽसम्भवत्वादप्राप्तेर्दुरभिसम्भवेति ब्रूमः । नन्वभिज्ञास्ते श्रुतचिन्तादिबलेन सम्यक्सम्बोधौ तत्तेषां कुतो ऽप्राप्तिरित्यत आह । असद्भूतत्वाददुरभिसम्भवेति । ते हि बालग्राह्यमेवार्थ बोधिं मन्यन्ते । स चासद्भूतत्वादलीकत्वान्न प्राप्यत इति भावः । तथा हि । विकल्पं वा बोधि मन्येरन् । विकल्पनिर्मितं वार्थम् । पक्षद्वयमप्ययुक्तम् । अविकल्पत्वाद्विकल्पाविठपितत्वाच्च बोधेः । एतद्दर्शयितुमाह । अविकल्पत्वादित्यादि ।
अथ खल्वित्यादिना स्थविरशारिपुत्रस्योत्तरम् । स हि मन्यते शून्यत्वात्स्वभिसम्भवेत्ययं विरुद्धो हेतुरिति । एवं चेति । आकाशसमतया च । आकाशसमा हीति हेतुः । यत्तत्वं येषां तेनैव तेषामभिसम्बोधादिति भावः । एवं विरुद्धत्वमुक्त्वा अनुमाने बाधां विवक्षुः प्रसङ्गं करोति यदि चेत्यादिना । न त्वेवेति नैव । यस्मादित्यादिना विपर्ययमाह । अथवा परस्य हेतौ दूषिते स्वपक्षसाधनमेवेदम् । एवमुक्त इत्यादिना विस्तरेण सुभूतिः प्रसङ्गं विघटयति । विवर्तितुः सम्बोद्धुः सम्बोद्धव्यस्य च विकल्पने । कतमः स धर्मो यो विवर्तत इत्युक्त्वा अविवर्तनमेव साधयितुमाह यस्तस्यामेवेत्यादि । सर्वधर्मास्थानयोगेनेति । सर्वधर्मष्वस्थानमेव योगो न्यायः । तेन धर्मतायां स्थितः । धर्मतैव शुद्धा बोधिः । सा च प्रकृत्यैव शुद्धेति भावः । एवमुक्त इत्यादि शारिपुत्रस्य वचनम् । धर्मनयजातिः धर्माणां तत्त्वप्रकारः । ये चेत्यादिना विशेषमाह । च शब्दस्तुशब्दस्यार्थे । अथ खल्वित्यादिना पूर्णः सुभूतिं स्मारयति । शेषं सुबोधमासिद्धान्तस्थापनाग्रंथात् अनुत्तरया बोध्यानिर्यास्यत्ययं बोधिसत्त्वो महासत्त्व इत्यस्मात् । अत इयता विस्तरेण ( र्स्त्_107 ) समन्वितम् । तीक्ष्णैर्मोक्षभागीयैः स्वभिसम्भवा सम्यक्सम्बोधिरिति । उक्तानि मोक्षभागीयानि ॥
मोक्षस्य भागो भजनं प्राप्तिः तस्मै हितानि मोक्षभागीयानि तदप्युक्तानि । निर्वेधभागीयानि वक्तव्यानि । निर्वेधः प्रतिवेधो दर्शनमार्गः । तस्य भागः प्राप्तिः । तस्मै हितानि निर्वेधभागीयानि । तानि चत्वारि । ऊष्ममूर्धाक्षान्तिरग्रधर्माश्चेति । तत्राद्यमधिकृत्य शास्त्रम्-
[94] आलम्बनं सर्वसत्त्वा ऊष्मणामिह शस्यते ।
आकारः समचित्तादिस्तेष्वेव दशधोदितः ॥ 4-35 ॥
अत आह । अथ खल्वित्यादि यावदहं नाथ इति । स्थातव्यमिति स्पृहणतः । शिक्षितव्यमभ्यासतः । समं स्थातव्यमित्यादिना दशचित्तान्युक्तनि । समचित्तं मैत्रचित्तं निःशाठ्यचित्तं निहतमानचित्तं मातापित्रादिचित्तं पुत्रदुहितादिचित्तं चेति । नाथः सानाथ्यं कर्तुम् । ऊष्मगतम् ॥
[95] स्वयं पापान्निवृत्तस्य दानाद्येषु स्थितस्य च ।
तयोनियोजनान्येषां वर्णवादानुकूलते ॥ 4-36 ॥
[96] मूर्धगं
एतदाह स्वयं चेत्यादिना । पापानि दशकुशलानि । पापेभ्यो निवृत्तौ विरतौ । परिजयो ऽभ्यासः । अविद्याप्रत्ययाः संस्काराः संस्कारप्रत्ययं विज्ञानमित्यादिरनुलोमः प्रतीत्यसमुत्पादः । अविद्यानिरोधात् संस्कारनिरोध इत्यादिः प्रतिलोमः । अन्येषामिति परेषां समादापकः सम्यग्ग्राहकः । वर्णवादी गुणवादी समनुज्ञो ऽनुकूल इति मूर्धगतम् ॥
स्वपराधरं सत्यज्ञानं क्षमा मता ।
तथाग्रधर्मा विज्ञेयाः सत्त्वानां पाचनादिभिः ॥ 4-37 ॥
स्वयं स सत्यानां ज्ञानं परेषां च तस्मिन् समादापनं ऽवर्णवादानुकूलताऽ इति च क्षान्तिगतम् । स्वयं च सत्त्वानां परिपाचनबुद्धक्षेत्रपरिशोधनादि परेषां च तत्समादापनं वर्णवादानुकूल[ते]ति चाग्रधर्मगतम् । एतदुभयमाह । एवं सत्येष्वित्यादिना । सत्येष्विति दुःखादिसत्यविषयेषु यथाक्रमं परिज्ञानप्रहाणसाक्षात्क्रियाभावनासु स्त्रोतआपत्त्यादिपञ्चफलज्ञानसाक्षात्क्रियायां यावद्बोधिसत्त्वन्यामावक्रान्तौ । तथा सत्त्वपरिमाचनादौ च स्थित्वा ( र्स्त्_108 ) अन्येषामपि तत्र समादापने तद्वर्णवादिना तत्समनुज्ञेन भवितव्यमिति क्षान्तिगताग्रधर्मगते ॥
तस्यैवमित्यादिना निर्वेधभागीयानां फलमाह । अनावरणं रूपं वेदना संज्ञा यावत् सद्धर्मस्थितिरनावरणा भविष्यतीति ॥
तथताप्रधानः परिवर्तस्तथतापरिवर्तः ॥
आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतरा(मा)नाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकरशान्तिविरचितायां षोडशः परिवर्तः ॥
17. अविनिर्वतनीयाकारलिङ्गनिमित्तपरिवर्तो नाम सप्तदशः ।
ऽमोक्षनिर्वेधभागीये शैक्षो ऽवैवर्तिको गणः । ऽ इति पूर्वमुद्दिष्टम् । तत्र द्वे उक्ते । तृतीयो वक्तव्यः । अतः शास्त्रम्-
[97] निर्वेधाङ्गान्युपादाय दर्शनाभ्यासमार्गयोः ।
ये बोधिसत्त्वा वर्तन्ते सो ऽत्रावैवर्तिको गणः ॥ 4-38 ॥
ऽअत्रऽ इति महायाने । ऽअवैवर्तिकगणःऽ । तल्लक्षणम् । विवर्ताय प्रभवति वैवर्तिकः । न तथेत्यवैवर्क्तिको ऽविनिवर्तनीयः । अथास्य निर्वेधभागीयेषु स्थितस्य कति लिङ्गानीत्यत आह ।
[98] रूपादिभ्यो निवृत्याद्यलिङ्गर्विशतिधेरितैः ।
निर्वेधाङ्गस्थितस्येदमवैवर्तिकललक्षणम् ॥ 4-39 ॥
अवैवर्तिकत्वपरिज्ञानमित्यर्थः । अथ कतमे रूपादिनिवृत्त्यादयः?
[99] रूपादिभ्यो निवृत्तिश्च विचिकित्साक्षणक्षयौ ।
आत्मानः कुशलस्थस्य परेषां तन्नियोजनम् ॥ 4-40 ॥
[100] पराधारं च दानादि गम्भीरे ऽर्थेप्यकाङ्क्षणम् ।
मैत्रं कायाद्यसंवासः पञ्चधावरणेन च ॥ 4-41 ॥
[101] सर्वानुशयहानं च स्मृतिसम्प्रज्ञता शुचि ।
चीवरादिशरीरे च कृमीणामसमुद्भवः ॥ 4-42 ॥
[102] चित्ताकौटिल्यमादानं धुतस्यामत्सरादिता ।
धर्मतायुक्तगामित्वं लोकार्थं नरकैषणा ॥ 4-43 ॥
[103] परैरनेयता मारस्यान्यमार्गोपदेशिनः ।
मार इत्यवबोधश्च चर्या बुद्धानुमोदिता ॥ 4-44 ॥

[104] ऊष्ममूर्धसु स क्षान्तिष्वग्रधर्मेष्ववस्थितः ।
लिङ्गैरमीभिर्विशत्या सम्बोधेर्न विवर्तते ॥ 4-45 ॥
अत आह । अथ खल्वित्यादि । आक्रियन्ते व्यज्यन्त एभिरिति आकाराः । लिङ्ग्यन्ते गम्यन्त एभिरिति लिङ्गानि । निमीयन्ते निरूप्यन्त एभिरिति निमित्तानि । एकार्थत्वेपि त्रयाणामुपादान(नं) सत्त्वान्तरशङ्काया व्यवच्छेदार्थम् । पर्यायस्कन्धं (वचनं) अथवा अपरः पर्यायः । कथमित्यादि । अत एव वाशब्दः । कथं वे ति केन प्रकारेण जानीयाम इति सम्बन्धः ।
अतिबहूनि लिङ्गानि तत्राद्यं तावदाह या चेत्यादिना । चतुर्धा भूमिः । पृथग्जनश्रावकप्रत्येकबुद्धबुद्धसम्बन्धात् । इयं चतुर्विधापि तथताभूमिरित्युच्यते । कुत इत्याह । सर्वाश्च इत्यादि । चशब्दो हेतौ । यस्मात्सर्वा एतास्तथतयाद्वयाः । रूपादीनां सर्वधर्माणां यथालक्षणमसत्त्वात् तथतैवैताः । तथता चैकैव न द्वे न बहव्यः । तस्मात्तथतयाद्वया अभिन्नाः अद्वैधीकारादच्छिन्नाः विकल्पस्वभावविरहात् अविकल्पाः । विकल्पागोचरत्वात् निर्विक्रल्पाः । इतीति । एवं लक्षणा या तथता तां तथतां धर्मतामवतरति । कथमवतरतीत्याह तथतायामित्यादि । स्थितस्तन्मात्रदर्शनात् । न कल्पयति सम्यक् न विकल्पयति वितथम् । एवमवतरतीत्येवं सत्यवतरति । ..........त्याह । एवमवतीर्ण इत्यादि । उक्तेन क्रमेणावतीर्णः सन् । यथेति यया मात्रया श्रुत्वापीति श्रवणानन्तरमपि । ततोपि वातिक्रम्येति तत उत्तरकालमपि । न काङ्क्षतीति न बाधते । नैवमितीति सम्बन्धः । विविधा मतिः विमतिः । तन्न करोति एवं वा न वेति । अत एवाह न विचिकित्सतोति । न धन्धायतीत्यप्रतिपत्तेः प्रतिषेधः । किं तर्हि करोतीत्याह । अपि त्वित्यादि । तथतैव सर्वं न सन्ति रूपादय इत्यधिमुञ्चति श्रद्धया । अवगाहते प्रज्ञया । एतदेव ज्ञानं मुख्यं लिङ्गम् । अस्य परिच्छेदमाह । न चेत्यादिना । ( र्स्त्_110 ) परिच्छेदापेक्षया बहुवचनं एभिर्लिङ्गैरिति । तथतैव सर्वमिति ज्ञानात् ऽरूपादिभ्यो निवृत्तिःऽ निर्वेधाङ्गेष्ववैवर्तिकलिङ्गं प्रथमम् ॥
पुनरपरमित्यादि । अन्येषामिति । इतो धर्माद्वाह्यानाम् । श्रमणानामिति प्रव्रजितानाम् । मुखमुल्लोकयति प्रणतः पश्यति । किमितीत्याह । इमे इत्यादि । जानन्ति लौकिकेन ज्ञानेन । पश्यन्ति लोकोत्तरेण । दातव्यमिति भक्तितो देयम् । व्यपाश्रयत इति सेवते शरणं वा गच्छति । सत्येषु रत्नेषु च विमतिर्विचिकित्सा । तस्याः क्षये सति सर्वमेतन्न करोतीति ऽविकित्साक्षयो ऽ द्वितीयं तेषु तल्लिङ्गम् ॥
स खल्वित्यादि । अपाया नरकप्रेततिर्यञ्चः । स्वीभावः स्त्रीत्वम् । स चावशिष्टानामक्षणानामुपलक्षणमिति ऽअक्षणक्षयःऽ तृतीयं तेषु तल्लिङ्गम् ॥
पुनरपरमित्यादि । दशसु कुशलेषु स्वयं स्थित्वा ऽपरेषांऽ तेषु ऽसमादापनंऽ दृढीकरणं चेति चतुर्थं तेषु तल्लिङ्गम् ॥
पुनरपरमित्यादि । यं यं धर्ममिति सूत्रगेयादिकम् । ददाति च परस्मै हिताय सुखाय चष भवत्विति तेषामेव हितसुखाय । इति अनेनाकारेण साधारणं करोति । यथा च धर्मदानं तथान्यदपि दानशीलादिकमिति ऽपराधारं दानादिऽ पञ्चमं तेषु तल्लिङ्गम् ॥
पुनरपरमित्यादिना न धन्धायतीत्येतदन्तेन ऽगम्भीरे ऽर्थेप्यकाङ्क्षणंऽ षष्ठं तेष्वेव तल्लिङ्गम् ॥
ऽमैत्रं कायादिऽ इति कायादि कर्म । तदाह हितवचनश्चेत्यादिना । उपलक्षणत्वादिति ऽमैत्रं कायादिऽ सप्तमं तेषु तल्लिङ्गम् ॥
ऽअसंवासः पञ्चधावरणेन वाऽ इति । पञ्च निवरणानि । कामच्छन्दो व्यापादस्त्यानमिद्धमौद्धत्यकौकृत्यं विचिकित्सा चेति । एभिरसंवासो ऽसमन्वागमः । तमाह । अल्पस्त्यानमिद्धश्च भवतीत्युपलक्षणत्वात् । इति पञ्चभिर्निवरणैसंवासो ऽष्टमं तेषु तल्लिङ्गम् ॥
सर्व यथा भवति तथानुशयस्य द्वेषानुबन्धस्य हानं ऽसर्वानुशयहाअनम्ऽ । तदाह निरनुशयश्च भवतीति । नवमं तेषु तल्लिङ्गम् ॥
ऽस्मृतिसंप्रज्ञताऽ इतिस्मृतिसहितं संप्रजन्यम् । तदाह सोभिक्रामन्वेत्यादिना । अभिक्रमो गमनम् । अप्रतिक्रम आगमनम् । भ्रान्तं विक्षिप्तम् । न विलम्बितमिति विलम्बे विक्षेपात् । सहसेति असमीक्ष्य भूमिम् । उपलक्षणं चैतच्चंक्रमस्थाननिषद्याशयनेषु विक्षेपस्येति स्मृतिसंप्रजन्यं दशमं तेषु तल्लिङ्गम् ॥
तस्य खल्वित्यादि यानीत्यतः प्राक् । यूकायोगाद् यूकिलः । पिच्छादित्वादिलच् । चौक्षः शुचिः । आबाधः पीडा । आदीनव उपद्रव इति ऽशुचिचीवरादिताऽ एकादशं तेषु तल्लिङ्गम् ॥
यानीत्यादि सुभूतिराहेत्यतः प्राक् । सम्भवन्ति जायन्ते कायस्य भक्षणाय । अभ्युद्गतानीति प्रतिविशिष्टानि । इति ऽशरीरे क्रि(कृ)मीणामसमुभ्दवो ऽ द्वादशं तेषु तल्लिङ्गम् ॥
सुभूतिराहेत्यादि पुनरपरात् प्राक् । चित्ताल्पकृत्यता अल्पत्वादविक्षेपाच्च । चित्तस्य कौटिल्यं कुटिलता । यत्तु स्वदोषप्रच्छादनोपायस्तच्छाठ्यम् यत्परवञ्चनाय स वङ्कः । परवञ्चनार्थमभूतस्वगुणसंदर्शनं माया । एभिर्विरहाद्यथाक्रमं चित्ताकौटिल्यं चित्ताशाठ्यता चित्तावङ्कता चित्तामायाविता च । शेषं सुबोधम् । इति ऽचित्तकौटिल्यंऽ त्रयोदशं तेषु तल्लिङ्गम् ॥
पुनरपरमित्यादि । अत्र लाभादिगुरूकताप्रतिषेधेन धुतग्रहोत्प्युपलभ्यते । इति ऽधुतगुणसमादनंऽ चतुर्दशं तेषु तल्लिङ्गम् ॥
नेर्ष्यामात्मसर्यबहुलो भवतीति मात्सर्यग्रहणेन षट्पारमिताविपक्षा उपलक्ष्यन्ते । इति ऽअमत्सरादिताऽ पञ्चदशं तेषु तल्लिङ्गम् ॥
न च गम्भीरेष्वित्यादि पुनरपरात् प्राक् । संस्यन्दनं संयोजनम् । धर्मतया युक्तं सर्वमवगच्छतीति ऽधर्मतायुक्तगामित्वंऽ षोडशं तेषु तल्लिङ्गम् ॥
पुनरपरमित्यादि धारयितव्यान्तरम् । प्रतिदेशयेत्येअयमत्ययतो देशय । प्रतिनिःसजेति प्रतिनियमेनात्यन्तिकत्वेन परित्यज । एवमिति बोधिचित्तत्यागे सति । एवमपीति । ईदृशेपि मायेणोक्तै । शेषं सुबोधम् । इति लोकानामर्थो ऽस्मादिति ऽलोकार्थं नरकैषणाऽ नरकस्वीकारः । सप्तदशं तेषु तल्लिङ्गम् ॥
पुनरपरादि धारयितव्यान्तम् । यच्छ्रुतं प्रज्ञापारमितादि तत्प्रतिदेशय प्रत्याचक्ष्व । यद् गृहीतं बधिचित्तपारमिताचर्यादि तत्परित्यज । अभूतविचित्रवादी कविः । तस्य कर्म काव्यम् । अविनिवर्तनीयस्य धातुः प्रकृतिः । अप्रत्युदावर्तनीयधर्मेति परेण सम्बध्यते । शेषं सुबोधम् । इति ऽपरैरनेयताऽ ऽष्टादशं तेषु तल्लिङ्गम् ॥
पुनरपरादि धारयितव्यान्तम् । संसारे चारिकेत्यादिना बोधिसत्त्वमार्गं दूषयति । इहैव त्वमित्यादिना श्रावकादिमार्गं ग्राहयति । अभिनिर्वृत्त इति क्षीणायुः । वाशब्दो विकल्पे । इहैवेत्यादिकं वा वक्ष्यति । ( र्स्त्_112 ) अहो वतेत्यादिकं वा । चित्तं न कुप्यति न चलतीति मारभाषितस्य हीनमार्गस्य मारभाषितत्वेन ज्ञानात् । अत इदं मारस्यान्यमार्गोपदेशिनो ऽमार इत्यवबोधःऽ ऊनविंशतितमं तेषु तल्लिङ्गम् ॥

सा चेदित्यादि धारयितव्यान्तम् । विवेको महायानत्यागः । तदर्थानि वचनानि विवेकपदानि । तानि परतो मारादितः श्रुत्वा चित्तं न परिहीयते इति सम्बन्धः । न चलतीत्यर्थः । कुत इत्याह । धर्मताया इति धर्म एव धर्मता महायानचर्या ततः । न प्रत्युदावर्तत इति न विमुखीभवति । नान्यथाभाव इति न विपर्ययः । न हीनयाने बहुमान इत्यर्थः । तानीति विवेकपदानि । चशब्दो हेतौ । यस्मान्मारकर्माणि जानाति । अस्थानमिति परेण सम्बध्यते । तथेति यथा बुद्धानुवर्णितम् । शेषं सुबोधम् । इति ऽचर्याबुद्धानुमोदिताऽ विंशतितम तेषु तल्लिङ्गम् ॥
ऊष्मामूर्धसु स क्षान्तिष्वग्रधर्मेष्ववस्थितः ।
लिङ्गैरमीभिर्विशत्या सम्बोधेर्न विवर्तते ॥
अयमुपसंहारः । ऊष्मादिषु निर्वेधभागीयेषु स्थिते य एभिर्विशत्या लिङ्गैर्लक्षितः स सम्बोधेर्न निवर्तते । सो ऽविनिवर्तनीय इत्यर्थः ॥
दर्शनमार्गे स्थितमधिकृत्य शास्त्रम्-
[105] क्षान्तिज्ञानक्षणाः षट् च पञ्च पञ्च च दृक्पथे ।
बोधिसत्त्वस्य विज्ञेयमवैवर्तिकलक्षणम् ॥ 4-46 ॥
दर्शनमार्गे स्थितस्य बोधिसत्त्वस्यावैवर्तिकं लिङ्गं वेदितव्यम् । किं तत्? ऽक्षान्तिज्ञानलक्षणाःऽ क्षान्तिक्षणाः ज्ञानक्षणाश्च । ऽषट् च पञ्च पञ्च चऽ इति षोडशेत्यर्थः । कतमे षोडश?
[106] रूपादिसंज्ञाव्यावत्तिर्दाढ्र्य चित्तस्य हीनयोः ।
यानयोर्विनिवृत्तिश्च ध्यानाद्यङ्गपरिक्षयः ॥ 4-47 ॥
[107] कायचेतोलघुत्वं च कामसेवाभ्युपायिकी ।
सदैव ब्रह्मचारित्वमाजीवस्य विशुद्धता ॥ 4-48 ॥
[108] स्कन्धादावन्तरायेषु सम्भारे सेन्द्रियादिके ।
समरे मत्सरादौ च नेति योगानुयोगयोः ॥ 4-49 ॥
[109] विहारे प्रतिषेधश्च धर्मस्याणोरलब्धता ।
निश्चितत्त्वं स्वभूमौ च भूमित्रितयसंस्थितिः ॥ 4-50 ॥
[110] धर्मार्थं जीवितत्याग इत्यमी षोडश क्षणाः ।
अवैवर्तिकलिङ्गानि दृङ्मार्गस्थस्य धीमतः ॥ 4-51 ॥

तत्राद्यमाह । पुनरपरमित्यादिना धारयितव्यान्तेन । अभिसंस्करोतीति उत्पादयतीत्यर्थः । तमपि धर्ममिति रूपादिकं नोपलभत इत्यादि । अत्र उपलम्भ एवाभिसंस्कारः । स एवोत्पादनम् । अनुत्पादज्ञाने क्षान्तिरस्येति बहुव्रीहिः । इति ऽरूपादिसंज्ञाव्यावृत्तिःऽ दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिः । सा दृङ्मार्गे प्रथमं तल्लिङ्गम् ॥
पुनरपरमित्यादि धारयितव्यान्तम् । विच्छन्क्यिस्यतीति विगतच्छन्दं करिष्यति । आज्ञास्यति लोकोत्तरेण ज्ञानेन । विहन्यसे क्लिष्यसे । विवेचनता बोधिचित्तत्याजनम् । तत्रेति सम्यक्सम्बोधौ । दृढचित्तेन इति सम्यक्सम्बोधौ ऽचित्तदार्ढ्ययऽ दुःखे धर्मज्ञानम् । तद् दृङ्मार्गे द्वितीयं तल्लिङ्गम् ॥
पुनरपरादि भवत्यन्तम् । इति ऽहीनयानविनिवृत्तिःऽ दुःखे ऽन्वयज्ञानक्षान्ति । सा दृङ्मार्गे तृतीयं लिङ्गम् ॥
स आकाङ्क्षन्नित्यादि वेदितव्यान्तम् । इति ऽध्यानादीनामङ्गपरिक्षयःऽ कामोत्पत्तिविबन्धे दौर्बल्यं दुःखे ऽन्वयज्ञानम् । तद् दृङ्मार्गे चतुर्थं तल्लिङ्गम् ॥
पुनरपरादि स चेदित्यतः प्राक् । अत्र न नामगुरुक इत्यादिकं ऽचेतोलघुत्वम्ऽ । सो ऽभिक्रामन्वेत्यादिकं ऽकायलघुत्वम्ऽ । तदुभयं समुदये धर्मज्ञानक्षान्तिः । सा दृङ्मार्गे पञ्चमं तल्लिङ्गम् ॥
स चेदित्यादि प्रागनर्थिकात् । यथोक्तैव संज्ञाभ्युपायः तेन निर्वृत्ता ऽकामसेवाभ्युपायिकीऽ । सा समुदये धर्मज्ञानम् । तद् दृङ्मार्गे षष्ठं तल्लीङ्गम् ॥
अनर्थिका एव चेत्यादि धारयितव्यान्तम् । अत्यर्थं सौमनस्यजननात् प्रियरूपैः । अत्यर्थं सुखजननात् सातरूपैः । प्रशंसायां रूपप् वा । अनर्थिका एवेति नित्यमनर्थिकाः । न समविषमेणेति न युक्तायुक्तेन । कथमित्याह । धर्मेणैवेत्यादि । अपमर्दनं पीडा । पञ्चभिर्मोक्षभागीयैश्चतुर्भिर्निर्वेधभागीयैः सप्तभिश्च दर्शनक्षणैर्योगात् सत्पुरुषैरित्यादिनि षोडशपदानि । इति ऽसदैव ब्रह्मचारित्वं समुदये ऽन्वयज्ञानक्षान्तिः । सा दृङ्मार्गे सप्तमं तल्लिङ्गम् ॥
पुनरपरादि धारयितव्यान्तम् । मन्त्रजातिर्मन्त्राविशेषः ग्रहदेवतायाः । औषधिः पा(फ)लपाकान्ता । स्त्रीदेवताया मन्त्रो विद्या । ( र्स्त्_114 ) भैषज्यमौषधम् । आदिशब्देन यन्त्रमन्त्रादिपरिग्रहः । विग्रहः कायेन कलहो विवादस्तु वाचा । इति ऽआजीवपरिशुद्धिःऽ समुदये ऽन्वयज्ञानम् । दृङ्मार्गे ऽष्टमं तालिङ्गम् ॥
नवमात् प्रभृति पञ्चक्षणानधिकृत्य शास्त्रम्-
ऽस्कन्धादावन्तरायेषु सम्भारे सेन्द्रियादिके ।
समरे मत्सरादौ च नेति योगानुयोगयोः ॥
विहारे प्रतिषेधश्चऽ
इति । ऽयोगःऽ साभिनिवेशा वृत्तिः । ऽअनुयोगो ऽ निरभिनिवेशा वृत्तिः । ताभ्यां विहारस्तयोर्विहारस्तद्वान्समाधिः । तस्य ऽप्रतिषेधःऽ । ऽनेतिऽ इति नञो सम्बन्धादित्यर्थः । स पुनर्विहारः ऽस्कन्धादौऽ प्रथमः । ऽअन्तरायेषुऽ द्वितीयः । ऽसम्भारे ऽ तृतीयः । ऽसेन्द्रियादिके समरे ऽ चतुर्थः । ऽमत्सरादौऽ पञ्चमः । तत्र चतुरं तावदाह पुनरपरमित्यादिना न च ते कलहेत्यतः प्राक् । न ते स्कन्धायतनेत्यादि । योगाश्चानुयोगश्च योगानुयोगं तदनुइयुक्तास्तेन सह युक्ताः । सहार्थे ऽनुशब्दः । न विहरन्तीति सम्बन्धः । अत्रोपपत्तिर्महत्योभंगवत्योरुक्ता- "तथा हि स शून्यतायां स्थितो न कस्यचिद्धर्मस्य हीनत्वं वा उत्कृष्टत्वं वा समनुपश्यति" इति । एनामस्यां वाक्यद्वयेनाह । संक्लेशपक्षो निःसारत्वेन सङ्गणिकारामताविषयत्वात् सङ्गणिकारामता । सैवासत्त्वेन कथामात्रत्वात् कथा । शेषं पूर्ववत् । उत्कृष्टत्वाद्राजसंक्लेशनिरोधः । स एव कथा असाक्षात्कृतत्वेन कथामात्रत्वात् कथा । एतावेव कथे द्वे । यथायोगमुत्तरत्रापीति स्कन्धादियोगानुयोगविहारविरहो निरोधे धर्मज्ञानक्षान्तिः । सा दृङ्मार्गे नवमं तल्लिङ्गम् ॥
पञ्च निवरणानि चौराः कुशलद्रव्यहरत्वात् । शेषं पूर्ववत् । इति निरोधे धर्मज्ञानम् । तद् दृङ्मार्गे दशमं तल्लिङ्गम् ॥
कुशलधर्मसम्भारः सेना । शेषं पूर्ववत् । इति निरोधे ऽन्वयज्ञानक्षान्तिः । सा दृङ्मार्गे एकादशं तल्लिङ्गम् ॥
तया सेनया विपक्षाणां बाधनं युद्धम् । शेषं पूर्ववत् । युद्धे सति निरोधः प्राप्यते । निरोधो निर्वाणं विमुक्तिः । कश्चासौ? देहप्रतिष्ठाबोगप्रतिभासानां विज्ञप्तीनां परावृत्तिः । तस्माद्देहादीनामविकल्पनात् न ग्रामनगरनिगमजनपदराष्ट्रराजधानीकथायोगानुयोगमनुयुक्ता विहरन्ति । तत्र चक्षुरादि पञ्चकं ( र्स्त्_115 ) देहः । स हि ग्राम इन्द्रियग्रामत्वात् । देहानामाधारत्वात् प्रतिष्ठा नगरम् । नियतेन्द्रियगम्यत्वात् निगमो भोगः पञ्चविषयाः । जनपदादयः प्रतिष्ठाविशेषाः । आत्मात्मीयविकल्पक्षये सति मोक्षः । तत आत्मविकल्पानधिकृत्याह । नात्मकथेत्यादि । आत्मीयविकल्पानधिकृत्याह । नामात्येत्यादि । इत उर्ध्वरूपाः कथास्ते यथायोगमात्मीयविकल्पा भोगविकल्पाः प्रतिष्ठाविकल्पा वा वेदितव्याः । यदि तथा तथा न विहरन्ति कथं तर्हि विहरन्तीत्याह । अपि न्वित्यादि । प्रज्ञापारमितैव कथ प्रत्यवेक्षा । शेषं पुर्ववत् । सर्वत्र धर्मतया समतायोगानुयोगमनुयुक्ता एव विहरन्तीत्यर्थः । सर्वज्ञताप्रतिसंयुक्तैरिति बोधिचित्तप्रतिसंयुक्तैः । युद्धेन्द्रियादिकथायोगानुयोगविहारविरहो निरोधे ऽन्वयज्ञानम् । तद् दृङ्मार्गे द्वादशं तल्लिङ्गम् ॥
ऽमत्सरादौ चऽ इति शास्त्रम् । यदाह महत्योः । "स दानपारमितायां चरन्न मात्सर्यकथायोगमनुयुक्तो विहरति यावत् प्रज्ञापारमितायां चरन्न दौष्ठुल्यकथायोगमनुयुक्तो विहरति" इति । तदस्यामाह । न च ते कलहभण्डनविग्रहविवादकथायोगानुयोगमनुयुक्ता विहरन्तीति । विपक्षत्वात्कलहा मात्सर्यादयः । प्रतिपक्षत्वात्कलहा मात्सर्यादयः । प्रतिपक्षत्वाभ्दण्डनादयः । यदोभयेषां चेतसि चारस्तुल्यबलता च तदा विग्रहः । यदा तु प्रतिपक्षैर्विपक्षा दुर्बलीक्रियन्ते तदा विवादः । तावेव विग्रहविवादौ कथा विकल्पत्वात् । तस्यां योगानुयोगमनुयुक्ता न विहरन्ति । अभेदः समताज्ञानम् । भेदो नानात्वविकल्पः । मित्रकामाश्चेत्यादि धारयितव्यान्तं सुगमम् । इति मार्गे धर्मज्ञानक्षान्तिः । सा दृङ्मार्गे त्रयोदशं तल्लिङ्गम् ॥
पुनरपरादि स चेदित्यतः प्राक् । अनेतैतदाह ।
ऽधर्मस्याणोरलब्धता । निश्चितत्वं स्वभूमौ चऽ इति । सो ऽणुमपि धर्म न समनुपश्यति यो विवर्ते, भवान् वा विवर्तेन । तथापि स्वस्यामविनिवर्तनीयभूमौ निःसंशयो भवति । विचिकित्सा संशयः । संसीदनं मन्दोत्साहता । आनन्तर्यचित्तेनेति । अनन्तर्यपश्चात्तापेन । प्रतिविनोदनं सर्वथात्यागः । विष्कम्भणं मन्दाकरणम् । अविनिवर्तनीयचित्तमात्मनो ऽविनिवर्तनीयत्वनिश्चयः । असंहार्यमप्रत्यानेयम् । इत्यवैवर्तिकभूमौ ऽस्थिरनिश्चयत्वऽ मार्गे धर्मज्ञानम् । तद् दृङ्मार्गे चतुर्दशं तल्लिङ्गम् ॥

ऽभूमित्रितयसंस्थितिः । ऽ मारकर्म तथागतभाषितस्यान्यथात्वं भाविनी चात्मनः सम्यक्सम्बोधिरिति त्रीणि स्थानानि ऽभूमित्रितयम्ऽ । तस्मिन् ऽसंस्थितिःऽ ( र्स्त्_116 ) आत्यन्तिको निश्चयः । तामाह । स चेत्खल्वित्यादिना धारयितव्यान्तेन । इहैवेत्यस्मिन्नेव जन्मनि । नायं तथागत इत्यस्मात्पूर्व इति शब्दः परो द्रष्टव्यः । तथा तन्नान्यथेत्युक्ते ऽर्थाद्गम्यते भविष्यत्येव मे ऽनुत्तरा सम्यक्सम्बोधिरिति । बुद्धाधिष्ठानं बुद्धनिर्माणम् । अद्धेति तत्त्वत इत्यर्थः । इति भूमित्रयसंस्थितिमार्गे ऽन्वयज्ञानक्षान्तिः । सा दृङ्मार्गे पञ्चदशं तल्लिङ्गम् ॥
पुनरपरमित्यादि आपरिवर्तान्तात् । आत्मनः परित्यागो विक्रयादि । जीवितस्य परित्यागो मरणम् । बुद्धैर्भगवभ्दिर्देशितो धर्मः सर्वधर्माः शून्या इति । तमेव मोहपुरुषाः प्रतिक्षिपन्ति । तस्य स्वयं परैश्च परिग्रहाय जीवितमपि त्यजति । स हि बुद्धेषु यत्प्रेमगौरवं तद्धर्मे करोति । धर्मकायास्तथागता इति ज्ञानात् । आत्मनश्च भाविबुद्धत्वदर्शनात् । श्रावकस्यापीत्युपलक्षणम् । बोधिसत्त्वस्यापि देवादेरपि । शेषं सुबोधमिति । ऽधर्मार्थं जीवितत्यागःऽ मार्गे ऽन्वयज्ञानम् । तद् दृङ्मार्गे षोडशं तल्लिङ्गम् ॥
ऽइत्यमी षोडश क्षणाः । अवैवर्तिकलिङ्गानि दृङ्मार्गस्थस्य धीमतःऽ ॥ इत्युपसंहारः ॥
अविनिवर्तनीयस्य यान्याकारलिङ्गनिमित्तानि तद्द्योतकः परिवर्तस्तत्परिवर्तः ॥
आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकरशान्तिविरचितायां सप्तदशः परिवर्तः ॥
18. शून्यतापरिवर्तो नामाष्टादशः ।
निर्वेधाङ्गदृङ्मार्गयोरवैवर्तिकलिङ्गानि संख्यया विशेषतश्चोक्तनि । भावनामार्गस्तु गम्भीरः । ततो तान्युभयथापि वक्तुमशक्यानि । अतः शास्त्रम्-
[111] गम्भीरो भावनामार्गः
एतदाह । अथ खल्वित्यादिना प्रत्येकबुद्धैरित्येतदन्तेन । आश्चर्यं भगवन्नित्येकं चोद्यम् । किमाश्चर्यमित्यत आह । महागुणेत्यादि । ( र्स्त्_117 ) महान् गुणसम्भारः परमगम्भीरतया कल्पासंख्येयद्वयनिरन्तरप्रयत्नलभ्यतया च । अत एव विशेषतो ज्ञातुमशक्यत्वादप्रमाणाः संख्यातुमशक्यत्वादपरिमिताः । बोधिसत्त्वो महासत्त्व इति भावनामार्गस्थो ऽवैवर्तिकः । अविनिवर्तनीयेनेति भावनामार्गस्थेन । संख्यातिक्रमाद् अनन्तम् । परमोदारत्वाद् अपर्यन्तम् । असंहार्य सम्यगग्राद्यं सम्यग्ज्ञातुमशक्यं श्रावकप्रत्येकबुद्धैरपीति भावनामार्गस्य गाम्भीर्यम् ॥
सुभूतिराहेत्यादि प्रतिबलः शक्तो निर्देष्टुम् । किन्तु सत्त्वा(र्वा)र्थो न स्यादिति भावः । ततः किमित्याह । अत एवेत्यादि । एवकारो भिन्नक्रमः । स्थानानीत्यतः परेण द्रष्टव्यः । सर्वाणि गम्भीराणीति वीप्सार्थः । स्थानानीति भावनामार्गालम्बनानि । प्रज्ञापारमितायां प्रतिसंयुक्तानि तदाधारणीत्यर्थः । सूचयितव्यानीति सूच्यन्तामित्यर्थः । इति सुभूतेरध्येषणा ॥
एवमुक्त इत्यादि । आरभ्येति । आदौ निर्दिश्य । निगमयितुकाम इति भावनार्गे योजयितुकामः । इति भगवतो ऽभ्युपगमः ।
अथ शास्त्रम्-
गाम्भीर्यं शून्यतादिकम् ।
समारोपापवादान्तमुक्तता सा गभीरता ॥ 4-52 ॥
ऽगम्भीरो भावनामार्गःऽ इत्युक्तम् । तस्य ऽगाम्भीर्यंऽ गम्भीरभावः । यतः स गम्भीरो भवति तच्च शून्यतानिमित्तादिकम् । मार्गस्य गम्भीर्यमालम्बनगाम्भीर्यादिति भावः । तच्चालम्बनं ऽशून्यतादिऽ । शून्यतादेरपि का गाम्भीर्यता? यास्य समारोपान्तेनापवादान्तेन चारहितता । भगवानभ्युपगतं सूचयितुमाह । गम्भीरमितीत्यादि । सर्वधर्माणां यथाप्रतिभासभावो यथातत्त्वं च भावः शून्यता । सैवानिमित्तंतद्वेदने निमित्तनिरोधात् । सैवाप्रणिहितं तद्विदां त्रैधातुके ऽप्रणिधानात् । सैवानभिसंस्कारस्तेषां पुनर्भवाय कर्माकरणात् । सैवानुत्पादस्तेषां तेन कर्मणानुत्पादात् । सैवाजातिस्तेषां प्रकृत्यजातताज्ञानात् । सैवाभावो ऽद्रव्यत्वात् । सैव विरागशुद्धिः क्लेशानुशयसमुद्घातात् । सैव निरोधस्तेषां पुनर्भववि(नि)रोधात् । सैव निर्वाणं तेषां वासनासमुद्घातात् । सैव विगमस्तेषां साश्रवस्कन्धोपरमात् ॥ इति शून्यतादिकम् ॥
सुभूतिराहेति काक्वा पृच्छतीत्यर्थः । धर्माणामिति शून्यतादिनाम् । सर्वधर्माणामिति स्कन्धधात्वादीनाम् । बालग्राह्या रूपादयस्ते कथं गम्भीराः? अतः स्वयमेव पृच्छति कथं चेत्यादि । उत्तरं यथा तथतेत्यादि । ( र्स्त्_118 ) कस्य तथतेति चेदाह तत्रेत्यादि । स्फुटीकर्तुमाह यथेत्यादि । यत्रेति यस्यां रूपादितथतायां वेद्यमानायां कल्पितं रूपादि न प्रख्याति इयं रूपादीनां गम्भीरता । परमार्थसता रूपेण तेषां प्रख्यानात् । सम्यग्देशनया तोषितः सुभूतिराह । आश्चर्यमित्यादि । सूक्ष्मेणेति निपुन(ण)वेद्येन । निर्वाणं च सूचितम् । भावनामार्गस्थस्यावैवर्तिकस्य सर्वेषां परिकल्पितानामप्रख्यानात् । रूपादिभ्यश्च निवारितः । तेषां परमार्थस्य प्रख्यानात् । तत्र निर्वाणेन रूपादिसमारोपान्तमुत्कता । इति शून्यतादिगम्भीरता ॥
अथ शास्त्रम्-
[112] चिन्तातुलननिध्यानान्यभीक्ष्णं भावनापथः ।
निर्वे आङ्गेषु दृङ्मार्गे भावनामार्ग एव च ॥ 4-53 ॥
ऽअभीक्ष्णंऽ इति प्रबन्धेन । अतः प्राबन्धिकानि ऽचिन्तातुलननिध्यानानिऽ स्वभावो भावनामार्गस्य अलम्बनं शून्यतादि । शून्यतादेराधारो निर्वेधभागीयदृङ्मार्गभावनामार्गाः(र्गः) कथं भावनामार्गस्या(श्चा)स्यैव विषय इति चेदाह-
[113] प्राबन्धिकत्वादिष्टो ऽसौ