સઙ્ગીતરત્નાકરઃ · અધ્યાય p2

સઙ્ગીતરત્નાકરઃ
અથ સપ્તમો નર્તનાધ્યાયઃ
આઙ્ગિકં ભુવનં યસ્ય વાચિકં સર્વવાઙ્મયમ્
આહાર્યં ચન્દ્રતારાદિ તં નુમઃ સાત્ત્વિકં શિવમ્

શિવપ્રસાદસંપ્રાપ્તનિઃસમિજ્ઞાનસંપદા
તન્યતે શાર્ઙ્ગદેવેન નર્તનં તાપકર્તનમ્

નાટ્યં નૃત્યં તથા નૃત્તં ત્રેધા તદિતિ કીર્તિતમ્

નાટ્યવેદં દદૌ પૂર્વં ભરતાય ચતુર્મુખઃ
તતશ્ચ ભરતઃ સાર્ધં ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણૈઃ
નાટ્યં નૃત્યં તથા નૃત્તમગ્રે શંભોઃ પ્રયુક્તવાન્

પ્રયોગમુદ્ધતં સ્મૃત્વા સ્વપ્રયુક્તં તતો હરઃ
તણ્ડુના સ્વગણાગ્રણ્યા ભરતાય ન્યદીદિશત્

લાસ્યમસ્યાગ્રતઃ પ્રીત્યા પાર્વત્યા સમદીદિશત્
બુદ્ધ્વાઽથ તાણ્ડવં તણ્ડોર્મર્ત્યેભ્યો મુનયોઽવદન્

પાર્વતી ત્વનુશાસ્તિ સ્મ લાસ્યં બાણાત્મજામુષામ્
તયા દ્વારવતીગોપ્યસ્તાભિઃ સૌરાષ્ટ્રયોષિતઃ

તાભિસ્તુ શિક્ષિતા નાર્યો નાનાજનપદાસ્પદાઃ
એવં પરમ્પરાપ્રાપ્તમેતલ્લોકે પ્રતિષ્ઠિતમ્

ઋગ્યજુઃસામવેદેભ્યો વેદાચ્ચાથર્વણઃ ક્રમાત્
પાઠ્યં ચાભિનયાન્ગીતં રસાન્સંગૃહ્ય પદ્મભૂઃ

વ્યરીરચત્ત્રયમિદં ધર્મકામાર્થમોક્ષદમ્
કીર્તિપ્રાગલ્ભ્યસૌભાગ્યવૈદગ્ધ્યાનાં પ્રચર્ધનમ્
ઔદાર્યસ્થૈર્યધૈર્યાણાં વિલાસસ્ય ચ કારણમ્

દુઃખાર્તિશોકનિર્વેદખેદવિચ્છેદેકારણમ્

અપિ બ્રહ્મપરાનન્દાદિદમભ્યધિકં ધ્રુવમ્
જહાર નારદાદીનાં ચિત્તાનિ કથમન્યથા

ન કિંચિદ્દૃશ્યતે લોકે દૃશ્યં શ્રાવ્યમતઃ પરમ્

સર્વદા કૃતકૃત્યેનાપ્યક્લિષ્ટેષ્તપ્રદાયકે
દ્રષ્ટવ્યે નાટ્યનૃત્યે તે પર્વકાલે વિશેષતઃ

નૃત્તં ત્વત્ર નરેન્દ્રાણામભિષેકે મહોત્સવે
યાત્રાયાં દેવયાત્રાયાં વિવાહે પ્રિયસંગમે

નગરાણામગારાણાં પ્રવેશે પુત્રજન્મનિ
બ્રહ્મણોક્તં પ્રયોક્તવ્યં મઙ્ગલ્યં સર્વકર્મસુ

નાટ્યાદિત્રિતયસ્યાતઃ પ્રપઞ્ચમભિદધ્મહે
નાટ્યશબ્દો રસે મુખ્યો રસાભિવ્યક્તિકારણમ્

ચતુર્ધાભિનયોપેતં લક્ષણાવૃત્તિતિઓ બુધૈઃ
નર્તનં નાટ્યમિત્યુક્તં સ ત્વત્રાભિનયો ભવેત્

કાવ્યબદ્ધં વિભાવાદિ વ્યઞ્જન્યોઽર્થો નટે સ્થિતઃ
સામાજિકાનાં જનયન્નિર્વિઘ્નરસસંવિદમ્

લક્ષણાદિ વિભાવાદેર્વક્ષ્યે રસનિરૂપણે

આઙ્ગિકો વાચિકસ્તદ્વદાહાર્યઃ સાત્ત્વિકોઽપરઃ
ચતુર્ધાઽભિનયસ્તત્રાઽઽઙ્ગિકોઽઙ્ગૈર્દર્શિતો મતઃ

વાચા વિરચિતઃ કાવ્યનાટકાદિસ્તુ વાચિકઃ
આહાર્યો હારકેયૂરકિરીટાદિવિભૂષણમ્

સાત્ત્વિકઃ સાત્ત્વિકૈર્ભાવૈર્ભાવુકેન વિભાવિતઃ

ઇતિકર્તવ્યતા તસ્ય દ્વિવિધા પરિકીર્તિતા
લોકધર્મી નાટ્યધર્મીત્યેતે ચ દ્વિવિધે પુનઃ

ચિત્તવૃત્ત્યર્પિકા કાચિદ્બાહ્યવસ્ત્વનુકારિણી
ઇતિ ભેદદ્વયં પ્રાહુર્લોકધર્મ્યાઃ પુરાતનાઃઅ

આશ્રિત્ય કૈશિકીં વૃત્તિમેકા નાટ્યોપયોગિનીમ્
તદ્યોગ્યાં લૌકિકાં શોભાં કરોત્યાવેષ્ટિતાદિભિઃ

અંશેનૈવોપજીવન્તી લોકમન્યા પ્રવર્તતે
નાટ્યધર્મ્યામપિ પ્રાજ્ઞા ભેદદ્વંદ્વમિદં જગુઃ

આઙ્ગિકાહ્ભિનયૈરેવ ભાવાનેવ વ્યનક્તિ યત્
તન્નૃત્યં માર્ગશબ્દેન પ્રસિદ્ધં નૃત્યવેદિનામ્

ગાત્રવિક્ષેપમાત્રં તુ સર્વાભિનયવર્જિતમ્
આઙ્ગિકોક્તપ્રકારેણ નૃત્તં નૃત્તવિદો વિદુઃ

તાણ્ડવં લાસ્યમિત્યેતદ્દ્વયં દ્વેધા નિગદ્યતે
વર્ધમાનાસારિતાદ્યૈર્ગીતૈસ્તત્તદ્ધ્રુવાયુતમ્

કરણૈરઙ્ગહારૈશ્ચ પ્રાધાન્યેન પ્રવર્તિતમ્
તણ્ડૂક્તમુદ્ધતપ્રાયપ્રયોગં તાણ્ડવં મતમ્

લાસ્યં તુ સુકુમારાઙ્ગં મકરધ્વજવર્ધનમ્

વિષમં વિકટં લઘ્વિત્યન્યે ભેદત્રયં વિદુઃ
નૃત્તસ્ય તત્ર વિષમં સ્યાદૃજુભ્રમણાદિકમ્

વિરૂપવેષાવયવવ્યાપારં વિકટં મત્મ્
ઉપેતં કરણૈરલ્પૈરઞ્ચિતાદ્યૈર્લઘુ સ્મૃતમ્

નાટકસ્થિતવાક્યાર્થપદાર્થાભિનયાત્મકમ્
તદાદ્યભરતેનોક્તં રસભાવસમન્વિતમ્

નાટ્યં તન્નાટકેષ્વેવોપયુક્તં તદ્ગતાનતઃ
વિહાય ત્રીનભિનયાનાઙ્ગિકોઽત્રાભિધીયતે

તસ્ય શાખાઽઙ્કુરો નૃત્તં પ્રધાનં ત્રિતયં મતમ્
તત્ર શાખેતિ વિખ્યાતા વિચિત્રા કરવર્તના

અઙ્કુરો ભૂતવાક્યાર્થમુપજીવ્ય પ્રવર્તિતા
વર્તના સા ભવેત્સૂચી ભાવિવાક્યોપજીવનાત્

કરણૈરઙ્ગહારૈશ્ચ સાધિતં નૃત્તમુચ્યતે
નાત્રોપયોગિનૌ સૂચ્યઙ્ગુરાવુક્તૌ પ્રસઙ્ગતઃ

અઙ્ગાન્યત્ર શિરો હસ્તૌ વક્ષઃ પાર્શ્વે કટીતટમ્
પાદાવિતિ ષડુક્તાનિ સ્કન્ધાવપ્યપરે જગુઃ

પ્રત્યઙ્ગાનિ ત્વિહ ગ્રીવા બાહૂ પૃષ્ઠં તથોદરમ્
ઊરૂ જઙ્ઘે ષડિત્યાહુરપરે મણિબન્ધકૌ
જાનુની ભૂષણાનીતિ ત્રયમભ્યધિકં જગુઃ

દૃષ્ટિભ્રૂપુટતારાશ્ચ કપોલૌ નાસિકાનિલઃ
અધરો દશના જિહ્વા ચિબુકં વદનં તથા

ઉપાઙ્ગાનિ દ્વાદશેતિ શિરસ્યઙ્ગાન્તરેષુ તુ
પાર્ષ્ણિગુલ્ફૌ તથાઽઙ્ગુલ્યં કરયોઃ પાદયોસ્તલે

મુખરાગશ્ચ કરયોઃ પ્રચારાઃ કરણાનિ ચ
કર્માણિ પાણિક્ષેત્રાણિ કરણાનિ દ્વિધા તતઃ

શુદ્ધાન્યુત્પ્લુતિપૂર્વાણિ ચાઙ્ગહારાઃ સરેચકાઃ

ચાર્યઃ શુદ્ધાશ્ચ દેશીસ્થાઃ સ્થાનકાન્યથ વૃત્તયઃ
ન્યાયાઃ સપ્રવિચારાશ્ચ મણ્ડલાન્યખિલાન્યપિ

લાસ્યાઙ્ગાનિ તતો રેખા શ્રમઃ પાત્રસ્ય લક્ષણમ્
ગુણદોષા મણ્ડનં ચ તસ્યોપાધ્યાયલક્ષણમ્

સંપ્રદાયો ગુણા દોષાસ્તસ્ય શુદ્ધા ચ પદ્ધતિઃ
ગૌણ્ડલ્યાશ્ચ વિધિઃ સમ્યગ્લક્ષ્મ પેરણિનસ્તતઃ

તત્પદ્ધતિરથાઽઽચાર્યો નટનર્તકલક્ષણે
વૈતાલિકશ્ચારણશ્ચ કોલાટિકસભાસદઃ

સભાપતિઃ સભાયાશ્ચ નિવેશો રસલક્ષણમ્
ભાવલક્ષણમિત્યસ્મિન્નધ્યાયે બ્રૂમહે ક્રમાત્

ધુતં વિધુતમાધૂતમવધૂતં ચ કમ્પિતમ્
આકમ્પિતોદ્વાહિતે ચ પરિવાહિતમઞ્ચિતમ્

નિહઞ્ચિતં પરાવૃત્તમુત્ક્ષિપ્તાધોમુખે તથા
લોલિતં ચેતિ વિજ્ઞેયં ચતુર્દશવિધં શિરઃ

તિર્યગ્નતોન્નતં સ્કન્ધાનતમારાત્રિકં સમમ્
પાર્શ્વાભિહ્મુખમિત્યન્યાન્ભેદાન્પઞ્ચાપરે જગુઃ

પર્યાયેણ શનૈસ્તિર્યગ્ગતમુક્તં ધુતં શિરઃ
શૂન્યસ્થાન્સ્થિતસ્યૈવ પાર્શ્વદેશાવલોકને

અનાશ્વાસે વિસ્મયે ચ વિષાદેઽનીપ્સિતે તથા
પ્રતિષેધે ચ તસ્યોક્તઃ પ્રયોગો ભરતાદિભિઃ

ઇતિ ધુતમ્
દ્રુતગત્યા તદેવ સ્યાદ્વિધુતં તત્પ્રયુજ્યતે
શીતાર્તે જ્વરિતે ભીતે સદ્યઃપીતાસવે તથા

ઇતિ વિધુતમ્
આધૂતં તુ સકૃત્તિર્યગૂર્ધ્વં નીતં શિરો મતમ્
ગર્વેણ સ્વાઙ્ગવીક્ષાયાં પાર્શ્વસ્થોર્ધ્વનિરીક્ષણે
શક્તોઽસ્મીત્યભિમાને ચ પ્રયોગસ્તસ્ય કીર્તિતઃ

ઇત્યાધૂતમ્
યદધઃ સકૃદાનીતમવધૂતં તદુચ્યતે
સ્થિત્યાઽર્ધદેશનિર્દેશે સંજ્ઞાવાહનયોરપિ
આલાપે ચ પ્રયોક્તવ્યમિદમાહુર્મનીષિણઃ

ઇત્યવધૂતમ્
બહુશો દ્રુતમૂર્ધ્વાધઃકમ્પનાત્કમ્પિતં શિરઃ
જ્ઞાનેઽભ્યુપગમે રોષે વિતર્કે તર્જને તથા

ત્વરિતપ્રશ્નવાક્યે ચ પ્રયોક્તવ્યમિદં શિરઃ
ઇતિ કમ્પિતમ્
આકમ્પિતં તદેવ સ્યાદ્દ્વિઃ પ્રયુક્તં શનૈર્યદિ

એતત્પૌરસ્ત્યનિર્દેશે પ્રશ્ને સંજ્ઞોપદેશયોઃ
આવાહને સ્વચિત્તસ્થકથને ચ પ્રયુજ્યતે

ઇત્યાકમ્પિતમ્
સકૃદૂર્ધ્વં શિરો નીતમુદ્વાહિતમુદીરિતમ્
શક્તોઽહમિહ કાર્યેઽસ્મીત્યભિમાને પ્રયુજ્યતે

ઇત્યુદ્વાહિતમ્
પરિમણ્ડલિતાકારભ્રામિતં પરિવાહિતમ્
લજ્જાભરોદ્ભવે માને વલ્લભાનુકૃતૌ તથા

વિસ્મયે ચ સ્મિતે હર્ષામર્ષયોરનુમોદને
વિચારે ચ વિચારજ્ઞાઃ કાર્યમાહુરિદં શિરઃ

ઇતિ પરિવાહિતમ્
શિરઃ સ્યાદઞ્ચિતં કિંચિત્પાર્શ્વતો નતકંધરમ્
રુક્ચિન્તામોહમૂર્છાસુ તત્કાર્યં હનુધારણે

ઇત્યઞ્ચિતમ્
ઉત્ક્ષિપ્તબાહુશિખરં મગ્નગ્રીવં નિહઞ્ચિતમ્
વિલાસે લલિતે ગર્વે વિવ્વોકે કિલકિઞ્ચિતે

મોટ્ટાયિતે કુટ્ટમિતે માને સ્તમ્ભે ચ તદ્ભવેત્
વિલાસો ગમનાદિ સ્યાચ્ચેષ્ટાઽઽશ્લિષ્ટાઙ્ગયા કૃતા

કાન્યાયાઃ સુકુમારાઙ્ગોપાઙ્ગત્વં લલિતં વિદુઃ
વિવ્વોકસ્ત્વિષ્ટલાભેન જાતાદ્ગર્વાદનાદરઃ

હર્ષાદ્રોદનહાસાદિ પ્રોચ્યતે કિલકિઞ્ચિતમ્
મોટ્ટાયિતં પ્રિયકથાદૃષ્ટ્યાદૌ તન્મયાત્મતા

કેશાદિગ્રહજે હર્ષે દુઃખિવદ્ભવનં તુ યત્
સ્યાત્તત્કુટ્ટમિતં માનો રોષઃ પ્રણયસંભવઃ

સ્યાત્તુ નિષ્ક્રિયતા સ્તમ્ભો નવોઢાપ્રિયસંગમે

ઇતિ નિહઞ્ચિતમ્
પરાઙ્મુખીકૃતં શીર્ષં પરાવૃત્તમુદીરિતમ્
તત્કાર્યં કોપલજ્જાદિકૃતે વક્ત્રાપસારણે
પરાવૃત્તાનુકરણે પૃષ્ઠતઃ પ્રેક્ષણે તથા

ઊર્ધ્વવક્ત્રં શિરો જ્ઞેયમુત્ક્ષિપ્તં તત્પ્રયુજ્યતે
દર્શને તુઙ્ગવસ્તૂનાં ચન્દ્રાદિવ્યોમગામિનામ્

ઇત્યુત્ક્ષિપ્તમ્
લજ્જાદુઃખપ્રણામેષુ સ્યાદન્વર્થમધોમુખમ્

ઇત્યધોમુખમ્
શિરઃ સ્યાલ્લોલિતં સર્વદિક્કૈઃ શિથિલલોચનૈઃ
નિદ્રાગદગ્રહાવેશમદમૂર્છાસુ તન્મતમ્

ઇતિ લોલિતમ્
તિર્યઙ્નતોન્નતિં પ્રાપ્તં શિરસ્તિર્યઙ્નતોન્નતમ્
વિવ્વોકાદિષુ કાન્તાનાં તત્પ્રયોગં પ્રચક્ષતે

ઇતિ તિર્યઙ્નતોન્નતમ્
સ્કન્ધાનતં તદાખ્યાતં સ્કન્ધે યન્નિહિતં શિરઃ
તન્નિદ્રામદમૂર્છાસુ ચિન્તાયાં ચ પ્રયુજ્યતે

ઇતિ સ્કન્ધાનતમ્
સ્કન્ધૌ તુ કિંચિદાશ્લિષ્ય ભ્રાન્તમારાત્રિકં મતમ્
વિસ્મયે દૃશ્યતે તચ્ચ પરાભિપ્રાયવેદને

ઇત્યારાત્રિકમ્
સ્વાભાવિકં સમં શીર્ષં સ્વભાવાભિનયે મતમ્
ઇતિ સમમ્
પાર્શ્વાભિમુખમન્વર્થં પાર્શ્વસ્થસ્યાવલોકને

ઇતિ પાર્શ્વાભિમુખમ્
ઇતિ પઞ્ચ શિરઃપ્રકારાઃ
પતાકસ્ત્રિપતાકોઽર્ધચન્દ્રાખ્યઃ કર્તરીમુખઃ
અરાલમુષ્ટિશિખરકપિત્થખટકામુખાઃ

શુકતુણ્ડશ્ચ કાઙ્ગૂલઃ પદ્મકોશોઽલપલ્લવઃ
સૂચીમુખઃ સર્પશિરાશ્ચતુરો મૃગશીર્ષકઃ

હંસાસ્યો હંસપક્ષશ્ચ ભ્રમરો મુકુલસ્તથા
ઊર્ણનાભશ્ચ સંદંશસ્તામ્રચૂડોઽપરઃ કરઃ

અસંયુતા મતા હસ્તાશ્ચતુર્વિંશતિરિત્યમી
અભિનેયવશાદેષાં સંયુતત્વમપીષ્યતે

અઞ્જલિશ્ચ કપોતાખ્યઃ કર્કટઃ સ્વસ્તિકસ્તથા

દોલપુષ્પપુટોત્સઙ્ગખટકાવર્ધમાનકાઃ
ગજદન્તશ્ચાવહિત્થો નિષધો મકરસ્તથા

વર્ધમાનશ્ચેતિ હસ્તાઃ સંયુતાઃ સ્યુસ્ત્રયોદશ
એતેઽભિનયહસ્તાઃ સ્યુઃ સપ્તત્રિંશન્મુનેર્મતાઃ

ચતુરસ્રાવથોદ્વૃત્તૌ હસ્તૌ તલમુખાભિધૌ
સ્વસ્તિકૌ વિપ્રકીર્ણાખ્યાવરાલખટકામુખૌ

આવિદ્ધવક્ત્રૌ સૂચ્યાસ્યૌ રેચિતાવર્ધરેચિતૌ
નિતમ્બૌ પલ્લવૌ કેશબન્ધાવુત્તાનવઞ્ચિતૌ
નિતમ્બૌ પલ્લવૌ કેશબન્ધાવુત્તાનવઞ્ચિતૌ

લતાખ્યૌ કરિહસ્તશ્ચ પક્ષવઞ્ચિતકાભિધૌ
પક્ષપ્રદ્યોતકોદણ્ડપક્ષૌ ગરુડપક્ષકૌ

ઊર્ધ્વમણ્ડલિનૌ હસ્તૌ પાર્શ્વમણ્ડલિનાવપિ
ઉરોમણ્ડલિનૌ સ્યાતામુરઃપાર્શ્વાર્ધમણ્ડલૌ

મુષ્તિકસ્વસ્તિકાવન્યૌ નલિનીપદ્મકોશકૌ
અલપદ્માવુલ્બણૌ ચ વલિતૌ લલિતાવિતિ

નૃત્તહસ્તા મતાસ્ત્રિંશન્નૃત્તમાત્રોપયોગિનઃ
એતાનભિનયેઽપ્યાહુઃ શાસ્ત્રતઃ સંપ્રદાયતઃ

લતાખ્યૌ હિ મુનિર્વક્તિ નૃત્તાભિનયગોચરૌ
સૂચ્યન્તેઽન્યે સાહચર્યાત્તેનાભિનયગોચરાઃ

યુક્તિતઃ સંપ્રદાયાચ્ચ લોકતોઽત્ર વિશેષધીઃ
યથા હિ કરિહસ્તેન હસ્તી લોકેઽભિનીયતે

ભટ્ટાભિનવગુપ્તાદ્યૈરિદમભ્યુપગમ્યતે
સર્વે ચ મિલિતાઃ સન્તઃ સપ્તષષ્ટિરિમે કરાઃ

ચતુઃષષ્ટિત્વમેતેષાં નયુક્ત્યાગમગોચરઃ
ચતુઃષષ્ટિત્વમેવં વા તેષાં સૂરિભિરૂહ્યતામ્

કર્તવ્યૌ સ્વસ્તિકૌ હસ્તૌ વિપ્રકીર્ણવિશેષણૌ
કરૌ હિ સ્વસ્તિકીભૂય વિચ્યુતૌ વિપ્રકીર્ણકૌ

સ્વતન્ત્રયોરતો નાસ્તિ પ્રયોગો વિપ્રકીર્ણયોઃ
ઉરોમણ્ડલિનાવેવં પાર્શ્વમણ્ડલિનોરિહ

વિશેષણે ચોલ્બણયોઃ કર્તવ્યાવલપલ્લવૌ
વિશેષણવિશેષ્યે ચ ન સ્યાતાં ભિન્નગામિની

નીલમુત્પલમિત્યત્ર ન હીષ્ટં પઙ્કજદ્વયમ્
પ્રસિદ્ધેરુપપત્ત્યર્થં યુક્તિરેષા મયોદિતા

આચાર્યાણાં તુ સર્વેષાં પૃથગુદ્દેશલક્ષણે
વદતાં સ્વસ્તિકાદ્યેષુ ન વિશેષણતા મતા

નિકુઞ્ચકમયુક્તેષુ કરં દ્વિશિખરં પુનઃ
યુક્તેષુ નૃત્તહસ્તેષુ ત્વધિકૌ વરદાભયૌ

બ્રુવન્તઃ કેચિદાચાર્યા હસ્તસપ્તતિમૂચિરે
તેષામીષદ્વિકારેઽપિ વિનિયોગેષ્વનન્યતા

તર્જનીમૂલસંલગ્નઃ કુઞ્ચિતાઙ્ગુષ્ઠકો ભવેત્
પતાકઃ સંહતાકારઃ પ્રસારિતતલાઙ્ગુલિઃ

એષ સ્પર્શે ચપેટે ચ પતાકાતાલિકાદિષુ
જ્વાલાસૂર્ધ્વગતાસ્વસ્યાઙ્ગુલ્યઃ પ્રવિરલાશ્ચલાઃ

ધારાસ્વધોગતાઃ પક્ષિપક્ષે ત્વસ્ય કટિસ્થિતે
ઊર્ધ્વં ગચ્છન્નુચ્છ્રિતેષુ પુષ્કરપ્રહતૌ ત્વધઃ

ઊર્ધ્વં ગચ્છન્કટિક્ષેત્રાદુત્ક્ષેપાભિનયે કરઃ
આભિમુખ્યે મુખક્ષેત્રમાગચ્છન્નિજપાર્શ્વતઃ

સ્વપાર્શ્વે કમ્પમાનસ્તુ પ્રતિષેધે ભવત્યસૌ
શીઘ્રં ઘર્ષન્નધિષ્ઠાય પતાકં ક્ષાલને પરમ્

પતાકં તુ શનૈર્ઘર્ષન્મર્દને માર્જને તથા
ઉત્પાટને ધારણે ચ શિલાદિસ્થૂલવસ્તુનઃ

ઉચિતૌ વિચ્યુતૌ કાર્યાવેતાવન્યોન્યસંમુખૌ
અધોગતોચ્છ્રિતચલાઙ્ગુલિર્વાયૂર્મિવેગયોઃ

ઇતિ પતાકઃ
સ એવ ત્રિપતાકઃ સ્યાદ્વક્રિતાનામિકાઙ્ગુલિઃ
દધ્યાદિમઙ્ગલદ્રવ્યસ્પર્શાદૌ સ વિધીયતે

પરાઙ્મુખઃ સ્યાદાહ્વાને લગ્નદ્વ્યઙ્ગુલિકુઞ્ચનાત્
બહિઃક્ષિપ્તાઙ્ગુલિદ્વંદ્વોઽધસ્તલોઽનાદરોજ્ઝિતે

નમસ્કારે ત્વસૌ કાર્યઃ શિરસ્થઃ પાર્શ્વતસ્તલઃ
ઉત્તાનિતાઙ્ગુલિદ્વંદ્વો વદનોન્નામને મતઃ

સંદેહે દધદઙ્ગુલ્યૌ ક્રમેણૈવ નતોન્નતે
અધોમુખઃ શિરઃપ્રાન્તે ભ્રમન્નુષ્ણીષધારણે

તાદૃગેવ કિરીટસ્ય ધૃતૌ મૂર્ધોર્ધ્વદેશગઃ
અનિષ્ટે ગન્ધવાગ્ઘોષે નાસાસ્યશ્રોત્રસંવૃતિમ્

અઙ્ગુલીભ્યાં ક્રમાત્કુર્વન્પક્ષિસ્રોતોનિલેષુ તુ
ક્ષુદ્રેષૂર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ક્રમાદ્ગચ્છન્દધત્તથા

અધોમુખચલાઙ્ગુલ્યૌ કટિક્ષેત્રગતઃ કરઃ
અસ્રે તન્માર્જને ચ સ્યાદધો યાન્તીમનામિકામ્

નેત્રક્ષેત્રગતાં બિભ્રત્તિકલકે તુ લલાટગામ્
અલકસ્યાપનયને દધત્તામલકાન્વિતામ્

ઇતિ ત્રિપતાકઃ
એકતોઽઙ્ગુલિસંઘાતે યત્રાઙ્ગુષ્ઠે સ્થિતેઽન્યતઃ
ચન્દ્રલેખાકૃતિર્ભાતિ સોઽર્ધચન્દ્રોઽભિધીયતે

ઉપર્યુત્તાનિતોઽર્ધેન્દાવૂર્ધ્વગો બાલપાદપે
પરાઙ્મુખસ્તુ ખેદે સ્યાત્કપોલફલકં દધત્
પ્રયોક્તવ્યઃ કૃશે મધ્યે બલાન્નિર્વાસનાદિષુ

ઇત્યર્ધચન્દ્રઃ
અશ્લિષ્ટમધ્યમા પૃષ્ઠે સંસ્થિતા તર્જની યદા

ત્રિપતાકસ્ય હસ્તસ્ય તદા સ્યાત્કર્તરીમુખઃ
અલક્તકાદિના પાદરઞ્જને પતને પુનઃ

મધ્યમાં તર્જનીસ્થાને પુનસ્તત્રૈવ તર્જનીમ્
દધાનોઽધોગતોઽથાગ્રસ્થોત્તાને લેખ્યવાચને

ઇતિ કર્તરીમુખઃ
તર્જન્યાદિષ્વઙ્ગુલીષુ પ્રાચ્યાઃ પ્રાચ્યાઃ પરા પરા
દૂરસ્થોચ્ચા મનાગ્વક્રા ધનુર્વક્રા તુ તર્જની

અઙ્ગુષ્ઠઃ કુઞ્ચિતો યત્ર તમરાલં પ્રચક્ષતે
આશીર્વાદાદિષુ પ્રોક્તઃ સ પુંસાં હૃદયસ્થિતઃ

અથ સ્ત્રીણાં કેશબન્ધે કેશાનાં ચ વિકીર્ણને
દ્વિસ્ત્રિઃ કાર્યોઽન્યપાર્શ્વાત્તુ સ્વપાર્શ્વે વર્તુલભ્રમઃ

આવ્રજઞ્જનસંઘે સ્યાદાહ્વાને પતદઙ્ગુલિઃ
વિવાહે ત્વઙ્ગુલાગ્રસ્થસ્વસ્તિકાકારયોજિતમ્

પ્રદક્ષિણં કરદ્વંદ્વં સ્યાદ્ધમન્કેવલઃ પુનઃ
પ્રદક્ષિણં ભ્રમત્કાર્યો દેવતાનાં પ્રદક્ષિણે

કસ્ત્વં કોઽહં ક્વ સંબન્ધ ઇત્યસંબદ્ધભાષણે
બહિઃ પુનઃ પુનઃ ક્ષિપ્તાઙ્ગુલિર્ભાલસ્થિતઃ પુનઃ
ભાલસ્વેદાપનયને ત્રિપતાકોદિતેષુ ચ

ઇત્યરાલઃ
તલમધ્યસ્થિતૈર્લગ્નૈરઙ્ગુલ્યગ્રૈરગોપિતૈઃ
નિષ્પીડ્ય મધ્યમાં તિષ્ઠત્યઙ્ગુષ્ઠો મુષ્ટિરિષ્યતે

કુન્તનિસ્ત્રિંશદણ્ડાદિગ્રહે વિવિધયોધને
ધાવને પ્રાઙ્મુખાઙ્ગુષ્ઠો મલ્લયુદ્ધે કરદ્વયમ્

ઇતિ મુષ્ટિઃ
મુષ્ટેરૂર્ધ્વકૃતોઽઙ્ગુષ્ઠઃ શિખરઃ સંપ્રયુજ્યતે

શક્તિતોમરયોર્મોક્ષે ધનુર્ભલ્લાઙ્ગુશગ્રહે
અલકોત્પીડને મુષ્ટિઃ કાર્યઃ સોઽપ્યસ્ય લોકતઃ

ઇતિ શિખરઃ
અઙ્ગુષ્ઠાગ્રેણ લગ્નાગ્રા તર્જની શિખરસ્ય ચેત્
કપિત્થઃ સ્યાત્તદા કાર્યો ધારણે કુન્તવજ્રયોઃ

ચક્રચાપગદાદેશ્ચ શરાકર્ષાદિકર્મણિ
અન્યોન્યકાર્યવિષયૌ કપિત્થશિખરૌ ક્વચિત્

ઇતિ કપિત્થઃ
અનામિકાકનીયસ્યાવુત્ક્ષિપ્તે કુટિલીકૃતે

વિરલે ચેત્કપિત્થસ્ય તદા સ્યાત્ખટકામુખઃ
ઉત્તાનસ્તુરગાદેઃ સ્યાદ્વલ્ગાચામરધારણે

કુસુમાવચયે મુક્તાસ્રગ્દામધરણે તથા
શરમન્થાકર્ષણે ચ સંમુખો દર્પણગ્રહે

કસ્તૂરિકાદિવસ્તૂનાં પેષણેઽધસ્તલૌ કરૌ
તામ્બૂલવીટિકાવૃન્તચ્છેદનાદૌ ચ સ સ્મૃતઃ

ઇતિ ખટકામુખઃ
અરાલસ્ય યદાઽત્યન્તવક્રે તર્જન્યનામિકે
શુકતુણ્ડસ્તદા સ સ્યાત્પ્રેમકોપેન વર્ષયા
ન ત્વં નાહં ન મે કૃત્યં ત્વયેતિ વચને તથા

દ્યૂતાક્ષપાતનાદૌ સ્યાત્સાવજ્ઞે તુ વિસર્જને
આહ્વાને ચ બહિશ્ચાન્તઃ ક્રમાત્ક્ષિપ્તાઙ્ગુલિર્ભવેત્

ઇતિ શુકતુણ્ડઃ
કાઙ્ગૂલેઽનામિકા વક્રા ભવેદૂર્ધ્વા કનીયસી
ઊર્ધ્વાસ્ત્રેતાગ્નિસંસ્થાનાસ્તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠમધ્યમાઃ

ફલેઽલ્પે ચ મિતે ગ્રાસે સ્યાદ્બિડાલપદાદિષુ
ચિબુકગ્રહણે ચૈવ બાલકાનાં વિધીયતે

ઇતિ કાઙ્ગૂલઃ
અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલયો યસ્મિન્નલગ્નાગ્રા ધનુર્નતાઃ
વિરલાઃ પદ્મકોશોઽસૌ કાર્યો દેવાર્ચને બલૌ

દ્વિસ્ત્રિર્વા વિપ્રકીર્ણાગ્રઃ પુષ્પાણાં પ્રકરે કરઃ
ફલે બિલ્વકપિત્થાદૌ સ્ત્રીણાં ચ કુચકુમ્ભયોઃ

ઇતિ પદ્મકોશઃ
વ્યાવર્તિતાખ્યં કરણં કૃત્વૈવ સમવસ્થિતાઃ
યસ્યાઙ્ગુલ્યઃ કરતલે પાર્શ્વગાઃ સોઽલપલ્લવઃ

અલલ્પદ્મઃ સ એવ સ્યાદઙ્ગુલીનાં ચ કેચન
અસ્ય વ્યાવર્તિતસ્થાને પરિવર્તિતમૂચિરે

કસ્ય ત્વમિતિ નાસ્તીતિ વાક્યયોઃ પ્રતિષેધને
તુચ્છાદ્યુક્તાનૃતત્વોક્તિષ્વેવ સ્ત્રીભિઃ પ્રયુજ્યતે

ઇત્યલપલ્લવઃ
ઊર્ધ્વં પ્રસારિતા યત્ર ખટકામુખતર્જની
હસ્તઃ સૂચીમુખઃ સ સ્યાદભિનેયમિહોચ્યતે

શસ્ત્રે ચક્રાભિધે કુમ્ભકારોપકરણે તથા
રથાઙ્ગે જનસંઘાતે ભ્રમન્તી તર્જની ભવેત્

ઊર્ધ્વવક્ત્રાઽધોમુખી ચ નિજપાર્શ્વગતા તથા
પાર્શ્વાન્તરાન્નિજં પાર્શ્વમાયાન્તી ચ ક્રમાદ્ભવેત્

પતાકાયાં ભવેદૂર્ધ્વા સાધુવાદે ચ દોલિતા
એકત્વે તર્જની ચોર્ધ્વા નાસાસ્થા શ્વાસવીક્ષણે

અધસ્તલે પાર્શ્વયુક્તે સંયુક્તે વિરહે પુનઃ
વિયુક્તે ચ વિધાતવ્યે શાર્ઙ્ગદેવેન કીર્તિતે

ઇતિ સૂચીમુખઃ
પતાકો નિમ્નમધ્યો યઃ સ તુ સર્પશિરાઃ કરઃ
દેવેભ્યસ્તોયદાનેઽસાવુત્તાનોઽધોમુખઃ પુનઃ

ભુજંગમગતૌ સ સ્યાદાસ્ફાલે કરિકુમ્ભયોઃ
ભુજાસ્ફોટે ચ મલ્લાનાં નિયુદ્ધાદિષુ કીર્તિતઃ

ઇતિ સર્પશિરાઃ
અસ્યાઙ્ગુષ્ઠો મધ્યમાયા મધ્યપર્વોદરં શ્રિતઃ
ઊર્ધ્વા કનીયસી યત્ર ચતુરં તં કરં વિદુઃ

અન્યે પતાકાઙ્ગુષ્ઠસ્ય મધ્યમામૂલસંસ્થિતિમ્
ઈષચ્ચ પૃષ્ઠતો યાતાં કનિષ્ઠાં ચતુરે જગુઃ

નયે વદનદેશસ્થો યુતૌ દ્વૌ મણિબન્ધયોઃ
વિનયેઽથ વિચારે સ્યાત્પાર્શ્વગોઽથ હૃદિ સ્થિતઃ

ઊહાપોહે ચ લીલાયામુદ્વેષ્ટિતયુતઃ કરઃ
કૈતવેઽક્ષપ્રેરણે ચ ભવેદૂર્ધ્વતલઃ સમે

અઙ્ગુષ્ઠમધ્યમાન્યોન્યમર્દનેન તુ માર્દવે
ચાતુર્યવચને ત્વેતૌ સંયુતૌ ચતુરોદિતૌ

ઇતિ ચતુરઃ
સર્પશીર્ષકરસ્યોર્ધ્વે યદાઽઙ્ગુષ્ઠકનિષ્ઠિકે
મૃગશીર્ષસ્તદા હસ્તઃ સ ત્વધોવદનો ભવેત્

અદ્યોહસાંપ્રતાર્થેષૂત્તાનોદ્યૂતાક્ષપાતને
ગણ્ડાદિક્ષેત્રસંસ્થસ્તુ ગણ્ડાદિસ્વેદમાર્જને

ઇતિ મૃગશીર્ષઃ
લગ્નાસ્ત્રેતાગ્નિસંસ્થાનાસ્તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠમધ્યમાઃ
શેષે યત્રોર્ધ્વવિરલે હંસાસ્યઃ સોઽભિધીયતે

અયં મૃદુનિ નિઃસારે શ્લક્ષ્ણેઽલ્પે શિથિલે લઘૌ
મર્દિતં મથિતં ક્ષિપ્તં દધદગ્રં વિધૂનિતમ્
ઔચિત્યાચ્યુતયુક્તં તુ કુસુમાવચયાદિષુ

ઇતિ હંસવક્ત્રઃ
યદિ કિંચિન્નમન્મૂલં તર્જન્યાદ્યઙ્ગુલિત્રયમ્
પતાકસ્ય તદા હસ્તં હંસપક્ષં પ્રચક્ષતે

અયમાચમને કાર્યશ્ચન્દનાદ્યનુલેપને
હનુદેશગતસ્તુ સ્યાદ્દુઃખજે હનુધારણે

મણ્ડલીકૃતબાહૂ તૌ મહાસ્તમ્ભપ્રદર્શને
આલિઙ્ગને ચ પ્રત્યક્ષે પરોક્ષે સ્વસ્તિકીકૃતૌ

રોમાઞ્ચાદ્યનુભાવૈસ્તુ રસેષ્વેષ યથારસમ્
અનુભાવા રસવશાત્કાર્યા હસ્તાન્તરેષ્વપિ

ઇતિ હંસપક્ષઃ
અઙ્ગુષ્ઠમધ્યમાઙ્ગુલ્યૌ શ્લિષ્ટાગ્રે તર્જની મતા
યત્રોર્ધ્વવિરલે શેષે સ કરો ભ્રમરો ભવેત્

ગ્રહણે દીર્ઘનાલાનાં પુષ્પાણામયમિષ્યતે
કર્ણપૂરે તાલપત્રે કણ્ટકોદ્ધરણાદિષુ

ઇતિ ભ્રમરઃ
યત્રાઙ્ગુષ્ઠાગ્રલગ્નાશ્ચ સંહતાઙ્ગુલયોઽખિલાઃ
ઊર્ધ્વાશ્ચ મુકુલઃ સ સ્યાત્પદ્માદિમુકુલાકૃતૌ

બલિકર્મણિ દેવાનાં પૂજને ભોજનાદિષુ
મુહુર્વિકાસ્ય પ્રકૃતિં નીતો દાને ત્વરાન્વિતે

મુખચુમ્બે તુ કાન્તાનાં સંનિધૌ વિટચુમ્બને
કુચકક્ષાદિદેશસ્થઃ સ્યાદાચ્છુરિતકે કરઃ

યદાઽઙ્ગુલીપઞ્ચકેન સશબ્દં નખલેખનમ્
કુચાદૌ કામસૂત્રજ્ઞાસ્તદાઽઽચ્છુરિતકં વિદુઃ

ઇતિ મુકુલઃ
પદ્મકોશસ્ય યત્ર સ્યુરઙ્ગુલ્લ્યઃ પઞ્ચ કુઞ્ચિતાઃ
ઊર્ણનાભઃ સ ચૌર્યેણ ગ્રહે કેશગ્રહાદિષુ

શિરઃકણ્ડૂયને કાર્યશ્ચિબુકક્ષેત્રગૌ તુ તૌ
કાર્યૌ સખસ્તિકૌ સિંહવ્યાઘ્રાદિનખરાયુધે

ઇત્યૂર્ણનાભઃ
અરાલાઙ્ગુષ્ઠતર્જન્યૌ લગ્નાગ્રે નિમ્નતાં ગતઃ
કિંચિચ્ચેત્તલમધ્યઃ સ્યાત્તદા સંદંશ ઉચ્યતે

સ ત્રેધા સ્યાદગ્રજશ્ચ મુખજઃ પાર્શ્વજઃ ક્રમાત્
પ્રાઙ્મુખઃ સંમુખઃ પાર્શ્વમુખ ઇત્યસ્ય લક્ષણમ્

કણ્ટકોદ્ધરણે સૂક્ષ્મકુસુમાવચયાદિષુ
પ્રયોક્તવ્યોઽગ્રસંદંશો ધિગિત્યુક્તૌ તુ રોષતઃ

વૃન્તાત્પુષ્પોદ્ધૃતૌ વર્તિશલાકાઞ્જનપૂરણે
કર્તવ્યો મુખસંદંશઃ સંદંશઃ પાર્શ્વજઃ પુનઃ

ગુણનિક્ષેપણે મુક્તાફલાનાં વેધને તથા
નિરૂપણે ચ તત્ત્વસ્ય સદ્વિતીયોઽથ ભાષણે

સરોષે વામહસ્તેન કિંચિદગ્રવિવર્તનાત્
અલક્તકાદિનિષ્પેષેઽપ્યેષ શ્રીશાર્ઙ્ગિણોદિતઃ

ઇતિ સંદંશઃ
ભ્રમરસ્ય તલસ્થે ચેત્કનિષ્ઠોપકનિષ્ઠિકે
તામ્રચૂડસ્તદા હસ્તો બાલાહ્વાનેઽથ ભર્ત્સને

ગીતાદિતાલમાને ચ શૈઘ્ર્યવિશ્વાસનાદિષુ
સશબ્દચ્યુતસંદંશઃ કાર્યોઽસૌ છોટિકોચ્યતે

પ્રસારિતકનિષ્ઠસ્ય મુષ્ટેર્યત્તામ્રચૂડતામ્
વિનિયોગં સહસ્રાદિસંખ્યાનિર્દેશનેઽસ્ય ચ
કેઽપ્યૂચુસ્તં તુ નિઃશઙ્કો નૈચ્છલ્લક્ષ્યેષ્વદર્શનાત્

ઇતિ તામ્રચૂડઃ
પતાકહસ્તતલયોઃ સંશ્લેષાદઞ્જલિર્મતઃ

દેવતાગુરુવિપ્રાણાં નમસ્કારેષ્વયં ક્રમાત્
કાર્યઃ શિરોમુખોરસ્થો નૃભિઃ સ્ત્રીભિર્યથેષ્ટતઃ

ઇત્યઞ્જલિઃ
કપોતોઽસૌ યત્ર શ્લિષ્ટમૂલાગ્રપાર્શ્વકૌ
અસ્ય કૂર્મક ઇત્યન્યાં સંજ્ઞાં હસ્તવિદો વિદુઃ

પ્રણામે ગુરુસંભાષે વિનયાઙ્ગીકૃતૌ ત્વયમ્
પ્રાઙ્મુખઃ સશિરઃકમ્પઃ સ્ત્રીકાપુરુષયોર્ભવેત્

ઇતિ કપોતઃ
અન્યોન્યસ્યાન્તરૈર્યત્રાઙ્મુલ્યો નિઃસૃત્ય હસ્તયોઃ
અન્તર્બહિશ્ચ દૃશ્યન્તે કર્કટઃ સોઽભિધીયતે

અન્તઃસ્થિતાઙ્ગુલિઃ કાર્યશ્ચિન્તાયામથ જૃમ્ભણે
ઊર્ધ્વં પાર્શ્વેઽગ્રતો વા સ્યાત્પરાઙ્મુખતલાઙ્ગુલિઃ

અઙ્ગાનાં મોટને ચાથ બૃહદ્દેહે સ્વસંમુખઃ
જઠરક્ષેત્રગઃ પૃષ્ઠે ત્વઙ્ગુલીનાં હનું દધત્

ખેદે ચ સંકુચત્કિંચિદન્યોન્યાભિમુખાઙ્ગુલિઃ
શઙ્ખસ્ય ધારણે સોઽયં જૃમ્ભાદૌ બહિરઙ્ગુલિઃ

ઇતિ કર્કટઃ
એકસ્ય મણિબન્ધેઽન્યમણિબન્ધસ્થિતૌ કરૌ
દેહસ્ય વામપાર્શ્વસ્થાવુત્તાનૌ સ્વસ્તિકો મતઃ

અત્રારાલૌ પતાકૌ વાઽભિનયે વશગૌ કરૌ
વિચ્યુતઃ સ્વસ્તિકઃ સ્ત્રીભિરેવમસ્તીતિ ભાષને
ગગને સાગરાદૌ ચ વિસ્તીર્ણે સંપ્રયુજ્યતે

ઇતિ સ્વસ્તિકઃ
લમ્બમાનૌ પતાકૌ તુ શ્લથાંસૌ શિથિલાઙ્ગુલી

દોલો ભવેદસૌ વ્યાધૌ વિષાદે મદમૂર્છયોઃ
સંભ્રમાદૌ યથાયોગં સ્તબ્ધો વા પાર્શ્વદોલિતઃ

ઇતિ દોલઃ
સર્પશીર્ષો મિલદ્બાહ્યપાર્શ્વઃ પુષ્પપુટો ભવેત્
ધાન્યપુષ્પફલાદીનામપાં ચ ગ્રહણેઽર્પણે
કાર્યઃ પુષ્પાઞ્જલૌ ચૈષ પ્રોક્તઃ સોઢલસૂનુના

ઇતિ પુષ્પપુટઃ ।
અન્યોન્યસ્કન્ધદેશસ્થાવરાલૌ સ્વસ્તિકીકૃતૌ
સ્વસંમુખૌ ચ વિતતાવુત્સઙ્ગો ગીયતે કરઃ

દેહદક્ષિણભાગસ્થં સ્વસ્તિકં કેચિદૂચિરે
અધસ્તલત્વમપ્યન્યેઽન્યોન્યકક્ષાનુવેશિનીઃ

અઙ્ગુલીઃ કરયોઃ પૃષ્ઠદ્વયં પાર્શ્વમુખં વિદુઃ
કરાવરાલયોઃ સ્થાને સર્પશીર્ષાવિતીતરે

અતિપ્રયત્નસાધ્યેઽર્થે શીતાલિઙ્ગનયોરપિ
પ્રસાદનાનઙ્ગીકારે લજ્જાદૌ ચૈવ યોષિતામ્

ઇત્યુત્સઙ્ગઃ
ખટકામુખયોઃ પાણ્યોઃ સ્વસ્તિકે મણિબન્ધને
અન્યોન્યાભિમુખત્વે વા ખટકાવર્ધમાનકઃ

તામૂલગ્રહણાદૌ સ્યાત્કામિનાં પ્રથમે મતે
પુષ્પાણાં ગ્રન્થને સત્યભાષણાદૌ મતાન્તરે

સ્કન્ધકૂર્પરયોર્મધ્યમન્યોન્યસ્ય યદા કરૌ
દધાતે સર્પશિરસૌ ગજદન્તસ્તદોદિતઃ

આકુઞ્ચત્કૂર્પરૌ સ્કન્ધદેશસ્થૌ સર્પશીર્ષકૌ
અન્યોન્યાભિમુખૌ લક્ષ્મ ગજદન્તે જગુઃ પરે

એષ શૈલશિલોત્પાટે ગતાગતયુતઃ કરઃ

વિવાહસ્થાનનયને સ્યાદ્વધૂવરયોરયમ્
સ્તમ્ભગ્રહેઽતિભારે ચ શ્રીસોઢલસુતોદિતઃ

ઇતિ ગજદન્તઃ
વક્ષસોઽભિમુખૌ સન્તૌ શુકતુણ્ડાવધોમુખૌ
કૃત્વા નીતાવધો યત્ર સોઽવહિત્થોઽભિધીયતે
દૌર્બલ્યૌત્સુક્યનિઃશ્વાસગાત્રકાર્શ્યેષ્વસૌ ભવેત્

ઇત્યવહિત્થઃ
મુકુલસ્ય કપિત્થેન વેષ્ટનાન્નિષધો ભવેત્

શાસ્ત્રાર્થસમ્યગ્ગ્રહણે સ સ્યાન્નિષ્પેષણે તથા
સમ્યક્ચ સ્થાપિતે તથ્યમિદમિત્યપિ ભાષણે

પ્રથમં ગજદન્તં તુ નિષધં કેચિદૂચિરે
સ શૈર્યધૈર્યગામ્ભીર્યગર્વાદિષુ મતસ્તથા

ઇતિ નિષધઃ
ઉપર્યુપરિ વિન્યસ્તૌ યત્રાન્યોન્યમધોમુખૌ
ઊર્ધ્વાઙ્ગુષ્ઠૌ પતાકાખ્યૌ કરૌ સ મકરઃ કરઃ

સ નક્રમકરાડીનાં ક્રવ્યાદદ્વીપિનામપિ
સિંહાદીનામભિનયે નદીપૂરસ્ય ચેષ્યતે

ઇતિ મકરઃ
હંસપક્ષૌ સ્વસ્તિકત્વં પ્રાપ્તૌ યદિ પરાઙ્મુખૌ

વર્ધમાનસ્તદા હસ્તઃ કપાટોદ્ઘાટને ભવેત્
વિચ્યુતઃ સ્વસ્તિકસ્તદ્વદ્વક્ષઃસ્થલવિદારણે

સર્પશીર્ષો હંસપક્ષસ્થાનેઽસ્મિન્નપરે જગુઃ
અપરેઽભ્યુપજગ્મુસ્તં સ્વસ્તિકેન વિના કૃતમ્

ઇતિ વર્ધમાનઃ
પુરોમુખૌ સમસ્કન્ધકૂર્પરૌ ખટકામુખૌ

સ્થિતૌ વક્ષઃપુરોદેશે વક્ષસોઽષ્ટાઙ્ગુલાન્તરે
ચતુરસ્રાવિતિ પ્રોક્તૌ સ્રગાદ્યાકર્ષણે કરૌ

ઇતિ ચતુરસ્રૌ
ચતુરસ્રીકૃત્ય પાણ્યોઃ કૃતયોર્હંસપક્ષયોઃ
ઉત્તાનોઽધો વ્રજત્યુએકો વક્ષોઽન્યો યાત્યધોમુખઃ

યદા સ્યાતાં તદોદ્વૃત્તૌ તાલવૃન્તનિરૂપણે
તાવેવ તાલવૃન્તાખ્યાવવદન્નૃત્તકોવિદાઃ

પ્રાઙ્મુખૌ હંસપક્ષાખ્યૌ વ્યાવૃત્તપરિવર્તિતૌ
જયશબ્દે પ્રયોક્તવ્યાવુદ્વૃત્તૌ મેનિરે પરે

ઇત્યુદ્વૃત્તૌ
ભૂત્વોદ્વૃત્તૌ સ્થિતૌ ત્ર્યસ્રૌ હંસપક્ષૌ સ્વપાર્શ્વયોઃ
જાતૌ મિથઃ સંમુખસ્થતલૌ તલમુખૌ મતૌ
બુધૈરભિદધાતે તૌ મધુરે મર્દલધ્વનૌ

ઇતિ તલમુખૌ
અશ્લિષ્ટહંસપક્ષાભ્યાં સ્વસ્તિકસ્વસ્તિકૌ કરૌ

ઇતિ સ્વસ્તિકૌ
વિપ્રકીર્ણૌ તુ તાવેવ સહસા સ્વસ્તિકે ચ્યુતે
નીચાગ્રાવુન્નતાગ્રૌ વા કુચાભ્યાં પુરતઃ સ્થિતૌ
પરાઙ્મુખૌ હંસપક્ષૌ વિપ્રકીર્ણૌ જગુઃ પરે

ઇતિ વિપ્રકીર્ણૌ
પતાકસ્વસ્તિકં કૃત્વા વ્યાવૃત્તપરિવર્તને
ઊર્ધ્વાસ્યૌ પદ્મકોશૌ ચ વ્યાવૃત્તપરિવર્તને

ક્રમાત્કૃત્વા યત્ર વામમુત્તાનારાલમાચરેત્
ખટકામુખમન્યં વાઽધોમુખં ચતુરસ્રતઃ

સ્વસ્તિકેનાથવા યદ્વા કૃત્વાઽરાલૌ કરૌ કૃતૌ
ખટકામુખસંજ્ઞૌ તાવરાલખટકામુખૌ

વણિજાં સચિવાદીનાં વિતર્કેઽસૌ પ્રયુજ્યતે
અન્યે ત્વાહુરુરોગ્રસ્થઃ પ્રાઙ્મુખઃ ખટકામુખઃ

અરાલઃ પ્રોન્નતાગ્રોઽન્યસ્તિર્યગીષત્પ્રસારિતઃ
પાર્શ્વવ્યત્યયતો યદ્વા સ્વપાર્શ્વે ચેત્કરૌ સ્થિતૌ
તલાન્તરૌ તદા સ્યાતામરાલખટકામુખૌ

ઇત્યરાલખટકામુખૌ
ભુજાગ્રયોઃ કૂર્પરયોરંસયોઃ સવિલાસયોઃ
સતોઃ પતાકૌ વ્યાવૃત્તિં વિધાય ભવતો દ્રુતમ્
અધસ્તલૌ ચેદાવિદ્ધવક્ત્રૌ હસ્તૌ તદોદિતૌ

વિક્ષેપવલને પ્રાહુઃ પ્રયોગં કૃતિનસ્તયોઃ

ઇત્યાવિદ્ધવક્ત્રૌ
મધ્યમાસંગતાઙ્ગુષ્ઠૌ ચતુરસ્રપ્રદેશગૌ
સર્પશીર્ષૌ ક્રમાત્તિર્યક્પ્રસરન્તૌ પ્રદેશિનીમ્
બહિઃ પ્રસારિતાં ધત્તો યદા સૂચીમુખૌ તદા

પતાકૌ પ્રથમં કાર્યૌ વ્યાવૃત્તપરિવર્તિતૌ
ભ્રાન્ત્વા પ્રસારણં ચાત્ર વિશેષં કેચિદૂચિરે

મધ્યપ્રસારિતાઙ્ગુષ્ઠૌ સર્પશીર્ષાકૃતી કરૌ
રેચિતસ્વસ્તિકૌ કેચિદૂચુઃ સૂચ્યાસ્યલક્ષણમ્

ઇતિ સૂચ્યાસ્યૌ
પ્રસારિતોત્તાનતલાવુચ્યેતે રેચિતૌ કરૌ
અથવા રેચિતૌ પ્રોક્તૌ હંસપક્ષૌ દ્રુતભ્રમૌ

યદ્વા રેચિતયોર્લક્ષ્મ લક્ષણે મિલિતે ઇમે
પ્રયોજ્યૌ તૌ નૃસિંહસ્ય દૈત્યવક્ષોવિદારણે

ઇતિ રેચિતૌ
એકેન ચતુરસ્રેણ તૌ સ્યાતામર્ધરેચિતૌ

ઇત્યર્ધરેચિતૌ
ઉત્તાનાધોમુખત્વાભ્યાં ક્રમેણ સ્કન્ધદેશતઃ
પતાકૌ યદિ નિષ્ક્રમ્ય નિતમ્બક્ષેત્રવર્તિનૌ
રેચકં કુરુતો હસ્તૌ નિતમ્બાવુદિતૌ તદા

ઇતિ નિતમ્બૌ
બાહૂ વ્યાવર્તિતેનોર્ધ્વં પ્રસાર્ય પરિવર્તિતઃ
સ્વસ્તિકાકૃતિતાં નીતૌ પતાકૌ પલ્લવૌ મતૌ

શિથિલૌ ત્રિપતાકૌ તુ કેચિદત્ર પ્રચક્ષતે
નતોન્નતૌ પદ્મકોશૌ શિથિલૌ મણિબન્ધયોઃ

સ્વપાર્શ્વયોઃ પુરસ્તાદ્વા પલ્લવાવવદન્પરે
પદ્મકોશકરસ્થાને પતાકાવપરે જગુઃ

ઇતિ પલ્લવૌ
પાર્શ્વદેશોત્થિતૌ પાર્શ્વમસ્પૃશન્તૌ ગતૌ શિરઃ
નિતમ્બવત્કેશદેશાન્નિષ્ક્રમ્ય ચ પુનઃ પુનઃ
પૃથગ્ગતાગતૌ યૌ તૌ કેશબન્ધૌ કરૌ મતૌ

ઇતિ કેશબન્ધૌ
કપોલાંસલલાટાનાં ક્ષેત્રે ત્વન્યતમે સ્થિતૌ

ત્રિપતાકૌ કરૌ કિંચિત્તિર્યઞ્ચૌ સંમુખૌ મિથઃ
અંસકૂર્પરયોઃ કિંચિચ્ચલતોરૂર્ધ્વતસ્તલૌ

ક્ષણં ભૂત્વા પ્રચલિતૌ જ્ઞેયાવુત્તાનવઞ્ચિતૌ
અંસકૂર્પરયોઃ કિંચિત્પતનં મન્વતે પરે

ઇત્યુત્તાનવઞ્ચિતૌ
પતાકૌ દોલિતૌ તિર્યક્પ્રસૃતૌ તૌ લતાકરૌ
અનયોઃ કરયોઃ કેશબન્ધયોશ્ચ નિતમ્બયોઃ
ત્રિપતાકાકૃતિં કેચિદાચાર્યાઃ પ્રતિજાનતે

ઇતિ લતાકરૌ
સ્પૃશત્કરિકરાકારઃ પાર્શ્વયોશ્ચેલ્લતાકરઃ
ઉન્નતો દોલિતોઽન્યસ્તુ કર્ણસ્થઃ ખટકામુખઃ

ત્રિપતાકોઽથવા યત્ર કરિહસ્તમમું વિદુઃ
નન્વન્યહસ્તવત્કસ્માન્નાત્ર દ્વિવચનં કૃતમ્

બ્રૂમો યત્રૈકશબ્દેન સજાતીયાવુભૌ કરૌ
ઉક્તૌ તત્ર દ્વિવચનં ઘટવચ્ચતુરસ્રવત્

ભિન્નશબ્દૌ વિજાતીયૌ યૌ વા દ્વિવચનં તયોઃ
યથા ઘટપટૌ સ્યાતામરાલખટકામુખૌ

કરિહસ્તાકૃતિસ્ત્વેકો દૃશ્યતેઽત્ર લતાકરઃ
ઇતિકર્તવ્યતા ત્વન્યા સ્યાદેકવચનં તતઃ

ન ચાત્ર કરિહસ્તત્વમેકૈકત્ર ઘટત્વવત્
ન ચાત્રૈકઃ કરી હસ્તઃ શબ્દવાચ્યોઽપરઃ કરઃ
નૈકશેષો ન ચ દ્વંદ્વો યતો દ્વિવચનં ભવેત્

આશ્રિતં ચૈકવચનં મુનિના સર્વદર્શિના

ત્રિપતાકૌ કટીશીર્ષે ન્યસ્તાગ્રૌ પક્ષવઞ્ચિતૌ

ઇતિ પક્ષવઞ્ચિતૌ
તૌ પાર્શ્વાભિમુખાગ્રૌ તુ પક્ષપ્રદ્યોતકૌ મતૌ
ઉત્તાનૌ કેચિદન્યે તૂર્ધ્વાઙ્ગુલી ચ પરાઙ્મુખૌ
હસ્તૌ ભણન્તિ શોભેતે ચૈતૌ પ્રાગ્ભ્યામનન્તરમ્

ઇતિ પક્ષપ્રદ્યોતકૌ
ઉપવક્ષસ્થલં હંસપક્ષે ગચ્છતિ પાર્શ્વતઃ
સવિલાસોઽપરસ્તિર્યક્પ્રસૃતશ્ચેલ્લતાકરઃ

ક્રમાદઙ્ગાન્તરેણૈવં દણ્ડપક્ષૌ તદા કરૌ
હસ્તપ્રસારણં ત્વત્ર યુગપન્મેનિરેઽપરે

ઇતિ દણ્ડપક્ષૌ
અધોમુખૌ કટિક્ષેત્રે સ્થિત્વા ન્યઞ્ચિતકૂર્પરૌ

પતાકૌ તિર્યગૂર્ધ્વં દ્રાગ્ગતૌ ગરુડપક્ષકૌ
ત્રિપતાકાવિમૌ કૈશ્ચિદુક્તૌ ન તુ મુનેર્મતૌ

ઇતિ ગરુડપક્ષકૌ
ભાલસ્થલમુરોદેશાત્પ્રાપ્ય તત્પાર્શ્વમાગતૌ
મણ્ડલભ્રાન્તિવિતતાવૂર્ધ્વમણ્ડલિનૌ કરૌ

લલાટપ્રાપ્તિપર્યન્તમન્યે લક્ષ્માનયોર્જગુઃ
ચક્રવર્તનિકેત્યેતૌ પ્રસિદ્ધૌ નૃત્તવેદિનામ્

તૌ પતાકાકૃતી પાર્શ્વન્યસ્તાવન્યોન્યસંમુખૌઆ!ર્શ્વમણ્ડલિનાવુક્તાવન્યે ત્વાહુઃ સ્વપાર્શ્વયોઃ

આવિદ્ધભ્રામિતભુજૌ પાર્શ્વમણ્ડલિનાવિતિ
કક્ષવર્તનિકેત્યેતૌ મન્વતે નૃત્તવેદિનઃ

ઇતિ પાર્શ્વમણ્ડલિનૌ
યુગપત્કરણે કૃત્વોદ્વેષ્ટિતં ચપવેષ્ટિતમ્
યાતૌ સ્વપાર્ર્શ્વે વક્ષસ્તો ભ્રાન્ત્યા મણ્ડલવત્ક્રમાત્

વક્ષોઽભિવ્યુત્ક્રમાત્પ્રાપ્તાવુરોમણ્ડલિનૌ કરૌ
અનયોર્ભ્રમણં પ્રાહુરન્યે વક્ષસ્થલસ્થયોઃ

ઉરોવર્તનિકાત્વેન પ્રસિદ્ધૌ તદ્વિદામિમૌ
હંસપક્ષૌ પરે પ્રાહુરૂર્ધ્વમણ્ડલિષુ ત્રિષુ

ઇત્યુરોમણ્ડલિનૌ
એકત્રોરઃસ્થિતોત્તાનેઽન્યસ્મિન્પાર્શ્વપ્રસારિતે

વ્યાવર્તિતે નાલપદ્મીકૃત્વોરસ્થો યદા કરઃ
સ્વપાર્શ્વં નીયતેઽન્યસ્તૂદ્વેષ્ટિતક્રિયયા કરઃ

તદૈવારાલતાં પ્રાપ્ય યાત્યુરો મણ્ડલાકૃતિઃ
અન્યોઽપ્યેવં કરાભ્યાસાદુરઃપાર્શ્વાર્ધમણ્ડલૌ

ઇત્યુરઃપાર્શ્વાર્ધમણ્ડલૌ
એકં વર્તનયાઽરાલં તથાઽન્યમલપલ્લવમ્
હસ્તં મુહુઃ ક્રમાત્કૃત્વા ક્રિયતે સ્વસ્તિકાકૃતી

ખટકામુખહસ્તૌ ચેન્મુષ્ટિકસ્વસ્તિકૌ તદા
કપિત્થૌ શિખરૌ મુષ્ટી ચાથ વા સ્વસ્તિકાકૃતી

અશ્લિષ્ટસ્વસ્તિકૌ સન્તુઅ વ્યાવૃત્તક્રિયયા કરૌ
ઇતિ મુષ્ટિકસ્વસ્તિકૌ
મિથઃ પરાઙ્મુખૌ કૃત્વા યૌ કૃતૌ પદ્મકોશકૌ

નલિનીપદ્મકોશૌ તાવપરે ત્વન્યથા જગુઃ
અન્યોન્યસંમુખૌ સન્તૌ સંશ્લિષ્ટમણિબન્ધકૌ

પદ્મકોશૌ પૃથક્પ્રાપ્તૌ વ્યાવૃત્તિપરિવર્તને
નલિનીપદ્મકોશૌ સ્તઃ કેઽપ્યાહુઃ પદ્મકોશયોઃ

વ્યાવૃત્ત્યા પરિવૃત્ત્યા ચ જાન્વન્તિકગતાવિમૌ
સ્કન્ધયોઃ સ્તનયોર્યદ્વા જાનુનોર્નિકટં ગતૌ
વિવર્તિતૌ પદ્મકોશૌ તલ્લક્ષ્મેત્યવદન્પરે

ઇતિ નલિનીપદ્મકોશૌ
ઉદ્વેષ્ટિતક્રિયૌ વક્ષઃક્ષેત્રસ્થાવલપલ્લવૌ
સ્કન્ધાન્તિકમથોપ્તેત્ય પ્રસૃતાવલપદ્મકૌ

પ્રસાર્ય સ્કન્ધયોઃ સ્કન્ધાભિમુખપ્રચલાઙ્ગુલી
વર્તિતાવલપદ્મૌ ચેદુલ્બણૌ ભણિતૌ તદા

ઇત્યુલ્બણૌ
કૂર્પરસ્વસ્તિકયુતૌ લતાખ્યૌ વલિતૌ મતૌ
મુષ્ટિકસ્વસ્તિકૌ મૂર્ધ્નિ વિવૃત્તૌ તૌ પરે વિદુઃ

અન્યે ત્વાચક્ષતેઽન્યોન્યલગ્નાગ્રૌ ખટકામુખૌ
ઊર્ધ્વગૌ પૃષ્ઠતો નમ્રકૂર્પરૌ વલિતૌ મતૌ

ઇતિ વલિતૌ
પલ્લવૌ શીર્ષદેશસ્થૌ લલિતૌકલિતા બુધૈઃ
ચતુરસ્રીમભઞ્જન્તૌ શિરસ્થાવચલૌ કરૌ

લલિતાવપરે પ્રાહુરન્યે તુ ખટકઃમુખૌ
શનૈઃ પ્રાપ્ય શિરોઽન્યોન્યલગ્નાગ્રૌ લલિતૌ વિદુઃ

ઇતિ લલિતૌ
નૃત્તહસ્તૌ ક્રમેણાપિ પ્રયોજ્યૌ સૂરયો વિદુઃ

ઇતિ ત્રિંશન્નૃત્તહસ્તાઃ
પતાકો મધ્યમામૂલલગ્નાઙ્ગુષ્ઠો નિકુઞ્ચકઃ
સસ્વલ્પાભિનયે વેદાધ્યયને ચ પ્રયુજ્યતે

ઇત્યયુતહસ્તઃ
શિખરદ્વંદ્વસંયોગાત્કરો દ્વિશિખરો મતઃ
શયનાર્થેઽઙ્ગુલિસ્ફોટે સ્ત્રીણામનુનયે તથા
નાસ્તીત્યર્થં તુ સંયુજ્ય વિયુક્તં શિખરદ્વયમ્

ઇતિ સંયુતહસ્તઃ
પૃથગ્દક્ષિણવામૌ ચેદ્વરદાભયદૌ કરૌ
અરાલૌ કટિપાર્શ્વસ્થૌ તદોક્તૌ વરદાભયૌ

ઇતિ નૃત્તહસ્તૌ
પ્રદર્શનાર્થમુક્તેયં હસ્તાનાં સપ્તતિર્મયા
આનન્ત્યાદભિનેયાનાં સન્ત્યનન્તાઃ પરે કરાઃ

લોકવૃત્તાનુસારાત્તેઽપ્યૂહ્યન્તામનયા દિશા

નેત્રભ્રૂમુખરાગાદ્યૈરુપાઙ્ગૈરુપબૃંહિતાઃ
પ્રત્યઙ્ગૈશ્ચ કરાઃ કાર્યા રસભાવપ્રદર્શકાઃ

ઉત્તમેષ્વભિનેયેષુ લલાટક્ષેત્રચારિણઃ
વક્ષઃસ્થા મધ્યમેષુ સ્યુરધમેષુ ત્વધોગતાઃ

અન્યૈરુક્તા વ્યવસ્થેયમુત્તમાદ્યભિનેતૃષુ

ઉત્તમે સંનિકૃષ્ટાઃ સ્યુર્મધ્યમે મધ્યસંસ્થિતાઃ
અધમે ત્વભિનેયે સ્યુર્વિપ્રકૃષ્ટચરાઃ કરાઃ

અલ્પો હસ્તપ્રચારઃ સ્યાત્પ્રત્યક્ષે ભૂરિસાત્ત્વિકે
પરોક્ષે પ્રચુરઃ સ સ્યાન્મધ્યમે મધ્યમો મતઃ

કાર્યાઃ સુવ્યક્તલક્ષ્માણઃ પાત્રૈરુત્તમમધ્યમૈઃ
સસૌષ્ઠવાશ્ચ નીચૈસ્તુ પાણયસ્તદ્વિલક્ષણમ્

વિષણ્ણે વ્યાકુલે ભીતે મૂર્છિતે તન્દ્રયાઽન્વિતે
જુગુપ્સાશેકસંતપ્તે સુપ્તે ગ્લાને જશાર્દિતે

રોગશીતાર્તનિશ્ચેષ્ટસંચિતેષ્વપિ તાપસે
મત્તોન્મત્તપ્રમત્તેષુ ન હસ્તાભિનયો ભવેત્

સૂચયન્ત્યાન્તરં ભાવં યે કરાઃ કર્કટાદયઃ
વિષણ્ણાદિષ્વપિ પ્રાયઃ પ્રયોજ્યાસ્તે સતાં મતાઃ

ઇતિ હસ્તપ્રકરણમ્
સ્યાદક્ષઃ સમમાભુગ્નં નિર્ભુગ્નં ચ પ્રકમ્પિતમ્
ઉદ્વાહિતં પઞધેતિ તેષાં લક્ષ્માભિદધ્મહે

સૌષ્ઠવાધિષ્ઠિતં વક્ષશ્ચતુરસ્રાઙ્ગસંશ્રયમ્
પ્રકૃતિસ્થં સમં પ્રાહુઃ સ્વભાવાભિનયુએ ચ તત્

ઇતિ સમમ્
નિમ્નં શિથિલમાભુગ્નં વક્ષઃ સ્યાદ્ગર્વલજ્જયોઃ
શીતહૃચ્છલ્યયોઃ શોકે મૂર્છભીસંભ્રમેષુ ચ
કાર્યં વ્યાધૌ વિષાદે ચ બ્રૂતે શંકરકિંરહ્

ઇત્યાભુગ્નમ્
નિર્ભુગ્નં નિમ્નપૃષ્ઠત્વાદુન્નતં સ્તબ્ધમગ્રતઃ
માને ચ સત્યવચને સ્તમ્ભે વિસ્મયવીક્ષિતે
પ્રહર્ષભાષણે ગર્વોત્સેકે ચેદં પ્રયુજ્યતે

ઇતિ નિર્ભુગ્નમ્
પ્રકમ્પિતં કમ્પિતં સ્યાદૂર્ધ્વક્ષેપૈર્નિરન્તરૈઃ
સ્યાદ્ભીહાસશ્રમશ્વાસકાસહિક્કાસુ રોદને

ઇતિ પ્રકમ્પિતમ્
અકમ્પં સરલોત્ક્ષિપ્તમુદ્વાહિતમુદીરિતમ્
દીર્ઘોચ્છ્વાસે ચ જૃમ્ભાયામુત્તુઙ્ગાલોકને ચ તત્

ઇત્યુદ્વાહિતમ્
વિવર્તિતં ચાપસૃતં પ્રસારિતમથો ચાપસૃતં પ્રસારિતમથો નતમ્
ઉન્નતં ચેતિ સંચખ્યુઃ પાર્શ્વં પઞ્ચવિધં બુધાઃ

વિવર્તનાત્ત્રિકસ્ય સ્યાત્પરાવૃત્તૌ વિવર્તિતમ્

ઇતિ વિવર્તિતમ્
તન્નિવૃત્ત્યા ત્વપૃસતં ભવેત્પાર્શ્વવિવર્તને
ઇત્યપસૃતમ્
પ્રસારિતં તૂભય્તો વિસ્તારાત્સ્યાન્મુદાદિષુ

ઇતિ પ્રસારિતમ્
ન્યઞ્ચિતાંસં નિતમ્બં તુ નતં સ્યાદુપસર્પણે
ઇતિ નતમ્
પાર્શ્વં તદ્વિપરીતં તૂન્નતં સ્યાદપસર્પણે

ઇત્યુન્નતમ્
કમ્પિતોદ્વાહિતા છિન્ના વિવૃતા રેચિતા તથા
કટી પઞ્ચવિધેત્યુક્તા તલ્લક્ષ્મ વ્યાહરેઽધુના

દ્રુતં ગતાગતે પાર્શ્વે દધતી કમ્પિતા મતા
તાં કુબ્જવામનાદીનાં ગમને વિનિયુઞ્જતે

ઇતિ કમ્પિતા
શનૈરુચ્ચલિતા પાર્શ્વદ્વયેનોદ્વાહિતા કટી
સ્ત્રીણાં લીલાગતેષ્વેષા પીનાઙ્ગાનાં ગતાવપિ

ઇત્યુદ્વાહિતા
છિન્ના તિર્યઙ્મુખે પાત્રે મધ્યસ્ય વલનાત્કટી
વ્યાયામે સંભ્રમે ચૈષા વ્યાવૃત્તપ્રેક્ષણાદિષુ

ઇતિ ચ્છિન્ના
પરાઙ્મુખેન પાત્રેણાભિમુખં યા વિવર્તિતા
વિવૃત્તા સા કટી પ્રોક્તા વિનિયોજ્યા વિવર્તને

ઇતિ વિવૃત્તા
સર્વતો ભ્રમણાદુક્તા રેચિતા ભ્રમણે ભવેત્

ઇતિ રેચિતા
સમોઽઞ્ચિતઃ કુઞ્ચિતશ્ચ સૂચ્યગ્રતલસંચરઃ
ઉદ્ઘટ્ટિતશ્ચેતિ મુનેઃ ષડ્વિધશ્ચરણો મતઃ

ત્રાટિતો ઘટિતોત્સેધો ઘટ્ટિતો મર્દિતસ્તથા
અગ્રગઃ પાર્ષ્ણિગઃ પાદઃ પાર્શ્વગશ્ચાપરઃ પરૈઃ

ઇતિ સપ્તાપરે પ્રોક્તાઃ પાદાસ્તલ્લક્ષણં બ્રુવે
સ્વભાવેન સ્થિતો ભૂમૌ સમઃ પાદોઽભિધીયતે
સ્વભાવાભિનયે કાર્યઃ સ્થિરોઽસૌ રેચકે ચલઃ

ઇતિ સમઃ
ભૂસ્થપાર્ષ્ણિઃ સમુત્ક્ષિપ્તાગ્રતલઃ પ્રસૃતાઙ્ગુલિઃ
અઞ્ચિતઃ સ ભવેત્પાદાહતિભ્રમણકાદિષુ

ઇત્યઞ્ચિતઃ
કુઞ્ચિતાઙ્ગુલિરુત્ક્ષિપ્તપાર્ષ્ણિમધ્યે ચ કુઞ્ચિતઃ
કુઞ્ચિતઃ સ્યાદતિક્રાન્તક્રમે તુઙ્ગસ્ય ચ ગ્રહે

ઇતિ કુઞ્ચિતઃ
વામઃ સ્વાભાવિકોઽન્યસ્તુ ભુવ્યઙ્ગુષ્ઠાગ્રસંસ્થિતઃ
ઉત્ક્ષિપ્તેતરભાગૐઽસૌ સૂચી નૂપુરબન્ધને

ઇતિ સૂચી
યસ્યોત્ક્ષિપ્તા ભવેત્પાર્ષ્ણિરઙ્ગુષ્ઠઃ પ્રસૃતસ્તથા
અઙ્ગુલ્યો ન્યઞ્ચિતાઃ સ સ્યાત્પાદોઽગ્રતલસંચરઃ

પ્રેરણે કુટ્ટને સ્થાને પીડને ભૂમિતાડને
ભૂસ્થાપસારને સ સ્યાદ્રેચકે ભ્રમણે મદે

ઇત્યગ્રતલસંચરઃ
યદિ પાદતલાગ્રેણ સ્થિત્વા ભૂમૌ નિપાત્યતે
અસકૃદ્વા સકૃત્પાષ્ણિર્ભવેદુદ્ઘટ્ટિતસ્તદા

ઇત્યુદ્ઘટ્ટિતઃ
પાર્ષ્ણ્યા ધરામવષ્ટભ્ય તામગ્રેણ નિહન્તિ યઃ
ત્રાટિતશ્ચરણઃ સ સ્યાત્પ્રયોજ્યઃ ક્રોધગર્વયોઃ

ઇતિ ત્રાટિતઃ
ઘ્નન્મુહુર્ઘટિતોત્સેધોઽગ્રપાર્ષ્ણિભ્યાં ભુવં ક્રમાત્
ઇતિ ઘટિતોત્સેધઃ
ઘટ્ટિતઃ ક્ષિતિઘાતી સ્યાત્પાર્ષ્ણ્યઙ્ઘ્રિઃ પ્રેરણે ચ સઃ

ઇતિ ઘટ્ટિતઃ
યસ્તિરશ્ચા તલેનોર્વીં પ્રમૃદ્ગાતિ સ મર્દિતઃ
ઇતિ મર્દિતઃ
અગ્રગોઽગ્રે દ્રુતં સર્પન્પ્રયોજ્યઃ પઙ્કિલક્ષિતૌ

ઇત્યગ્રગઃ
પૃષ્ઠતોઽપસરન્પાર્ષ્ણ્યા પાર્ષ્ણિગઃ પાદ ઉચ્યતે
ઇતિ પાર્ષ્ણિગઃ
સ્થિતઃ પાર્શ્વેઽથવા પાર્શ્વં વ્રજન્પાર્શ્વગ ઇષ્યતે

ઇતિ પાર્શ્વગઃ
એકોચ્ચૌ કર્ણલગ્નૌ ચોચ્છ્રિતૌ સ્રસ્તૌ ચ લોલિતૌ
ઇત્યુક્તૌ પઞ્ચધા સ્કન્ધૌ નામ્નૈવ વ્યક્તલક્ષણૌ

એકોચ્ચૌ કથિતૌ સ્કન્ધૌ મુષ્ટિકુન્તપ્રહારયોઃ

આશ્લેષે શિશિરે ચાંસૌ કર્ણલગ્નૌ મતૌ સતામ્
ઉચ્છ્રિતૌ હર્ષગર્વાદૌ સ્રસ્તૌ દુઃખે શ્રમે મદે

મૂર્છાયાં ચાથ કર્તવ્યૌ લોલિતૌ વિટનર્તને
નૃત્તજ્ઞૈર્ગદિતૌ હાસ્ય હુડુક્કાવાદ્યવાદને

ઇતિ પઞ્ચધા સ્કન્ધૌ
સમા નિવૃત્તા વલિના રેચિતા કુઞ્ચિતાઽઞ્ચિતા

ત્ર્યસ્રા નતોન્નતા ચેતિ ગ્રીવા નવવિધા ભવેત્
સમા સ્વાભાવિકી ધ્યાને જપે કાર્યે સ્વભાવજે

ઇતિ સમા
ગ્રીવા ત્વભિમુખીભૂય નિવર્તેત યદા તદા
નિવૃત્તેત્યુચ્યતે સા સ્યાત્સ્વસ્થાનાભિમુખાદિષુ

ઇતિ નિવૃત્તા
પાર્શ્વોન્મુખી તુ વલિતા ગ્રીવા ભઙ્ગે તથેક્ષણે
ઇતિ વલિતા
રેચિતા વિધુતભ્રાન્તા વર્તુલે મથને તથા

ઇતિ રેચિતા
આકુઞ્ચિતા કુઞ્ચિતા સ્યાન્મૂર્ધભારે સ્વગોપને
ઇતિ કુઞ્ચિતા
અઞ્ચિતા પ્રસૃતા લોલા કેશાકર્ષેઽથ વીક્ષણે

ઇત્યઞ્ચિતા
ત્ર્યસ્રા પાર્શ્વગતા ખેદે પાર્શ્વેક્ષાસ્કન્ધભારયોઃ
ઇતિ ત્ર્યસ્રા
નતાઽવનમ્રાઽલંકારબન્ધે કણ્ઠાવલમ્બને

ઇતિ નતા
ઉન્નતોર્ધ્વનતા ગ્રીવાઽલંકારોર્ધ્વપ્રદર્શને

ઇત્યુન્નતા
ઊર્ધ્વસ્થોઽધોમુખસ્તિર્યગપવિદ્ધઃ પ્રસારિતઃ
અઞ્ચિતો મણ્ડલગતિઃ સ્વસ્તિકોદ્વેષ્ટિતાવપિ

પૃષ્ઠાનુસારીત્યુદિતો બાહુર્દશવિધો બુધૈઃ
આવિદ્ધઃ કુઞ્ચિતો નમ્રઃ સરલાન્દોલિતાવપિ

ઉત્સારિત ઇતિ પ્રાહુર્બાહૂન્ષડપરાન્પરે
શીર્ષાદૂર્ધ્વં વ્રજન્બાહુરૂર્ધ્વસ્થસ્તુઙ્ગદર્શને

ઇત્યૂર્ધ્વસ્થઃ ।
અધોમુખો મહીશ્લેષી
ઇત્યધોમુખઃ ।
તિર્યક્પાર્શ્વગતો ભવેત્ ॥
ઇતિ તિર્યગ્ગતઃ
બાહુમણ્ડલવદ્ગત્યા વક્ષઃક્ષેત્રાદ્વિનિર્ગતઃ

અપવિદ્ધઃ
ઇત્યપવિદ્ધઃ ।
અથાગ્રદેશમનુધાવન્પ્રસારિતઃ ॥
ઇતિ પ્રસારિતઃ
વક્ષઃક્ષેત્રાચ્છિરઃ પ્રપ્ય વક્ષઃ પ્રત્યાગતોઽઞ્ચિતઃ

ઇત્યઞ્ચિતઃ
ઉચ્યતે મણ્ડલગતિઃ સર્વતો ભ્રમણાદ્ભુજઃ
ખડ્ગાદિભ્રામણે ચાસ્ય વિનિયોગં પ્રપેદિરે

ઇતિ મણ્ડલગાતિઃ
સ્વસ્તિકો લગ્નયોર્બાહ્વોઃ પાર્શ્વવ્યત્યાસતઃ સ્થિતૌ
સ સ્યાદ્ભાનોરુપસ્થાને પરિરમ્ભેઽભિવાદને

ઇતિ સ્વસ્તિકઃ
નિષ્ક્રામન્મણિબન્ધસ્થવર્તનામાશ્રિતો ભુજઃ

ઉદ્વેષ્ટિતો ભવેત્
ઇત્યુદ્વેષ્ટિતઃ ।
પૃષ્ઠાનુસારી પૃષ્ઠતો ગતઃ
ભવેત્તૂણશરાકર્ષે વીટિકાગ્રહણે ચ સઃ

ઇતિ પૃષ્ઠાનુસારી
આવિદ્ધોઽભ્યન્તરાક્ષિપ્તઃ
ઇત્યાવિદ્ધઃ
કુઞ્ચિતસ્તુ સ ઉચ્યતે
યસ્તીક્ષ્ણકૂર્પરં વક્રીકૃતઃ ખડ્ગાદિધારણે

પ્રહારે ભોજને પાને પ્રોક્તો નિઃશઙ્કસૂરિણા
ઇતિ કુઞ્ચિતઃ
ઈષદ્વક્રસ્તુ નમ્રોઽસૌ સ્તુતૌ માલ્યસ્ય ધારણે

ઇતિ નમ્રઃ
સરલઃ પાર્શ્વયોરૂર્ધ્વમધસ્તાચ્ચ પ્રસારિતઃ
સ્યાત્પક્ષાનુકૃતૌ માને ભૂસ્થનિર્દેશને ક્રમાત્

ઇતિ સરલઃ
ગતાવાન્દોલિતોઽન્વર્થઃ
ઇત્યાન્દોલિતઃ
બાહુરુત્સારિતઃ પુનઃ
સ્વપ્શ્વમન્યતો ગચ્છઞ્જનતોત્સારણે ભવેત્

ઇત્યુત્સારિતઃ
બાહૂનાં કરણેનાથ સમસ્તવ્યસ્તયોજનાત્
ક્રમાદ્દ્રુતાદિવૈચિત્ર્યાજ્જાયન્તેઽત્ર સહસ્રશઃ
વર્તનાશ્ચતુરૈરૂહ્યાસ્તાઃ શોભાભરસંભૃતાઃ

તે રેષામનતિક્રમ્ય ભૂરિભઙ્ગિભૃતો ભુજાઃ
રેચ્યન્તે યદિ લક્ષજ્ઞૈશ્ચાલકાઃ કીર્તિતાસ્તદા

ઓતાવત્સરિગોણીનાં પદસ્ય મલપસ્ય ચ

ગજરોપશમસ્યાન્તે ખણ્ડેઽપ્યેલાદિગામિનિ
સાલગસ્થધ્રુવાદ્યન્તે યચ્ચ પ્રહરણં ભવેત્

તદન્તખણ્ડેઽન્યત્રાપિ પ્રોદ્ધતે તુણ્ડકૈશિકે
કવિતેઽપિ પ્રયોજ્યાસ્તે નાન્યત્રેત્યૂચિરે પરે

ઇતિ બાહુપ્રકરણમ્
પૃષ્ઠં તુ જઠરોક્તાભિર્વર્તનાભિર્વિવર્તતે
અતો ન તત્પૃથગ્વાચ્યં જઠરં તૂચ્યતેઽધુના

ક્ષામં ખલ્લં તથા પૂર્ણં ત્રેધા જઠરમિષ્યતે
ક્ષામં સ્યાન્નમનાજ્જૃમ્ભાહાસ્યનિશ્વાસરોદને

ઇતિ ક્ષામમ્
નિમ્નં ખલ્લં ક્ષુધાર્તે સ્યાદાતુરે શ્રમકર્શિતે
વેતાલભૃઙ્ગિરિટ્યાદિજઠરાકારધારિ તત્

ઇતિ ખલ્લમ્
પૂર્ણં સ્થૂલં વ્યાધિતે સ્યાત્તુન્દિલેઽત્યશિતે તથા
ઇતિ પૂર્ણમ્
અન્યેઽન્વર્થં રિક્તપૂર્ણં શ્વાસરોગેઽપરં જગુઃ

ઇતિ રિક્તપૂર્ણમ્
કમ્પિતો વલિતઃ સ્તબ્ધોદ્વતિતૌ ચ નિવર્તિતઃ
ઇત્યૂરુઃ પઞ્ચધા તત્ર મુહુઃ પાર્શ્વે નતોન્નતે
યસ્યાસૌ કમ્પિતો જ્ઞેયોઽધમાનાં ગમને ચ સઃ

ઇતિ કમ્પિતઃ
વલિતોઽન્તર્ગતે જાનુન્યૂરુઃ સ્વૈરગતૌ સ્ત્રિયાઃ

ઇતિ વલિતઃ
સ્તબ્ધસ્તુ નિષ્ક્રિયઃ સ સ્યાદ્વિષાદે સાધ્વસે તથા
ઇતિ સ્તબ્ધઃ
પાર્ષ્ણેરન્તર્બહિઃક્ષેપાત્ક્ષેપાદગ્રતલસ્ય ચ
મુહુરુદ્વર્તિતઃ સ સ્યાદ્વ્યાયામે તાણ્ડવે તથા

ઇત્યુદ્વર્તિતઃ
નિવર્તિતોઽન્તર્ગતયા પાર્ષ્ણ્યા સ્યાત્સંભ્રમે શ્રમે
ઇતિ નિવર્તિતઃ
આવર્તિતા નતાક્ષિપ્તોદ્વાહિતા પરિવર્તિતા
ઇતિ પઞ્ચવિધા જઙ્ઘા શાર્ઙ્ગદેવેન કીર્તિતા

નિઃસૃતા ચ પરાવૃત્તા તિરશ્ચીના બહિર્ગતા
કમ્પિતેત્યપરાઃ પઞ્ચ જઙ્ઘાઃ સંચક્ષતે પરે

વામે દક્ષિણતઃ પાદે દક્ષિણે વામતઃ કૃતે
મુહુરાવર્તિતા પ્રોક્તા વિદૂષકપરિક્રમે

ઇત્યાવર્તિતા
નમજ્જાનુર્નતા જઙ્ઘા સ્થાનાસનગતાદિષુ
ઇતિ નતા
બહિર્વિક્ષેપતઃ ક્ષિપ્તા વ્યાયામે તાણ્ડવે ચ સા

ઇતિ ક્ષિપ્તા
ઊર્ધ્વં નીતોદ્વાહિતા સ્યાદાવિષ્ટગમનાદિષુ
ઇત્યુદ્વાહિતા
પ્રતીપં ગચ્છતો જઙ્ઘા તાણ્ડવે પરિવર્તિતા
ઇતિ પરિવર્તિતા
પુરઃ પ્રસારિતા જઙ્ઘા નિઃસૃતા પરિકીર્તિતા

ઇતિ નિઃસૃતા
પશ્ચાદ્ગતા પરાવૃત્તા ભૂમિલગ્નેન જાનુના
વામેન પિતૃકાર્યે સ્યાદન્યેન સુરકર્મણિ

ઇતિ પરાવૃત્તા
ભૂમિલગ્નબહિઃપાર્શ્વા તિરશ્ચીનાઽઽસને મતા
ઇતિ તિરશ્ચીના
બહિર્ગતા મતા જઙ્ઘા નૃત્તે પાર્શ્વપ્રસારિતા

ઇતિ બહિર્ગતા
કમ્પનાત્કમ્પિતા ભીતૌ કાર્યા ઘર્ઘરિકા ધ્વનૌ
ઇતિ કમ્પિતા
પઞ્ચધા મણિબન્ધઃ સ્યાન્નિકુઞ્ચાકુઞ્ચિતૌ ચલઃ

ભ્રમિતઃ સમ ઇત્યત્ર નિકુઞ્ચસ્તુ સ ઉચ્યતે
યો બહિર્નિમ્નતાં નીતઃ સ દાનાભયદાનયોઃ

ઇતિ નિકુઞ્ચઃ
આકુઞ્ચિતોઽન્તર્નિમ્નોઽસૌ કાર્યોઽપસરણે બુધૈઃ
ઇત્યાકુઞ્ચિતઃ
નિકુઞ્ચા કુઞ્ચિતાભ્યાસાચ્ચલમાવાહને વિદુઃ

ઇતિ ચલઃ
ભ્રમિતો ભ્રમણાત્ખડ્ગચ્છુરિકાભ્રામણાદિષુ
ઇતિ ભ્રમિતઃ
ઋજુઃ સમઃ પુસ્તકસ્ય ધારણે ચ પ્રતિગ્રહે

ઇતિ સમઃ
સંહતં કુઞ્ચિતં ચાર્ધકુઞ્ચિતં નતમુન્નતમ્
વિવૃતં સમમિત્યૂચે જાનુ સપ્તવિધં બુધૈઃ
શ્લિષ્ટાન્યજાનુ જાનૂક્તં હીરોષેર્ષ્યાસુ સંહતમ્

ઇતિ સંહતમ્
જાનુ લગ્નોરુજઙ્ઘં તુ ભવેત્કુઞ્ચિતમાસને
ઇતિ કુઞ્ચિતમ્
નિતમ્બનમનાજ્જાનુ ત્વર્ધકુઞ્ચિતમુચ્યતે
ઇત્યર્ધકુઞ્ચિતમ્
મહીગતં નતં જાનુ મતં પાતે નમસ્કૃતૌ

ઇતિ નતમ્
સ્તનક્ષેત્રાગતં જાનૂન્નતં શૈલાદિરોહણે
ઇત્યુન્નતમ્
ગજારોહે તુ વિવૃતં જાનુદ્વંદ્વં બહિર્ગતમ્
ઇતિ વિવૃતમ્
સમં સ્વાભાવિકં જાનુ સ્વભાવાવસ્થિતૌ ભવેત્

ઇતિ સમમ્
તત્તદ્વેશજુષો ભૂષા ભૂષણાનીતિ મન્વતે

ઇતિ નવ પ્રત્યઙ્ગાનિ
કાન્તા હાસ્યા ચ કરુણા રૌદ્રી વીરા ભયાનકા
બીભત્સા ચાદ્ભુતેત્યષ્ટૌ દ્રષ્ટવ્યા રસદૃષ્ટયઃ

સ્નિગ્ધા હૃષ્ટા તથા દીના ક્રુદ્ધા દૃપ્તા ભયાન્વિતા
જુગુપ્સિતા વિસ્મિતેતિ દૃશોઽષ્ટૌ સ્થાયિભાવજાઃ
સ્થાયિષ્વવ્યભિચારિત્વં પ્રાપ્તેષુ સ્થાયિદૃષ્ટયઃ

શૂન્યા ચ મલિના શ્રાન્તા લજ્જિતા શઙ્કિતા તથા
મુકુલા ચાર્ધમુકુલા ગ્લાના જિહ્મા ચ કુઞ્ચિતા

વિતર્કિતાઽભિતપ્તા ચ વિષણ્ણા લલિતાભિધા
આકેકરા વિકોશા ચ વિભ્રાન્તા વિપ્લુતા પરા

ત્રસ્તા ચ મદિરેત્યેતા વ્યભિચારિષુ વિંશતિઃ
સર્વાસ્તા મિલિતાઃ સત્યઃ ષટ્ત્રિંશદ્દૃષ્ટયો મતાઃ

આપિબન્તીવ દૃશ્યં યા સવિકાસાઽતિનિર્મલા
સભ્રૂક્ષેપકટાક્ષા સા કાન્તા મન્મથવર્ધિની

યદ્ગતાગતવિશ્રાન્તિવૈચિત્ર્યેણ વિવર્તનમ્
તારકાયાઃ કલાભિજ્ઞાસ્તં કટાક્ષં પ્રચક્ષતે

ઇતિ કાન્તા
કિંચિદન્તઃસમાવિષ્ટવિચિત્રભ્રાન્તતારકા

આકુઞ્ચિતપુટા મન્દમધ્યતીવ્રતયા ક્રમાત્
વિસ્માપનેઽભિનેતવ્યે હાસ્યા દૃષ્ટિઃ પ્રશસ્યતે

ઇતિ હાસ્યા
પતિતોર્ધ્વપુટા સાસ્રા શોકમન્થરતારકા
નાસાગ્રમેવાનુગતા કરુણાદૃષ્ટિરુચ્યતે

ઇતિ કરુણા
ચકિતદ્વિપુટા સ્તભ્દતારકાઽત્યન્તલોહિતા
રૂક્ષા ભ્રુકુટિભીમોગ્રા રૌદ્રી દૃષ્ટિરુદાહૃતા

ઇતિ રૌદ્રી
અચઞ્ચલા વિકસિતા ગમ્ભીરા સમતારકા
દીપ્તા સંકુચિતાપાઙ્ગા વીરા ધીરૈરુદાહૃતા

ઔદાર્યધૈર્યગામ્ભીર્યમાધુર્યલલિતાન્યપિ
તેજઃશોભાવિલાસાંશ્ચ સપ્ત ભેદાન્વિવૃણ્વતી

ઇતિ વીરા
સ્તબ્ધોદ્વૃત્તપુટાઽત્યન્તચઞ્ચલોદ્વૃત્તતારકા
દૃશ્યાત્પલાયમાને ચ ભીત્યા દૃષ્ટિર્ભયાનકા

ઇતિ ભયાનકા
બીભત્સા સ્યાન્મિલલ્લોલપક્ષ્મા તરલતારકા
દૃશ્યોદ્વેગાદપાઙ્ગૌ ચ નિકુઞ્ચિતપુટૌ શ્રિતા

ઇતિ બીભત્સા
પ્રસન્ના સ્નિગ્ધશુક્લાંશાન્તર્બહિર્ગામિતારકા
ઈષત્કુઞ્ચિતપક્ષ્માગ્રાઽદ્ભુતાપાઙ્ગવિકાસિની

ઇત્યદ્ભુતા રસેષ્વષ્ટાસુ શૃઙ્ગારપ્રમુખેષુ ક્રમાદિમાઃ

ઇત્યષ્ટૌ રસદૃષ્ટયઃ
રસદૃષ્ટિર્ભવેદ્ભાવદૃષ્ટિર્ભાવૈરનુલ્બણૈઃ
વિકાસિસ્નિગ્ધા મધુરા ચતુરે બિભ્રતી ભ્રુવૌ

કટાક્ષિણી સાભિલાષા દૃષ્ટિઃ સ્નિગ્ધાઽભિધીયતે
અત્રૈકભ્રૂસમુત્ક્ષેપમાહુઃ કીર્તિધરાદયઃ

ઇતિ સ્નિગ્ધા
ફુલ્લગલ્લા વિશત્તારા કિંચિદાકુઞ્ચિતા ચલા
નિમેષિણી સ્મિતાકારા હૃષ્ટા દૃષ્ટિરુદાહૃતા

ઇતિ હૃષ્ટા
યા ત્વર્ધપતિતોર્ધ્વસ્થપુટેષદ્રુદ્ધતારકા
સબાષ્પા મન્દસંચારા દીના દૃષ્ટિરસૌ મતા

ઇતિ દીના
સ્થિરોદ્વૃત્તપુટાં રૂક્ષાં કિંચિત્તરલતારકામ્
ભ્રુકુટીકુટિલાં દૃષ્ટિં ક્રુદ્ધાં બ્રૂતે હરપ્રિયઃ

ઇતિ ક્રુદ્ધા
સત્ત્વમુદ્ગિરતી દૃષ્ટિર્દૃપ્તા વિકસિતા સ્થિરા

ઇતિ દૃપ્તા
મધ્યનિર્ગમનોદ્યુક્તા ભાવવિસ્ફારિતૌ પુટૌ
તારકે કમ્પિતે યસ્યાઃ સા સ્યાદૃષ્ટિર્ભયાન્વિતા

ઇતિ ભયાન્વિતા
અસ્પષ્ટાલોકિની મીલત્તારકા સંકુચત્પુટા
દૃશ્યં દૃષ્ટ્વા સમુદ્વિગ્ના દૃષ્ટિરુક્તા જુગુપ્સિતા

ઇતિ જુગુપ્સિતા
દૂરવિસ્ફારિતાકારપુટદ્વંદ્વવિકાશિની
નિશ્ચલા દૃષ્ટિરુદ્બૃત્તતારકા વિસ્મિતા સ્મૃતા

ઇતિ વિસ્મિતા
દૃષ્ટયોઽષ્ટાસુ રત્યાદિસ્થાયિભાવેષ્વિમાઃ ક્રમાત્
ઇત્યષ્ટૌ સ્થાયિભાવદૃષ્ટયઃ
સમતારાપુટા દૃશ્યદૃષ્ટિશૂન્યા વિલોકિની
નિષ્કમ્પા ધૂસરા શૂન્યા ચિન્તાયાં દૃષ્ટિરિષ્યતે

ઇતિ શૂન્યા
દૃશ્યાદપસૃતે તારે કિંચિન્મુકુલિતૌ પુટૌ
દધત્યપાઙ્ગૌ વિચ્છાયૌ પક્ષ્માગ્રસ્યન્દનં તથા

દૃષ્ટિઃ સ્યાન્મલિતા સ્ત્રીણાં વિહૃતે સા પ્રયુજ્યતે
પ્રાપ્તે કાલેઽપ્યસંલાપઃ પ્રિયેણ વિહૃતં મતમ્

ઇતિ મલિના
ઉદૂરાલોકિની મ્લાનપુટાઽપ્યલસચારિણી
પતત્તારા મનાક્કુઞ્ચત્પ્રાન્તા શ્રાન્તા શ્રમે મતા

ઇતિ શ્રાન્તા
મિથોઽભિગામિપક્ષ્માગ્રાઽપ્યધસ્તાદ્ગતતારકા
પતિતોર્ધ્વપુટા દૃષ્ટિર્લજ્જાયાં લજ્જિતા મતા

ઇતિ લજ્જિતા
મુહુશ્ચલસ્થિરા પાર્શ્વાલોકિની બહિરુન્મુખી
ગૂઢાવલોકિની શીઘ્રં વિનિવૃત્તા વિલોકનાત્
શઙ્કાયાં શઙ્કિતા દૃષ્ટિરુક્તા નિઃશઙ્કસૂરિણા

ઇતિ શઙ્કિતા
સ્ફુરત્સંશ્લિષ્ટપક્ષ્માગ્રા સુખવિશ્રાન્તતારકા
મુકુલા દૃષ્ટિરાનન્દે હૃદ્યયોઃ સ્પર્શગન્ધયોઃ

ઇતિ મુકુલા
અર્ધવ્યાકોશિતે કિંચિદ્ધમન્ત્યૌ તારકે પુટૌ
યત્રાર્ધમીલિતૌ સાઽર્ધમુકુલાર્થે સુખપ્રદે

ઇત્યર્ધમુકુલા
મજ્જત્તારા મન્દચારા શિથિલા વિકલૈરિવ
પક્ષ્માગ્રભ્રૂપુટૈર્યુક્તા ગ્લાના ગ્લાનૌ વિધીયતે

કિંચિત્કુઞ્ચત્પુટા ગૂઢપતત્તારા વિલોકને

શનૈસ્તિર્યઙ્નિગૂઢં યા સા જિહ્મા વિનિયુજ્યતે
અસૂયાયાં નિગૂઢેઽર્થે જડતાલસ્યયોરપિ

ઇતિ જિહ્મા
કિંચિચ્ચેત્કુઞ્ચિતાનિ સ્યુઃ પક્ષ્માગ્રાણિ પુટાવપિ
સમ્યક્ચ કુઞ્ચિતા તારા તદા દૃક્કુઞ્ચિતોચ્યતે
અનિષ્ટે સૂચિતે તેજો દુષ્પ્રેક્ષ્યેઽક્ષિવ્યથાસુ સા

ઇતિ કુઞ્ચિતા
ઉદ્ધામિતપુટોત્ફુલ્લતારાઽધઃસંચરન્ત્યપિ
વિતર્કિતોદિતા દૃષ્ટિર્વિતર્કે સાઽભિધીયતે

ઇતિ વિતર્કિતા
વિલોકનાલસે તારે વ્યથાપ્રચલિતૌ પુટૌ

યસ્યાઃ સંતપ્તવદ્ભાન્તિ સાઽભિતપ્તાઽભિધીયતે
નિર્વેદે વેદિતવ્યા સાઽપ્યભિઘાતોપતાપયોઃ

ઇત્યભિતપ્તા
યા દૃષ્ટિઃ પતિતાપાઙ્ગા વિસ્તારિતપુટદ્વયા
નિમેષિણી સ્તબ્ધતારા વિષણ્ણા સા વિષાદિની

ઇતિ વિષણ્ણા
મધુરા કુઞ્ચિતાપાઙ્ગા સભ્રૂક્ષેપા સ્મિતાન્વિતા
મન્મથોન્મથિતા દૃષ્ટિર્લલિતા લલિતે મતા

ઇતિ લલિતા
કિંચિત્કુઞ્ચત્પુટાપાઙ્ગા દૃષ્ટિરર્ધનિમેષિણી
પૃથક્પથે ચાન્યનેત્રાન્મુહુસ્તારાવિવર્તિની
આકેકરા દુરાલોકે સ્યાદ્વિચ્છન્દે ચ વસ્તુનિ
ઇત્યાકેકરા
વિકાસિતપુટદ્વંદ્વા વિકાસિન્યનિમેષિણી
અનવસ્થિતતારા ચ વિકોશા કીર્તિતા બુધૈઃ

જ્ઞાનવિજ્ઞાનગર્વે સા સ્યાદમર્ષોગ્રદર્શને

ઇતિ વિકોશા
યા તુ ક્વચિતવિશ્રાન્તમવિસ્રબ્ધં વિલોકતે
વિસ્તીર્ણા ચઞ્ચલોત્ફુલ્લતારા સા દૃષ્ટિરુચ્યતે
વિભ્રાન્તા વિભ્રમે વેગે સંભ્રમે ચ ભવેદસૌ

ઇતિ વિભ્રાન્તા
પુટૌ વિસ્ફુઇ! સ્તબ્ધૌ યસ્યાઃ સ્તઃ પતિતૌ ક્રમાત્
સા વિપ્લુતાઽઽર્તિદુઃખાદાવુન્માદે ચાપલે તથા

ઇતિ વિપ્લુતા
ઉત્કમ્પોત્ફુલ્લતારા સ્યાત્ત્રાસે ત્રસ્તોદ્ધમત્પુટા

ઇતિ ત્રસ્તા
મદિરા ત્રિવિધા પ્રોક્તા તરુણે મધ્યમેઽધમે
મદે પ્રયોગમર્હન્તી તત્તલ્લક્ષ્મસમન્વિતા

તીવ્રો મદોઽધમોઽત્ર સ્યાદધમે પુરુષે સ્થિતઃ
દૃષ્ટિર્વિકસિતાપાઙ્ગા ક્ષામીભૂતવિલોચના
આઘૂર્ણમાનતારા સ્યાન્મદિરા તરુણે મદે

કિંચિત્કુઞ્ચત્પુટા કિંચિદનવસ્થિતચારિણી
દૃષ્ટિઃ કિંચિદ્ધમત્તારા મદિરા મધ્યમે મદે

અધોભાગચરી કિંચિદ્દૃષ્ટતારા નિમેષિણી
યન્નેત્રસિધ્યનુન્મેષા મદિરા ચાધમે મદે

ઇતિ ત્રિવિધા મદિરા
પ્રદર્શનાર્થમિત્યુક્તાઃ ષટ્ત્રિંશદ્દૃષ્ટયો મયા
અનન્તાઃ સન્તિ સંદર્ભાદ્ધૃતારાપુટકર્મણામ્

દૃષ્ટયસ્તા વિરઞ્ચોઽપિ પ્રત્યેકં વક્તુમક્ષમઃ
લાઘવાત્તત્પ્રબોધાર્થં બ્રૂમો ભ્રૂપ્રભૃતીન્યતઃ

ઇતિ દૃષ્ટિપ્રકરણમ્
સહજા પતિતોત્ક્ષિપ્તા રેચિતા કુઞ્ચિતા તથા
ભ્રુકુટી ચતુરા ચેતિ પ્રોક્તા ભ્રૂઃ સપ્તધા બુધૈઃ
સ્વાભાવિકી સ્યાત્સહજા ભાવેષ્વકુટિલેષ્વસૌ

ઇતિ સહજા
પતિતા સ્યાદધો યાતા સદ્વિતીયાઽથવા ક્રમાત્
ઉત્ક્ષેપે વિસ્મયે હર્ષે રોષેઽસૂયાજુગુપ્સયોઃ
હાસે ઘ્રાણે ચ પતિતે વિધીયેતામુભે ભ્રુવૌ

ઇતિ પતિતા
ઉત્ક્ષિપ્તા સંમતાઽન્વર્થા ક્રમેણ સહ ચાન્યથા
સ્ત્રીણાં કોપે વિતર્કે ચ દર્શને શ્રવણે નિજે
ભ્રૂર્લીલાહેલયોશ્ચૈષા કાર્યોત્ક્ષિપ્તા વિચક્ષણૈઃ

ઇત્યુત્ક્ષિપ્તા
એકૈવ લલિતોત્ક્ષિપ્તા રેચિતા નૃત્તગોચરા

ઇતિ રેચિતા
કેવલા સદ્વિતીયા વા મૃદુભઙ્ગા નિકુઞ્ચિતા
મોટ્ટાયિતે કુટ્ટમિતે વિલાસે કિલકિઞ્ચિતે

ઇતિ નિકુઞ્ચિતા
આમૂલાત્સદ્વિતીયા ભ્રૂરુત્ક્ષિપ્તા ભ્રુકુટી ક્રુધિ

ઇતિ ભ્રુકુટી
સદ્વિતીયાઽલ્પકસ્યન્દાદાયતા મન્થરા ભવેત્
ચતુરા રુચિરે સ્પર્શે શૃઙ્ગારે લલિતે ચ સા

ઇતિ ચતુરા
પ્રસૃતૌ કુઞ્ચિતૌ સ્યાતામુન્મેષિતનિમેષિતૌ
વિવર્તિતૌ ચ સ્ફુરિતૌ પિહિતૌ ચ વિતાલિતૌ

સમૌ ચ નવધેત્યુક્તૌ પુટૌ સોઢલસૂનુના
આયતૌ પ્રસૃતૌ સ્યાતાં વીરે હર્ષે ચ વિસ્મયે

ઇતિ પ્રસૃતૌ
આકુઞ્ચિતૌ કુઞ્ચિતૌ સ્તો રૂપાદૌ ચ મનોહરે
ઇતિ કુઞ્ચિતૌ
ઉન્મેષિતૌ તુ વિશ્લેષાત્સંશ્લેષાત્તુ નિમેષિતૌ
વિવર્તિતૌ સમુદ્વૃત્તૌ ત્રયોઽમી ક્રોધગોચરાઃ

ઇત્યુન્મેષિતનિમેષિતવિવર્તિતાઃ
સ્ફુરિતૌ સ્પન્દિતૌ સ્યાતાં તાવીર્ષ્યાવિષયૌ મતૌ

ઇતિ સ્ફુરિતૌ
અતીવ કુઞ્ચિતૌ લગ્નૌ પિહિતૌ તૌ દૃશો રુજિ
સુપ્તિમૂર્છાતિવર્ષોષ્ણધૂમવાતાઞ્જનાર્તિષુ

ઇતિ પિહિતૌ
ઉત્તરેણાધરાઘાતાદભિઘાતે વિચાલિતૌ
આહુરન્યે ત્વદૃશ્યૌ તાવિતિ વિસ્ફારણાત્પુટૌ
ઇતિ વિચાલિતૌ
સમૌ સ્વાભાવિકાવેતૌ સ્વભાવાભિનયે મતૌ

ઇતિ સમૌ
કર્મભિસ્તારકાભેદા યૈઃ સ્યુસ્તાન્યધુના બ્રુવે
તાનિ દ્વેધા સ્વનિષ્ઠાનિ વિષયાભિમુખાનિ ચ

ભ્રમણં વલનં પાતશ્ચલનં ચ પ્રવેશનમ્
વિવર્તનં સમુદ્વૃત્તં નિષ્ક્રામઃ પ્રાકૃતં તથા

સ્વનિષ્ઠાનિ નવેત્યાહુસ્તારાકર્માણિ સૂરયઃ
તારયોર્મણ્ડલભ્રાન્તિઃ પુટાન્તર્ભ્રમણં મતમ્

વલનં ત્ર્યસ્રગમનં પાતસ્તુ સ્યાદધોગતિઃ
ચલનં કમ્પનં પ્રોક્તમથ જ્ઞેયં પ્રવેશનમ્

પ્રવેશઃ પુટયોરન્તઃકટાક્ષસ્તુ વિવર્તનમ્
ઉદ્ગતિસ્તુ સમુદ્વૃત્તમન્તરા નિર્ગમસ્તુ યઃ

સ નિષ્ક્રામઃ પ્રાકૃતં તુ સ્વભાવસ્થિતિરુચ્યતે
સમુદ્વૃતં ચ વલનં ભ્રમણં વીરરૌદ્રયોઃ

પાતસ્તુ કરુણે કાર્યશ્ચલનં તુ ભયાનકે
પ્રવેશનં તુ બીભત્સે હાસ્યે તુ સ્યાદ્વિવર્તનમ્

શૃઙ્ગારે સ્યાત્તુ નિષ્ક્રામો વીરે રૌદ્રે ભયાનકે
અદ્ભુતે ચ પ્રાકૃતં તુ ભાવેનાઽઽવેશભાગિનિ

ઇતિ નવ સ્વનિષ્ઠાનિ તારાકર્માણિ
વિષયાભિમુખાન્યષ્ટૌ તારાકર્માણ્યથ બ્રુવે

સમં સાચ્યનુવૃત્તાવલોકિતાનિ વિલોકિતમ્
ઉલ્લોકિતાલોકિતે ચ પ્રવિલોકિતમિત્યપિ

એતાનિ દર્શનાન્યાહુર્લક્ષ્યલક્ષ્મવિચક્ષણાઃ
સૌમ્યં મધ્યસ્થતારં ચ દર્શનં સમમુચ્યતે

ઇતિ સમમ્
સાચ્યુચ્યતે તિરશ્ચીનપક્ષ્માન્તર્ગતતારકમ્
ઇતિ સાચિ
રૂપનિર્વર્ણનાયુક્તમનુવૃત્તં મતં મુનેઃ
નિર્વર્ણના ક્રિયાકાર્ત્સ્ન્યદિદૃક્ષાઽન્તશ્ચિરસ્થિરા

ઇત્યનુવૃત્તમ્
અધસ્થદર્શનં યત્તદવલોકિતમુચ્યતે
ઇત્યવલોકિતમ્
પૃષ્ઠતો દર્શનં યત્તદ્વિલોકિતમુદાહૃતમ્

ઇતિ વિલોકિતમ્
ઉલ્લોકિતં તદૂર્ધ્વસ્થવસ્તુનો યદવેક્ષણમ્
ઇત્યુલ્લોકિતમ્
સહસા દર્શનં યત્તદાલોકિતમુદીરિતમ્

ઇત્યાલોકિતમ્
પાર્શ્વસ્થદર્શનં પ્રોક્તં કૃતિભિઃ પ્રવિલોકિતમ્
ઇતિ પ્રવિલોકિતમ્
સાધારણાન્યમૂન્યાહૂ રસભાવેષુ તદ્વિદઃ

ઇત્યષ્ટૌ દર્શનાનિ
કુઞ્ચિતૌ કમ્પિતૌ પૂર્ણૌ ક્ષામૌ સ્ફુલ્લૌ સમૌ તથા
કપોલૌ ષડ્વિધાવુક્તૌ તલ્લક્ષણમથોચ્યતે

સંકોચાત્કુઞ્ચિતૌ રોમાઞ્ચિતૌ શીતજ્વરે ભયે
ઇતિ કુઞ્ચિતૌ
સ્ફુરિતૌ કમ્પિતૌ કાર્યૌ રોમહર્ષેષુ સૂરિભિઃ

ઇતિ કમ્પિતૌ
કપોલાવુન્નતૌ પૂર્ણૌ તૌ ગર્વોત્સાહગોચરે
ઇતિ પૂર્ણૌ
ક્ષામૌ ત્વવનતૌ જ્ઞેયૌ દુઃખે કાર્યાવિમૌ નટૈઃ
ઇતિ ક્ષામૌ
ગણ્ડૌ વિકસિતૌ ફુલ્લૌ પ્રહર્ષે પરિકીર્તિતૌ
ઇતિ ફુલ્લૌ
સમૌ સ્વાભાવિકૌ ભાવેષ્વનાવેશેષુ તૌ મતૌ

ઇતિ સમૌ
સ્વાભાવિકી નતા મન્દા વિકૃષ્ટા ચ વિકૂણિતા

સોચ્છ્વાસેત્યુદિતા નાસા ષડ્વિધા સૂરિશાર્ઙ્ગિણા
સ્વાભાવિકી સ્યાદન્વર્થા ભાવેષ્વાવેશવર્જિતા

ઇતિ સ્વાભાવિકી
મુહુઃ સંશ્લિષ્ટવિશ્લિષ્ટપુટા નાસા નતા મતા
સોચ્છ્વાસાભિનયે મન્દવિચ્છિન્નરુચિગોચરે

ઇતિ નતા
મન્દા તુ મન્દનિશ્વાસોચ્છ્વાસા નાસાઽભિધીયતે
સા ચિન્તૌત્સુક્યયોઃ શોકે નિર્વેદે ચ વિધીયતે

ઇતિ મન્દા
વિકૃષ્ટાઽત્યન્તમુત્ફુલ્લપુટા રોષાર્તિભીતિષુ
ઊર્ધ્વશ્વાસે ચ કર્તવ્યા ઘ્રાતવ્યે ભૂરિસૌરભે

ઇતિ વિકૃષ્ટા
વિકૂણિતા સંકુચિતા હાસ્યેઽસૂયાજુગુપ્સયોઃ

ઇતિ વિકૂણિતા
આકૃષ્ટશ્વસના નાસા સોચ્છ્વાસા સૌરભે ભવેત્
નિર્વેદાદિષુ ભાવેષુ દીર્ઘોચ્છ્વાસકરેષુ ચ

ઇતિ સોચ્છ્વાસા
સ્વસ્થૌ ચલૌ પ્રવૃદ્ધશ્ચ નિરસ્તોલ્લાસિતાવપિ
વિમુક્તો વિસ્મિતઃ શ્વાસઃ સ્ખલિતઃ પ્રસૃતસ્તથા

એવમુચ્છ્વાસનિશ્વાસૌ નવધા કોહલોદિતૌ
સમો ભ્રાન્તો વિલીનશ્ચાઽઽન્દોલિતઃ કમ્પિતોઽપરઃ

સ્તમ્બિતોચ્છ્વાસનિશ્વાસસૂત્કૃતાનિ ચ સીત્કૃતમ્
એવં દશવિધઃ પ્રોક્તો લક્ષ્યજ્ઞૈર્મારુતોઽપરૈઃ

સ્વસ્થાવુચ્છ્વાસનિઃશ્વાસસંજ્ઞૌ વાયૂ સ્વભાવજૌ
સ્વસ્થક્રિયાસુ કર્તવ્યાવુક્તૌ નિઃશઙ્કસૂરિણા

ઇતિ સ્વસ્થૌ
ઉષ્ણૌ દીર્ઘૌ સશબ્દૌ ચ તૌ મુખેન કૃતૌ ચલૌ
કાર્યાવૌત્સુક્યનિર્વેદશોકચિન્તાસ્વિમૌ મતૌ

ઇતિ ચલૌ
પ્રવૃદ્ધઃ સન્સશબ્દેન વદનેન વિનિર્ગતઃ
નિઃશ્વાસઃ સ્યાત્પ્રવૃદ્ધાખ્યઃ ક્ષયવ્યાધ્યાદિગોચરઃ

ઇતિ પ્રવૃદ્ધઃ
સશબ્દઃ સન્સકૃત્ક્ષિપ્તો નિરસ્તઃ કથ્યતે મરુત્
દુઃખાન્વિતે સરાગે ચ શાન્તે ચૈષ વિધીયતે

ઇતિ નિરસ્તઃ
ચિરાન્મન્દં નિપીતસ્તુ ઘ્રાણેનોલ્લાસિતો મરુત્
હૃદ્યે ગન્ધે વિધાતવ્યઃ સંદિગ્ધે ચ વિચક્ષણૈઃ

ઇત્યુલ્લાસિતઃ
સંયમ્ય સુચિરં મુક્તો વિમુક્તઃ કથ્યતેઽનિલઃ
યોગે ધ્યાને ચ સ પ્રોક્તઃ પ્રાણાયામે ચ સૂરિભિઃ

ઇતિ વિમુક્તઃ
ચિત્તસ્યાન્યપરત્વેન યઃ પ્રયત્નેન વર્તતે
સ વિસ્મિતો વિસ્મયે સ્યાદુદ્ભૂતે વાઽર્થચિન્તને

ઇતિ વિસ્મિતઃ
મહત્ત્વાદ્દુઃખનિષ્ક્રાન્તઃ કથિતઃ સ્ખલિતોઽનિલઃ
સ્યાદ્દશમ્યાં દશાયાં સ વ્યાધૌ પ્રસ્ખલિતેષુ ચ

ઇતિ સ્ખલિતઃ
પ્રસુપ્તે પ્રસૃતો દીર્ઘઃ સશબ્દો નિર્ગતો મુખાત્

ઇતિ પ્રસૃતઃ
સમોઽત્ર સ્વસ્થપર્યાયો ભ્રાન્તોઽન્તર્ભ્રમણાન્મરુત્
અન્યે ત્વન્વર્થનામાનસ્તત્ર સૂત્કૃતસીત્કૃતે

શબ્દાનુકરણે વક્ત્રત્યાજ્યગ્રાહ્યેઽનિલે ક્રમાત્
સમઃ સ્વાભાવિકો ભ્રાન્તઃ પ્રથમે પ્રિયસંગમે

વિલીનો મૂર્છિતે શૈલારોહે ત્વાન્દોલિતો મતઃ
કમ્પિતઃ સુરતે શસ્ત્રમોક્ષાદૌ સ્તમ્ભિતો ભવેત્

ઉચ્છ્વાસઃ કુસુમાઘ્રાણે નિઃશ્વાસોઽનુશયાદિષુ
સૂત્કૃતં વેદનાદૌ સ્યાચ્છીતે ક્લેશે તુ સીત્કૃતમ્

નખક્ષતે મૃગાક્ષીણાં નિર્દયાધરચર્વણે
વિનિયોગાન્તરાણ્યત્ર બુધ્યતાં લોકતો બુધાઃ

ઇતિ મતાન્તરેણ દશધા શ્વસનઃ
વિવર્તિતઃ કમ્પિતશ્ચ વિસૃષ્ટો વિનિગૂહિતઃ
સંદૃષ્ટકઃ સમુદ્ગશ્ચેત્યધરઃ ષડ્વિધો મતઃ

અન્યેઽન્યાનૂચુરુદ્વૃત્તવિકાસ્યાયતરેચિતાન્
ઓષ્ઠયોઃ સંપુષ્ટસ્તિર્યક્સંકોચેન વિવર્તિતઃ
અવજ્ઞાવેદનાસૂયાહાસ્યાદિષુ વિધીયતે

ઇતિ વિવર્તિતઃ
વ્યથાયાં કમ્પિતોઽન્વર્થો ભીતૌ શીતે જપે રુષિ

ઇતિ કમ્પિતઃ
વિસૃષ્ટઃ સ્યાદ્વિનિષ્ક્રાન્તો રઞ્જનેઽલક્તવાદિના
સ્ત્રીણાં વિલાસે વિવ્વોકે શાર્ઙ્ગિદેવેન શીર્તિતઃ

મુખાન્તર્નિહિતઃ પ્રાણસાધ્યેઽર્થે વિનિગૂહિતઃ
રોષેર્ષ્યયોશ્ચ નારીણાં બલાચ્ચુમ્બતિ વલ્લભે

ઇતિ વિનિગૂહિતઃ
સંદષ્ટકોઽધરો દન્તૈર્દષ્ટઃ ક્રોધે વિધીયતે

ઇતિ સંદષ્ટકઃ
સમુદ્ગસ્તુ ભવેદોષ્ઠસંપુટો દધદુન્નતિમ્
સ્યાત્ફૂત્કારેઽનુકમ્પાયાં ચુમ્બને ચાભિનન્દને

ઇતિ સમુદ્ગઃ
આસ્યોત્ક્ષિપ્તતયોદ્વૃત્તઃ સોઽવજ્ઞાપરિહાસયોઃ
ઇત્યુદ્વૃત્તઃ
ઈષદ્વૃશ્યોર્ધ્વદશનો વિકાસી સ સ્મિતે સ્મૃતઃ

ઇતિ વિકાસી
સ સાર્ધમુત્તરોષ્ઠેન તતઃ સ્યાદાયતઃ સ્મિતે
ઇત્યાયતઃ
પર્યન્તંચલનાદુક્તો વિલાસે રેચિતોઽધરઃ

ઇતિ રેચિતઃ
દન્તકર્માણિ વક્ષ્યામો દન્તલક્ષણસિદ્ધયે
કુટ્ટનં ખણ્ડનં છિન્નં ચુક્કિતં ગ્રહણં મતમ્

દષ્ટં નિષ્કર્ષણં ચેતિ દન્તકર્માષ્ટકં જગુઃ
સંઘર્ષણં કુટ્ટનં સ્યાચ્છીતરુગ્ભીજરાસુ તત્

ઇતિ કુટ્ટનમ્
ખણ્ડનં તુ મુઇહુર્દન્તશ્લેષવિશ્લેષણં મતમ્
જપાધ્યયનસંલાપભક્ષણેષુ ભવેદિદમ્

ઇતિ ખણ્ડનમ્
છિન્નં સ્યાદ્ગાઢસંશ્લેષો રોદને ભીતિશીતયોઃ
વ્યાધૌ ચ વીટિકાચ્છેદવ્યાયામાદિષુ કીર્તિતમ્

ઇતિ ચ્છિન્નમ્
દન્તપઙ્ક્ત્યોઃ સ્થિતિર્દૂરે ચુક્કિતં જૃમ્ભણાદિષુ
ઇતિ ચુક્કિતમ્
તૃણસ્ય ચાઙ્ગુલૈર્દન્તે ધારણં ગ્રહણમ્ ભયે

ઇતિ ગ્રહણમ્
કિંચિચ્છ્લેષઃ સમં તચ્ચ સ્વભાવાભિનયે મતમ્

ઇતિ સમમ્
અધરે દંશનં દન્તૈર્દષ્ટં ક્રોધેઽભિધીયતે
ઇતિ દષ્ટમ્
નિષ્કર્ષણં તુ નિષ્કાસઃ કાર્યં મર્કટરોદને

ઇતિ નિષ્કર્ષણમ્
ઋજ્વી ઋક્વાનુગા વક્રોન્નતા લોલાઽવલેહિની

જિહ્વેતિ ષડ્વિધા તત્ર પ્રસૃતાસ્યે પ્રસારિતા
ઋજ્વી શ્રમે પિપાસાયાં શ્વાપદાનાં પ્રયુજ્યતે

ઇતિ ઋજ્વી
સૃક્કાનુગા લીઢસૃક્કા પ્રકોપસ્વાદુભક્ષયોઃ
ઇતિ સૃક્કાનુગા
વ્યાત્તાસ્યસ્થોન્નતાગ્રા ચ વક્રા નૃહરિરૂપણે

ઇતિ વક્રા
વ્યાત્તાસ્યસ્થોન્નતાઽન્વર્થા જૃમ્ભાસ્યાન્તસ્થવીક્ષયોઃ

ઇત્યુન્નતા
વ્યાત્તે વક્ત્રે ચલા લોલા વેતાલાભિનયે ભવેત્
ઇતિ લોલા
દન્તોષ્ઠં લિહતી જિહ્વા લેહિની સંમતા મુનેઃ

ઇતિ લેહિની
જિહ્વોષ્ઠદન્તક્રિયયા ચિવુકં લક્ષ્યતે તતઃ
ઉક્તપ્રાયં સુખાર્થં તુ વક્ષ્યે લક્ષ્યાનુસારતઃ

વ્યાદીર્ણં શ્વસિતં વક્રં સંહતં ચલસંહતમ્
સ્ફુરિતં ચલિતં લોલમેવં ચિબુકમષ્ટધા
વ્યાદીર્ણં દૂરનિષ્ક્રાન્તં જૃમ્ભાલસ્યાદિષુ સ્મૃતમ્

ઇતિ વ્યાદીર્ણમ્
એકાઙ્ગુલમધઃસ્રસ્તં શ્વસિતં વીક્ષિતેઽદ્ભુતે
ઇતિ શ્વસિતમ્
વક્રં તિર્યઙ્નતં તત્તુ ગ્રહાવેશે વિધીયતે

ઇતિ વક્રમ્
નિશ્ચલં મીલિતમુખં મૌને સંહતમિપ્યતે
ઇતિ સંહતમ્
સંલગ્નૌષ્ઠં ચલં નારીચુમ્વને ચલસંહતમ્

ઇતિ ચલસંહતમ્
કમ્પિતં સ્ફુરિતં પ્રાહુઃ શીતે શીતજ્વરે તથા
ઇતિ સ્ફુરિતમ્
ચલિતં શ્લિષ્ટવિશ્લિષ્ટં વાક્સ્તમ્ભે ક્ષોભકોપયોઃ
ઇતિ ચલિતમ્
રોમન્થે કેવલાવર્તે લોલં તિર્યગ્ગતાગતમ્

ઇતિ લોલમ્
વ્યાભુગ્નં ભુગ્નમુદ્વાહિ વિધુતં વિવૃતં તથા
વિનિવૃત્તમિતિ પ્રાજ્ઞાઃ ષડ્વિધં વદનં જગુઃ

કિંચિદાયામિવક્રં ચ વ્યાભુગ્નં મુખમુચ્યતે
નિર્વેદૌત્સુક્યચિન્તાદૌ તદુક્તં પૂર્વસૂરિભિઃ

ઇતિ વ્યાભુગ્નમ્
અધોમુખં તુ ભુગ્નં તલ્લજ્જાયાં પ્રકૃતૌ યતેઃ
ઇતિ ભુગ્નમ્
લીલાસૂત્ક્ષિપ્તમુદ્વાહિ ગર્વાનાદરતો ગતૌ

ઇત્યુદ્વાહિ
વારણે નૈવમિત્યુક્તૌ વિધુતં તિર્યગાયતમ્
ઇતિ વિધુતમ્
વિશ્લિષ્ટૌષ્ટં તુ વિવૃતં હાસ્યશોકભયાદિષુ

ઇતિ વિવૃતમ્
વિનિવૃત્તં પરાવૃત્તં રોષેર્ષ્યાસૂયિતેષુ તત્

ઇતિ વિનિવૃત્તમ્
ઇતિ દ્વાદશ શિરોગતાન્યુપાઙ્ગાનિ
ઉત્ક્ષિપ્તા પતિતોત્ક્ષિપ્તપતિતાઽન્તર્ગતા તથા
બહિર્ગતા મિથો યુક્તા વિયુક્તાઽઙ્ગુલિસંગતા
પાર્ષ્ણિરિત્યષ્ટધા પાદચારી સ્થાનેષુ દૃશ્યતે

ગુલ્લ્ફાવઙ્ગુષ્ઠસંશ્લિષ્ટાવન્તર્યાતૌ બહિર્ગતૌ
મિથો યુક્તૌ વિયુક્તૌ ચ પઞ્ચધા સ્થાનકાદિષુ

સંહતા વિયુતા વક્ર વલિતાઃ પતિતાસ્તથા

કુઞ્ચન્મૂલાઃ કરેઽઙ્ગુલ્યઃ પ્રસૃતાશ્ચેતિ સપ્તધા
એતે પાર્ષ્ણ્યાદિભેદાઃ સ્યુઃ સંજ્ઞાવિજ્ઞાનલક્ષણાઃ

અધઃ ક્ષિપ્તાસ્તથોત્ક્ષિપ્તાઃ કુઞ્ચિતાશ્ચ પ્રસારિતાઃ
સંલગ્નાશ્ચેતિ ચરણાઙ્ગુલયઃ પઞ્ચધા મતાઃ

મુહુઃ પાતાદધઃ ક્ષિપ્તા વિવ્વોકે કિલકિઞ્ચિતે
ઉત્ક્ષિપ્તા મુહુરુત્ક્ષેપાન્નવોઢાયાસ્ત્રપાભરે

સંકોચાત્કુઞ્ચિતાઃ શીતમૂર્છાત્રાસગ્રહાર્દિતે
પ્રસારિતા ઋજુસ્તબ્ધા સ્તમ્ભે સ્વાપેઽઙ્ગમોટને

અઙ્ગુષ્ઠસ્યાપ્યમી ભેદા જ્ઞાતવ્યા નૃત્તકોવિદૈઃ
સ્વાઙ્ગુષ્ઠાસુ મિથો લગ્નાઃ સંલગ્ના ઘર્ષણે મતાઃ

પતિતાગ્રં ચોદ્ધૃતાગ્રં ભૂમિલગ્નમથોદ્ધૃતમ્
કુઞ્ચન્મધ્યં તિરશ્ચીનમિતિ ષોઢા તલં વિદુઃ

ઇતિ પાર્ષ્ણિગુલ્ફાઙ્ગુલિતલાનિ કરચરણોપાઙ્ગાનિ ।
વિવૃણોતિ મનોવૃત્તિં મુખરાગો રસાત્મિકામ્
અતો રસોપયોગિત્વાન્મુખરાગોઽભિધીયતે

સ્વાભાવિકઃ પ્રસન્નશ્ચ રક્તશ્યામોઽપરસ્તથા
ચતુર્ધા મુખરાગોઽત્રાન્વર્થઃ સ્વાભાવિકો મતઃ

અનાવિષ્ટેષુ ભાવેષુ સુધીભિઃ સ વિધીયતે
ઇતિ સ્વાભાવિકઃ
પ્રસન્નો નિર્મલો હાસ્યે શૃઙ્ગારે ચાદ્ભુતે ભવેત્

ઇતિ પ્રસન્નઃ
રક્તોઽરુણઃ સ્યાત્કરુણે રૌદ્રે વીરેઽદ્ભુતે તથા
ઇતિ રક્તઃ
અન્વર્થો ભવતિ શ્યામઃ સ બીભત્સે ભયાનકે

ઇતિ શ્યામઃ
શશિનેવ દિશોઽઙ્ગાનિ શોભન્તે મુખરાગતઃ

રસભાવાન્તરે નેત્રમન્યદન્યત્ક્ષણે ક્ષણે
યથાતથોચિતઃ કાર્યો મુખરાગો રસે રસે

ઇતિ ચતુર્ધા મુખરાગઃ
ઉત્તાનોઽધોમુખઃ પાર્શ્વગતઃ પાણિરિતિ ત્રિધા

પ્રચારં ભરતા મેને પઞ્ચધા ત્વપરે જગુઃ
અગ્રગોઽધસ્તલશ્ચેતિ દ્વૌ ત્રયશ્ચ પુરોદિતાઃ

તત્ર ત્વગ્રગ ઉત્તાનોઽધોમુખોઽધસ્તલઃ કરઃ
અન્તર્ભૂતં વદન્ભટ્ટસ્ત્રિત્વમેવ સમાદધે

ઉત્તાનોઽધોમુખઃ પાર્શ્વગતો હસ્તોઽગ્રતસ્તલઃ
સ્વસંમુખતલશ્ચોર્ધ્વમુખોઽધોવદનસ્તથા

પરાઙ્મુખઃ સંમુખશ્ચ હસ્તોઽન્યઃ પાર્શ્વતોમુખઃ
ઊર્ધ્વગોઽધોગતઃ પાર્શ્વગતો હસ્તોઽગ્રગોઽપરઃ

સંમુખાગત ઇત્યેતાન્પ્રચારાન્દશ પઞ્ચ ચ
લક્ષ્યલક્ષણતત્ત્વજ્ઞઃ શાર્ઙ્ગદેવોઽભ્યભાષત

ઇતિ પઞ્ચદશ હસ્તપ્રચારાઃ
નિષ્પત્તૌ નિરપેક્ષાયાં કરસ્યાભિનયાય યઃ
ક્રિયાવિશેષઃ ક્રિયતે તદ્ધસ્તકરણં મતમ્

આવેષ્ટિતોદ્વેષ્ટિતે ચ વ્યાવર્તિતમતઃ પરમ્
પરિવર્તિતમિત્યેતચ્ચતુર્ધા ધીરસંમતમ્

તર્જન્યાદ્યઙ્ગુલીનાં યદ્ભવેદાવેષ્ટનં ક્રમાત્
તલસંમુખમાવક્ષઃ કરોઽપ્યાયાતિ પાર્શ્વતઃ
તદાવેષ્ટિતમાખ્યાતં કરસ્ય કરણં બુધૈઃ

યત્તુ ક્રમેણ નિર્યાણમઙ્ગુલીનાં તલાદ્બહિઃ
વક્ષઃસ્થલાત્કરસ્યાપિ તદુદ્વેષ્ટિતમુચ્યતે

આવેષ્ટિતપ્રક્રિયયા કાર્યમાવર્તિતં કરે
ઉદ્વેષ્ટિતેન વ્યાખ્યાતં કરણં પરિવર્તિતમ્

કિંત્વેતત્કરણદ્વંદ્વં કનિષ્ઠાદ્યઙ્ગુલીકૃતમ્

ઇતિ ચત્વારિ કરકરણાનિ
ધૂનનં શ્લેષવિશ્લેષૌ ક્ષેપો રક્ષણમોક્ષણે
પરિગ્રહો નિગ્રહશ્ચોત્કૃષ્ટાકૃષ્ટિવિકૃષ્ટયઃ

તાડનં તોલનં છેદભેદૌ સ્ફોટનમોટને
સ્યાદ્વિસર્જનમાહ્વાનં તર્જનં ચેતિ વિંશતિઃ
કરકર્માણિ નૃત્તજ્ઞૈરન્વર્થાનિ બભાષિરે

ઇતિ વિંશતિઃ કરકર્માણિ
પાર્શ્વદ્વયં પુરસ્તાચ્ચ પશ્ચાદૂર્ધ્વમધઃ શિરઃ

લલાટકર્ણસ્કન્ધોરોનાભયઃ કટિશીર્ષકે
ઊરુદ્વયં ચ હસ્તાનાં ક્ષેત્રાણીતિ ચતુર્દશ

ઇતિ હસ્તક્ષેત્રાણિ
કરણૈઃ કરણાતીતોઽનઙ્ગહારોઽઙ્ગહારકૈઃ
યઃ સ્થાણૂ રોદસીરઙ્ગે નૃત્યતીશં નમામિ તમ્

સ્યાત્ક્રિયા કરપાદાદેર્વિલાસેનાત્રુટદ્રસા

કરણં નૃત્તકરણં ભીમવદ્ભીમસેનવત્
પ્રભેદાન્કરણસ્યાસ્ય બ્રૂમહે ભરતોદિતાન્

તલપુષ્પપુટં લીનં વર્તિતં ચ લિતોરુ ચ
મણ્ડલસ્વસ્તિકં વક્ષઃસ્વસ્તિકાક્ષિપ્તરેચિતે

સ્વસ્તિકાન્યર્ધદિક્પૃષ્ઠાદ્યાનિ સ્વસ્તિકમઞ્ચિતમ્
અપવિદ્ધં સમનખોન્મત્તે સ્વસ્તિકરેચિતમ્

નિકુટ્ટાર્ધનિકુટ્ટે ચ કટીછિન્નં કટીસમમ્
ભુજંગત્રાસિતાલાતબિક્ષિપ્તાક્ષિપ્તકાનિ ચ

નિકુઞ્ચિતં ઘૂર્ણિતં સ્યાદૂર્ધ્વજાન્વર્ધરેચિતમ્
મત્તલ્લિ ચાર્ધમત્તલ્લિ સ્યાદ્રેચકનિકુટ્ટકમ્

લલિતં વલિતં દણ્ડપક્ષં પાદાપવિદ્ધકમ્
નૂપુરં ભ્રમરં છિન્નં ભુજંગત્રસ્તરેચિતમ્

ભુજંગાઞ્ચિતકં દણ્ડરેચિતં ચતુરં તતઃ
કટિભ્રાન્તં વ્યંસિતં ચ ક્રન્તં વૈશાખરેચિતમ્

વૃઞ્શિકં વૃશ્ચિકાદ્યે ચ સ્યાતાં કુટ્ટિતરેચિતે
લતાવૃશ્ચિકમાક્ષિપ્તાર્ગલે તલવિલાસિતમ્

લલાટતિલકં પાર્શ્વનિકુટ્ટં ચક્રમણ્ડલમ્
ઉરોમણ્ડલમાવર્તં કુઞ્ચિતં દોલપાદકમ્

વિવૃત્તં વિનિવૃત્તં ચ પાર્શ્વક્રાન્તં નિશુમ્ભિતમ્
વિદ્યુદ્ધાન્તમતિક્રાન્તં વિક્ષિપ્તં ચ વિવર્તિતમ્

ગજક્રીડિતકં ગણ્ડસૂચી સ્યાદ્ગરુદપ્લુતમ્
તલસંસ્ફોટિતં પાર્શ્વજાનુ ગૃધ્રાવલીનકમ્

સૂચ્યર્ધસૂચિની સૂચીવિદ્ધં ચ હરિણપ્લુતમ્
પરિવૃત્તં દણ્ડપાદં મયૂરલલિતં તતઃ

પ્રેઙ્ખોલિતં સંનતં ચ સર્પિતં કરિહસ્તકમ્
પ્રસર્પિતમપક્રાન્તં નિતમ્બં સ્ખલિતાભિધમ્

સિંહવિક્રીડિતં સિંહાકર્ષિતં ચાવહિત્થકમ્
નિવેશમેલકાક્રીડજનિતોપસૃતાનિ ચ

તલસંઘટ્ટિતોદ્વૃત્તવિષ્ણુક્રાન્તાનિ લોલિતમ્
મદસ્ખલિતસંભ્રાન્તવિષ્કમ્ભોદ્ઘટ્ટિતાનિ ચ

શકટાસ્યોરૂદ્વૃત્તાખ્યે વૃષભક્રીડિતં તતઃ
નાગાપસર્પિતમથો ગઙ્ગાવતરણં તથા

ઇત્યષ્ટોત્તરમુદ્દિષ્ટં કરણાનાં શતં મયા
ગતિસ્થિતિપ્રયોગાણામાનન્ત્યાત્કરણાન્યપિ

અનન્તાન્યઙ્ગહારેષુ ક્રિયન્તામુપયોગિતા
અથ લક્ષણમેતેષાં વક્ષ્યે લક્ષ્યવિદાં મતમ્

પ્રાયશો નર્તનારમ્ભે સમપાદૌ લતાકરૌ
ચતુરસ્રં ભવેદઙ્ગં વિશેષસ્ત્વયમુચ્યતે

ચાર્યા દ્વ્યર્ધિકયા પાદે વિનિષ્ક્રામતિ દક્ષિણે
વ્યાવર્તનાત્કરયુગે દક્ષિણં પાર્શ્વમાગતે

પરિવર્તનતો વામપાર્શ્વં સતતમાશ્રિતે
તત્કુચક્ષેત્રસંવિષ્ટો યસ્ય પુષ્પપુટઃ કરઃ
તલપુષ્પપુટં તત્સ્યાત્પાદેઽગ્રતલસંચરે

યદ્યનન્તરમેતત્સ્યાત્કરણં કરણાન્તરાત્

તદા કરક્રિયા તત્તત્ત્યાજ્યગ્રાહ્યકરાનુગા
એતત્પુષ્પાઞ્જલિક્ષેપે લજ્જાયાં ચ નિયુજ્યતે

ઇતિ તલપુષ્પપુટમ્
ઊર્ધ્વમણ્ડલિનૌ કૃત્વા કરૌ વક્ષઃસ્થિતોઽઞ્જલિઃ
નિહઞ્ચિતં ચાંસકૂટં યત્ર ગ્રીવા નતા કૃતા
લીનં તત્કરણં યોજ્યં વલ્લભાભ્યર્થને બુધૈઃ

ઇતિ લીનમ્
આશ્લિષ્ટૌ મણિબન્ધસ્થસ્વસ્તિકાભિમુખૌ કરૌ
કૃત્વા વક્ષસ્યેકકાલં વ્યાવૃત્તપરિવર્તિતૌ

ઉત્તાનૌ પાતયેદૂર્વોર્યત્ર તદ્વર્તિતં મતમ્
અસૂયાયાં પ્રયોગઃ સ્યાત્પતાકૌ યદિ પાતયેત્

અધોમુખનિઘૃષ્ટૌ તૌ ક્રોધં સૂચયતઃ કરૌ
શુકતુણ્ડાદયોઽપ્યન્યે વિનિયોગવશાદિહ

ઇતિ વર્તિતમ્
વક્ષઃક્ષેત્રે સમં હસ્તૌ વ્યાવૃત્તપરિવર્તિતૌ

વિધાયાઽઽક્ષિપ્તયા ચાર્યા સંહતૌ પરિવર્તનાત્
તત્રાઽઽનીય નિધીયેતે શુકતુણ્ડાવધોમુખૌ

બદ્ધા યાતિ સ્થિતિર્યત્ર વલિતોરુ તદુચ્યતે
મુગ્ધસ્ત્રીવ્રીડિતે ચાસ્ય પ્રયોગઃ શાર્ઙ્ગિણોદિતઃ

ઇતિ વલિતોરુ
ચતુરસ્રૌ કરૌ કૃત્વા વિદધદ્વિચ્યવાં તતઃ
ઉદ્વેષ્ટિતક્રિયાપૂર્વમૂર્ધ્વમણ્ડલિનૌ કરૌ

વિધાય સ્વસ્કિકૌ કુર્યાદત્ર સ્થાનં ચ મણ્ડલમ્
મણ્ડલસ્વસ્તિકં તત્સ્યાત્પ્રસિદ્ધાર્થાવલોકને

ઇતિ મણ્ડલસ્વસ્તિકમ્
ચતુરસ્રૌ કરૌ વક્ષઃસ્થિતૌ કૃત્વાઽથ રેચિતૌ
વ્યાવર્તિતેન ચાઽઽનીયાભુગ્ને વક્ષસિ યત્ર તૌ

સ્વસ્તિકૌ સ્વસ્તિકૌ પાદૌ તદ્વક્ષઃસ્વસ્તિકં મતમ્
અનાભુગ્નાંસમેતચ્ચ યોજ્યં લજ્જાનુતાપયોઃ અ

ઇતિ વક્ષઃસ્વસ્તિકમ્
હસ્તૌ હૃત્ક્ષેત્રગૌ યત્ર વ્યાવૃત્યોર્ધ્વં ચ પાર્શ્વયોઃ
ક્ષિપ્તૈકં હંસપક્ષં ચ દ્રુતભ્રમમધોમુખમ્

વક્ષઃ પ્રાપ્યાપરં તાદૃગ્ભૂતં નિષ્ક્રામયેત્તતઃ
પાદાવઞ્ચિતસૂચ્યૌ ચ તત્સ્યાદાક્ષિપ્તરેચિતમ્
અનેનાભિનયે ત્યાગપરિગ્રહપરમ્પરામ્

ઇત્યાક્ષિપ્તરેચિતમ્
દક્ષિણઃ કરિહસ્તઃ સ્યાદ્વામસ્તુ ખટકામુખઃ
વક્ષસ્થઃ સ્વસ્તિકૌ પાદૌ યત્રાર્ધસ્વસ્તિકં તુ તત્

અન્યે કરિકરસ્થાને પક્ષવઞ્ચિતકં પરમ્
પક્ષપ્રદ્યોતકં ચાર્ધચન્દ્રં કટિગતં વિદુઃ

ઇત્યર્ધસ્વસ્તિકમ્
પાર્શ્વયોરગ્રતઃ પૃષ્ઠે સ્વસ્તિકોઽત્ર દિશં ગતઃ
કરાઙ્ઘ્રી રેચિતૌ યત્ર તદ્દિક્સ્વસ્તિકમુચ્યતે

તદ્ગીતપરિવર્તેષુ વિનિયુક્તં પુરાતનૈઃ
સ્વસ્તિકપ્રક્રિયૈષા સ્યાત્સ્વસ્તિકોક્ત્યન્તરેષ્વપિ

ઇતિ દિક્સ્વસ્તિકમ્
ઉદ્વેષ્ટિતક્રિયાપૂર્વં બાહ્વોર્વિક્ષિપ્ત્યમાણયોઃ
કૃત્વા ચારીમપક્રાન્તાં ક્રિયમાણેઽપવેષ્ટને

રેચયિત્વાઽન્યચરણં સૂચીસ્વસ્તિકમાચરેત્
યત્રાઙ્ઘ્રિભ્યાં કરાભ્યાં ચ તત્પૃષ્ઠસ્વસ્તિકં ભવેત્

એતન્નિષેધરાભસ્યપરાન્વેષણભાષણે
પ્રયુક્તં નાટ્યતત્ત્વજ્ઞૈરન્યૈર્યુદ્ધપરિક્રમે

ઇતિ પૃષ્ઠસ્વસ્તિકમ્
ઉદ્વેષ્ટેન નિષ્કાસ્ય પાણ્યોર્વ્યાવર્તમાનયોઃ

ઉત્પ્લુત્ય યુગપદ્યત્ર કરાઙ્ઘ્રિઃ સ્વસ્તિકઃ કૃતઃ
તત્સ્વસ્તિકં પ્રયોક્તવ્યં બુધૈઃ પૂર્વોક્તવસ્તુનોઃ

ઇતિ સ્વસ્તિકમ્
વ્યાવર્તપરિવર્તાભ્યાં નાસાદેશં ગતો યદ્ગા
કરિહસ્તોઽલપદ્મત્વં ધત્તે સ્યાદઞ્ચિતં તદા
સંમુખપ્રેક્ષણે તચ્ચ યોજ્યં સ્વસ્યાતિકૌતુકાત્

ઇત્યઞ્ચિતમ્
ચતુરસ્રકરઃ સ્થિત્વા હસ્તં વ્યાવર્ત્ય દક્ષિણમ્

નિષ્ક્રામયન્ભજેચ્ચારીમાક્ષિપ્તામથ દક્ષિણમ્
શુકતુણ્ડં કરં તસ્યૈવોરૌ તુ પરિપાતયેત્

યત્રાપવિદ્ધં તદ્વામે વક્ષસ્થે ખટકામુખે
તત્કોપાસૂયયોર્યોજ્યમુક્તં સોઢલસૂનુના

ઇત્યપવિદ્ધં
દેહઃ સ્વાભાવિકો યત્ર પાદૌ સમનખૌ યુતૌ
લતાહસ્તૌ સમનખં સ્યાત્પ્રવેશે તદાદિમે

ચાર્યા વિદ્ધાઞ્ચિતપદે પર્યાયાદ્રેચિતઃ કરઃ
યત્રોન્મત્તં તુ તદ્ગર્વે સૌભાગ્યાદિસમુદ્ભવે

ઇત્યુન્મત્તમ્
ચતુરસ્રઃ સ્થિતઃ કૃત્વા હંસપક્ષૌ દ્રુતભ્રમૌ
વ્યાવૃત્તિપરિવૃત્તિભ્યામધશ્ચોર્ધ્વં શિરઃસ્થલાત્
આનીયાઽઽવિદ્ધવક્રૌ ચેદ્વક્ષસિ સ્વસ્તિકૌ કૃતૌ

વિપ્રકીર્ણૌ તતઃ કાર્યૌ પક્ષવઞ્ચિતકૌ કરૌ
પક્ષપ્રદ્યોતકૌ પશ્ચાચ્ચારી તદ્વશગા ભવેત્

અન્તેઽવહિત્થકં સ્થાનં તદા સ્વસ્તિકરેચિતમ્
નૃત્તાભિનયને તચ્ચ પ્રહર્ષાદૌ નિયુજ્યતે

ઇતિ સ્વસ્તિકરેચિતમ્
મણ્ડલસ્થાનકે કૃત્વા ચતુરસ્રતયા સ્થિતઃ
ઉદ્વેષ્ટ્ય દક્ષિણં હસ્તં નીત્વા સ્કન્ધશિરસ્યમુમ્

પતનોત્પતનાવિષ્ટકનિષ્ઠાદ્યઙ્ગુલીદ્વયમ્
અલપદ્માકૃતિં કૃત્વોદ્ઘટ્ટિતેઽઙ્ઘ્રૌ ચ દક્ષિણે

આવિદ્ધવક્ત્રતાં નીત્વા કરેઽત્ર ચતુરસ્રિતે
તથૈવ વામપાણ્યઙ્ઘ્રિ યત્ર સ્યાત્તન્નિકુટ્ટકમ્
આત્મસંભાવનાખ્યાનપરે વાક્યે નિયુજ્યતે

ઇતિ નિકુટ્ટકમ્
તદેવાર્ધનિકુટ્ટં સ્યાદેકેનાઙ્ગેન ચેત્કૃતમ્
અપ્રરૂઢવચઃપ્રોક્તે તત્રૈવાર્થે નિયુજ્યતે

ઇત્યર્ધનિકુટ્ટકમ્
પાર્શ્વેન ભ્રમરીં કૃત્વા મણ્ડલસ્થાનકે સ્થિતઃ
કૃત્વા છિન્નાં કટીમેકાં બાહ્વોઃ શિરસિ પલ્લવમ્

કરમઙ્ગાન્તરેણૈવં યત્ર ત્રિચતુરાઃ કૃતાઃ
આવૃત્તયઃ કટીછિન્નં તદ્વિસ્મયનિરૂપણે

ઇતિ કટીછિન્નમ્
આક્ષિપ્તામપ્યપક્રાન્તાં ચારીં કૃત્વા કરદ્વયમ્
સ્વસ્તિકીકૃત્ય નાભિસ્થો દક્ષિણઃ ખટકામુખઃ

કટ્યામન્યોઽર્ધચન્દ્રશ્ચ કૃતઃ પાર્શ્વં ચ તન્નતમ્
અન્યદુદ્વાહિતં યત્ર વૃત્તિરઙ્ગાન્તરૈસ્તથા

તત્કટીસમમાદિષ્ટં વૈષ્ણવસ્થાનકાન્વિતમ્
પ્રયોજ્યં સૂત્રધારેણ જર્જરસ્યાભિમન્ત્રણે

ઇતિ કટીસમમ્
ભુજંગત્રાસિતાં ચારીં કૃત્વોત્ક્ષિપ્ય ચ કુઞ્ચિતમ્
અઙ્ઘ્રિમૂરુકટીજાનુત્ર્યસ્રં યત્ર વિવર્તયેત્

વ્યાવૃત્તિપરિવૃત્તિભ્યામેકો દોલાકરોઽપરઃ
ખટકાખ્યસ્તદન્વર્થં ભુજંગત્રાસિતં મતમ્

ઇતિ ભુજં ગત્રાસિતમ્
ચાર્યાલાતા નિતમ્બશ્ચ કરોઽથ ચતુરસ્રકઃ
એતદ્દક્ષિણતો વામ ઊર્ધ્વજાનુસ્તથૈવ ચેત્
અઙ્ગાન્તરં તદાઽલાતં નૃત્તે સલલિતે મતમ્

ઇત્યલાતમ્
હસ્તે વ્યાવર્તમાને તુ સોઽઙ્ઘ્રિર્વિક્ષિપ્યતે બહિઃ
ચતુરસ્રઃ પરઃ પાણિઃ પૂર્વોઽથ પરિવર્તને

પાણિરાક્ષિપ્યતે ચાઙ્ઘ્રિર્યત્રાઙ્ગં ચાન્યદીદૃશમ્
વિક્ષિપ્તાક્ષિપ્તકં ચ સ્યાદ્ગતાગતનિરૂપણે

ઇમં તુ નાટ્યતત્ત્વજ્ઞા વિનિયોગં ન મન્વતે
વાક્યાર્થાભિનયસ્તત્ર યત્રાભિનયહસ્તકાઃ

પ્રાધાન્યેન વિધીયન્તે નૃત્તમાત્રપરં ત્વિદમ્
અતોઽન્તરાલસંધાને ગતીનાં ચ પરિક્રમે

તથા યુદ્ધનિયુદ્ધસ્થચારીસ્થાનકસંક્રમે
કાર્યે તાલાનુસંધાને યોજ્યં કરણમીદૃશમ્

વૃશ્ચિકં ચરણં કૃત્વા યત્રારાલં શિરસ્થલે
તદ્દિક્કં કરમાધાહ નાસાક્ષેત્રાર્જવેન તુ

કૃતો વક્ષસ્યરાલોઽન્યસ્તદ્વદન્તિ નિકુઞ્ચિતમ્
એતદુત્પતનૌત્સુક્યવિતર્કાદૌ પ્રયુજ્યતે

અન્યે પતાકસૂચ્યાસ્યાવસ્મિન્નાસાગ્રગૌ વિદુઃ

ઇતિ નિકુઞ્ચિતમ્
ઊર્ધ્વં વ્યાવર્તનેનાધઃ પરિવર્તનતઃ કરે
પાર્શ્વક્ષેત્રાદ્ધામ્યમાણે જઙ્ઘાસ્વસ્તિકમાચરેત્

તતોઽપક્રાન્તચારીકસ્તદ્દિક્કશ્ચરણો યદા
વામો દોલાકરઃ પ્રોક્તં કરણં ઘૂર્ણિતં તદા

ઇતિ ઘૂર્ણિતમ્
કુઞ્ચિતે ચરણે ચાર્યાં ચોર્ધ્વજાનૌ યદા કરઃ
તદ્દિગ્ભવોઽલપદ્મો વાઽરાલશ્ચોર્ધ્વમુખો ભવેત્

પક્ષવઞ્ચિતકૌ ચોર્ધ્વં સ્તનસામ્યસ્થજાનુનઃ
ખટકાખ્યોઽપરો વક્ષસ્યૂર્ધ્વજાનુસ્તદોચ્યતે

ઇત્યૂર્ધ્વજાનુઃ
મણ્ડલે સ્થાનકે સ્થિત્વા વક્ષસ્થઃ ખટકામુખઃ
સૂચીમુખં ચાપસાર્ય યદા તસ્યાન્તિકે કૃતઃ

અઙ્ઘ્રિરુદ્ઘૃટ્ટિતઃ પાર્શ્વં સંનતં ચાપસારણે
તદર્ધરેચિતં યોજ્યમસમઞ્જસચેષ્ટને

ઇત્યર્ધરેચિતમ્
ગુલ્ફયોઃ સ્વસ્તિકં કૃત્વા પાદયોરપસર્પણે
યુગપત્કરયોર્યત્રોદ્વેષ્ટનં ચાપવેષ્ટાનમ્
કુર્યાન્મુહુર્મહુસ્તત્તુ મત્તલ્લિ મદવેદકમ્

ઇતિ મત્તલિ
ઉપેત્યાપ્રસૃતૌ પાદૌ વામશ્ચેદ્રેચિતઃ કરઃ
કટ્યામન્યસ્તદા ત્વર્ધમત્તલ્લિ તરુણે મદે

રેચિતો દક્ષિણો હસ્તઃ સોઽઙ્ઘ્રિરુદ્ધટ્ટિતો ભવેત્
યત્ર દોલાકરો વામસ્તદ્રેચકનિકુટ્ટકમ્

ઇતિ રેચકનિકુટ્ટકમ્
નિતમ્બકેશબન્ધાદિવર્તનો દક્ષિણઃ કરઃ

બહુશઃ કરિહસ્તોઽન્યઃ પાદશ્ચોદ્ઘટ્ટિતસ્તથા
અઙ્ગાન્તરં ચેલ્લલિતં તદા નૃત્તે વિલાસિનિ

ઇતિ લલિતમ્
દેહક્ષેત્રાત્કરે સૂચીમુખસંજ્ઞેઽપસર્પતિ
સૂચીપાદોઽપ્યપસૃતશ્ચારી સ્યાદ્ધમરી તતઃ
ક્રમાદઙ્ગદ્વયેઽપ્યેવં લલિતે વલિતં ભવેત્

ઇતિ વલિતમ્
યત્રોર્ધ્વજાનુશ્ચારી સ્યાલ્લતાહસ્તૌ કરૌ કૃતૌ

તયોરેકં તતો ન્યસ્યેદુપર્યૂર્ધ્વસ્થજાનુતઃ
પુનરઙ્ગાન્તરેણૈવ દણ્ડપક્ષં તદુચ્યતે

ઇતિ દણ્ડપક્ષમ્
પરાઙ્મુખૌ નાભિતટે હસ્તૌ ચેત્ખટકામુખૌ
સૂચીપાદોઽઙ્ઘ્રિણાઽન્યેન યુક્ત્વાઽપક્રાન્તયાઽન્વિતઃ
અઙ્ઘ્રિરન્યસ્તથૈવ સ્યાત્તદા પાદાપવિદ્ધકમ્

ઇતિ પાદાપવિદ્ધકમ્
વિધાય ભ્રમરીં ચારીં તતો નૂપુરપાદિકામ્

પાદેનૈકેન તદ્દિક્કં હસ્તં રેચિતમાચરેત્
દ્વિતીયં તુ લતાહસ્તં યત્ર તન્નૂયુરં વિદુઃ

ઇતિ નૂપુરમ્
પાદમાક્ષિપ્તચારીકં તદૈવોદ્વેષ્ટિતં કરમ્
ત્રિકં ચ વલિતં કૃત્વા પાદસ્વસ્તિકમાચરેત્

તતસ્તદ્વદ્દ્વિતીયાઙ્ગં યુગપચ્ચોલ્બણૌ કરૌ
યત્ર તદ્ધમરં યોજ્યં તચ્ચોદ્ધતપરિક્રમે

ઇતિ ભ્રમરમ્
અલપદ્મૌ કટીપાર્શ્વક્ષેત્રે યત્ર ક્રમાત્કરૌ
કટીછિન્ના ચ વૈશાખં સ્થાનં તચ્છિન્નમુચ્યતે
સ્યાત્તાલભઞ્જને તચ્ચ તથાઽઙ્ગપ્રતિસારણે

ઇતિ ચ્છિન્નમ્
ભુજંગત્રાસિતા ચારી તતો યત્ર ચ રેચિતૌ
હસ્તૌ સ્તો વામપાર્શ્વે તદ્ભુજંગત્રસ્તરેચિતમ્

ઇતિ ભુજંગત્રસ્તરેચિતમ્
ચારી ચેદ્દક્ષિણાઙ્ઘ્રેઃ સ્યાત્પૂર્વોક્તા દક્ષિણઃ કરઃ
રેચિતોઽન્યો લતાહસ્તો ભુજંગાઞ્ચિતકં તદા

ઇતિ ભુજંગાઞ્ચિતમ્
ચારી ચેદ્દણ્ડપાદા સ્યાદ્દણ્ડપક્ષૌ ચ હસ્તકૌ
પ્રમોદનૃત્તવિષયં તદા સ્યાદ્દણ્ડરેચિતમ્
પ્રયોગમપરે ત્વાહુરસ્યોદ્ધતપરિક્રમે

ઇતિ દણ્ડરેચિતમ્
વક્ષઃક્ષેત્રસ્થયોઃ પાણ્યોર્વામશ્ચેદલપલ્લવઃ
દક્ષિણશ્ચતુરોઽઙ્ઘ્રિસ્તૂદ્ઘટ્ટિતશ્ચતુરં તદા
એતદ્વિસ્મયસૂચાયાં વૈદૂષિક્યાં નિયુજ્યતે

ઇતિ ચતુરમ્
દ્રુતાપસારિતં વામં સૂચીપાદં વિધાય ચેત્
તત્પાર્શ્વે દક્ષિણં ન્યસ્યેત્તત્કાલં રેચયેત્કટિમ્

કુર્વન્વા ભ્રમરીં હસ્તૌ વ્યાવૃત્તપરિવર્તિતૌ
કૃત્વાઽન્તે ચતુરસ્રઃ સ્યાત્કટિભ્રાન્તં તદા ભવેત્

અસ્ય તાલાન્તરાલેષુ યતીનાં પરિપૂરણે
પ્રયોગમાહ નિઃશઙ્કસ્તથા ગતિપરિક્રમે

ઇતિ કટિભ્રાન્તમ્
એક ઉદ્વેષ્ટિતેનાધો વિપ્રકીર્ણઃ કરોઽપરઃ
ઊર્ધ્વં તાદૃક્પરાવૃત્ત્યા વક્ષઃક્ષેત્રગતસ્તતઃ

ઉત્તાનો રેચિતશ્ચૈકોઽપરોઽધોમુખરેચિતઃ
આલીઢં સ્થાનકં યત્ર તદ્વ્યંસિતમુદાહૃતમ્
આલીઢં સ્થાનકં યત્ર તદ્વ્યંસિતમુદાહૃતમ્
પ્રયોજ્યમાઞ્જનેયાદિમહાકપિપરિક્રમે

ઇતિ વ્યંસિતમ્
ચાર્યાઽતિક્રાન્તયા પાદં પાત્યમાનં તુ કુઞ્ચયેત્
વ્યાવર્તિતેન તત્કાલં કરં નિષ્ક્રામયેત્તતઃ

આક્ષિપ્ય પરિવર્તેન તં કુર્યાત્ખટકામુખમ્
વક્ષસ્યેવં દ્વિતીયાઙ્ગં યત્ર તત્ક્રાન્તમિષ્યતે
પ્રયોગમાહુરાચાર્યાસ્તસ્યોદ્ધતપરિક્રમે

ઇતિક્રાન્તમ્
હસ્તપાદકટિગ્રીવં રેચિતં સ્થાનકં પુનઃ
વૈશાખં યત્ર તજ્જ્ઞેયં વિજ્ઞૈર્વૈશાખરેચિતમ્

ઇતિ વૈશાખરેચિતમ્
કરિહસ્તૌ કરૌ પાદઃ પૃષ્ઠે વૃશ્ચિકપુચ્છવત્
દૂરસમ્નતપૃષ્ઠં ચ યત્ર તદ્વૃશ્ચિકં વિદુઃ
એતદૈરાવણાદીનાં વ્યોમયાને નિયુજ્યતે

ઇતિ વૃશ્ચિકમ્
વૃશ્ચિકં ચરણં કૃત્વા બાહુશીર્ષે યદા ક્રમાત્
અલપદ્મૌ નિકુટ્યેતે તદા વૃશ્ચિકકુટ્ટિતમ્
સવિસ્મયે વ્યોમયાનવાઞ્છાદૌ વિનિયુજ્યતે

ઇતિ વૃશ્ચિકકુટ્ટિતમ્
યત્રાઙ્ઘ્રી વૃશ્ચિકીભૂતૌ સ્વસ્તિકૌ રેચિતૌ કરૌ
વિચ્યુતૌ ચેત્તદાઽઽકાશયાને વૃશિકરેચિતમ્

ઇતિ વૃશ્ચિકરેચિતમ્
વૃશિકશ્ચરણો યત્ર વામહસ્તો લતાભિધઃ
તલ્લતાવૃશ્ચિકં યોજ્યં ગગનોત્પતને બુધૈઃ

ઇતિ લતાવૃશ્ચિકમ્
આક્ષિપ્તા યત્ર ચારી સ્યાદાક્ષિપ્તઃ ખટકામુખઃ
ચતુરો વા તદાક્ષિપ્તં વિદૂષકગતૌ મતમ્

ઇત્યાક્ષિપ્તમ્
કનિષ્ઠાઙ્ગુલિભાગે ચેદ્વામાઙ્ઘ્રેર્દક્ષિણઃ સ્થિતઃ

સ્તબ્ધજઙ્ઘઃ સાર્ધતાલદ્વિતયં સ્યાત્પ્રસારિતઃ
તદૈવ સ્તબ્ધબાહુઃ સન્વામપાર્શ્વેઽલપલ્લવઃ

બામેતરઃ કરઃ કિંચિત્પ્રસૃતાગ્રોઽર્ગલં તદા
પરિક્રમેઽઙ્ગદાદીનાં શાર્ઙ્ગદેવેન કીર્તિતમ્

ઇત્યર્ગલમ્
ઊર્ધ્વમૂર્ધ્વાઙ્ગુલિતલઃ પાદઃ પાર્શ્વે પ્રસારિતઃ

તદગ્રયુક્પતાકોઽઙ્ગં યત્રેત્થમપરં ક્રમાત્
સૂત્રધારાદિવિષયે તત્સ્યાત્તલવિલાસિતમ્

ઇતિ તલવિલાસિતમ્
અઙ્ગુષ્ઠો વૃશ્ચિકાઙ્ઘ્રેશ્ચેલલાતે તિલકં લિખેત્
તદા લલાટતિલકં વિદ્યાધરગતૌ મતમ્

ઇતિ લલાટતિલકમ્
પાણ્યોઃ સ્વસ્તિકયોરૂર્ધ્વમુખ પાર્શ્વે નિકુટ્ટિતઃ

એકોઽન્યોધોમુખો યત્ર તદ્વત્પાદો નિકુટ્ટિતઃ
તત્પ્રકાશનં સંચારાભ્યાસે પાર્શ્વનિકુટ્ટકમ્

ઇતિ પાર્શ્વનિકુટ્ટકમ્
યત્ર કૃત્વોડ્ડિતાં ચારીં દોલાભ્યાં ચક્રવદ્ધમેત્

અન્તર્નતેન ગાત્રેણ તદૂચુશ્ચક્રમણ્ડલમ્
સુરાણાં વરિવસ્યાયાં તદુદ્ધતપરિક્રમે

ઇતિ ચક્રમણ્ડલમ્
ચાર્યૌ બદ્ધાસ્થિતાવર્તે ઉરોમણ્ડલિનૌ કરૌ
યત્રોરોમણ્ડલં તત્તુ શિવવલ્લભભાષિતમ્

ઇત્યુરોમણ્ડલમ્
ઉદ્વેષ્ટિતેનાપવેષ્ટે યત્ર દોલાભિધૌ કરૌ
ચારી ચાષગતિસ્તત્સ્યાદાવર્તં ભયસર્પણે

ઇત્યાવર્તમ્
ઉત્તાનો વામપાર્શ્વસ્થોઽલપદ્મો દક્ષિણઃ કરઃ

યત્ર તત્કુઞ્ચિતં પાદે સવ્યેઽગ્રતલસંચરે
તેન દેવાનભિનયેદાનન્દભરનિર્ભરાન્

ઇતિ કુઞ્ચિતમ્
ઊર્ધ્વજાનોઃ પરં ચારી દોલાપાદા યદા ભવેત્
દોલૌ હસ્તૌ તદા પ્રોક્તં દોલાપાદં વિદાંવરૈઃ

ઇતિ દોલાપાદમ્
પાદમાક્ષિપ્તયા ચાર્યાઽઽક્ષિપ્યાઽઽક્ષિપ્ય કરાવપિ

વ્યાવૃત્તપરિવૃત્તાભ્યાં કૃત્વા ભ્રમરિકાં કરૌ
રેચિતૌ ચેદ્વિવૃત્તં સ્યાત્તચ્ચોદ્ધતપરિક્રમે

ઇતિ વિવત્તમ્
સૂચ્યઙ્ઘ્રિણા દ્વિતીયાઙ્ઘ્રેઃ પાર્ષ્ણિતઃ સ્વસ્તિકં ભવેત્
વ્યાવૃત્તિપ્રત્યાવૃત્તિભ્યાં વલયિત્વૈકપાર્શ્વતઃ

ત્રિકં બદ્ધાભિધાં ચારીં કુર્યાદ્ધસ્તૌ ચ રેચિતૌ
યત્ર તદ્વિનિવૃત્તં સ્યાત્પૂર્વોક્તવિનિયોગભાક્

ઇતિ વિનિવૃત્તમ્
પાર્શ્વક્રાન્તા ભવેચ્ચારી કરૌ પાદાનુગૌ યદા અ

પાર્શ્વક્રાન્તં તદા યદ્વાઽભિનેયવશગૌ કરૌ
તદ્યોજ્યં ભીમસેનાદે રૌદ્રપ્રાયે પરિક્રમે

ઇતિ પાર્શ્વક્રાન્તમ્
પાર્ષ્ણિદેશે દ્વિતીયાઙ્ઘ્રઃ કુઞ્ચિતશ્ચરણો ભવેત્
સમુન્નતમુરઃ પાણેઃ ખટકાખ્યસ્ય મધ્યમા

યત્રાઙ્ગુલિસ્તિલકયેલ્લલાટં તન્નિશમ્ભિતમ્
યદ્વા વૃશ્ચિકહસ્તઃ સ્યાદભિનેયો મહેશ્વરઃ

ઇતિ નિશુમ્ભિતમ્
પૃષ્ઠતો ભ્રામિતં પાદં સર્વતોમણ્ડલપ્લુતઃ

ભ્રામયેચ્ચેચ્છિરઃ ક્ષેત્રે વિદ્યુદ્ધાન્તં તદોચ્યતે
પ્રયોગમસ્ય ચ પ્રાહુરુદ્ધતાનાં પરિક્રમે

ઇતિ વિદ્યુદ્ધાન્તમ્
કૃત્વા ચારીમતિક્રાન્તામઙ્ઘ્રિમગ્રે પ્રસારયેત્
યત્ર હસ્તૌ પ્રયોગાર્હાવતિક્રાન્તમદો વિદુઃ

ઇત્યતિક્રાન્તમ્
વિદ્યુદ્ધાન્તાદણ્ડપાદ ક્રમાચ્ચાર્યૌ વિધાય ચેત્
ઉદ્વેષ્ટિતાપવેષ્ટાભ્યામેકમાર્ગગતૌ કરૌ

રેચયન્નગ્રતઃ પૃષ્ઠે પાર્શ્વયોર્વિક્ષિપેત્તદા
વિક્ષિપ્તમભિનેતવ્યસ્તેનોદ્ધતપરિક્રમઃ

ઇતિ વિક્ષિપ્તમ્
કરં ચરણમાક્ષિપ્ય યત્ર ત્રિકવિવર્તનમ્
કરોઽપરો રેચિતશ્ચ તદ્વદન્તિ વિવર્તિતમ્

ઇતિ વિવર્તિતમ્
દોલાપાદા યદા ચારી કરિહસ્તોઽસ્ય કર્ણગઃ
ક્રિયાવિષ્ટઃ કરોઽન્વર્થં ગજક્રીડિકં તદા

ઇતિ ગજક્રીડિતકમ્
સૂચીપાદો નતં પાર્શ્વં વક્ષસ્થઃ ખટકામુખઃ

વામો
લપલ્લવો ગણ્ડક્ષેત્રે ચેદ્ગણ્ડસૂચિતમ્
ક્ષેત્રેઽત્ર કેચિદિચ્છન્તિ સૂચીપાદં પરે પુનઃ

સૂચીમુખં નૃત્તહસ્તમન્યેઽભિનયહસ્તકમ્
કરણેનાભિનેતવ્યા કપોલાલંકૃતિસ્તદા

ઇતિ ગણ્ડસૂચી
લતારેચિતકૌ હસ્તૌ વૃશ્ચિકાઙ્ઘ્રિઃ સમુન્નતમ્
ઉરો યત્ર તદન્વર્થાભિધાનં ગરુડપ્લુતમ્

ઇતિ ગરુડપ્લુતમ્
દણ્ડપાદાખ્યયા ચાર્યા યદ્વાઽતિક્રાન્તયા દ્રુતમ્

ઉત્ક્ષિપ્ય પાત્યમાનેઽઙ્ઘ્રાવગ્રે ચેત્તાલિકાં કરૌ
સશબ્દાં કુરુતોઽન્વર્થં તલસંસ્ફોટિતં તદા

ઇતિ તલસંસ્ફોટિતમ્
સમપાદસ્તુ પૃષ્ઠે ચેન્નિહિતશ્ચરણોઽપરઃ

મુષ્ટિહસ્તઃ સ્થિતો વક્ષસ્યર્ધચન્દ્રઃ કટીતટે
પાર્શ્વજાનુ તદા જ્ઞેયં યોજ્યં યુદ્ધનિયુદ્ધયોઃ

ઇતિ પાર્શ્વજાનુ
પૃષ્ઠેઽઙ્ઘ્રિઃ પ્રસૃતો ભૂમિશ્લિષ્ટાઙ્ગુષ્ઠૌ લતાકરૌ
યદા તદા મહાજ્પક્ષિયુદ્ધે ગૃધ્રાવલીનકમ્

ઇતિ ગૃધ્રાવલીનકમ્
ઉત્ક્ષિપ્ય કુઞ્ચિતઃ પાદઃ સ્થાપ્યતે ભૂમિમસ્પૃશન્
ખટકાખ્યશ્ચ તદ્દિક્કો હસ્તો વક્ષસ્યથાપરઃ

અલપદ્મઃ શિરોદેશે તતહિવાઙ્ગાન્તરં ક્રમાત્
યત્ર તચ્છાર્ઙ્ગદેવેન ગદિતં સૂચિ વિસ્મયે

ઇતિ સૂચિ
સૂચ્યેવૈકાઙ્ગરચિતમર્ધસૂચિ પ્રચક્ષતે

ઇત્યર્ધસૂચિ
પક્ષવઞ્ચિતકો વાઽર્ધચન્દ્રો હસ્તઃ કટીગતઃ
ખટકાખ્યોઽપરો વક્ષસ્યન્યપાર્ષ્ણિસ્થિતોઽપરઃ
સૂચ્યઙ્ઘ્રિશ્ચેત્તદા સૂચીવિદ્ધં ચિન્તાદિગોચરમ્

ઇતિ સૂચીવિદ્ધમ્
હરિણપ્લુતયા ચાર્યા દોલાખટકહસ્તકમ્
હરિણપ્લુતમાખ્યાતં નામોક્તવિનિયોગકમ્

ઇતિ હરિણપ્લુતમ્
ઊર્ધ્વમણ્ડલિનૌ હસ્તૌ સૂચ્યઙ્ઘ્રિર્યત્રબદ્ધયા
વિવૃત્તોઽથ ભ્રમરિકા પરિવૃત્તં તદુચ્યતે

ઇતિ પરિવૃત્તમ્
ચારીનૂપુરપાદોઽથ દણ્ડપાદાદ્દ્રુતં કરઃ
દણ્ડવન્ન્યસ્યતે યત્ર દણ્ડપાદં તદુચ્યતે
સૂરયો વિનિયુઞ્જન્તિ તત્સાટોપપરિક્રમે

ઇતિ દણ્ડપાદમ્
હસ્તૌ ચેદ્રેચિતાવૂરૂ વૃશ્ચિકાઙ્ઘ્રિં નિકુઞ્ચ્ય ચ
ભ્રમરી ક્રિયતેઽન્વર્થં મયૂરલલિતં તદા

ઇતિ મયૂરલલિતમ્
દોલાપાદાખ્યચારીકાદઙ્ઘ્રેરન્યાઙ્ઘ્રિણા યદા
ઉત્પ્લુત્ય ભ્રમરીં કુર્યાદ્ભવેત્પ્રેઙ્ખોલિતં તદા

ઇતિ પ્રેઙ્ખોલિતમ્
કૃત્વા મૃગપ્લુતં યત્ર કૃતોઽઙ્ઘ્રિઃ સ્વસ્તિકોઽગ્રતઃ
દોલૌ હસ્તૌ સંનતં તદધમાપસૃતૌ ભવેત્

ઇતિ સંનતમ્
અઞ્ચિતેઽપસરત્યઙ્ઘ્રાવન્યાઙ્ઘ્રેર્નામિતં શિરઃ
તસ્મિન્પાર્શ્વે કરોઽપ્યેષ રોચિતોઽઙ્ગાન્તરં તથા
યત્ર તત્સર્પિતં મત્તસ્યોપસર્પાપસર્પણે

ઇતિ સર્પિતમ્
વામશ્ચેત્ખટકો વક્ષસ્યુદ્વેષ્ટિતતયા પરઃ

ત્રિપતાકઃ કરઃ કર્ણે તદ્દિક્કશ્ચરણોઽઞ્ચિતઃ
નિષ્ક્રામ્યતે યદા પ્રોક્તં કરિહસ્તં તદા બુધૈઃ

ઇતિ કરિહસ્તમ્
હસ્તો યો રેચિતસ્તદ્દિક્પાદશ્ચેદ્ભૂમિઘર્ષણાત્
ચલેત્પાદાન્તરાન્મન્દં મન્દમન્યો લતાકરઃ
તદા ખેચરસંચારગોચરં સ્યાત્પ્રસર્પિતમ્

બદ્ધાજ્પક્રાન્તયોશ્ચાર્યોઃ કૃતયોર્હસ્તયોઃ પુનઃ
તત્તત્પ્રયોગાનુગયોરપક્રાન્તમુદાહૃતમ્

ઇત્યપક્રાન્તમ્
અધોમુખાઙ્ગુલી હસ્તૌ પતાકૌ ચેચ્છિરઃસ્થલમ્
આનીય પરિવૃત્તેન નિષ્ક્રામ્યોર્ધ્વાંસયોસ્તયોઃ

મિથોમુખાવવસ્થાપ્ય સ્વદેહાભિમુખાઙ્ગુલી
નિતમ્બાખ્યૌ વિધીયેતે નિતમ્બં કરણં તદા

ઇતિ નિતમ્બમ્
દોલાપાદાઙ્ઘ્રિગમનાગમને હંસપક્ષકઃ
અભ્યેત્યથેત્થમન્યાઙ્ગં યત્ર તત્સ્ખલિતં મતમ્

ઇતિ સ્ખલિતમ્
કૃત્વાઽલાતાં પુરોઽઙ્ઘ્રિં ચેદ્દ્રુતં ન્યસ્ય ચપેટવત્
કૃતો હસ્તસ્તથાઽન્યાઙ્ગં સિંહવિક્રીડિતં તદા
એતદ્રૌદ્રગતૌ યોજ્યં બ્રૂતે શ્રીકરણાગ્રણીઃ

ઇતિ સિંહવિક્રીડિતમ્
વૃશ્ચિકોઽઙ્ઘ્રિઃ પદ્મકોશૌ વૌર્ણનાભૌ યદા કરૌ

અન્યાઙ્ઘ્રૌ વૃશ્ચિકે પ્રાઞ્ચૌ ભઙ્ક્ત્વા તૌ તાદૃશૌ પુનઃ
કૃતૌ સિંહાભિનયને સિંહાકર્ષિતકં તદા

ઇતિ સિંહાકર્ષિતમ્
વિધાય જનિતાં ચારીં યદ્યરાલાલપલ્લવૌ
લલાટવક્ષઃક્ષેત્રસ્થૌ હસ્તાવભિમુખાઙ્ગુલી

ક્રમાત્કૃત્વોદ્વેષ્ટિતેન વ્યાવૃત્ત્યા પાર્શ્વગૌ તતઃ
વક્ષોદેશેઽપવેષ્ટેન પરિવૃત્ત્યા ચ તાદૃશૌ

મિથોમુખૌ નિધીયેતે તદા સ્યાદવહિત્થકમ્
ગૐપનપ્રાયવાક્યાર્થાભિનયે તન્નિયુજ્યતે

અન્યેઽવહિત્થહસ્તેન યુક્તત્વાદવહિત્થકમ્
વદન્તિ ચિન્તાદૌર્બલ્યપ્રભૃત્યભિનયક્ષમમ્

ઇત્યવહિત્થકમ્
યત્ર વક્ષસિ નિર્ભુગ્ને નિહિતૌ ખટકામુખૌ
મણ્ડલં સ્થાનકં તત્તુ નિવેશં ગજવાહને

ઇતિ નિવેશમ્
એલકાક્રીડિતા ચારી ચેદ્દોલખટકૌ કરૌ
સંનતં વલિતં ગાત્રમેલકાક્રીડિતં તદા
અધમપ્રકૃતિપ્રાણિગતિગોચરમિષ્યતે

ઇત્યેલકાક્રીડિતમ્
ચારી ચેજ્જનિતા મુષ્ટિર્વક્ષસ્યન્યો લતાકરઃ
યદા તદા ક્રિયારમ્ભાભિનયે જનિતં ભવેત્

ઇતિ જનિતમ્
આક્ષિપ્તાં વામતશ્ચારીં વ્યાવૃત્ય પરિવર્તિતમ્

કરં કૃત્વા નતે પાર્શ્વે દક્ષિણેઽરાલતાં નયેત્
યત્ર તત્સ્યાદુપસૃતં વિનયેનોપસર્પણે

ઇત્યુપસૃતમ્
દોલાપાદાં ભજંશ્ચારીં સંઘટ્ટિતતલૌ કરૌ
પતાકૌ રેચયિત્વા ચેદ્વૈષ્ણવે સ્થાનકે સ્થિતઃ

કટિસ્થં દક્ષિણં હસ્તં વામં રેચિતમાચરેત્
અનુકમ્પાવિધાને સ્યાત્તલસંઘટ્ટિતં તદા

ઇતિ તલસંઘટ્ટિતમ્
યત્રાપસારિતાનીતં હસ્તપાદં વિધીયતે
ગાત્રમુદ્વૃત્તચારીકં તદુદ્વૃત્તં વિદુર્બુધાઃ

ઇત્યુદ્વૃત્તમ્
કુઞ્ચિતઃ પ્રસરત્યઙ્ઘ્રિરગ્રે યત્રોદ્ગમોન્મુખઃ
કરૌ ચ રેચિતૌ વિષ્ણુક્રાન્તં તત્ક્રમણે હરેઃ

ઇતિ વિષ્ણુક્રાન્તમ્
રેચિતઃ પાણિરેકઃ સ્યાદ્વક્ષસ્યન્યોઽલપલ્લવઃ
લોલિતં શીર્ષમુભયોર્વિશ્રાન્તં પાર્શ્વયોરપિ
વૈષ્ણવં સ્થાનકં યત્ર તદાહુર્લોલિતં બુધાઃ

ઇતિ લોલિતમ્
સ્વસ્તિકાપસૃતૌ પાદૌ ક્રમેણ પરિવાહિતમ્

શિરો દોલૌ યદા હસ્તૌ મદસ્ખલિતકં તદા
એતન્મધ્યમદે યોજ્યં ભાષતે ભવવલ્લભઃ

ઇતિ મદસ્ખલિતમ્
આવિદ્ધાં વિદધચ્ચારીં વ્યાવૃત્તપરિવર્તિતમ્
અલપદ્મકરં ન્યસ્યેદૂરુપૃષ્ઠે યદા તદા
સંભ્રાન્તં તત્પ્રયોક્તવ્યં સસંભ્રમપરિક્રમે

ઇતિ સંભ્રાન્તમ્
અપેત્યોપવ્રજેદ્વામં દક્ષિણો નૃત્તહસ્તકઃ

સૂચીમુખો નિકુટ્યેત સાઙ્ઘ્રિર્વામકરો યદિ
તદ્વદઙ્ગાન્તરં કૃત્વા સૂચીપાદશ્ચ દક્ષિણઃ

હસ્તોઽસાવલપદ્મઃ સ્યાદ્વામહસ્તસ્તુ પૂર્વવત્
એવં પુનઃ પુનર્યત્ર વિષ્કમ્ભં તદ્બભાષિરે

ઇતિ વિષ્કમ્ભમ્
ઉદ્ઘટ્ટિતોઽઙ્ઘ્રિઃ પાર્શ્વં તત્સંનતં તાલિકોદ્યતૌ
હસ્તૌ યત્રોદ્ઘટ્ટિતં તદાવૃત્તાઙ્ગં પ્રમોદકમ્

ઇત્યુદ્ઘટ્ટિતમ્
શકટાસ્યા ભવેચ્ચારી પ્રસાર્યેતાઙ્ઘ્રિણા સહ

એકો હસ્તો દ્વિતીયસ્તુ વક્ષસ્થઃ ખટકામુખઃ
યત્ર તચ્છકટાસ્યં સ્યાત્તાદૃશે બાલખેલિતે

ઇતિ શકટાસ્યમ્
સહોરૂદ્વૃત્તયા ચાર્યા યત્ર વ્યાવર્તનાન્વિતૌ
અરાલખટકૌ હસ્તૌ નિદધ્યાદૂરુપૃષ્ઠયોઃ
ઊરૂદ્વૃત્તં તદીર્ષ્યાયાં પ્રાર્થનાપ્રેમકોપયોઃ

ઇત્યૂરૂદ્વૃત્તમ્
અલાતાં વિદધચ્ચારીં હસ્તૌ કુર્વીત રેચિતૌ

વ્યાવૃત્ત્યા કુઞ્ચિતૌ કૃત્વાઽલપદ્મૌ બાહુશીર્ષયોઃ
ન્યસ્યેતે યત્ર તદ્ધીરા વૃષભક્રીડિતં જગુઃ

ઇતિ વૃષભક્રીડિતમ્
હસ્તૌ ચેદ્રેચિતૌ સ્યાતાં શિરસ્તુ પરિવાહિતમ્
સ્વસ્તિકાપસૃતૌ પાદૌ તદા નાગાપસર્પિતમ્
પ્રાહુઃ પ્રયોગમેતસ્ય સૂરયસ્તરુણે મદે

ઇતિ નાગાપસર્પિતમ્
અઙ્ઘ્રેરુત્ક્ષેપનિક્ષેપાવનુ પ્રોન્નતિસંનતી

ભજેતાં ત્રિપતાકૌ ચેદેવમેવ શિરસ્તદા
ગઙ્ગાવતરણં ગઙ્ગાવતારે શાર્ઙ્ગિણોદિતમ્

ઇતિ ગઙ્ગાવરતણમ્
કર્તવ્યઃ કરણે પ્રાયો વામો વક્ષઃસ્થિતઃ કરઃ
પાણિસ્તુ દક્ષિણસ્તત્ર સ્યાત્તત્તત્કરણાનુગઃ

ઇત્યષ્ટોત્તરશતં કરણાનિ
અથ દેશ્યનુસારેણ દેશે દેશે લસદ્યશાઃ
વદત્યુત્પ્લુતિપૂર્વાણિ કરણાનિ હરપ્રિયઃ

અઞ્ચિતં ચૈકચરણાઞ્ચિતં સ્યાદ્ભૈરવાઞ્ચિતમ્
દણ્ડપ્રણામાઞ્ચિતં ચ કર્તર્યઞ્ચિતકં તતઃ

અલગં ત્રીણિ કૂર્મોર્ધ્વાન્તરપૂર્વાલગાનિ ચ
લોહડી કર્તરીલોહડ્યેકપાદાદિલોહડી

તતઃ સ્યાદ્દર્પસરણં શયનં જલપૂર્વકમ્
નાગબન્ધં કપાલાદ્યં ચૂર્ણનં નતપૃષ્ઠકમ્

સ્યાન્મત્સ્યકરણં ચાથ કરસ્પર્શનસંજ્ઞકમ્
એણપ્લુતં તતસ્તિર્યક્કરણં તિર્યગઞ્ચિતમ્

તિર્યક્સ્વસ્તિકસંજ્ઞં ચ સૂચ્યન્તમથ કીર્તિતમ્
બહ્યાન્તશ્છન્નતિરિપાલગચક્રોચિતાદિમાઃ

સપ્ત ભ્રમર્યો ભ્રમરી શિરઃપૂર્વા દિગાદિમા
સમપાદાઞ્ચિતં ભ્રાન્તપાદાઞ્ચિતમતઃ પરમ્

સ્કન્ધભ્રાન્તં ચ ષટ્ત્રિંશદિતિ સોઢલનન્દનઃ
સંક્ષિપ્યોત્પ્લુતિપૂર્વાણિ કરણાનિ સમાદિશત્

અઞ્ચિતં સમપાદેન સ્થિત્વોત્તાલોત્પ્લુતો ભવેત્
ઇત્યઞ્ચિતમ્
એકપાદાઞ્ચિતં તત્સ્યાદેકપાદવિનિર્મિતમ્

ઇત્યેકચરણાઞ્ચિતમ્
ઊરુપૃષ્ઠસ્થિતૈકાઙ્ઘ્રેરુત્પ્લુતૌ ભૈરવાઞ્ચિતમ્
ઇતિ ભૈરવાઞ્ચિતમ્
ઉત્પ્લુત્યાઞ્ચિતવદ્યત્ર નિપતેદ્દણ્ડવદ્ભુવિ
દણ્ડપ્રણામાઞ્ચિતં તદ્ગદિતં નૃત્તવેદિભિઃ

ઇતિ દણ્ડપ્રણામાઞ્ચિતમ્
અઞ્ચિતં સ્વસ્તિકાઙ્ઘ્રિભ્યાં કર્તર્યઞ્ચિમુચ્યતે
ઇતિ કર્તર્યઞ્ચિતમ્
અધોમુખોત્પ્લુતોઽગ્રે ચ પતિત્વા કુક્કુટાસનમ્
બધ્નીયાદ્યત્ર તત્પ્રોક્તમલગં સૂરિશાર્ઙ્ગિણા

ઇત્યલગમ્
કૂર્માસનં યદ્યલગે ભવેત્કૂર્માલગં તદા
ઇતિ કૂર્માલગમ્
ઊર્ધ્વાલગં તત્પતિત્વા સમાઙ્ઘ્રેરૂર્ધ્વસંસ્થિતૌ

ઇત્યૂર્ધ્વાલગમ્
કૃતાલગો નિપત્યોર્વ્યામુત્તાનોરઃસ્થલસ્થિતઃ
પૃષ્ઠતઃ શ્રોણિસંસ્પર્શિ શિરઃ સ્યાદન્તરાલગે

ઇત્યન્તરાલગમ્
સમપાદસ્થિતો યત્ર વિવર્ત્ય ત્રિકમુત્પ્લુતઃ
તિર્યક્પાતે લોહડી તલ્લુણ્ઠિતં ચોચ્યતે બુધૈઃ

ઇતિ લોહડી લુણ્ઠિતં વા
સ્વસ્તિકાઙ્ઘ્રિકૃતા સૈવ કર્તરીલોહડી મતા
ઇતિ કર્તરીલોહડી લુણ્ઠિતં વા
એકાઙ્ઘ્રિજા ત્વેકપાદલોહડી સંમતા સતામ્

ઇત્યેકપાદલોહડી એકપાદલુણ્ઠિતં વા
વૈષ્ણવે સ્થાનકે સ્થિત્વા પતેત્પાર્શ્વેન ચેદ્ભુવિ
કરણં દર્પસરણં તદાહ કરણાધિપઃ

ઇતિ દર્પસરણમ્
તદેવ જલશય્યાખ્યમાસને જલશાયિવત્
ઇતિ જલશયનમ્
નાગબન્ધં તદેવ સ્યાન્નાગબન્ધવદાસને

ઇતિ નાગબન્ધમ્
સમપાદસ્થિતો યત્ર સંસ્પૃશ્ય શિરસા ભુવમ્
પરાવૃત્તસ્તત્કપાલચૂર્ણનં વર્ણિતં બુધૈઃ

ઇતિ કપાલચૂર્ણનમ્
કપાલચૂર્ણનં કૃત્વોત્તાનં વક્ષસ્થલં તતઃ
યત્રોક્તં નતપૃષ્ઠં તદ્વઙ્કોલમપરૈરદઃ

ઉત્પ્લુત્ય મધ્યમાવર્ત્ય વામપાર્શ્વેન મત્સ્યવત્
પરિવર્તેત ચેન્મત્સ્યકરણં વર્ણિતં તદા

ઇતિ મત્સ્યકરણમ્
અલગં કરણં કૃત્વા હસ્તેનાઽઽશ્રિત્ય ચ ક્ષિતિમ્
પરિવર્તેત યત્રાદઃ કરસ્પર્શનમૂચિરે

ઇતિ કરસ્પર્શનમ્
ઉત્પ્લુત્યાન્યતમાં સૂચીં ખે કૃત્વા ભજતે ક્ષિતૌ
યદોત્કટાસનં ચોર્ધ્વસ્થાનમેણપ્લુતં તદા

ઇત્યેણપ્લુતમ્
તિર્યગેકેન પાદેન સમુત્પ્લુત્ય નિપત્ય ચેત્
તિષ્ઠેદ્ભુવ્યઙ્ઘ્રિણાઽન્યેન સ્યાત્તિર્યક્કરણં તદા

ઇતિ તિર્યક્કરણમ્
સમપાદાત્પરમ્ તિર્યગુત્પ્લુતૌ તિર્યગઞ્ચિતમ્
ઇતિ તિર્યગઞ્ચિતમ્
સ્યાત્તિર્યક્સ્વસ્તિકં કૃત્વા સ્વસ્તિકં તિર્યગુત્પ્લુતૌ

ઇતિ તિર્યક્સ્વસ્તિકમ્
સમાદ્યન્યતમાં સૂચીં દધતે નિધને યદિ
કરણાનિ તદા પ્રાઞ્ચિ સૂચ્યન્તાનિ પ્રચક્ષતે

ઇતિ સૂચ્યન્તમ્
દક્ષિણેનાઙ્ઘ્રિણા સ્થિત્વા વામમઙ્ઘ્રિં તુ કુઞ્ચયેત્
વામાવર્તં ભવેદ્યત્ર સા બાહ્યભ્રમરી મતા

ઇતિ બાહ્યભ્રમરી
એતસ્યાસ્તુ વિપર્યાસાદન્તર્ભ્રમરિકા ભવેત્
ઇત્યન્તર્ભ્રમરી
ત્રિવિક્રમાકારધારી સ્થાનમાસ્થાય યત્ર તુ
વામાવર્તભ્રમાદાહુસ્તાં છન્નભ્રમરીં બુધાઃ

ઇતિ ચ્છન્નભ્રમરી
તિરિપભ્રમરી તિર્યગ્ભ્રમેઽઙ્ઘ્રિસ્વસ્તિકાત્પરમ્

ઇતિ તિરિપભ્રમરી
વૈષ્ણવસ્થાનકે સ્થિત્વા યદા વામાઙ્ઘ્રિણા સ્થિતઃ
દેહં ભ્રામયતે તિર્યગલગભ્રમરી તદા

ઇત્યલગભ્રમરી
ચક્રભ્રમરિકા ખણ્ડસૂચ્યર્ધે ચક્રવદ્ધમાત્
ઇતિ ચક્રભ્રમરી
સમપાદાનનતરં ચેત્તિરશ્ચીં ભ્રામયેત્તનુમ્
ઉચિતભ્રમરીં પ્રાહ તદા શંકરવલ્લભઃ

ઇત્યુચિતભ્રમરી
શિરસૈવ ભુવિ સ્થિત્વોર્ધ્વીકૃતૌ ચરણૌ દધત્
પરિભ્રમતિ યત્ર ત્રિઃ સા શિરોભ્રમરી મતા

ઇતિ શિરોઽભ્રમરી
પ્રાગ્વત્સકૃત્સકૃદ્ધાન્ત્વા હસ્તભ્રાન્ત્યા ધૃતક્ષિતિઃ
દિક્ચતુષ્કે ક્રમાત્તિષ્ઠેદ્યદા દિગ્ભ્રમરી તદા

ઇતિ દિગ્ભ્રમરી
સમપાદાઞ્ચિતં કૃત્વા સ્કન્ધેનૈકેન ભૂસ્થિતઃ

પરિવૃત્ય ચ તિર્યક્ચેત્પાદાવુલ્લોલયેત્તદા
સમપાદાઞ્ચિતં પ્રાહ સૂરિઃ શ્રીકરણાગ્રણીઃ

ઇતિ સમપાદાઞ્ચિતમ્
ભ્રામયિત્વા દક્ષિણાઙ્ઘ્રિં તદીયતલપૃષ્ઠતઃ
જઙ્ઘામધ્યમવષ્ટાભ્ય વામાઙ્ઘ્રેરઞ્ચિતં પદમ્

વિધાય તિર્યક્સંધાભ્યામધિષ્ઠાય વિવૃત્ય ચ
પાદાવુલ્લોલયેત્પ્રોક્તં ભ્રાન્તપાદાઞ્ચિતં તદા

ઇતિ ભ્રાન્તપાદાઞ્ચિતમ્
ઉત્કટાસનમાસ્થાયાઞ્ચિતં કૃત્વા સયુગ્મતઃ
સ્થિત્વા ભુવિ વ્યોમ્નિ કૃત્વાઽઙ્ગાન્તરાણિ તતો ભુવમ્

અવષ્ટાભ્ય કરાભ્યાં ચેદ્ધાન્ત્વા ભ્રાન્ત્વા ચ પૂર્વવત્
તિષ્ઠેત્પ્રતિદિશં પ્રોક્તં સ્કન્ધભ્રાન્તં તદા બુધૈઃ

ઇતિ સ્કન્ધભ્રાન્તમ્
વિદ્યન્તેઽન્યેઽપિ ભૂયાંસો ભેદાઃ કરણસંશ્રયાઃ
ન તે શ્રીશાર્ઙ્ગિણા પ્રોક્તા ગ્રન્થપ્રથિમભીરુણા

ઇતિ ષટ્ત્રિંશદુત્પ્લુતિકરણાનિ
પૂર્વરઙ્ગે પ્રયોક્તવ્યાન્દૃષ્ટાદૃષ્ટફલાનપિ
અઙ્ગહારાન્પ્રવક્ષ્યામિ નામતો લક્ષ્મતસ્તથા

અઙ્ગાનામુચિતે દેશે પ્રાપણં સવિલાસકમ્
માતૃકોત્કરસંપાદ્યમઙ્ગહારોઽભિધીયતે

યદ્વા હારો હરસ્યાયં પ્રયોગોઽઙ્ગૈરિતિ સ્મૃતઃ

કરણાભ્યાં માતૃકા સ્યાત્કલાપઃ કરણૈસ્ત્રિભિઃ
ચતુર્ભિઃ ખણ્ડકો જ્ઞેયઃ સંઘાતઃ પઞ્ચભિર્મતઃ
ઇતિ સંઘવિશેષેણ સંજ્ઞાભેદાન્પરે જગુઃ

કરણન્યૂનતાધિક્યં તેષાં મેને મુનિઃ સ્વયમ્
દ્વાભ્યાં ત્રિચતુરાભિર્વેત્યેતદ્વાશબ્દસૂચિતમ્

સ્થિરહસ્તોઽથ પર્યસ્તઃ સૂચીવિદ્ધોઽપરાજિતઃ
વૈશાખરેચિતઃ પાર્શ્વસ્વસ્તિકો ભ્રમરોઽપરઃ

આક્ષિપ્તકઃ પરિચ્છિન્નો મદાદ્વિલસિતસ્તતઃ
આલીઢાચ્છુરિતૌ પાર્શ્વચ્છેદસંજ્ઞોઽપસર્પિતઃ

મત્તાક્રીડસ્તથા વિદ્યુદ્ધાન્તોઽમી ષોડશોદિતાઃ
ચતુરસ્રેણ માનેનાઙ્ગહારા મુનિસત્તમૈઃ

વિષ્કમ્ભાપસૃતૌ મત્તસ્ખલિતો ગતિમણ્ડલઃ
અપવિદ્ધશ્ચ વિષ્કમ્ભોદ્ઘટ્ટિતાક્ષિપ્તરેચિતાઃ

રેચિતોઽર્ધનિકુટ્ટશ્ચ વૃશ્ચિકાપસૃતસ્તતઃ
અલાતકઃ પરાવૃત્તઃ પરિવૃત્તાદિરેચિતઃ

ઉદ્ધૃત્તકશ્ચ સંભ્રાન્તસંજ્ઞઃ સ્વસ્તિકરેચિતઃ
ષોડશેતિ ત્ર્યસ્રમાના દ્વાત્રિંશદુભયે મતાઃ

કરણવ્રાતસંદર્ભાનન્ત્યાત્તેષામનન્તતા
દ્વાત્રિંશત્તે તથાઽપ્યુક્તાઃ પ્રાધાન્યવિનિયોગતઃ

એકૈકં કરણં કાર્યં કલયા ગુરુરૂપયા
સર્વેષામઙ્ગહારાણામિત્યાહ કરણાગ્રણીઃ

લીનં સમનખં કૃત્વા વ્યંસિતં ચાત્ર વિચ્યુતૌ
કરૌ કૃત્વોજ્ઝિતાલીઢઃ પ્રત્યાલીઢં વ્રજેત્તતઃ

નિકુટ્ટકોરૂદ્વૃત્તાખ્યસ્વસ્તિકાક્ષિપ્તકાન્યથ

નિતમ્બં કરિહસ્તં ચ કટીચ્છિન્નમિતિ ક્રમાત્
કરણૈઃ સ્થિરહસ્તઃ સ્યાદ્દશભિઃ શિવવલ્લભઃ

અઙ્ગહારેષુ સર્વેષુ પ્રત્યાલીઢાન્તમાદિતઃ
પ્રયોક્તવ્યમિતિ પ્રાહુઃ કેચિન્નાટ્યવિશારદાઃ

ઇતિ સ્થિરહસ્તઃ
તલપુષ્પપુટં પૂર્વમપવિદ્ધં ચ વર્તિતમ્
નિકુટ્ટકોરૂદ્વૃત્તાખ્યાક્ષિપ્તોરોમણ્ડલાન્યથ

નિતમ્બં કરિહસ્તં ચ કટીછિન્નમિતિ ક્રમાત્
દશભિઃ કરણૈરેભિઃ પ્રોક્તઃ પર્યસ્તકો બુધૈઃ

ઇતિ પર્યસ્તકઃ
અર્ધસૂચ્યથ વિક્ષિપ્તમાવર્તં ચ નિકુટ્ટકમ્
ઊરૂદ્વૃત્તમથાઽઽક્ષિપ્તમુરોમણ્ડલસંજ્ઞકમ્

કરિહસ્તં કટીછિન્નં નવભિઃ કરણૈરિતિ
સૂચીવિદ્ધાભિધઃ પ્રોક્તોઽઙ્ગહારો ભરતાદિભિઃ

ઇતિ સૂચીવિદ્ધઃ
દણ્ડપાદં દ્વ્યંસિતં ચ પ્રસર્પિતકસંજ્ઞકમ્
નિકુટ્ટાર્ધનિકુટ્ટે ચાઽઽક્ષિપ્તોરોમણ્ડલે તતઃ

કરિહસ્તં કટીછિન્નમિતિ લક્ષ્માપરાજિતે
નવભિઃ કરણૈર્યુક્તમુક્તં નિઃશઙ્કસૂરિણા

ઇત્યપરાજિતઃ
વૈશાખરેચિતં દ્વાભ્યામઙ્ગાભ્યામથ નૂપુરમ્

ભુજંગત્રાસિતોન્મત્તમણ્ડલસ્વસ્તિકાન્યથ
નિકુટ્ટકોરૂદ્વૃત્તાખ્યાક્ષિપ્તોરોમણ્ડલાનિ ચ

કરિહસ્તં કટીછિન્નમિત્યેકાદશભિઃ ક્રમાત્
કરણૈરઙ્ગહારઃ સ્યાન્નામ્ના વૈશાખરેચિતઃ

ઇતિ વૈશાખરેચિતઃ
દિક્સ્વસ્તિકં તતશ્ચાઙ્ગેનૈકેનાર્ધનિકુટ્ટકમ્
પુનર્દિક્સ્વસ્તિકમથાન્યાઙ્ગેનાર્ધનિકુટ્ટકમ્

અપવિદ્ધોરૂદ્વૃત્તાખ્યે તથાઽઽક્ષિપ્તં નિતમ્બકમ્
કરિહસ્તં કટીછિન્નમષ્ટભિઃ કરણૈરિતિ
સ્યાત્પાર્શ્વસ્વસ્તિકોઽભ્યાસાત્ત્વાદ્યયોર્દશભિર્ભવેત્

ઇતિ પાર્શ્વસ્વસ્તિકઃ
નૂપુરાક્ષિપ્તકચ્છિન્નસૂચીન્યથ નિતમ્બકમ્

કરિહસ્તં ચ કરણમુરોમણ્ડલકં તતઃ
કટીછિન્નમિતિ પ્રોક્તઃ કરણૈર્ભ્રમરોઽષ્ટભિઃ

ઇતિ ભ્રમરઃ
કૃત્વા નૂપુરવિક્ષિપ્તાલાતાન્યાક્ષિપ્તકં તતઃ
ઉરોમણ્ડલસંજ્ઞં ચ કરણૈરેભિરાક્ષિપ્તકોઽષ્ટભિઃ
વિક્ષિપ્તાલાતકાક્ષિપ્તપ્રયોગં દ્વિઃ પરે જગુઃ

ઇત્યાક્ષિપ્તકઃ
કૃત્વા સમનખં છિન્નં સંભ્રાન્તમથ વામતઃ
ભ્રમરં વામપાર્શ્વાર્ધસૂચ્યઙ્ઘ્રિક્રાન્તસંજ્ઞકમ્

ભુજંગત્રાસિતાદૂર્ધ્વં કરિહસ્તં વિધીયતે
કટીછિન્નં પરિચ્છિન્નો નવભિઃ કરણૈરિતિ

ઇતિ પરિચ્છિન્નઃ
મદસ્ખલિતમત્તલ્લિતલસંસ્ફોટિતાનિ ચ
બહુશશ્ચિત્રગુમ્ફાનિ નિકુટ્ટકમતઃ પરમ્

ઊરૂદ્વૃત્તં ચ કરણં કરિહસ્તસમાહ્વયમ્
કટીછિન્નં ચ સપ્તેતિ મદાદ્વિલસિતે જગુઃ

કરણાનિ ત્રયાણાં તુ ત્રિરભ્યાસાત્ત્રયોદશ
અભ્યાસાંસ્ત્રિષુ વાઞ્છન્તિ ચતુષ્પઞ્ચાદિકાનપિ

ઇતિ મદબિલસિતઃ
દ્વ્યંસિતં સનિકુટ્ટં સ્યાન્નૂપુરં વામતોઽઙ્ઘ્રિતઃ
અન્યતોઽલાતકાક્ષિપ્તે ઉરોમણ્ડલકં તતઃ

કરિહસ્તં કટીછિન્નમિત્યેભિઃ કરણૈઃ ક્રમાત્
ભવેદષ્ટભિરાલીઢોઽઙ્ગહારો મુનિસંમતઃ

ઇત્યાલીઢઃ
નૂપુરં ભ્રમરં ચાથ વ્યંસિતાલાતકે તતઃ

નિતમ્બં સૂચિસંજ્ઞં ચ કરિહસ્તમતઃ પરમ્
કટીછિન્નં ચ કરણાન્યષ્ટેત્યાચ્છુરિતે વિદુઃ

ઇત્યાચ્છુરિતઃ
વૃશ્ચિકાદ્યં કુટ્ટિતં સ્યાદૂર્ધ્વજાનુ તતઃ પરમ્
આક્ષિપ્તસ્વસ્તિકં કૃત્વા ત્રિકસ્ય પરિવર્તનમ્

ઉરોમણ્ડલસંજ્ઞં ચ નિતમ્બં કરિહસ્તકમ્
કટીછિન્નં ચ કરણં પાર્શ્વચ્છેદેઽષ્ટમં મતમ્

ઇતિ પાર્શ્વચ્છેદઃ
અપક્રાન્તં વ્યંસિતસ્ય કેવલં કરયોઃ ક્રિયા
કરિહસ્તં ચાર્ધસૂચી વિક્ષિપ્તાખ્યં કટીયુતમ્

છિન્નમૂરૂદ્વૃત્તસંજ્ઞમાક્ષિપ્તં કરિહસ્તકમ્
કટીછિન્નં ચ સપ્તેતિ કરણાન્યપસર્પિતે
સાર્ધાનિ દ્વિઃ કટીછિન્નકરિહસ્તકૃતેર્નવ

ઇત્યપસર્પિતઃ
ભ્રમરં નૂપુરાખ્યં ચ ભુજંગત્રાસિતાભિધમ્

દક્ષિણાઙ્ગેનૈવ કૃત્વા કુર્યાદ્વૈશાખરેચિતમ્
આક્ષિપ્તચ્છિન્નકરણે ભ્રમરવ્યંસિતે તતઃ

ઉરોમણ્ડલસંજ્ઞં ચ નિતમ્બં કરિહસ્તકમ્
કટીછિન્નં ચ કરણૈરેભિર્દ્વાદશભિઃ ક્રમાત્

એકાદશભિરભ્યાસાદ્ગણના ભ્રમરસ્ય તુ
મત્તાક્રીડાભિધાનઃ સ્યાદઙ્ગહારો હરપ્રિયઃ

ઇતિ મત્તાક્રીડઃ
વામાઙ્ગેનાર્ધસૂચિ સ્યાદ્વિદ્યુદ્ધાન્તં તુ દક્ષિણે
પુનરઙ્ગવિપર્યાસાદ્દ્વયં છિન્નમતઃ પરમ્

અતિક્રાન્તં વામતોઽથ લતાવૃશ્ચિકમાચરેત્
કટીછિન્નં ચ ષડિતિ દ્વયોરભ્યાસતઃ પુનઃ
કરણાન્યષ્ટસંખ્યાનિ વિદ્યુદ્ભ્રાન્તેઽભ્યધુર્બુધાઃ

ઇતિ વિદ્યુદ્ભ્રાન્તઃ
નિકુટ્ટકાખ્યકરણં વિધાયાર્ધનિકુટ્ટકમ્
ભુજંગત્રાસિતાદૂર્ધ્વં ભુજંગત્રસ્તરેચિતમ્

આક્ષિપ્તોરોમણ્ડલે ચ ક્રમાત્કૃત્વા લતાકરમ્
કટીછિન્નં સપ્તમં તુ વિષ્કમ્ભાપસૃતે ભવેત્

ઇતિ વિષ્કમ્ભાપસૃતઃ
મત્તલ્લિગણ્ડસૂચ્યાખ્યે લીનં મત્તાપવિદ્ધકમ્
તદ્ગતત્વેન કર્તવ્યં તલસંસ્ફોટિતં તતઃ

કરિહસ્તં કટીછિન્નં કરણાનિ ક્રમાદિતિ
સપ્તાઙ્ગહારે પ્રોક્તાનિ મત્તસ્ખલિતસંજ્ઞકે

ઇતિ મત્તસ્ખલિતઃ
મણ્ડલસ્વસ્તિકાદૂર્ધ્વં નિવેશોન્મત્તસંજ્ઞકે
ઉદ્ઘટ્ટિતાખ્યં મત્તલ્લિ સ્યાદાક્ષિપ્તમતઃ પરમ્

ઉરોમણ્ડલકં છિન્નં કટ્યાદિ ગતિમણ્ડલે
ઇત્યષ્ટૌ કરણાનિ સ્યુરિતિ નિઃશઙ્કભાષિતમ્

ઇતિ ગતિમણ્ડલઃ
અપવિદ્ધં પ્રથમતઃ સૂચીવિદ્ધમથો કરૌ
ઉદ્વેષ્ટિતે સમં ચાર્યા બદ્ધયા વલયેત્ત્રિકમ્

ઊરૂદ્વૃત્તં ચ કરણમુરોમણ્ડલકં તતઃ
કટીછિન્નં પઞ્ચમં ચેદપવિદ્ધસ્તદા ભવેત્

ઇત્યપવિદ્ધઃ
નિકુટ્ટકાખ્યં કરણં સ્યાન્નિકુઞ્ચિતમઞ્ચિતમ્
ઊરૂદ્વૃત્તં તતોઽપ્યર્ધનિકુટ્ટકરણં તતઃ

ભુજંગત્રાસિતં હસ્તોદ્વેષ્ટને ભ્રમરં તતઃ
કરિહસ્તં કટીછિન્નં વિષ્કમ્ભે નવમં ભવેત્

ઇતિ વિષ્કમ્ભઃ
ઉદ્ઘટ્ટિતે નિકુટ્ટાખ્યમુરોમણ્ડલકં તતઃ
નિતમ્બં કરિહસ્તં સ્યાત્કટીછિન્નં ચ પઞ્ચમમ્

ઇત્યુદ્ઘટ્ટિતઃ
સ્વસ્તિકાદ્યં રેચિતં સ્યાત્પૃષ્ઠસ્વસ્તિકસંજ્ઞકમ્
દિક્સ્વસ્તિકં કટીછિન્નં સમં ઘૂર્ણિતનામકમ્

ભ્રમરં વૃશ્ચિકાદ્યં ચ રેચિતં પાર્શ્વપૂર્વકમ્
નિકુટ્ટકમુરઃપૂર્વં મણ્ડલં સંનતં તતઃ

સિંહાકર્ષિતકં નાગાપસર્પિતસમાહ્વયમ્
અથ વક્ષઃસ્વસ્તિકં તુ કેચિદિચ્છન્તિ સૂરયઃ

દણ્ડપક્ષં ચ કરણં લલાટતિલકાહ્વયમ્
વિલાસિતં તલાદ્યં ચ ભવેદથ નિશુમ્ભિતમ્

વિદ્યુદ્ધાન્તાભિધાદૂર્ધ્વં ગજક્રીડિતકં તતઃ
નિતમ્બવિષ્ણુક્રાન્તાખ્યોરૂદ્વૃત્તાક્ષિપ્તકાનિ ચ

ઉરોમણ્ડલસંજ્ઞં ચ નિતમ્બં કરિહસ્તકમ્
વૈકલ્પિકં કટીછિન્નમિચ્છન્ત્યાક્ષિપ્તરેચિતે

પઞ્ચવિંશતિસંખ્યાનિ કરણાનિ પુરાતનાઃ
નિતમ્બોરોમણ્ડલયોસ્ત્વાવૃત્ત્યા સપ્તવિંશતિઃ

યે વક્ષઃસ્વસ્તિકં ચાત્ર કટીછિન્નં ચ મન્વતે
પઞ્ચવિંશતિરેવ સ્યાદાવૃત્તાવપિ તન્મતે

ઇત્યાક્ષિપ્તરેચિતઃ
સ્વસ્તિકાદ્યં રેચિતં સ્યાદર્ધરેચિતકં તતઃ
વક્ષઃસ્વસ્તિકમુન્મત્તસંજ્ઞમાક્ષિપ્તરેચિતમ્

અર્ધમત્તલ્લિકરણં સ્યાદ્રેચકનિકુટ્ટકમ્
ભુજંગત્રસ્તપૂર્વં ચ રેચિતં નૂપુરં તતઃ

વૈશાખરેચિતં કૃત્વા ભુજંગાઞ્ચિતમાચરેત્
દણ્ડરેચિતકં ચક્રમણ્ડલં વૃશ્ચિકાદિમમ્

રેચિતં વૃશ્ચિકાદૂર્ધ્વં વિવૃત્તવિનિવૃત્તકે
વિવર્તિતં ચ ગરુડપ્લુતકં લલિતં ભવેત્

મયૂરાદ્યં સર્પિતં ચ સ્ખલિતાખ્યં પ્રસર્પિતમ્
તલસંઘટ્ટિતમથો વૃષભક્રીડિતં તતઃ

લેલિતં ષટ્ત્રિંશતિર્યા કરણાનામિતીરિતા
તાં કૃત્વા વિષમૈર્ભાગૈશ્ચતુર્ધા દિક્ચતુષ્ટાયે

પરિવૃત્તપ્રકારેણ પ્રયુજ્યાન્તે સમાચરેત્
ઉરોમણ્ડલકં યત્ર કટીછિન્નં સ રેચિતઃ

ઇતિ રેચિતઃ
નૂપુરાખ્યં વિવૃત્તં ચ નિકુટ્ટાર્ધનિકુટ્ટાકે
અર્ધરેચિતકાદૂર્ધ્વં સ્યાદ્રેચકનિકુટ્ટકમ્

લલિતાખ્યં ચ વૈશાખરેચિતં ચતુરં તતઃ
દણ્ડરેચિતકાદૂર્ધ્વં ભવેદ્વૃશ્ચિકકુટ્ટિતમ્

નિકુટ્ટાકં પાશ્વપૂર્વં સંભ્રાન્તોદ્ઘટ્ટિતે તતઃ
ઉરોમણ્ડલકાદૂર્ધ્વં કરિહસ્તસમાહ્વયમ્
કટીછિન્નં સપ્તદશ ભવેદર્ધનિકુટ્ટકે

ઇત્યર્ધનિકુટ્ટકઃ
લતાવૃશ્ચિકમાદૌ સ્યાન્નિન્કુઞ્ચિતમતઃ પરમ્
મત્તલ્લિ ચ નિતમ્બાખ્યં કરણં કરિહસ્તકમ્

કટીછિન્નં સ્મૃતં ષષ્ઠં વૃશ્ચિકાક્પસૃતે બુધૈઃ
અત્ર સ્થાને નિતમ્બસ્ય ભ્રમરં કેચિદૂચિરે

ઇતિ વૃશ્ચિકાપસૃતઃ
સ્વસ્તિકં વ્યંસિતં તુ દ્વિરલાતાખ્યોર્ધ્વજાનુની
નિકુઞ્ચિતાર્ધસૂચ્યાખ્યવિક્ષિપ્તોદ્વૃત્તકાન્યથ

આક્ષિપ્તં કરિહસ્તં સ્યાત્કટીછિન્નમલાતકે
એકાદશ સ્યુઃ કરણાન્યેકં દ્વિર્વ્યંસિતેઽધિકમ્

ઇત્યલાતકઃ
દક્ષિણાઙ્ગેન જનિતં શકટાસ્યમલાતકમ્

ભ્રમરં ચાથ ગણ્ડસ્થનિન્કુટ્ટિતકરાન્વિતમ્
કરિહસ્તં કટીછિન્નં કરણાનિ ક્રમાદિતિ

પરાવૃત્તે ષડુક્તાનિ શ્રીમત્સોઢલસૂનુના
નમનોન્નમનં તજ્જ્ઞૈરઙ્ગસ્યોક્તં નિકુટ્ટાકમ્

ઇતિ પરાવૃત્તઃ
નિતમ્બં કરણં કૃત્વા કુર્યાત્સ્ક્વસ્તિકરોચિતમ્

વિક્ષિપ્તાક્ષિપ્તકમથો લતાવૃશ્ચિકસંજ્ઞકમ્
ઉન્મત્તં કરિહસ્તં ચ ભુજંગત્રાસિતં તતઃ

આક્ષિપ્તકં નિતમ્બં ચ નિતમ્બાન્તાન્યમૂન્યથ
નવ ભ્રમરકાખ્યેણ પરિવૃત્તં સમાચરેત્

દિગન્તરમુખે કૃત્વા વ્યાવૃત્ય પરયોર્દિશોઃ
કરિહસ્તકટીછિન્ને કુર્યાદાદ્યદિશિ સ્થિતઃ

યત્ર તં પ્રાહુરાચાર્યાઃ પરિવૃત્તકરેચિતમ્
પરિવૃત્તવિધિશ્ચાયં ત્યક્ત્વાઽન્ત્યં કરણદ્વયમ્

સર્વેષામઙ્ગહારાણાં શાર્ઙ્ગદેવેન સૂરિણા
ભટ્ટાભિનયગુપ્તાદિમતજ્ઞેન નિગદ્યતે

ઇતિ પરિવૃત્તકરેચિતઃ
નૂપુરાત્કરણાદૂર્ધ્વં ભુજંગાઞ્ચિતમાચરેત્
ગૃધ્રાવલીનકં દ્વે ચ વિક્ષિપ્તે પૃથગઙ્ગજે

ઉદ્વૃત્તમધ્યેર સૂચ્યાખ્યં નિતમ્બમથ વૃશ્ચિકમ્
લતાપૂર્વં કટીછિન્નં નવભિઃ કરણૈરિતિ
ઉદ્વૃત્તકો દ્વિર્વિક્ષિપ્તોદ્વૃત્તાખ્યમધિકં દ્વયમ્

ઇત્યુદ્વૃત્તકઃ
વિક્ષિપ્તમઞ્ચિતં ગણ્ડસૂચી સર્વાન્તિમં તતઃ
અર્ધસૂચિ તતો દણ્ડપાદં વામાઙ્ગસાધિતમ્

ચતુરં ભ્રમરં ચાથ નૂપુરાક્ષિપ્તનામકે
અર્ધસ્વસ્તિકસંજ્ઞં ચ નિતમ્બં કરિહસ્તકમ્

ઉરોમણ્ડલસંજ્ઞં ચ કટીછિન્નમિતિ ક્રમાત્
કરણૈઃ પઞ્ચદશભિઃ સંભ્રાન્તમભણન્બુધાઃ

ઇતિ સંભ્રાન્તઃ
વૈશાખરેચિતાદૂર્ધ્વં વૃશ્ચિકં દ્વિરિદં દ્વયમ્
નિકુટ્ટકાભિધાદૂર્ધ્વં ક્રમાવાપ્તલતાકરમ્

કટીછિન્નં ચતુર્થં ચેત્તદા સ્વસ્તિકરેચિતમ્
જ્ઞેયમાદ્યદ્વયાભ્યાસાદધિકં કરણદ્વયમ્

ઇતિ સ્વસ્તિકરેચિતઃ
મૃદઙ્ગૈર્ગોમુખૈર્ભમ્ભાભેરીપટહડિણ્ડિમૈઃ

પણવૈર્દર્દુરાદ્યૈશ્ચ વાદ્યૈસ્તાલલયાનુગૈઃ
વર્ધમાનાસારિતેષુ પાણિકાગીતકાદિષુ

પૂર્વરઙ્ગસ્ય ચાઙ્ગેષુ ધીરૈરુત્થાપનાદિષુ
અઙ્ગહારાઃ પ્રયોક્તવ્યાઃ શ્રેયઃ પરમભીપ્સુભિઃ

વિનિયોગોઽઙ્ગહારેષુ કરણાનામિતીરિતઃ
આહુઃ પૃથક્પ્રયોગેઽપિ કરણાનાં મહત્ફલમ્

ઇતિ દ્વાત્રિંશદઙ્ગહારલક્ષણમ્
રેચકાનથ વક્ષ્યામશ્ચતુરો ભરતોદિતાન્
પાદયોઃ કરયોઃ કટ્યા ગ્રીવાયાશ્ચ ભવન્તિ તે

પાર્ષ્ણ્યઙ્ગુષ્ઠાગ્રયોરન્તર્બહિશ્ચ સતતં ગતિઃ
નમનોન્નમનોપેતા પ્રોચ્યતે પાદરેચકઃ

પરિતો ભ્રમણં તૂર્ણં હસ્તયોર્હંસપક્ષયોઃ

યત્પર્યાયેણ રચિતં સ ભવેત્કરરેચકઃ
વિરલપ્રસૃતાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલેસ્તિર્યગ્ભ્રમેણ ચ

સર્વતો ભ્રમણં કટ્યાઃ કટિરેચકમૂચિરે
ગ્રીવાયા વિધુતભ્રાન્તિઃ કથ્યતે કણ્ઠરેચકઃ
અઙ્ગહારાઙ્ગમપ્યેતે જનયન્તિ પૃક્ફલમ્

ઇતિ રેચકલક્ષણમ્
વિચિત્રમઙ્ઘ્રિજઙ્ઘોરુકટીકર્મ સમં કૃતમ્
ચારી સ્યાત્કરણે ઙીષિ ચરેરિઞ્પ્રત્યયાન્તતઃ

હસ્તો વાઽભિનયે ગત્યાં ચરણો યો યદેપ્સિતઃ
તત્સંપત્ત્યુચિતા ચારી કાર્યા તદુચિતા પરા

એવમન્યોન્યનિયમાત્સૈવ વ્યાયામ ઉચ્યતે
ચારી ચ કરણં ખણ્ડો મણ્ડલં ચેતિ તદ્ભિદાઃ

તત્રૈકપાદનિષ્પાદ્યા ચારી ચાર્યેવ કીર્તિતા
પાદદ્વયેન કરણં તન્નૃત્તકરણાત્પૃથક્

કરણૈઃ સ્યાત્ત્રિભિઃ ખણ્ડો મણ્ડલં ખણ્ડકૈસ્ત્રિભિઃ
ચતુર્ભિર્વા ક્રમાત્તાલે ત્ર્યસ્રે ચ ચતુરસ્રકે

ભૌમી ચાઽઽકાશિકીત્યેષા દ્વેધા ભૌમ્યોઽત્ર ષોડશ
સમપાદા સ્થિતાવર્તા શકટાસ્યા ચ વિચ્યવા

અધ્યર્ધિકા ચાષગતિરેલકાક્રીડિતા તથા
સમોસરિતમત્તલ્લી મત્તલ્લ્યુત્સન્દિતાઽડ્ડિતા

સ્યન્દિતાઽપસ્યન્દિતાખ્યા બદ્ધા ચ જનિતાભિધા
ઊરૂદ્વૃત્તેત્યથ બ્રૂમઃ ષોડશાઽઽકાશિકીરિમાઃ

અતિક્રાન્તાઽપ્યપક્રાન્તા પાર્શ્વક્રાન્તા મૃગપ્લુતા
ઊર્ધ્વજાનુરલાતા ચ સૂચી નૂપુરપાદિકા

દોલાપાદા દણ્ડપાદા વિદ્યુદ્ધાન્તા ભ્રમર્યપિ
ભુજંગત્રાસિતાઽઽક્ષિપ્તા વિદ્ધોદ્વૃત્તેતિ કીર્તિતાઃ

ભરતાભિમતાશ્ચાર્યો દ્વાત્રિંશન્મિલિતાસ્તુ તાઃ
દેશીપ્રસિદ્ધાઃ સન્ત્યન્યાસ્તાઃ સંપ્રત્યભિદધ્મહે

રથચક્રા પરાવૃત્તતલા નૂપુરવિદ્ધિકા

તિર્યઙ્મુખા મરાલા ચ કરિહસ્તા કુલીરિકા
વિશ્લિષ્ટા કાતારા પાર્ષ્ણિરેચિતાઽપ્યૂરુતાડિતા

ઊરુવેણી તલોદ્વૃત્તા હરિણત્રાસિકા પરા
અર્ધમણ્ડલિકા તિર્યક્કુઞ્ચિતા ચ મદાલસા

સંચારિતોત્કુઞ્ચિતા ચ સ્તમ્ભક્રીડનિકા તતઃ
ચારી લઙ્ઘિતજઙ્ઘાખ્યા સ્ફુરિતાઽપ્યપકુઞ્ચિતા

અપિ સંઘટ્ટિતા ખુત્તા સ્વસ્તિકા તલદર્શિની
પુરાટ્યર્ધપુરાટી ચ સરિકા સ્ફુરિકા તતઃ

નિકુટ્ટકા લતાક્ષેપાઽપ્યુડુસ્ખલિતિકા પરા
સમસ્ખલિતિકા ભૌમ્યઃ પઞ્ચત્રિંશદિતીરિતાઃ

વિદ્યુદ્ધાન્તા પુરઃક્ષેપા વિક્ષેપા હરિણપ્લુતા
અપક્ષેપા ચ ડમરી દણ્ડપાદાઙ્ઘ્રિતાડિતા

જઙ્ઘાલઙ્ઘનિકાઽલાતા જઙ્ઘાવર્તા ચ વેષ્ટનમ્
ઉદ્વેષ્ટનમથોત્ક્ષેપઃ પૃષ્ઠોત્ક્ષેપશ્ચ સૂચિકા

વિદ્ધા પ્રાવૃત્તમુલ્લોલ ઇત્યત્રૈકોનવિંશતિઃ
વ્યોમગાઃ સ્યુરુભયાસ્તુ ચતુષ્પઞ્ચાશદૂચિરે

માર્ગદેશીગતાચાર્યઃ ષડશીતિરિમા મતાઃ
લક્ષણાનિ ક્રમાત્તાસાં ચારીણામભિદધ્મહે

નિરન્તરૌ સમનખૌ પાદૌ કૃત્વા સ્થિતો યદા

સ્થાનેન સમપાદેન સમપાદા તદોદિતા
પ્રચારયોગ્યતામાત્રાચ્ચારી સ્થાનેઽપ્યસૌ મતા

ઇતિ સમપાદા
ચરણાન્તરપાર્શ્વં ચેદ્ગત્વાઽગ્રતલસંચરઃ
અન્તર્જાનુઃ સ્વસ્તિકત્વં પ્રાપ્તઃ પાદસ્તથેતરઃ
વિશ્લિષ્ય પાર્શ્વં સંનીતઃ સ્થિતાવર્તા તદોચ્યતે

ઇતિ સ્થિતાવર્તા
યત્ર ધૃત્વા પૂર્વકાયં પાદોઽગ્રતલસંચરઃ

પ્રસાર્યોદ્વાહિતમુરઃ શકટાસ્યા તદા ભવેત્
આસ્યં ક્ષેપ્યં હિ શકટં ચારીમેનામુપાશ્રિતૈઃ

ઇતિ શકટાસ્યા
વિચ્યુત્ય સમપાદાયાઃ પાદૌ યદિ તલાગ્રતઃ
નિકુટ્ટયેતાં ધરણીમુચ્યતે વિચ્યવા તદા

ઇતિ વિચ્યવા
દક્ષિણાઙ્ઘ્રેઃ પાર્ષ્ણિદેશે વામઃ પાદો નિધીયતે
દક્ષિણસ્ત્વપસૃત્ય સ્વે પાર્શ્વે ત્ર્યસ્રતયા સ્થિતઃ

સાર્ધતાલાન્તરત્વેન દક્ષિણોઽપ્યેવમેવ ચેત્
વામપાર્ષ્ણૌ સ ચ ત્ર્યસ્રો ભવેદધ્યર્ધિકા તદા

ઇત્યધ્યર્ધિકા
તાલમાત્રં પુરઃ સૃત્વા દ્વિતાલં પૃષ્ઠતો ગતે
દક્ષિણેઽઙ્ઘ્રૌ સમં પાદૌ કિંચિદુત્પ્લુતિપૂર્વકમ્

ઉપસૃત્યાપસર્પેતામપસૃત્યોપસર્પતઃ
યત્ર સત્રાસગત્યાદૌ સૈષા ચાષગતિર્મતા

ઇતિ ચાષગતિઃ
કિંચિદુત્પ્લુત્ય ચરણૌ યત્રાગ્રતલસંચરૌ
પર્યાયશો નિપતતઃ સૈલકાક્રીડિતા મતા

ઇત્યેલકાક્રીડિતા
અભ્યન્તરેઽઙ્ઘ્રેરન્યસ્ય પાદેઽગ્રતલસંચરે
સજઙ્ઘાસ્વસ્તિકેઽથાન્યપાદેઽગ્રતલસંચરે

કૃતેઽઙ્ઘ્ર્યોર્ઘૂર્ણતોર્યત્રાપસૃતિશ્ચોપસર્પણમ્
સમોસરિતમત્તલ્લી સા ભવેન્મધ્યમે મદે

ઇતિ સમોસરિતમત્તલ્લી
ભૂમિશ્લિષ્ટાખિલતલૌ જઙ્ઘાસ્વસ્તિકસંયુતૌ

અર્ધત્ર્યસ્રૌ યદા પાદૌ ઘૂર્ણન્તૌ વોપસર્પતઃ
યદ્વાઽપસર્પતઃ સા સ્યાન્મત્તલ્લી તરુણે મદે

ઇતિ મત્તલ્લી
કનિષ્ઠાઙ્ગુલિભાગેનાઙ્ગુષ્ઠભાગેન ચ ક્રમાત્
રેચકસ્યાનુકારેણ શનૈરઙ્ઘ્રિર્ગતાગતમ્

કુરુતે યત્ર સા ચારી બુધૈરુત્સન્દિતોદિતા
રેચિતં નૃત્તહસ્તં ચ કેચિદત્ર પ્રચક્ષતે

ઇત્યુત્સન્દિતા
સમાઙ્ઘ્રેરગ્રપૃષ્ઠાભ્યામન્યોઽગ્રતલસંચરઃ
નિઘૃષ્ટશ્ચરણો યત્ર ક્રમાત્તામડ્ડિતાં વિદુઃ

ઇત્યડ્ડિતા
નિષણ્ણોરુઃ સમો વામો દક્ષિણોઽઙ્ઘ્રિઃ પ્રસારિતઃ
પઞ્ચતાલાન્તરં તિર્યગ્યસ્યાં સા સ્યન્દિતા મતા

ઇતિ સ્યન્દિતા
અઙ્ઘ્રિચારવિપર્યાસાત્સૈવાપસ્યન્દિતા મતા

ઇત્યપસ્યન્દિતા
ઊરુદ્વયસ્ય વલનં જઙ્ઘાસ્વસ્તિકસંયુતમ્
ભઙ્ક્ત્વા વા સ્વસ્તિકં પાદતલાગ્રે મણ્ડલભ્રમમ્
કૃત્વા પાર્શ્વં ગતે સ્વં સ્વં યત્ર બદ્ધેતિ સા મતા

ઇતિ બદ્ધા
ચારી સા જનિતા યસ્યાં પાદોઽગ્રતલસંચરઃ

મુષ્ટિર્વક્ષસિ હસ્તોઽન્યો યથાશોભં પ્રવર્તતે
અઙ્ઘ્રિક્રિયા પ્રધાનં સ્યાદિતિકર્તવ્યતેતરા

ઇતિ જનિતા
પાર્ષ્ણિઃ પાદસ્ય ચેદગ્રતલસંચરસંજ્ઞિતઃ
અન્યાઙ્ઘ્રિપૃષ્ઠાભિમુખી વિપર્યાસોઽથવા ભવેત્

અભ્યન્યજઙ્ઘં વલિતા જઙ્ઘા ચેન્નતજાનુકા
ઊરૂદ્વૃત્તા તદા ચારી લજ્જેર્ષ્યાદૌ નિયુજ્યતે

ઇત્યૂરૂદ્વૃત્તા
નિયુદ્ધે ચાઙ્ગહારેષુ નાટ્યે ચૈતાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ
અનાદિવેદમૂલેન નાટ્યવેદેન કીર્તિતાઃ

ઇતિ ષોડશ ભૌમચાર્યઃ
અથાઽઽકાશિક્યઃ
ગુલ્ફક્ષેત્રેઽન્યપાદસ્યોદ્વૃત્યાઙ્ઘ્રિં કુઞ્ચિતં પુરઃ
કિંચિત્પ્રસાર્ય ચાઽઽક્ષિપ્ય યથાપ્રકૃતિ લોકવત્

ચતુસ્તાલાદ્યન્તરેણ તતોઽગ્રેણ નિપાતયેત્
યત્ર ચારીમતિક્રાન્તાં નિઃશઙ્કસ્તામકીર્તયત્

ઇત્યતિક્રાન્તા
બદ્ધાં વિધાય ચારીં ચેદુદ્વૃત્યાઙ્ઘ્રિં ચ કુઞ્ચિતમ્
પાર્શ્વે વિનિક્ષિપેચ્ચારીમપક્રાન્તાં તદાઽઽદિશેત્

ઇત્યપક્રાન્તા
નીત્વોપરિ સ્વપાર્શ્વેન કુઞ્ચિતં ચરણં તતઃ
પાર્ષ્ણ્યા ચેત્પાતયેદ્ભૂમૌ પાર્શ્વક્રાન્તા તદોચ્યતે

સા પાર્શ્વદણ્ડપાદેતિ પ્રસિદ્ધા લોકવર્ત્મનિ

અન્યોરુક્ષેત્રપર્યન્તમુત્ક્ષિપ્ય ચરણં તતઃ
ઉદ્ઘટ્ટિતં ભુવિ ન્યસ્યેદસ્યામિત્યપરે જગુઃ

ઇતિ પાર્શ્વક્રાન્તા
કુઞ્ચિતં પાદમુત્ક્ષિપ્યોત્પ્લુત્ય ભૂમૌ નિપાત્ય તમ્
અન્યાઞ્ચિતાઙ્ઘ્રિજઙ્ઘાં ચ પશ્ચાદ્દેશે ક્ષિપેદ્યદા
તદા મૃગપ્લુતા જ્ઞેયા સા વિદૂષકકર્તૃકા

ઇતિ મૃગપ્લુતા
કુઞ્ચિતોત્ક્ષિપ્તપાદસ્ય જાનુસ્તનસમં યદા
ન્યસ્ય સ્તબ્ધીકૃતોઽન્યોઽઙ્ઘ્રિરૂર્ધ્વજાનુસ્તદા ભવેત્

ઇત્યૂર્ધ્વજાનુઃ
પૃષ્ઠપ્રસારિતાઙ્ઘ્રેશ્ચેદન્યોર્વભિમુખં તલમ્
કૃત્વા પાર્ષ્ણિઃ સ્વપાર્શ્વે ક્ષ્માન્યસ્તાઽલાતા તદોદિતા

ઇત્યલાતા
ઉત્ક્ષિપ્ય કુઞ્ચિતં પાદં જઙ્ઘામસ્ય પ્રસાર્ય ચ

જાન્વન્તાં વોરુપર્યન્તામગ્રયોગે નતં ભુવિ
ચરણં પાતયેદ્યસ્યાં સા સૂચીતિ નિગદ્યતે

ઇતિ સૂચી
પશ્ચાન્નીત્વાઽઞ્ચિતં પાદં તસ્ય પાર્ષ્ણ્યા સ્ફિજં સ્પૃશેત્
તં તતોઽઞ્ચિતજઙ્ઘં ચ ભૂમાવગ્રતલેન ચેત્
વિપાતયેત્તદા ચારી પ્રોક્તા નૂપુરપાદિકા

ઇતિ નૂપુરપાદિકા
પાદં કુઞ્ચિતમુદ્ધૃત્ય દોલયિત્વા ચ પાર્શ્વયોઃ
ન્યસ્યેત્પાર્ષ્ણ્યા સ્વપાર્શ્વે ચેદ્દોલાપાદા તદોચ્યતે

ઇતિ દોલાપાદા
નૂપુરશ્ચરણોઽન્યસ્ય પાર્ષ્ણિદેશે વિધાય ચેત્

સ્વદેહક્ષેત્રાભિમુખં જાન્વગ્રત્વેન વેગતઃ
અગ્રે પ્રસાર્યતે ચારી દણ્ડપાદા તદોદિતા

ઇતિ દણ્ડપાદા
પૃષ્ઠતો વલિતઃ સ્પૃષ્ટ્વા શિરો ભ્રાન્ત્વા ચ સર્વતઃ
પ્રસૃતશ્ચરણો યત્ર વિદ્યુદ્ધાન્તા ભવેદસૌ

ઇતિ વિદ્યુદ્ધાન્તા અતિક્રાન્તાગતં પાદં ત્ર્યસ્રસ્યોરોવિવર્તનમ્
કૃત્વા પાદાન્તરતલભ્રમેણ ભ્રામ્યતે તનુઃ
યત્ર સા ભ્રમરી ચારી શાર્ઙ્ગદેવેન કીર્તિતા

ઇતિ ભ્રમરી
અન્યોરુમૂલક્ષેત્રાન્તં પાદમુત્ક્ષિપ્ય કુઞ્ચિતમ્
નિતમ્બાભિમુખી પાર્ષ્ણિઃ કુર્યાજ્જાનુ સ્વપાર્શ્વગમ્

યત્રોત્તાનં પાદતલં કટીજાનુવિવર્તનાત્
ભુજંગત્રાસિતા સા સ્યાદ્ગુજંગત્રાસમૂચિકા

ઇતિ ભુજંગત્રાસિતા
તાલત્રયાન્તરોત્ક્ષિપ્તં કુઞ્ચિતં પાદમાનયેત્

પાર્શ્વાન્તરં તતો જઙ્ઘાં સ્વસ્તિકીકૃત્ય પાતયેત્
ધરણ્યાં પાર્ષ્ણિભાગેન યત્રાઽઽક્ષિપ્તામમૂં વિદુઃ

ઇત્યાક્ષિપ્તા
વિશ્લિષ્ટજઙ્ઘયોઃ કૃત્વા સ્વસ્તિકં તસ્ય કુઞ્ચિતઃ
પાદઃ પ્રસારિતો વક્રઃ સ્વપાશ્વસ્થોઽથ પાત્યતે
પાર્ષ્ણ્યા પાર્ષ્ણ્યન્તરક્ષેત્રે યત્રાઽઽવિદ્ધા ભવત્યસૌ

ઇત્યાવિદ્ધા
આવિદ્ધાપાદમન્યોરુપ્રદેશસ્થાસ્નુપાર્ષ્ણિકમ્

કૃત્વોત્પ્લુત્ય ભ્રમરકં દત્ત્વા યત્ર નિપાતયેત્
તથાઽન્યં પાદમુદ્ધૃત્ય સોદ્વૃત્તાશેષરૂપિણી

ઇત્યુદ્વૃત્તા
લલિતાઙ્ગક્રિયાસાધ્યાશ્ચાર્યો યુદ્ધનિયુદ્ધયોઃ
નૃત્તે નાટ્યે ગતૌ ચૈતાઃ પ્રયોક્તવ્યા મનીષિભિઃ

પ્રધાનં યો યદા યત્ર હસ્તઃ પાદોઽથવા ભવેત્
સોઽગ્રે તદનુગોઽન્યઃ સ્યાત્સામ્યે તુ સમકાલતા

યતઃ પાદસ્તતો હસ્તો યતો હસ્તસ્તતસ્ત્રિકઃ
ચરણાનુચરાણ્યાહુરઙ્ગોપાઙ્ગાનિ સૂરયઃ

એવં ચારીપ્રધાનત્વે સ્યાદઙ્ગવિનિયોજનમ્
પ્રાધાન્યે હસ્તકાનાં તુ હસ્તમઙ્ગાન્યુપાસતે

ચારં ચારં યથા ચાર્યાં ચરણઃ શ્રયતે મહીમ્
કારં કારં કરસ્તદ્વદ્વિશ્રામ્યતિ કટીતટે

અર્ધચન્દ્રઃ કરો નાટ્યે સંશ્રયેત કટીતટમ્
પક્ષવઞ્ચિતકો નૃત્યે પક્ષપ્રદ્યોતકોઽથવા

ઇતિ દ્વાત્રિંશચ્ચારીલક્ષણમ્
ચતુરસ્રં સમાશ્રિત્ય સંલગ્નૌ ચેત્પ્રસર્પતઃ
પુરતઃ પૃષ્ઠતો વાઽઙ્ઘ્રી રથચક્રા તદોચ્યતે

ઇતિ રથચક્રા
પશ્ચાદુત્તાનિતતલશ્ચરણઃ પ્રસૃતો બહિઃ
યસ્યાં પરાવૃત્તતલા શાર્ઙ્ગદેવેન સોદિતા

ઇતિ પરાવૃત્તતલા
સ્થિત્વા સ્વસ્તિકબન્ધેન પાર્ષ્ણ્યોઃ પ્રપદયોસ્તથા
રેચિતૌ ચરણૌ યત્ર સોક્તા નૂપુરવિદ્ધિકા

ઇતિ નૂપુરવિદ્ધા
વર્ધમાને સ્થિતૌ સ્થાને વામદક્ષિણતો યદા
સરતોદ્રુતમાનેન પાદૌ તિર્યઙ્મુખા તદા

ઇતિ તિર્યઙ્મુખા
નન્દ્યાવર્તસ્થિતૌ પાદૌ પાર્ષ્ણિપાદાગ્રરેચિતૌ
પુરઃ પ્રસારિતૌ યસ્યાં સા મરાલાઽભિધીયતે

ઇતિ મરાલા
સંહતસ્થાનકે સ્થિત્વા પાર્શ્વાભ્યાં ઘર્ષતઃ ક્ષિતિમ્
ચરણૌ યત્ર સા ચારી કરિહસ્તા પ્રકીર્તિતા

ઇતિ કરિહસ્તા
નન્દ્યાવર્તસ્થયોરઙ્ઘ્ર્યોસ્તિર્યક્સૃત્વા કુલીરિકા
ઇતિ કુલીરિકા
પાર્ષ્ણિવિદ્ધસ્થિતૌ પાદૌ ચેદ્વિશ્લિષ્યોપસર્પતઃ
યદ્વાઽપસર્પતઃ પ્રોક્તા સા વિશ્લિષ્ટાભિધા બુધૈઃ

ઇતિ વિશ્લિષ્ટા
નન્દ્યાવર્તસ્થપાદાભ્યાં પશ્ચાત્સૃત્વા તુ કાતરા
ઇતિ કાતરા
પાર્ષ્ણિપાર્શ્વગતે સ્થાને સ્થિત્વા ચેદ્રેચિતા કૃતા
પાર્ષ્ણિસ્તદોદિતા ચારી નિષ્ણાતૈઃ પાર્ષ્ણિરેચિતા

ઇતિ પાર્ષ્ણિરેચિતા
એકપાદે સ્થિતઃ સ્થાને ભૂસ્થેન ચરણેન ચેત્
ઊરું તાડયતિ પ્રોક્તા તદા ચાર્યૂરુતાડિતા

ઇત્યૂરુતાડિતા
ઊરુસ્થસ્વસ્તિકાકારાવઙ્ઘ્રી સંઘર્ષતો ભુવમ્
પાર્શ્વાભ્યાં યત્ર તામાહુરૂરુવેણીં મનીષિણઃ

ઇત્યૂરુવેણી
અઙ્ગુલીપૃષ્ઠભાગેન પુરતઃ સરતો દ્રુતમ્
પ્રપદે યત્ર સા ચારી તલોદ્વૃત્તા મતા સતામ્

ઇતિ તલોદ્વૃત્તા
કુઞ્ચિતે સ્વસ્તિકીકૃત્ય વલિતાન્તે તલે યદા
અઙ્ઘ્ર્યોરુત્પ્લુત્ય નિપતેદ્ધરિણત્રાસિકા તદા

ઇતિ હરિણત્રાસિકા
ભૂમિઘૃષ્ટ્યા બહિર્નીતાવાવર્તેતે શનૈઃ ક્રમાત્
ચરણૌ યત્ર તામાહુરર્ધમણ્ડલિકાં બુધાઃ

ઇત્યર્ધમણ્ડલિકા
યત્રાઽઽકુઞ્ચ્ય તિરશ્ચીનં ચરણં પ્રક્ષિપેન્મુહુઃ
તાં તિર્યક્કુઞ્ચિતાં ચારીમાહ શ્રીકરણેશ્વરઃ

ઇતિ તિર્યક્કુઞ્ચિતા
ઇતસ્તતશ્ચ ચરણૌ સ્થાપયેત વિસંસ્થુલૌ
મત્તવદ્યત્ર તામાહુશ્ચારીં ધીરા મદાલસામ્

ઇતિ મદાલસા
આકુઞ્ચિતોઽઙ્ઘ્રિરુત્ક્ષિપ્યોત્ક્ષિપ્યાન્યેનાઙ્ઘ્રિણા યદા
યુજ્યતેઽન્યસ્તુ સંસર્પેત્તિર્યક્સંચારિતા તદા

ઇતિ તિર્યક્સંચારિતા
ઉત્ક્ષિપ્ય કુઞ્ચિતૌ પાદૌ ન્યસ્યેદેકૈકમગ્રતઃ
યસ્યાં સોત્કુઞ્ચિતા ચારી પ્રોક્તા સોઢલસૂનુના

ઇત્યુત્કુઞ્ચિતા
તિર્યક્પ્રસારિતૈકાઙ્ઘ્રિ પાર્શ્વમન્યત્તલેન ચેત્
મુહુઃ સંયોજયેદુક્તા સ્તમ્ભક્રીડનિકા તદા

ઇતિ સ્તમ્ભક્રીડનિકા
સ્થાનેઽઙ્ઘ્રિઃ ખણ્ડસૂચ્યાખ્યે તિષ્ઠન્નાકૃષ્ય વેગતઃ
લઙ્ઘ્યતેઽન્યાઙ્ઘ્રિણા યત્ર સોક્તા લઙ્ઘિતજઙ્ઘિકા

ઇતિ લઙ્ઘિતજઙ્ઘિકા
સ્ફુરિતાઽગ્રે સૃતૌ વેગાદ્ભૂસ્પૃશોઃ પાદપાર્શ્વયોઃ
ઇતિ સ્ફુરિતા
ક્રમાદાકુઞ્ચિતાઙ્ઘ્રિભ્યાં પશ્ચાદ્ગત્યાઽપકુઞ્ચિતા

ઇત્યપકુઞ્ચિતા
સ્થાને વિષમસૂચ્યાખ્યે સ્થિત્વોત્પ્લુત્ય પતન્ભુવિ
અઙ્ઘ્રી સંઘટ્ટયેદ્યત્ર સોક્તા સંઘટ્ટિતાભિધા

ઇતિ સંઘટ્ટિતા
ધરણ્યાં ચરણાગ્રેણ ઘાતઃ ખુત્તા નિગદ્યતે
ઇતિ ખુત્તા
ચરણઃ સ્વસ્તિકાકારકારિતઃ સ્વસ્તિકા ભવેત્

ઇતિ સ્વસ્તિકા
યત્રાઙ્ઘ્રી સંહતસ્થાને સ્થિત્વા તિર્યક્પૃથક્કૃતૌ
સ્પૃશતો બાહ્યપાર્શ્વાભ્યાં ભુવં સા તલદર્શિની

ઇતિ તલદર્શિની
નિકુટ્ટનં મિથોઽઙ્ઘ્રિભ્યામુદ્ધતાભ્યાં પુરાટિકા
ઇતિ પુરાટિકા
ઉદ્ધૃતેન નિકુટ્ટેન ચરણેન નિકુટ્ટનમ્
ઉદ્ધૃતસ્યાન્યપાદસ્ય યત્ર સાઽર્ધપુરાટિકા

ઇત્યર્ધપુરાટિકા
ચરણોઽગ્રે સરત્યેકો યત્ર સા સરિકા મતા

ઇતિ સરિકા
પુરઃસરણમઙ્ઘ્રિભ્યાં સમાભ્યાં સ્ફુરિકા ભવેત્
ઇતિ સ્ફુરિકા
સ્થિતિસ્તુ ચરણાગ્રેણ કુઞ્ચિતેન નિકુટ્ટિકા

ઇતિ નિકુટ્ટિકા
પશ્ચાન્ન્યસ્ય પુરસ્તં ચ પ્રસાર્ય ચરણં યદિ
નિકુટ્ટયેદ્ભુવં તેન લતાક્ષેપસ્તદોદિતઃ

ઇતિ લતાક્ષેપઃ
સ્ખલિતે ચરણે તિર્યગડ્ડસ્ખલિતિકા ભવેત્

ઇત્યડ્ડસ્ખલિતિકા
પુરતઃ પૃષ્ઠતસ્તિર્યક્ચરણૌ યુગપદ્યદા
સ્ખલતઃ પ્રોચ્યતે ચારી સમસ્ખલિતિકા તદા

ઇતિ સમસ્ખલિતિકા
યસ્યાં પુરોઽઙ્ઘ્રિમુત્ક્ષિપ્ય લલાટસ્યોપરિ દ્રુતમ્
ભ્રામયિત્વા ભુવિ ન્યસ્યેદ્વિદ્યુદ્ધાન્તામમૂં વિદુઃ

ઇતિ વિદ્યુદ્ધાન્તા
અઙ્ઘ્રિં કુઞ્ચિતમુત્ક્ષિપ્ય પુરો વિસ્તાર્ય વેગતઃ
વિન્યસેદવનૌ યત્ર પુરઃક્ષેપા ભવેદસૌ

ઇતિ પુરઃક્ષેપા
પુરો ગગનભાગે ચેત્પ્રસાર્ય ચરણં મુહુઃ
આકુઞ્ચયેત્તદા ચારી વિક્ષેપા શાર્ઙ્ગિણોદિતા

ઇતિ વિક્ષેપા
નતાઙ્ઘ્રેરુત્પ્લુત્યાભીક્ષ્ણં નિપાતાદ્ધરિણપ્લુતા

ઇતિ હરિણપ્લુતા
બાહ્યપાર્શ્વેન યત્રોરોઃ પૃષ્ઠં સ્પૃષ્ટ્વેતરત્પદમ્
નિતમ્બનિકટં યાતિ સાઽપક્ષેપા પ્રકીર્તિતા

ઇત્યપક્ષેપા
ડમર્યાકુઞ્ચિતસ્યાઙ્ઘ્રેર્વામદક્ષિણતો ભ્રમાત્
ઇતિ ડમરી
યત્ર સ્વસ્તિકમાવર્ત્ય પ્રોત્ક્ષિપેત્તિર્યગૂર્ધ્વતઃ
ચરણૌ દણ્ડપાદા સા ચારી નિઃશઙ્કકીર્તિતા

ઇતિ દણ્ડપાદા
વિસ્તાર્યાઙ્ઘ્રી પ્લુતં કૃત્વા ગમનં તાડયેન્મિતથઃ
યદા પાદતલદ્વંદ્વં તદા ચાર્યઙ્ઘ્રિતાડિતા

ઇત્યઙ્ઘ્રિતાડિતા
કિંચિદાકુઞ્ચિતં પાદમઙ્ઘ્રિણાઽન્યેન લઙ્ઘયેત્
ગગને ચેત્તદા ચારી જઙ્ઘાલઙ્ઘનિકા મતા

ઇતિ જઙ્ઘાલઙ્ઘનિકા
અલાતાઙ્ઘ્રૌ પૃષ્ઠગતે શીઘ્રમન્યાઙ્ઘ્રિલઙ્ઘિતે

ઇત્યલાતા
તલમન્તર્ભ્રમસ્યાઙ્ઘ્રેર્જાનુપૃષ્ઠે ક્ષિપેદ્યદિ
બહિર્ભ્રમસ્ય તત્પાર્શ્વે જઙ્ઘાવર્તા તદા ભવેદ્

ઇતિ જઙ્ઘાવર્તા
અઙ્ઘ્રિણૈકેન ચેદન્યં વેષ્ટયેદ્વેષ્ટાનં તદા
તદેવ વલનં કેચિદવદન્નૃત્તકોવિદાઃ

ઇતિ વેષ્ટનમ્
ઉદ્વેષ્ટાનં વેષ્ટયિત્વા પૃષ્ઠતોઽઙ્ઘ્રૌ પ્રસારિતે

ઇત્યુદ્વેષ્ટાનમ્
આકુઞ્ચિતસ્ય પાદસ્ય પુરતઃ પૃષ્ઠતસ્તથા
ઉત્ક્ષેપો જાનુપર્યન્તમુત્ક્ષેપઃ કથ્યતે બુધૈઃ

ઇત્યુત્ક્ષેપઃ
સ ચેત્પૃષ્ઠત એવ સ્યાત્પૃષ્ઠોત્ક્ષેપમમું વિદુઃ
ઇતિ પૃષ્ઠોત્ક્ષેપઃ
ઊરૌ પાર્શ્વેન વિન્યસ્ય પદં યત્ર પ્રસારયેત્
તીક્ષ્ણાગ્રીકૃત્ય તામાહ સૂચીં શ્રીકણ્ઠવલ્લભઃ

ઇતિ સૂચી
પાદયોઃ સ્વસ્તિકેઽસ્યૈકઃ કિંચિદાન્દોલિતઃ પુરઃ
કુઞ્ચિતશ્ચરણો યત્ર સા વિદ્ધા બોધિતા બુધૈઃ

ઇતિ વિદ્ધા
લલિતા વલિતા મૂર્તિરુદ્વૃત્તશ્ચરણો ભવેત્
યત્ર તત્પ્રાવૃતં જ્ઞેયં મકરધ્વજજીવનમ્

ઇતિ પ્રાવૃતમ્
ઉલ્લોલઃ સ્યાચ્ચરણયોઃ ક્રમેણોલ્લાલનાદ્દિવિ

ઇત્યુલ્લોલઃ
સ્થાનં સ્થિતિર્ગતિશ્ચારી સ્થાનમાદ્યન્તયોર્ગતેઃ
સ્થિત્વા ગચ્છતિ ગત્વા ચ તિષ્ઠતીત્યવિનાકૃતાઃ
ચાર્યઃ સ્થાનેન તાભ્યોઽતોઽનન્તરં સ્થાનમુચ્યતે

સંનિવેશવિશેષોઽઙ્ગે નિશ્ચલઃ સ્થાનમુચ્યતે

વૈષ્ણવં સમપાદં ચ વૈશાખં મણ્ડલં તથા
આલીઢપ્રત્યાલિઢે ચ સ્થાનાનીતિ નરેષુ ષટ્

અથ સ્થાનાનિ વક્ષ્યામસ્ત્રીણિ સ્ત્રીણાં મુનેર્મતાત્
આયતાખ્યાવહિત્થાશ્વક્રાન્તાન્યન્યચ્ચતુષ્ટયમ્

અથાપિ ચેતિ વદતા મુનિના સૂચિતં બ્રુવે
ગતાગતં ચ વલિતં મોટિતં વિનિવર્તિતમ્

અથ દેશીસ્થાનકાનાં ત્રયોવિંશતિરુચ્યતે
સ્વસ્તિકં વર્ધમાનાખ્યં નન્દ્યાવર્તં ચ સંહતમ્

સમપાદં ચૈકપાદં પૃષ્ઠોત્તાનતલં તથા
ચતુરસ્રં પાષ્ણિવિદ્ધં પાર્ષ્ણિપાર્શ્વગતં તથા

એકપાર્શ્વગતં ચ સ્યાદેકજાનુનતાભિધમ્
પરાવૃત્તાહ્વયં સૂચિ સમાદિ વિષમાદ્યપિ

ખણ્ડસૂચિ તતો બ્રાહ્મં વૈષ્ણવં શૈવગારુડે
કૂર્માસનં નાગબન્ધં વૃષભાસનમિત્યપિ

સ્વસ્થં મદાલસં ક્રાન્તં સ્યાદ્વિષ્કમ્ભિતમુત્કટમ્
સ્રસ્તાલસં જાનુગતં મુક્તજાનુ વિમુક્તકમ્

ઉપવિષ્ટસ્થાનકાનિ નવેતિ ભરતોઽભ્યધાત્
સમમાકુઞ્ચિતં સ્થાનં પ્રસારિતવિવર્તિતે

ઉદ્વાહિતં નતં ચેતિ સુપ્તસ્થાનાનિ સન્તિ ષટ્
ઇતિ સ્થાનાનિ ષટ્પુંસાં સ્ત્રીણાં સપ્તાપરાણ્યપિ

ત્રયોવિંશતિરુક્તાનિ નવ સ્થાનાનિ ચાઽસને
સુપ્તસ્થાનાનિ ષટ્તાનિ સર્વાણિ મિલિતાનિ તુ

એકપઞ્ચાશદાચષ્ટ નિઃશઙ્કઃ કરણાગ્રણીઃ
સર્વેષાં વચ્મિ લક્ષ્મૈષામિદાનીં તદ્વિદાં મતમ્

એકઃ સમસ્થિતઃ પાદસ્ત્ર્યસ્રઃ પક્ષસ્થિતોઽપરઃ

સાર્ધદ્વિતાલાન્તરાલો જઙ્ઘા કિંચિન્નતા ભવેત્
સૌષ્ઠવં યત્ર તજ્જ્ઞેયં વૈષ્ણવં વિષ્ણુદૈવતમ્

પ્રકૃતિસ્થસ્ય સંલાપેનાનાકાર્યાન્તરાન્વિતે
પ્રયોજ્યં તન્મુનિઃ પ્રાહ નૃભિરુત્તમમધ્યમૈઃ

વિષ્ણુવેષધરેણૈવ નટેનેત્યપરે જગુઃ
સૂત્રધારાદિના નાટ્યસ્થિતિકર્ત્રેતિ ચાપરે

પક્ષસ્થિતોઽસૌ ચરણો યઃ પાર્શ્વાભિમુખાઙ્ગુલિઃ
ત્ર્યસ્રઃ સ એવ કિંચિચ્ચેત્પુરોદેશાભિમુખ્યભાક્

અઙ્ગુષ્ઠમધ્યમાઙ્ગુલ્યૌ યે હસ્તસ્ય પ્રસારિતે
તદગ્રયોરન્તરાલં તાલમાહુર્મનીષિણઃ

કટી જાનુસમા યત્ર કૂર્પરાંસશિરઃસમમ્
ઉરઃ સમુન્નતં સન્નં ગાત્રં તત્સૌષ્ઠવં ભવેત્

સન્નં સ્વસ્થાનવિશ્રાન્તં નિષણ્ણં ત્વચલસ્થિતિ

ચલપાદમનત્યુચ્ચમચઞ્ચલમકુબ્જકમ્

સૌષ્ઠવેઽઙ્ગં ભવેત્તચ્ચ કાર્યમુત્તમમધ્યમૈઃ
એતચ્ચ વૈષ્ણવં સ્થાનં ચતુરસ્રસ્ય જીવનમ્

વૈષ્ણવં સ્થાનકં યત્ર કટીનાભિચરૌ કરૌ
પૃથક્સમુન્નતં વક્ષશ્ચતુરસ્રં તદુચ્યતે

ઇતિ વૈષ્ણવમ્
પ્રધાનં સૌષ્ઠવં પાદાવેકતાલાન્તરૌ સમૌ

યત્ર તત્સમપાદં સ્યાચ્ચતુરાનનદૈવતમ્
એતચ્ચ વિપ્રદત્તાશીઃસ્વીકારેઽથ નિરીક્ષણે

મધ્યમાનાં વિહંગાનાં કન્યાવરકુતૂહલે
લિઙ્ગિવ્રતિવિમાનસ્થસ્યન્દનસ્થેષુ ચેષ્યતે

ઇતિ સમપાદમ્
ભૂમેરૂર્ધ્વનિષણ્ણૌ ચેત્સાર્ધતાલત્રયાન્તરે
નભૂસ્યૂરૂ ચરણયોસ્તાવદેવાન્તરં ભુવિ

ત્ર્યસ્રપક્ષસ્થયોઃ સ્થાનં વૈશાખં કથિતં તદા
વિશાખદૈવતં તચ્ચ સ્થૂલપક્ષીક્ષણે ભવેત્
યદ્ધાદૌ પ્રેરણેઽશ્વાનાં વેગાદાને ચ વાહને

ઇતિ વૈશાખમ્
પક્ષસ્થૌ ચરણૌ ત્ર્યસ્રાવેકતાલાન્તરૌ ભુવિ
કટીજાનુસમૌ વ્યોમ્નિ સાર્ધતાલદ્વયાન્તરે

ઊરૂ યત્ર નિષણ્ણૌ તન્મણ્ડલં શક્રદૈવતમ્
ધનુર્વજ્રાદિશસ્ત્રાણાં પ્રયોગે ગજવાહને

વીક્ષણે ગરુડાદીનામિદં મુનિરુપાદિશત્
ચતુસ્તાલાન્તરૌ પાદૌ મણ્ડલેઽન્યે પ્રચક્ષતે

ઇતિ મણ્ડલમ્
વામો યત્ર નિષણ્ણોરુરમ્બરે પૂર્વમાનતઃ
દક્ષિણશ્ચરણશ્ચાગ્રે પઞ્ચતાલં પ્રસારિતઃ

ત્ર્યસ્રૌ દ્વાવપિ તદ્વિદ્યાદાલીઢં રુદ્રદૈવતમ્
ઈર્ષ્યાક્રોધકૃતો જલ્પઃ કાર્યસ્તેનોત્તરોત્તરઃ

વીરરૌદ્રકૃતં મલ્લસંઘર્ષાસ્ફોટનાદિકમ્
તથા સંધાય શસ્ત્રાણિ પ્રત્યાલીઢં સમાશ્રયેત્

ઇત્યાલીઢમ્
આલીઢાઙ્ગવિપર્યાસાત્પ્રત્યાલીઢમુદીરિતમ્
આલીઢકૃતસંધાનશસ્ત્રમેતેન મોક્ષયેત્
રુદ્રં ચ દૈવતં તત્ર ભાષતે શંભુવલ્લભઃ

ઇતિ પ્રત્યાલીઢમ્
એષામાદ્યાનિ ચત્વારિ દૃશ્યન્તે નાટ્યનૃત્તયોઃ
પ્રયોગસ્ત્વન્ત્યયોસ્તજ્જ્ઞૈરિષ્ટો નાટ્યૈકગોચરઃ

અન્યે પઞ્ચવિધેઽપ્યાહુર્નર્તને સ્થાનકાનિ ષટ્

ઇતિ ષટ્પુરુષસ્થાનકાનિ
ઘામસ્તાલાન્તરસ્ત્ર્યસ્રો દક્ષિણશ્ચરણઃ સમઃ
પ્રસન્નં વદનં વક્ષઃ સમુન્નતમનુન્નતા

કટીનિતમ્બગો હસ્તો દક્ષિણોઽન્યો લતાકરઃ
યત્રાઽઽયતં તદાખ્યાતં કમલા ચાત્ર દેવતા

સ્થાનં ચિકીર્ષિતાસુ સ્યાત્ક્ષતાસુ ચ ગતિષ્વિદમ્
આભાષણે ચ કર્તવ્યે સખીપ્રિયતમાદિભિઃ

રઙ્ગાવતરણારમ્ભે પુષ્પાઞ્જલિવિસર્જને
અમર્ષે પ્રતિષેધે ચ કાર્યં માનાવલમ્બને
ગર્વગામ્ભીર્યમૌને સ્યાદાવાહનવિસર્જને

પૂર્વરઙ્ગે સ્ત્રીભિરેવ પ્રયોજ્યં કેચિદૂચિરે
નરો નાર્યોઽથવા કુર્યુઃ પ્રવેશે સ્થાનકં સ્ત્રિયાઃ

સ્થાનં યથાભિનેયં સ્યાત્પ્રવિષ્ટેષ્વિતિ ચાપરે
આયતાનન્તરં કાર્યા રઙ્ગાવતરણાદયઃ

હસ્તપાદપ્રચારસ્તુ તેષુ જ્ઞેયો યથોચિતમ્
ભટ્ટાભિનવગુપ્તસ્ય મતમેતદુદીરિતમ્

ઇત્યાયતમ્
અવહિત્થં તદેવ સ્યાદ્વિપર્યાસેન પાદયોઃ
ચિન્તાવિતર્કયોસ્તોષે સંલાપે ચ નિસર્ગજે

વિસ્મયે ભૂરિસૌભાગ્યગર્વજે સ્વાઙ્ગવીક્ષણે
લીલાવિલાસલાવણ્યવરમાર્ગવિલોકને

કાર્યં દૌર્ગમિદં સ્થાનમવહિત્થસ્ય સૂચકમ્

ઇત્યવહિત્થમ્
સમસ્થૈકસ્ય પાદસ્ય પાર્ષ્ણિદેશશતોઽપરઃ
સૂચીપાદઃ સ્વપાર્શ્વે વા સમસ્તાલાન્તરે સ્થિતઃ

યત્રાશ્વારોહણારમ્ભે તદશ્વક્રાન્તમુચ્યતે
સ્ખલિતે વિગલદ્વસ્ત્રધારણે ગોપ્યગોપને

પ્રસૂનસ્તબકાદાને તરુશાખાવલમ્બને
નૈસર્ગિકે ચ સંલાપે વિભ્રમે લલિતે તથા
પ્રયોક્તવ્યમિદં સ્થાનં ભારતી ચાત્ર દેવતા

ઇત્યશ્વક્રાન્તમ્
ગત્યુન્મુખી ચ યત્રૈકં પદમુદ્ધૃત્ય નર્તકી
ઉદાસ્તે તદ્ગતિસ્થિત્યોર્નિરોધાત્સ્યાદ્ગતાગતમ્

ઇતિ ગતાગતમ્
શરીરમીષદ્વલિતં પાદો વલિતદિગ્ભવઃ
કનિષ્ઠાશ્લિષ્ટભૂરન્યો ભૂલગ્નાઙ્ગુષ્ઠકો યદા
તદા વલિતમાખ્યાતં સાભિલાષવિલોકને

ઇતિ વલિતમ્
એકઃ સમોઽઙ્ઘ્રિરન્યસ્તુ કુઞ્ચિતોઽર્ધતલાઙ્ગુલિઃ
અગ્રે યદોર્ધ્વગૌ હસ્તૌ કર્કટૌ મોટિતં તદા
કામાવસ્થાસુ સર્વાસુ વિનિયોગોઽસ્ય કીર્તિતઃ

ઇતિ મોટિતમ્
પૃષ્ઠતોઽઙ્ગપરાવૃત્ત્યા તદેવ વિનિવર્તિતમ્

ઇતિ વિનિવર્તિતમ્
સ્વસ્તિકો હંસકસ્થાને ચરણૌ કુઞ્ચિતૌ યદા
મિથઃ શ્લિષ્ટકનિષ્ઠૌ ચ તદાહુઃ સ્વસ્તિકં બુધાઃ

ઇતિ સ્વસ્તિકમ્
વર્ધમાને તુ ચરણૌ તિર્યઞ્ચૌ પાર્ષ્ણિસંગતૌ

ઇતિ વર્ધમાનમ્
અસ્યૈવ ચેચ્ચરણયોરન્તરં સ્યાત્ષડઙ્ગુલમ્
વિતસ્તિમાત્રમથવા નન્દ્યાવર્તં તદોદિતમ્

ઇતિ નન્દ્યાવર્તમ્
દેહઃ સ્વાભાવિકોઽઙ્ગુષ્ઠૌ પાદયોશ્ચેન્મિથો યુતૌ
ગુલ્ફૌ ચ સંહતં તત્સ્યાત્પુષ્પાઞ્જલિવિસર્જને

ઇતિ સંહતમ્
વપુઃ સ્વાભાવિકં પાદૌ વિતસ્ત્યન્તરિતાવૃજૂ
યત્ર તત્સમપાદાખ્યં શાર્ઙ્ગદેવઃ સમાદિશત્

ઇતિ સમપાદમ્
સમસ્યાઙ્ઘ્રેર્જાનુમૂર્ધ્વં બાહ્યપાર્શ્વે યદીતરઃ
બાહ્યપાર્શ્વેન લગ્નોઽઙ્ઘ્રિરેકપાદં તદોચ્યતે

ઇત્યેકપાદમ્
ભૂલગ્નાઙ્ગુલિપૃષ્ઠોઽઙ્ઘ્રિઃ પશ્ચાદેકોઽપરઃ પુરઃ
સમો યત્ર તદાદિષ્ટં પૃષ્ઠોત્તાનતલં બુધૈઃ

ઇતિ પૃષ્ઠોત્તાનતલમ્
નન્દ્યાવર્તસ્ય ચેદઙ્ઘ્ર્યોર્ભવેદષ્ટાદશાઙ્ગુલમ્
અન્તરં ચતુરૈઃ સ્થાનં ચતુરસ્રં તદોદિતમ્

ઇતિ ચતુરસ્રમ્
પાર્ષ્ણિરઙ્ગુષ્ઠસંશ્લિષ્ટા પાર્ષ્ણિવિદ્ધે વિધીયતે
ઇતિ પાર્ષ્ણિવિદ્ધમ્
પાર્ષ્ણિપાર્શ્વગતે પાર્ષ્ણિરન્તઃ પાર્શ્વાન્તરસ્થિતઃ

ઇતિ પાર્ષ્ણિપાર્શ્વગતમ્
સમસ્યાઙ્ઘ્રેઃ પુરઃ કિંચિદપરશ્ચરણો યદા
સ્યાદ્બાહ્યપાર્શ્વગસ્તિર્યગેકપાર્શ્વગતં તદા

ઇત્યેકપાર્શ્વગતમ્
એકઃ સમોઽઙ્ઘ્રિરન્યશ્ચેદન્તરે ચતુરઙ્ગુલે
તિર્યક્કુઞ્ચિતજાનુઃ સ્યાદેકજાનુનતં તદા

ઇત્યેકજાનુનતમ્
પરાવૃત્તે સમે સ્યાતાં પાર્ષ્ણ્યાઽઙ્ગુષ્ઠકનિષ્ઠિકે
ઇતિ પરાવૃત્તમ્
પાર્ષ્ણિજઙ્ઘોરુસંલગ્નધરણી ચરણૌ યદા
તિર્યક્પ્રસારિતૌ સ્યાતાં સમસૂચિ તદોચ્યતે

ઇતિ સમસૂચિ
સૂચીપાદૌ પૃથગ્યત્ર પુરઃ પશ્ચાત્પ્રસારિતૌ

યુગપદ્ગદિતં તજ્જ્ઞૈઃ સ્થાનં વિષમસૂચિ તત્
ભૂલગ્નજાનુગુલ્ફૌ તૌ ચરણૌ કેચિદૂચિરે

ઇતિ વિષમસૂચિ
એકોઽઙ્ઘ્રિઃ કુઞ્ચિતોઽન્યસ્તુ ભૂસંલગ્નોરુપાર્ષ્ણિકઃ
તિર્યક્પ્રસારિતો યત્ર ખણ્ડસૂચિ તદોચ્યતે

ઇતિ ખણ્ડસૂચિ
એકઃ સમોઽઙ્ઘ્રિરન્યશ્ચેત્કુઞ્ચિતીકૃત્ય પૃષ્ઠતઃ
જાનુસંધિસમત્વેનોત્ક્ષિપ્તો બ્રાહ્મં તદુચ્યતે

ઇતિ બ્રાહ્મમ્
સમમેકં વિધાયાઙ્ઘ્રિમન્યશ્ચેત્કુઞ્ચિતો મનાક્
પુરઃ પ્રસારિતસ્તિર્યક્પદં સ્યાદ્વૈષ્ણવં તદા

ઇતિ વૈષ્ણવમ્
અઙ્ઘ્રેઃ સમસ્ય વામસ્ય જાનુશીર્ષસમોઽપરઃ
ઉદ્ધૃતઃ કુઞ્ચિતાકારો યત્ર શૈવં તદુચ્યતે

ઇતિ શૈવમ્
આકુઞ્ચિતઃ પુરો વામઃ પશ્ચાદન્યસ્તુ જાનુના
ભુવં ગતૌ યદા પાદૌ ગારુડં ગદિતં તદા

ઇતિ ગારુડમ્
દક્ષિણશ્ચરણો જાનુબાહ્યગુલ્ફમિલત્ક્ષિતિઃ
વામઃ સમો ભવેદ્યત્ર કૂર્માસનમદો વિદુઃ

ઇતિ કૂર્માસનમ્
યદોપવિશ્ય વામોરોઃ પૃષ્ઠે ન્યસ્યતિ દક્ષિણામ્
જઙ્ઘાં તદા નાગબન્ધમભ્યધાત્કરણાગ્રણીઃ

ઇતિ નાગબન્ધમ્
વિયુતે સંયુતે વા ચેજ્જાનુની સંસ્થિતે ક્ષિતૌ
વૃષભાસનમાખ્યાતં સૌષ્ઠવાધિષ્ઠિતં તદા

ઇતિ વૃષભાસનમ્
વિસ્તારિતાઞ્ચિતાવઙ્ઘ્રી યત્રોરઃ કિંચિદુન્નતમ્
કરાવૂરુકટિન્યસ્તૌ સ્વસ્થં સ્થાનં તદુચ્યતે

ઇતિ સ્વસ્થમ્
એકઃ પ્રસારિતઃ કિંચિદન્યોઽઙ્ઘ્રિસ્ત્વાસનાશ્રિતઃ
શિરઃપાશ્વગતં યત્ર તન્મદાલસમિષ્યતે
મદે વિપદિ નિર્વેદેઽથૌત્સુક્યે વિરહે ભવેત્

ઇતિ મદાલસમ્
હસ્તૌ ચિબુકવિન્યસ્તૌ બાહુશીર્ષશ્રિતં શિરઃ
ઈષદ્બાષ્પે ચ નયને યત્ર ક્રાન્તમદો મતમ્
નિર્જિતે નિગૃહીતે ચ શોકગ્લાને ભવેદિદમ્

ઇતિ ક્રાન્તમ્
ઊરુવિસ્તારિતૌ બાહૂ પાદૌ વિસ્તારિતાઞ્ચિતૌ

યદા નિમીલિતે નેત્રે વિષ્કમ્ભં ભણિતં તદા
યોગે ધ્યાને ભવેદેતત્સ્વભાવેન ભટાસને

ઇતિ વિષ્કમ્ભિતમ્
સમાસનસમં સ્પૃષ્ટભૂતલં ચરણૌ સમૌ
યદા તદોત્કટં યોગધ્યાનસંધ્યાજપાદિષુ

ઇત્યુત્કટમ્
હસ્તૌ સ્રસ્તૌ વિમુક્તૌ ચ શરીરમલસં યદા
લોચને મન્થરાકારધરે સ્રસ્તાલસં તદા
હાનિગ્લાનિમદવ્યાધિમૂર્છાભીતિષુ તદ્ભવેત્

ઇતિ સ્રસ્તાલસમ્
જાનુભ્યાં ભૂમિસંસ્થાભ્યાં સ્થાનં જાનુગતં મતમ્

હોમે દેવાર્ચને દીનયાચને મૃગદર્શને
કુસત્ત્વત્રાસને ચેદં ભવેત્ક્રુદ્ધપ્રસાદને

ઇતિ જાનુગતમ્
ઉત્કટસ્યૈવ જાન્વૈકં ધરાપૃષ્ઠમધિષ્ઠિતમ્
યત્રૈતન્મુક્તજાનુ સ્યાન્માનિનીનાં પ્રસાદને
હવને સજ્જનાનાં ચ સાન્ત્વને સાધુકર્તૃકે

ઇતિ મુક્તજાનુ
વિમુક્તં ભૂપ્રપતનં હાવક્રન્દાદિષુ સ્મૃતમ્
ઇતિ વિમુક્તમ્
સુપ્તમુત્તાનવક્ત્રં ચ સ્રસ્તમુક્તકરં સમમ્

ઇતિ સમમ્
આકુઞ્ચિતાઙ્ગમાવિદ્ધજાન્વાકુઞ્ચિતમુચ્યતે
પ્રયોગસ્તસ્ય શીતાર્તાભિનયે શાર્ઙ્ગિણોદિતઃ

ઇત્યાકુઞ્ચિતમ્
ઉપધાય ભુજામેકાં યત્પ્રસારિતજાનુકમ્
સુપ્તં પ્રસારિતં સ્થાનં સુખસુપ્તે તદિષ્યતે

ઇતિ પ્રસારિતમ્
વિવર્તિતમધોવક્ત્રં સુપ્તં શસ્ત્રક્ષતાદિષુ

ઇતિ વિવર્તિતમ્
સ્કન્ધન્યસ્તશિરઃ સુપ્તં કૂર્પરાધિષ્ઠિતક્ષિતિઃ
યત્તદુદ્વાહિતં પ્રોક્તં લીલયાઽવસ્થિતૌ પ્રભોઃ

ઇત્યુદ્વાહિતમ્
ઈષત્પ્રસૃતજઙ્ઘં યત્સુપ્તં સ્રસ્તકરદ્વયમ્
તન્નતં સ્થાનકં ખેદશ્રમાલસ્યાદિષુ સ્મૃતમ્

ઇતિ નતમ્
વાઙ્મનઃકાયજા ચેષ્ટા પુરુષાર્થોપયોગિની
વૃત્તિઃ સા ભારતી સાત્ત્વત્યારભટ્યથ કૈશિકી

ચતુર્વિધેતિ વિજ્ઞેયા તાસામુત્પત્તિરુચ્યતે
ઋગ્વેદાદ્ભારતી જાતા યજુર્વેદાત્તુ સાત્ત્વતી
અથર્વણાદારભટી સામવેદાત્તુ કૈશિકી

વૃત્તિઃ સંસ્કૃતવાક્યૈકપ્રધાના ભરૈતર્નૃભિઃ
પ્રયુજ્યમાના વાગ્વૃત્તિઃ પ્રાધાન્યાદ્ભારતી મતા

સત્ત્વપ્રકાશકં યત્સ્યાત્તદ્યુક્તં સત્ત્વમુચ્યતે
મનસ્તત્પ્રભવા હર્ષશૌર્યત્યાગાસ્તુ સાત્ત્વતાઃ

તત્પ્રધાના સાત્ત્વતી સ્યાદ્વીરરૌદ્રાદ્ભુતોત્કટા
હીના શૃઙ્ગારનિર્વેદકરુણૈરુદ્ધતાશ્રયાત્

આરાદુત્સાહિનો યે સ્યુર્ભટાસ્તત્કાયસંભવા
ભવેદારભટી વૃત્તી રૌદ્રાદાવુદ્ધતે રસે
માયેન્દ્રજાલબહુલા ચિત્રયુદ્ધપ્રવર્ધિની

વાગઙ્ગાભરણાનાં યા સૌકુમાર્યેણ નિર્મિતા
ઉલ્લસદ્ગીતનૃત્તાઢ્યા શૃઙ્ગારરસનિર્ભરા

નિઃશઙ્કઃ કૈશિકીં બ્રૂતે તાં સૌન્દર્યૈકજીવિતામ્
સૌન્દર્યસૌકુમાર્યાભ્યાં રૌદ્રાદાવપ્યસૌ ભવેત્

આમુખં ચ પ્રહસનં તથા વીથી પ્રરોચના
અંશાઃ સ્યુરિતિ ચત્વારો યે ભારત્યા મુનેર્મતાઃ

ઉદ્ઘાત્યકાવલગિતે કથોદ્ઘાતઃ પ્રવર્તકમ્
પ્રયોગાતિશયશ્ચેતિ ભેદાઃ પઞ્ચાઽઽમુખસ્ય યે

ઉત્થાપકાભિધો ભેદઃ સાત્ત્વત્યાઃ પરિવર્તકઃ
સંલાપકશ્ચતુર્થસ્તુ યઃ સંઘાત્યકસંજ્ઞકઃ

સંક્ષિપ્તકં ચાવપાતઃ સ્યાદ્વસ્તૂત્થાપનં તથા
સંફેટશ્ચાઽઽરભટ્યાં યદિતિ ભેદચતુષ્ટયમ્

કૈશિક્યાં યન્મતં નર્મ નર્મસ્પુઞ્જસ્તથાઽપરઃ
નર્મસ્ફોટો નર્મગર્ભશ્ચેતિ ભેદચતુષ્ટયમ્

પરિચિત્તાક્ષેપકં ચ પરોપાલમ્ભકં તથા
રોષેર્ષ્યાસૂચકં ચેતિ નર્મભેદાસ્ત્રયશ્ચ યે

સોદાહરણલક્ષ્માણસ્તેઽમી નાટકગોચરાઃ
વિસ્તરત્રસ્તચિત્તેન નિઃશઙ્કેન ન તેનિરે

કાવ્યં ગીતં તથા નૃત્તં વૃત્તિહીનં ન શોભતે
અતો વૃત્તીર્વિજાનીયાદેતા ભરતભાષિતાઃ

ઇતિ વૃત્તિલક્ષણમ્
યુદ્ધે પરાત્મશસ્ત્રાણાં ક્રમાચ્ચ્યાવનપાતને
વિધાતુમુચિતા ગાત્રવર્તના ન્યાય ઉચ્યતે

ભારતઃ સાત્ત્વતો વાર્ષગણ્યઃ કૈશિકસંજ્ઞકઃ

ભેદાસ્તસ્યેતિ ચત્વારઃ ક્રમાદ્વૃત્તિચતુષ્ટયે
તેષાં લક્ષણસિદ્ધ્યર્થં પ્રવિચારાન્બ્રુવેઽધુના

યાઃ પ્રકૃષ્ટા વિચિત્રાચ ગતયસ્તે પરિક્રમાઃ
ત એવ પ્રવિચારાઃ સ્યુઃ શસ્ત્રમોક્ષણગોચરાઃ

ફલકં વામહસ્તેન ખડ્ગં દક્ષિણપાણિના
ગૃહીત્વાઽપસૃતૌ કૃત્વા કરાવાક્ષિપ્ય તૌ તતઃ

ફલકભ્રામણં કૃત્વા પાર્શ્વયોરુભયોરથ
પરિતઃ શિરસઃ શસ્ત્રં ભ્રામયિત્વા તુ ખડ્ગિનમ્

કરં શિરઃકપોલાન્તરુદ્વેષ્ટ્ય મણિબન્ધતઃ
ફલકસ્યાપ્યુપશિરઃ પરિભ્રમણમાચરેત્

વિધિરેષ સકૃત્કટ્યાં શસ્ત્રપાતશ્ચ ભારતે
સાત્ત્વતેઽપ્યેવમેવ સ્યાચ્છસ્ત્રભ્રાન્તિસ્તુ પૃષ્ઠતઃ

કર્તવ્યઃ શસ્ત્રપાતસ્તુ પાદયોરિહ તદ્વિદા
પ્રવિચારઃ સાત્ત્વતવદ્વાર્ષગણ્યે વિધીયતે

પૃષ્ઠતઃ ફલકસ્યાપિ ભ્રામણં સ્યાદિહાધિકમ્
સ્કન્ધે વક્ષસિ વા શસ્ત્રહસ્તસ્યોદ્વેષ્ટાનં તથા

પ્રહારપાતનં ચાત્ર વક્ષસ્થલગતં મતમ્
કૈશિકે સ્યાદ્ભારતવચ્છસ્ત્રપાતસ્તુ મૂર્ધનિ

શક્તિકુન્તાદિશસ્ત્રાણિ ધનુર્વજ્રાદિકાન્યપિ
ન્યાયેષ્વેષુ પ્રયુઞ્જીત સૌષ્ઠવેન સમન્વિતઃ

પ્રવિચારા ન શોભન્તે સૌષ્ઠવેન વિના કૃતાઃ
સંજ્ઞામાત્રેણ કર્તવ્યઃ પ્રહારો ન તુ વાસ્તવઃ

માયેન્દ્રજાલૈરથવા પ્રહારમિવ દર્શયેત્
એતે ન્યાયાઃ પ્રયોક્તવ્યાશ્ચારીભિઃ શસ્ત્રમોક્ષણે

ઇનિ ન્યાયલક્ષણમ્
ચારીચયવિશેષઃ પ્રાઙ્મણ્ડલં પ્રતિપાદિતમ્
તદ્ભેદાનધુના ધીમાન્વક્તિ શ્રીકરણાગ્રણીઃ

ભ્રમરાસ્કન્દિતાવર્તશકટાસ્યાનિ ચાડ્ડિતમ્
સમોસરિતમધ્યર્ધમેલકાક્રીડિતં તતઃ

પિષ્ટકુટ્ટં ચાષગતં ભૌમાનીતિ દશાવદન્
અતિક્રાન્તં દણ્ડપાદં ક્રાન્તં લલિતસંચરમ્

સૂચીવિદ્ધં વામવિદ્ધં વિચિત્રં વિહૃતં તતઃ
અલાતં લલિતં ચેતિ વ્યોમજાનિ દશાબ્રુવન્

ભૌમાકાશિકચારીણાં પ્રાચુર્યાન્મણ્ડલાન્યપિ
ભૌમાન્યાકાશિકાનીતિ વ્યપદેશં પ્રપેદિરે

એતેષાં વિનિયોગશ્ચ વિજ્ઞેયઃ શસ્ત્રમોક્ષણે
નભોભવાનાં પ્રાધાન્યં બોધ્યં યુદ્ધપરિક્રમે

ચારીનામ્નાઽત્ર ચરણં વક્ષ્યે ચારીવિવક્ષયા
ચારીણાં ન્યૂનતાધિક્યં ન દૂષયતિ મણ્ડલમ્

દક્ષિણો જનિતો વામઃ સ્યન્દિતો દક્ષિણઃ પુનઃ
શકટાસ્યસ્તથા વામઃ પાદોઽપસ્યન્દિતોઽથવા

દક્ષિણો ભ્રમરો વામઃ સ્યન્દિતોઽઙ્ઘ્રિરથેતરઃ
શકટાસ્યશ્ચાષગતિર્વામોઽન્યો ભ્રમરો ભવેત્
વામાન્તે સ્યન્દિતો યત્ર તદૂચે ભ્રમરં બુધૈઃ

ઇતિ ભ્રમરમ્
દક્ષિણો ભ્રમરો વામોઽડ્ડિતોઽથ ભ્રમરઃ સ ચેત્
દક્ષિણઃ શકટાસ્યત્વં ગત્વોરૂદ્વૃત્તતાં ગતઃ

વામો વાઽધ્યર્ધિકીભૂય ભ્રમરો દક્ષિણઃ પુનઃ
સ્યન્દિતઃ શકટાસ્યસ્તુ વામસ્તેનૈવ ભૂતલમ્
સ્ફુટમાસ્ફોટિતં ધીરૈસ્તદાસ્કન્દિતમિષ્યતે

ઇત્યાસ્કન્દિતમ્
દક્ષિણો જનિતો વામઃ સ્થિતાવર્તસ્તતઃ પરમ્
શકટાસ્યો ભવેત્પશ્ચાદેલકાક્રીડિતાહ્વયઃ

ઊરૂદ્વૃત્તોઽડ્ડિતશ્ચારીં જનિતામાશ્રિતસ્તતઃ
સમોસરિતમત્તલ્લિઃ ક્રમાદઙ્ઘ્રિસ્તુ દક્ષિણઃ

શકટાસ્યઃ ક્રમાદૂરૂદ્વૃત્તશ્ચ સ્યાદથેતરઃ
પાદશ્ચાષગતિર્દ્વિઃ સ્યાદ્દક્ષિણઃ સ્યન્દિતસ્તતઃ

વામાઙ્ઘ્રિઃ શકટાસ્યઃ સ્યાદન્યોઽઙ્ઘ્રિર્ભ્રમરસ્તતઃ
વામશ્ચાષગતિર્યત્ર તદાવર્તમવાદિષુઃ

ઇત્યાવર્તમ્
જનિતઃ સપ્તપૂર્વોક્તસ્થિતાવર્તાદિભેદભાક્
ક્રમેણ શકટાસ્યશ્ચ દક્ષિણઃ સ્યન્દિતોઽપરઃ

શકટાસ્યસ્તતઃ પાદો યાવન્મણ્ડલપૂરણમ્
ક્રમેણ યત્ર તજ્જ્ઞેયં શકટાસ્યાભિધં બુધૈઃ

ઇતિ શકટાસ્યમ્
ઉદ્ઘટ્ટિતસ્તતો બદ્ધઃ સમોસરિતપૂર્વકઃ
મત્તલ્લિરર્ધમત્તલ્લિરપક્રાન્તશ્ચ દક્ષિણઃ

ઉદ્વૃત્તો ઇદ્યુદ્ધાન્તશ્ચ ભ્રમરઃ સ્યન્દિતશ્ચ સઃ
વામસ્તુ શકટાસ્યોઽન્યો દ્વિઃ સ્યાચ્ચાષગતિસ્તતઃ

વામોઽડ્ડિતોઽધ્યર્ધિકસ્તુ ક્રમાચ્ચાષગતિઃ પરઃ
સમોસરિતમત્તલ્લિર્મત્તલ્લિર્ભ્રમરસ્તથા

વામોઽથ સ્યન્દિતો ભૂત્વા ભૂતટાસ્ફોટનં યદા
કુરુતે દક્ષિણઃ પ્રાહુરડ્ડિતં મણ્ડલં તદા

ઇત્યડ્ડિતમ્
સ્થાનેન સમપાદેન સ્થિત્વા હસ્તૌ પ્રસારયેત્
નિરન્તરાવૂર્ધ્વકૃતાવાવેષ્ટ્યોદ્વેષ્ટ્યવત્ક્ષિપેત્

કટીતટે તતઃ પાદૌ ભ્રામયેદ્દક્ષિણે તતઃ
ક્રમેણાનન્તરં વામં પુરઃ પાદં પ્રસારયેત્

એવં ભ્રાન્ત્વા ક્રમાદ્યત્ર મણ્ડલભ્રમણં ભવેત્
ચતુર્દિક્કં તદાખ્યાતં સમોસરિતસંજ્ઞકમ્

ઇતિ સમોસરિતમ્
ક્રમેણ દક્ષિણઃ પાદો જનિતઃ સ્યન્દિતસ્તતઃ
અડ્ડિતોક્તા ચતુર્ભેદી વામસ્યાધ્યર્ધિકાદિકા

દક્ષિણઃ શકટાસ્યઃ સ્યાદ્યત્રાન્તે દિક્ચતુષ્ટયે
મણ્ડલભ્રમણં તત્તુ નિયુદ્ધેઽધ્યર્ધમણ્ડલમ્

ઇત્યધ્યર્ધમ્
ભૂયુક્તૈશ્ચરણૈઃ સૂચીવિદ્ધં કરણમાશ્રિતૈઃ
સૂચીવિદ્ધાભિધે ચાર્યાવેલકાક્રીડિતૈરથ

સંપૂર્ણૈર્ભ્રમરૈઃ પ્રાગ્વત્સૂચીવિદ્ધાઙ્ઘ્રિભિસ્તતઃ
આક્ષ્પ્તૈર્મણ્ડલભ્રાન્ત્યા દિક્ચતુષ્ટયયુક્તયા
અન્તે રચિતયા જ્ઞેયમેલકાક્રીડિતાહ્વયમ્

ઇત્યેલકાક્રીડિતમ્
સૂચી દક્ષિણપાદઃ સ્યાદ્વામોઽપક્રાન્તકસ્તતઃ

સવ્યવામૌ ચ બહુશો ભુજંગત્રાસિતૌ ક્રમાત્
યત્રાન્તે મણ્ડલભ્રાન્તિઃ પિષ્ટકુટ્ટં તદુચ્યતે

ઇતિ પિષ્ટકુટ્ટમ્
ચરણૈશ્ચાષગતિભિઃ સમસ્તૈર્મણ્ડલભ્રમમ્
અન્તે દધચ્ચાષગતં નિયુદ્ધવિષયં ભવેત્

ઇતિ ચાષગતમ્
જનિતઃ શકટાસ્યશ્ચ દક્ષિણશ્ચરણઃ ક્રમાત્
વામોઽલાતો દક્ષિણસ્તુ પાર્શ્વક્રાન્તસ્તતોઽપરઃ

સૂચી સ એવ ભ્રમર ઉદ્વૃત્તો દક્ષિણો ભવેત્
વામસ્ત્વલાતકો વાઽઘ્રી છિન્નાખ્યકરણાશ્રયૌ

વાહ્યભ્રમરકં યત્ર વામાઙ્ગં રેચિતં ભવેત્
અતિક્રાન્તસ્તતો વામો દણ્ડપાદસ્તુ દક્ષિણઃ
અવોચત્તદતિક્રાન્તં મણ્ડલં શંકરપ્રિયઃ

ઇત્યતિક્રાન્તમ્
દક્ષિણો જનિતો ભૂત્વા દણ્ડપાદો ભવેદથ
સૂચી ચ ભ્રમરો વામ ઉદ્વૃત્તો દક્ષિણસ્તતઃ

અલાતો વામચરણઃ પાર્શ્વક્રાન્તસ્તુ દક્ષિણઃ
ભુજંગત્રાસિતશ્ચાસૌ વામોઽતિક્રાન્તતાં ગતઃ

દક્ષિણો દણ્ડપાદોઽથ સૂચી ચ ભ્રમરોઽપરઃ
યત્ર તદ્દણ્ડપાદાખ્યં મણ્ડલં બભણે બુધૈઃ

ઇતિ દણ્ડપાદમ્
દક્ષિણઃ સૂચ્યપક્રાન્તો વામોઽઘ્રિર્દક્ષિણસ્તતઃ
પાર્શ્વક્રાન્તસ્તથા વામઃ સમન્તાન્મણ્ડલભ્રમઃ

સૂચી યત્રાથ વામઃ સ્યાદપક્રાન્તસ્તુ દક્ષિણઃ
તદુક્તં કૃતિભિઃ ક્રાન્તં સ્વભાવગતિગોચરમ્

ઇતિ ક્રાન્તમ્
ઊર્ધ્વજાનુસ્તથા સૂચી દક્ષિણશ્ચરણઃ ક્રમાત્
વામપાદસ્ત્વપક્રાન્તઃ પાર્શ્વક્રાન્તસ્તુ દક્ષિણઃ

ક્રમાત્સૂચી ભ્રમરકો વામઃ પાદોઽથ દક્ષિણઃ
પાર્શ્વક્રાન્તસ્તતો વામોઽતિક્રાન્તો દક્ષિણઃ પુનઃ

સૂચ્યપક્રાન્તકો વામઃ પાર્શ્વક્રાન્તોઽપરસ્તતઃ
સ્યાદ્વામાઙ્ઘ્રિરતિક્રાન્તશ્ચરણદ્વિતયી તતઃ

સ્યાચ્છિન્નકરણોક્તા ચેદ્વામાઙ્ઘ્રિરચિતં શ્રિતા
બાહ્યભ્રમરકં વિદ્યાત્તદા લલિતસંચરમ્

ઇતિ લલિતસંચરમ્
દક્ષિણશ્ચરણઃ સૂચી ભ્રમરશ્ચ ભવેત્તતઃ
પાર્શ્વક્રાન્તોઽથ વામાઙ્ઘ્રિરપક્રાન્તોઽથ દક્ષિણઃ

સૂચી વામસ્ત્વપક્રાન્તઃ પાર્શ્વક્રાન્તસ્તુ દક્ષિણઃ
યત્ર તન્મણ્ડલં પ્રોક્તં સૂચીવિદ્ધં પુરાતનૈઃ

ઇતિ સૂચીવિદ્ધમ્
સૂચ્યઙ્ઘ્રિર્દક્ષિણો વામસ્ત્વપક્રાન્તોઽથ દક્ષિણઃ

દણ્ડપાદોઽથ સૂચી સ્યાદ્વામો ભ્રમરકશ્ચ સઃ
પાર્શ્વક્રાન્તો દક્ષિણઃ સ્યાદાક્ષિપ્તો દક્ષિણેતરઃ

દક્ષિણો દણ્ડપાદઃ સ્યાદૂરૂદ્વૃત્તોઽપ્યનન્તરમ્
વામશ્ચ સૂચી ભ્રમરોઽલાતશ્ચ ક્રમતો ભવેત્

પાર્શ્વક્રાન્તો દક્ષિણઃ સ્યાદ્વામોઽતિક્રાન્તતાં વ્રજેત્
યત્ર તદ્વામવિદ્ધાખ્યં મણ્ડલં શાર્ઙ્ગિણોદિતમ્

ઇતિ વામવિદ્ધમ્
દક્ષિણો જનિતોઽઙ્ઘ્રિઃ સ્યાદૂરૂદ્વૃત્તશ્ચ વિચ્યવઃ
તતઃ સમસ્થિતાવર્તોદ્વ્યાવર્તોદિતભેદભાક્

સ્યન્દિતો વામપાદઃ સ્યાત્પાર્શ્વક્રાન્તસ્તુ દક્ષિણઃ
ભુજંગત્રાસિતો વામોઽતિક્રાન્તો દક્ષિણો ભવેત્

ઉદ્વૃત્તશ્ચૈવ વામસ્તુ સ્યાદલાતોઽથ દક્ષિણઃ
પાર્શ્વક્રાન્તોઽથવા સૂચી વામો વિક્ષિપ્ય દક્ષિણમ્
વામોઽપક્રાન્તતાં નીતસ્તદ્વિચિત્રં પ્રચક્ષતે

ઇતિ વિચિત્રમ્
દક્ષિણો વિચ્યવો ભૂત્વા સ્યન્દિતોઽનન્તરં ભવેત્

પાર્શ્વક્રાન્તો દક્ષિણોઽઙ્ઘ્રિર્વામસ્તુ સ્યન્દિતસ્તતઃ
ઉદ્વૃત્તો દક્ષિણોઽલાતો વામઃ સૂચી તુ દક્ષિણઃ

પાર્શ્વક્રાન્તસ્તુ વામાઙ્ઘ્રિરાક્ષિપ્તીભૂય દક્ષિણઃ
ભ્રાન્ત્વા સવ્યાપસવ્યેન દણ્ડપાદત્વમાગતઃ

વામઃ ક્રમેણ સૂચી સ્યાદ્ધમરશ્ચાથ દક્ષિણઃ
ભુજંગત્રાસિતો વામોઽતિક્રાન્તો વિહૃતાભિધે

ઇતિ વિહૃતમ્
સૂચીં ચ ભ્રમરીં વામે ક્રમાત્પાદે તુ દક્ષિણે

ભુજંગત્રાસિતાં ચારીમલાતાં દક્ષિણેતરે
ષટ્કૃત્વઃ સપ્તકૃત્વો વા કૃત્વા ચારીરિમાઃ ક્રમાત્

ચતુર્દિક્ષુ દ્રુતં ભ્રાન્ન્વા પરિમણ્ડલિતાકૃતિઃ
દક્ષિણાઙ્ઘ્રાવપક્રાન્તાં વામે તુ ચરણે ક્રમાત્

અતિક્રાન્તા ભ્રમરિકે લલિતૈશ્ચરણક્રમૈઃ
કરોતિ યત્ર તત્પ્રાહુરલાતં મણ્ડલં બુધાઃ

ઇત્યલાતમ્
સૂચ્યઙ્ઘ્રિર્દક્ષિણો વાગસ્ત્વપક્રાન્તોઽથ દક્ષિણઃ
પાર્શ્વક્રાન્તત્વમાગત્ય ભુજંગત્રાસિતો ભવેત્

અતિક્રાન્તસ્તુ વામાઙ્ઘ્રિરાક્ષિપ્તો દક્ષિણસ્તતઃ
વામોઽતિક્રાન્તતાં નીત્વોરૂદ્વૃત્તોઽલાતકઃ ક્રમાત્

પાર્શ્વક્રાન્તો દક્ષિણઃ સ્યાદ્વામઃ સૂચ્યથ દક્ષિણઃ
અપક્રાન્તો વામપાદસ્ત્વતિક્રાન્તીકૃતો યદા
લલિતં સંચરેદુક્તં લલિતં મણ્ડલં તદા

ઇતિ લલિતમ્
ઇતિ દશાઽઽકાશિકમણ્ડલાનિ
ચાલિશ્ચાલિવડશ્ચાથ લઢિઃ સૂકમુરોઙ્ગણમ્

ધસકશ્ચાઙ્ગહારઃ સ્યાદોયારો વિહસી મનઃ
લાસ્યાઙ્ગાનિ દશૈતાનિ દેશ્યાં દેશીવિદો વિદુઃ

કોમલં સવિલાસં ચ મધુરં તાલલાસ્યયુક્
નાતિદ્રુતં નાતિમન્દં ત્ર્યસ્રતાપ્રચુરં તથા

પાદોરુકટિબાહૂનાં યૌગપદ્યેન ચાલનમ્
ચાલિઃ સા શૈઘ્ર્યસાંમુખ્યપ્રાયા ચાલિવડો ભવેત્

સુકુમારં તિરશ્ચીનં વિલાસરસિકં ચ યત્
યુગપત્કટિબાહૂનાં ચાલનં સા લઢિર્મતા

કર્ણયોર્હાવબહુલં લસલ્લીલાવતંસયોઃ
વિલમ્બેનાવિલમ્બેન સૂકં તલ્લયચાલનમ્

વિલમ્બેનાવિલમ્બેન કુચયોર્ભુજશીર્ષયોઃ
લલિતં ચાલનં તિર્યક્તજ્જ્ઞાઃ પ્રાહુરુરોઙ્ગણમ્

ધસકઃ સ્યાત્સુલલિતં સ્તનાધોનયનં લયાત્

સતાલલલિતોપેતા ક્રમાત્કાર્યા દ્વયોર્નતિઃ
ધનુર્વદઙ્ગહારઃ સ્યાદિતિ નિઃશઙ્કભાષિતમ્

કિંચિત્તિર્યગધો મૂર્ધ્નો ગતિરોયારકો મતઃ
સ્મિતં સ્યાદ્વિહસી યસ્તુ શૃઙ્ગારરસનિર્ભરઃ

અભ્યસ્તાદન્ય એવાતિસૂક્ષ્મપ્રત્યગ્રભાઙ્ગિભાક્
ગીતાદેરાગતઃ સ્થાયસ્તલ્લયાત્તન્મનો મતમ્

ઇતિ દશ લાસ્યાઙ્ગાનિ
શિરોનેત્રકરાદીનામઙ્ગાનાં મેલને સતિ
કાયસ્થિતિર્મનોનેત્રહારી રેખા પ્રકીર્તિતા

ઇતિ રેખાલક્ષણમ્
વિઘ્નેશં ભારતીં દેવીં બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાન્
રઙ્ગં તદ્દેવતાસ્તાલવાદ્યભાણ્ડાનિ ચ ક્રમાત્

ઉપાધ્યાયં નૃત્તકન્યાઃ સ્તમ્ભયુગ્મં ચ દણ્ડિકામ્
કસ્તૂરિકાચન્દનાદ્યૈઃ સામોદૈરનુલેપનૈઃ

શુભ્રૈરઃ સુગન્ધિભિઃ પુષ્પૈર્ધૂપૈરાનાત્રિકૈરપિ
નૈવેદ્યૈર્વિવિધૈર્વસ્ત્રૈસ્તામ્બૂલૈર્બલિભિસ્તથા

અર્ચયિત્વા શુભે લગ્ને પ્રારભેત શ્રમં સુધીઃ
સ્તમ્ભદ્વયોપરિન્યસ્યેત્કૃત્વા હૃદયસંમિતામ્

હસ્તગ્રાહ્યાં તિરશ્ચીનામવષ્ટમ્ભાય દણ્ડિકામ્
વસિત્વા વસનં શુભ્રં દૃઢમાદાય કઞ્ચુકમ્

દણ્ડિકાલમ્બિની કન્યાઽભ્યસ્યેદઙ્ગવિવર્તનમ્
વલનં સ્થાપનં રેખાં તાલસામ્યં લયાનપિ

અઙ્ગાદીનિ પુરોક્તાનિ લાસ્યાઙ્ગાન્યખિલાન્યપિ
ગીતવાદ્યાનુગમનં શિક્ષેત સુમનાઃ સતી

ઇતિ શ્રમવિધિઃ
પાત્રં સ્યાન્નર્તઆધારો નૃત્તે પ્રાયેણ નર્તકી
મુગ્ધં મધ્યં પ્રગલ્ભં ચ પાત્રં ત્રેધેતિ કીર્તિતમ્

મુગ્ધાદેર્લક્ષણં પ્રોક્તં યૌવનત્રિતયં ક્રમાત્

લીનાધરસ્તનાભોગકપોલજઘનોરુકમ્
સુરતં પ્રતિ સોત્સાહં પ્રથમં યૌવનં મતમ્

પીનોરુજઘનં પીનકઠિનોચ્ચઘનસ્તનમ્
જીવિતં મન્મથસ્યોક્તં દ્વિતીયં યૌવનં બુધૈઃ

ઉન્માદકં શ્રિયા જુષ્ટં સંપન્નરતિનૈપુણમ્
કામશિક્ષિતભાવં ચ તૃતીયં યૌવનં વિદુઃ

યૌવનં તુર્યમપ્યસ્તિ મન્દોત્સાહમનો ભવેત્
મ્લાનાધરસ્તનાભોગકપોલજઘનં ચ તત્

અતિપ્રગલ્ભમેતસ્માદ્યૌવનાત્પાત્રમુચ્યતે
તજ્જરાભિમુખં શોભાવિકલં નાઽઽદૃતં બુધૈઃ
બાલં મનોવિહીનત્વાન્ન પાત્રં તજ્જ્ઞરઞ્જકમ્

ઇતિ પાત્રલક્ષણમ્
સૌષ્ઠવં રૂપસંપત્તિશ્ચારુવિસ્તીર્ણવક્ત્રતા
વિશાલનેત્રતા બિમ્બાધરતા કાન્તદન્તતા

સુકણ્ઠકમ્બુતા વેલ્લલ્લતાસરસબાહુતા
તનુમધ્યોન્નતિસ્થૂલનિતમ્બકરભોરુતા

અત્યુચ્ચખર્વપીનત્વરાહિત્યમશિરાલતા

લાવણ્યકાન્તિમાધુર્યધૈર્યૌદાર્યપ્રગલ્ભતા
ગૌરતા શ્યામતા વેતિ તજ્જ્ઞૈઃ પાત્રગુણા મતાઃ

યત્પાત્રં ગાત્રવિક્ષેપૈઃ કોમલૈર્વિલસલ્લયૈઃ
સુતાલૈરક્ષરાણીવ પ્રોદ્ગિરદ્ગીતવાદ્યયોઃ

ગીતવાદ્યધ્વનિં ચાઙ્ગૈશ્ચાક્ષુષત્વમિવાઽઽનયત્
સુમનાંસીવ ગાત્રાણિ રસપૂર્ણતયા દધત્
નૃત્યત્યુત્તમમાચષ્ટ તદિદં કરણાગ્રણીઃ

ઇતિ પાત્રગુણાઃ
વ્યસ્તાનાં વા સમસ્તાનામેષાં દોષો વિપર્યયઃ
ગુણદોષૌ પરીક્ષેત પાત્રે નૃત્તસ્ય સિદ્ધયે

માર્કણ્ડેયપુરાણોક્તા નૃત્તે પાત્રૈકતન્ત્રતા

નૃત્તેનાલમરૂપેણ સિદ્ધિર્નાન્યેન રૂપતઃ
ચાર્વધિષ્ઠાનવન્નૃત્તં નૃત્તમન્યદ્વિડમ્બના

ઇતિ પાત્રદોષાઃ
સુલીનસ્નિગ્ધવિસ્તીર્ણકેશપાશનિવેશિતઃ
ગ્રન્થિર્વિલુલિતઃ પૃષ્ઠે લસત્પુષ્પાવતંસકઃ

વેણી વા સરલા દીર્ઘા મુક્તાજાલવિરાજિતૈઃ
કલિતં કુન્તલૈર્ભાલં કસ્તૂરીચન્દનાદિના

રચિતં ચિત્રકં ભાલે નેત્રે તન્વઞ્જનાઞ્ચિતે
ઉલ્લસત્કાન્તિવલયે તાલપત્રે ચ કર્ણયોઃ

દન્તપઙ્ક્તિઃ પ્રભાજાલપ્રોજ્જ્વલીકૃતરઙ્ગભૂઃ
કસ્તૂરીપત્રભઙ્ગાઙ્કૌ કપોલૌ કણ્ઠલમ્બિતા

તારાહારાવલી સ્થૂલમૌક્તિકા સ્તનમણ્ડના
પ્રકોષ્ઠૌ ન્યસ્તસદ્રત્નસૌવર્ણવલયાન્વિતૌ

અઙ્ગુલ્યો ધૃતમાણિક્યનીલવજ્રાદિમુદ્રિકાઃ
ચન્દનૈર્ધૂસરં ગાત્રં યદ્વા કુઙ્કુમરઞ્જિતમ્

ક્ષીરોદકં દુકૂલાદિ વસ્ત્રં કૂર્પાસકસ્તનુઃ
સકઞ્ચુકં વા ચલનં તત્તદ્દેશાનુસારતઃ

એતન્મણ્ડનમન્યદ્વા પાત્રયોઃ શ્યામગૌરયોઃ
યથોચિતં વિધાતવ્યમિત્યાહ શિવવલ્લભઃ

ઇતિ પાત્રમણ્ડનાનિ
રૂપવાન્નૃત્તતત્ત્વજ્ઞો ગ્રહમોક્ષવિચક્ષણઃ
સમાદિગ્રહવિજ્ઞશ્ચ વાદ્યવાદનવેદિતા

સંપ્રદાયાગતજ્ઞાનો ધ્વનિમાધુર્યતત્ત્વવિત્
સ્થાયાધિક્યોનતાભિજ્ઞઃ કુશલો લયતાલયોઃ

વાદ્યપ્રબન્ધનિર્માતા મુખવાદ્યેષુ કોવિદઃ
ઉદ્ભેત્તા નૂત્નભઙ્ગીનાં શિષ્યશિક્ષણદક્ષિણઃ

પ્રતિષ્ઠાપયિતા નૃત્તગીતવાદ્યવ્યવસ્થિતેઃ
પ્રવિષ્ટો હૃદયં યદ્વા પાત્રસ્ય હૃદિ ચ સ્વયમ્

રઞ્જકઃ સ્યાદુપાધ્યાયો નૃત્તદોષવિધાનવિત્

ઇત્યુપાધ્યાયલક્ષણમ્
યત્રૈકો મુખરી શ્રેષ્ઠસ્તથા પ્રતિમુખર્યપિ
દ્વાવડાવજિનૌ સ્કન્ધાવજિનૌ કરટાધરૌ

દ્વાત્રિંશન્મર્દલધરા વરાસ્તાલધરદ્વયમ્
કાંસ્યતાલધરાસ્ત્વષ્ટાવિષ્ટાઃ કાહલિકદ્વયમ્

વાંશિકૌ રસિકૌ વ્યક્તસુરક્તપ્રચુરધ્વની
ચત્વારો મધુરધ્વાના ભવન્ત્યેતે કરાસ્તયોઃ

દ્વૌ મુખ્યગાયનૌ સાર્ધમષ્ટભિઃ સહ ગાયનૈઃ
મુખ્યગાયનિકે ચાષ્ટૌ સહગાયનિકાસ્તયોઃ

સંપ્રદાયસમુલ્લાસિ પાત્રમેકં ગુણાન્વિતમ્
સર્વેઽમી રૂપવન્તઃ સ્યુશ્ચિત્રાલંકરણાન્વિતાઃ

ગીતાદિસામ્યનિપુણાઃ પ્રહર્ષોત્ફુલ્લચેતસઃ
ઉત્તમઃ સંપ્રદાયોઽસૌ લોકે કુટિલમુચ્યતે
તદર્ધં મધ્યમો ન્યૂનોઽસ્માત્કનિષ્ઠો નિગદ્યતે

ઇતિ સંપ્રદાયલક્ષણમ્
અનુવૃત્તિર્મુખરિણસ્તલયોર્ન્યૂનપૂરણમ્
તાલાનુવૃત્તિરિત્યેતે ચત્વારઃ કુટિલે ગુણાઃ

સંપ્રદાયસ્ય દોષઃ સ્યાદેતદ્ગુણવિપર્યયઃ

ઇતિ સંપ્રદાયગુણદોષાઃ
સંગીતજ્ઞૈર્બુધૈઃ સાર્ધં નાયકે પ્રેક્ષકે સ્થિતે
પ્રવિશ્ય રઙ્ગભૂમિં તે તિષ્ઠન્તઃ સાંપ્રદાયિકાઃ

વાદ્યાનાં નાદસામ્યં ચ કૃત્વાઽવસ્થિતમાનસાઃ
મેલાપકં વાદયેયુઃ પ્રબન્ધં ગજરં તતઃ

તતો જવનિકાન્તર્ધૌ દધાનં કુસુમાઞ્જલિમ્
પાત્રં તિષ્ઠેદધિષ્ઠાય સ્થાનકં સૌષ્ઠઁવાન્વિતમ્

તતશ્ચોપસમારમ્ભેઽન્તર્ધાને ચાપસારિતે
સભાજનમનોહારિ પાત્રં રઙ્ગભુવં વિશેત્

વાદ્યમાને પ્રબન્ધે ચોપશમાદૌ ચ વાદકૈઃ
સુપ્તાઙ્ગૈરઙ્ગપીઠસ્ય મધ્યે પુષ્પાઞ્જલિં ક્ષિપેત્

યતઃ સ્વયં સુરજ્યેષ્ઠો મધ્યેરઙ્ગમધિષ્ઠિતઃ
તતઃ પ્રહર્ષસંપન્નં સુપ્તાઙ્ગૈરેવ કેવલૈઃ
વાદ્યેનોપશમેનાત્ર નૃત્યેત્પાત્રં મનોન્વિતમ્

પદમોતા ચ કવિતં મલપાવત્સકાવપિ
રિગોણી તુડુકેત્યેભિઃ પ્રવન્ધૈર્નિયતક્રમૈઃ

સ્વેચ્છાકૃતક્રમૈર્યદ્વા વાદ્યમાનૈઃ સમન્તતઃ
સમાઙ્ગૈર્વિષમાઙ્ગૈર્વોભયૈર્વા નૃત્તમાચરેત્

તતઃ શુદ્ધપ્રબન્ધૈશ્ચ ગીયમાનૈર્નિજેચ્છયા
પાત્રં વિધાય ત્રિવિધં નર્તનં સ્થાનમાચરેત્

ગજરાનન્તરં નાસ્તિ યદોપશમનાદૃતે
પાત્રં પાદો પરા રમ્ભે પ્રવિશેદિતિ તદ્વિદઃ

ઇતિ પદ્ધતિરુક્તેયં પ્રોક્તા પરિવિડિર્જને
વાદનં સમહસ્તસ્ય પ્રાક્પ્રવેશાત્પરે જગુઃ

સમહસ્તાદિભિઃ પાટૈઃ સુવૃત્તૈઃ પૃષ્ઠસૌષ્ઠવૈઃ
સ્થિતેન સમપાદેન પ્રવેશં ચ પ્રચક્ષતે

કેચિદાહુઃ કેવલયોઃ પ્રયોગં ગીતવાદ્યયોઃ
એકૈકશઃ પ્રયોગોઽપિ ગીતાદેઃ કૈશ્ચિદિષ્યતે

ઇતિ શુદ્ધપદ્ધતિઃ
વાદ્યપ્રબન્ધૈઃ કઠિનૈસ્ત્યક્તમેલાદિભિસ્તથા
ગીતૈઃ સાલગસૂડસ્થૈઃ પ્રબન્ધૈર્યદ્ધ્રુવાદિભિઃ

લાસ્યાઙ્ગૈઃ કેવલૈરઙ્ગૈઃ કોમલૈશ્ચૈવ નૃત્યતિ
સ્વયં ગાયતિ વાદ્યં ચ ત્રિવલીં વાદયેત્સ્વયમ્

તત્પાત્રં ગૌણ્ડલી કેચિદ્વાદનં નાત્ર મન્વતે
ત્રિવલીધારણં સ્કન્ધે ગ્રામ્યત્વં કુરુતે સ્ત્રિયાઃ

અગાયન્તી ત્વશારીરા સૈવ સ્યાન્મૂકગૌણ્ડલી
ગૌડલ્યા મણ્ડલં પ્રોક્તં તજ્જ્ઞૈઃ કર્ણાટદેશજમ્

તસ્યાશ્ચ નર્તનં પ્રાહુર્ગૌણ્ડલીં લક્ષણાશ્રયાત્
તત્રત્યાં પદ્ધતિં પ્રાહુસ્તદ્વિદો ગૌણ્ડલીવિધિમ્

સા દેશીપદ્ધતિસ્તૂક્તા તલ્લક્ષ્મ બ્રૂમહેઽધુના
કર્ણાટમણ્ડલૈર્યુક્તાસ્તત્ર સ્યુઃ સાંપ્રદાયિકાઃ

પૂર્વવત્સમનાદત્વમાતોદ્યાનાં વિધીયતે
મેલાપકં વાદયેયુરેકતાલ્યા સમાહિતાઃ

યેન કેનાપિ તાલેન ગજરે વાદિતે સતિ
નિઃસારણૈકતાલ્યા વાઽઽરબ્ધસ્યોપશમે સતિ

પાત્રં પ્રવિશ્ય રઙ્ગસ્ય મધ્યે પુષ્પાઞ્જલિં ક્ષિપેત્
આવિષ્કુર્વત્સવ્યવામપુરોઙ્ગાણ્યથ નૃત્યતઃ

ગજરોપશમેનૈવ તતઃ સર્વાઙ્ગનર્તનમ્
અડ્ડતાલં નિસારું ચૈકતાલીં શ્રિતયા તતઃ

રિગોણ્યા તાલનિયમરહિતાભ્યામતઃપરઃ
અવત્સકવિતાભ્યાં ચ ક્રમાન્નર્તનમાચરેત્

નાનાવિધં પુનર્નૃત્યેદ્રિગોણ્યોટ્ટવણાત્મના

નિવારિતેષુ વાદ્યેષુ દત્તે સ્થાનેઽથ વાંશિકૈઃ
સહ ગાયતિ સંયુક્તૈસ્તૈઃ સાર્ધમથ ગૌણ્ડલી

ઉચ્ચાર્ય સ્થાયિનં કુર્યાદ્રાગાલપ્તિં ચતુર્વિધામ્
અન્યા વા ગાયની મુખ્યા વિવિધાલપ્તિમાચરેત્

મણ્ઠકાત્પ્રતિમણ્ઠાચ્ચ તાલેનાન્યેન સંયુતમ્
સકલં ધ્રુવકં ગીત્વા જક્કયા વાદ્યમાનયા

શ્લક્ષ્ણં ધ્રુવાખ્યખણ્ડેન ગીયમાનેન સંતતમ્
ગાયનૈર્મેલકોપેતૈર્મનોવ્યક્તિમનોહરમ્

નૃત્તં કિંચિદ્વિધાયાથ શાન્તયોર્ગીતવાદ્યયોઃ
વિધાય વિવિધસ્થાયાન્મુહુર્ધ્રુવપદં વ્રજેત્

કાંશ્ચિદ્ગીતસ્ય તાલેન ગીતતાલાક્ષરૈઃ પરાન્
નાતિદીર્ઘાન્નાતિનીચાન્માધુર્યપ્રૌઢિપેશલાન્

રક્તિયુક્તાન્વિતાંસ્તાલં યદિ વાઽઽદૌ વિધાય તાન્
સુતાલકલિતપ્રાન્તાન્ધ્રુવખણ્ડે કલાસયેત્

કલાસે વાદ્યઘાતં ચ કુર્યુઃ સામ્યેન વાદકાઃ
કલાસેષુ ભવેત્પાત્રં લીનં ચિત્રાર્પિતં યથા

એવં કુર્વત્પ્રક્રિયાયાં કૃતાયાં પૂર્વવત્પુનઃ
નૃત્તં સમાચરેત્પાત્રં ગીયમાને ધ્રુવાંશકે

આભોગેનાથ નૃત્યેચ્ચ વાદ્યમાનેન વાદકૈઃ

ગૌણ્ડલ્યોજોન્વિતા સા સ્યાત્ત્યાગે સંનિહિતે સતિ
નાનાવિધપ્રૌઢચારીચાલકં નૃત્તમાચરેત્

અત્ર પ્રહરણં વાદ્યમાભોગેઽપ્યેતદિષ્યતે
કૃત્વાઽથ વાદ્યસામ્યેન ત્યાગં વિશ્રાન્તિમાચરેત્

કૃત્વા નૃત્તં ધ્રુવેણૈવં ધ્રુવવન્મણ્ઠકાદિભિઃ
ક્રમાન્નૃત્તે વિશેષસ્તુ તેષામેષોઽભિધીયતે

મણ્ઠાદેર્ધ્રુવખણ્ડેન કેવલં નર્તનં ભવેત્
મણ્ઠે તુ મણ્ઠતાલેન પ્રારમ્ભે નર્તનં મતમ્

તતઃ સ્યાદેકતાલ્યૈવ મણ્ઠનૃત્તં ક્રમાત્ક્રમાત્
નર્તનં પ્રતિમણ્ઠાદૌ સ્વતાલેનૈવ કીર્તિતમ્

એષુ સાલગગીતેષુ નૃત્તં દ્રુતલયાશ્રયમ્
વિલમ્બિતો લયસ્તૂક્તસ્તાણ્ડવે પણ્ડિતૈઃ સદા

રૂપકૈરેકતાલ્યન્તૈરેવં સાલગસૂડગૈઃ
નર્તિત્વા ક્રિયતે ત્યાગો યત્રાસૌ ગૌણ્ડલીવિધિઃ

ઇતિ ગૌણ્ડલીવિધિઃ
ભસ્માદિશ્વેતલિપ્તાઙ્ગો બિભ્રન્મુણ્ડં શિરઃ શિખામ્
ભ્રાજદ્ઘર્ઘરિકાજાલજઙ્ઘઃ શારીરપેશલઃ

પઞ્ચાઙ્ગકુશલસ્તાલકલાલયવિચક્ષણઃ
સભાજનમનોહારી યો નૃત્યતિ સ પેરણી

ઘર્ઘરો વિષમં ભાવાશ્રયશ્ચ કવિચારકઃ
ગીતં ચેતિ સમાચષ્ટ પઞ્ચાઙ્ગાનિ હરપ્રિયઃ

તત્ર ઘર્ઘરિકાવાદ્યે વહનિર્ઘર્ઘરો મતઃ

પટિવાટશ્ચાપડપઃ સિરિપિટ્યલગાદિમઃ
વાટઃ સિરિહિરાખ્યશ્ચ તતઃ ખલુહુલાહ્વયઃ
ઇતિ ઘર્ઘરભેદાઃ સ્યુઃ ષડમી તદ્વિદાં મતાઃ

ભૂમિલગ્નાગ્રયોરઙ્ઘ્ર્યોઃ પર્યાયાદ્ભૂમિકુટ્ટનમ્
પાર્ષ્ણિદ્વયેન પાર્ષ્ણ્યા વૈકયા સ્યાત્પટિવાટકઃ

ભવેચ્ચાપડપઃ પાદતલેનાવનિકુટ્ટનમ્
તલેન ભૂમિલગ્નેન પાદસ્ય સરણં પુરઃ

તથાઽપસરણં પશ્ચાન્મુહુઃ સિરિપિટી ભવેત્
દ્વયોશ્ચરણયોર્વ્યોમ્નિ પર્યાયેણ પ્રકમ્પનમ્

યત્કૃતં કોમલં સોઽત્રાલગવાટઃ પ્રકીર્તિતઃ
સત્યેકસ્મિન્સમે પાદેઽઙ્ઘ્રિઃ પુરઃ પ્રેરિતો ભવેત્

યસ્તસ્ય જઙ્ઘયા કમ્પઃ પ્રોક્તઃ સિરિહિરો બુધૈઃ
યદા દ્વયોઃ સ્વભાવેન તિષ્ઠતોઃ પાદયોર્ભુવિ

જઙ્ઘયોઃ કમ્પનં પ્રાહુર્ધીરાઃ સિરિહિર તદા
ભૂલગ્નાગ્રસ્ય વામાઙ્ઘ્રેઃ પાર્ષ્ણ્યા યદ્ભૂમિકુટ્ટનમ્

ભૂલગ્નાગ્રસ્ય ચાન્યસ્ય ભ્રમઃ સવ્યાપસવ્યતઃ
યોઽસૌ ખલુહુલઃ પ્રોક્તો ઘર્ઘરો નૃત્તકોવિદૈઃ

દિશાઽનયા પરેઽપ્યૂહ્યા ઘર્ઘરાઃ શોભયાઽન્વિતાઃ
સર્વે ઘર્ઘરભેદાસ્તે કાર્યાસ્તાલાનુગામિનઃ

અત્ર ચોત્પ્લુતપૂર્વં સ્યાત્કરણં વિષમાભિધમ્
વિકૃતાર્થાનુકારસ્તુ બુધૈર્ભાવાશ્રયો મતઃ

કવિચારો ભવેદત્રોત્તમનાયકવર્ણનમ્
અત્ર સ્યાત્સાલગં ગીતં યદુક્તં ગૌણ્ડલીવિધૌ

ઇતિ પેરણિલક્ષણમ્
ગૌણ્ડલીવિધિવચ્ચાત્ર રઙ્ગસ્થાઃ સાંપ્રદાયિકાઃ
કુર્યુર્ગમ્ભીરમાતોદ્યધ્વનિં ધિધિધિધીતિ તે

તતો વિલમ્બિતપ્રાયે રિગોણ્યુટ્ટવણાશ્રયે

પાદત્રયે વાદ્યમાને દ્વિર્દ્વિર્નિઃસારુતાલતઃ
વિશેદ્વિકૃતવાગ્વેષભૂષો રઙ્ગેઽટ્ટબોડકઃ

તસ્મિન્નૃત્યતિ હાસ્યૈકરસે વિશતિ પેરણી
રિગોણ્યુપશમેનૈષ પ્રવિષ્ટો નૃત્તમાચરેત્

પ્રશાન્તે વાદ્યસંઘાતે તતસ્તાલધરૈઃ સમમ્
વાદ્યમાને સુનિપુણં તાલે ગારુગિસંજ્ઞકે

યદ્વા સરસ્વતીકણ્ઠાભરણે વાદકૈસ્તથા
ક્રિયમાણે મર્દલાદેર્મણ્ડિતાલસમધ્વનૌ
પેરણી ઘર્ઘરાન્કુર્યાન્નાના ચાપડપાદિકાન્

તતઃ કૂટનિબદ્ધેન યદ્વા વર્ણસરાત્મના
કવિતેનૈષ વિષમં નૃત્યેન્નિઃસારુતાલતઃ

તતઃ સાલગસૂડેન નૃત્તે તત્ર ચ દર્શયેત્
રેખાં ચ સ્થાપનાં હૃદ્યા વહનીર્ગીતનર્તનમ્

વિષમં ચ પ્રહરણાનુગમાભોગવાદને
કવિચારાંસ્તથા ભાવાશ્રયાન્પેરણિપદ્ધતૌ

ઇતિ પેરણીપદ્ધતિઃ
તૌર્યત્રયે લક્ષ્યલક્ષ્મવેદ્યાચાર્યઃ પ્રકીર્તિતઃ
વાગ્ગ્મી સુરૂપવેષોઽસૌ સુરસસ્તુતિકોવિદઃ
સભાસુ પરિહાસજ્ઞો ભવેદ્વાદનવાદ્યવિત્

ઇત્યાચાર્યઃ
ચતુર્ધાભિનયાભિજ્ઞો નટો ભાણાદિભેદવિત્

ઇતિ નટઃ
નર્તકઃ સૂરિભિઃ પ્રોક્તો માર્ગનૃત્તે કૃતશ્રમઃ

ઇતિ નર્તકઃ
સર્વભાષાવિશેષજ્ઞો જનાનાં નર્મકર્મદઃ
પટુઃ પરાપવાદેષુ સ્મૃતો વૈતાલિકો બુધૈઃ

ઇતિ વૈતાલિકઃ
કિઙ્કિણીવાદ્યવેદી ચ વૃત્તો વિકટનર્તકૈઃ
મર્મજ્ઞઃ સર્વરાગેષુ ચતુરશ્ચારણો મતઃ

ઇતિ ચારણઃ
ભારસ્ય ભૂયસો વોઢા પ્રૌઢો ભ્રમરિકાદિષુ
રજ્જુસંચારચતુરશ્છુરિકાનર્તને કૃતી
શસ્ત્રસંકટસંપાતપટુઃ કોહ્લાટિકો મતઃ

ઇતિ કોહ્લાટિકઃ
મધ્યસ્થાઃ સાવધાનાશ્ચ વાગ્ગ્મિનો ન્યાયવેદિનઃ
ત્રુટિતાત્રુટિતાભિજ્ઞા વિનયાનમ્રકંધરાઃ

અગર્વા રસભાવજ્ઞાસ્તૌર્યત્રિતયકોવિદાઃ
અસદ્વાદનિષેદ્ધારશ્ચતુરા મત્સરચ્છિદઃ
અમન્દરસનિષ્યન્દિહૃદયાઃ સ્યુઃ સભાસદઃ

ઇતિ સભાસદઃ
શૃઙ્ગારી ભૂરિદો માન્યો માન્યપાત્રવિવેચકઃ
શ્રીમાન્ગુણલવસ્યાપિ ગ્રાહકઃ કૌતુકે રતઃ

વાગ્ગ્મી નિર્મત્સરો નર્મનિર્માણનિપુણઃ સુધીઃ
ગમ્ભીરભાવઃ કુશલઃ સકલાસુ કલાસુ ચ

સમસ્તશાસ્ત્રવિજ્ઞાનસંપન્નઃ કીર્તિલોલુપઃ
પ્રિયવાક્પરિચિત્તજ્ઞો મેધાવી ધારણાન્વિતઃ

તૂર્યત્રયવિશેષજ્ઞઃ પારિતોષિકદાનવિત્
સર્વોપકરણોપેતો દેશીમાર્ગવિભાગવિત્

હીનાધિકવિવેકજ્ઞઃ પ્રાજ્ઞો મધ્યસ્થધીરધીઃ
સ્વાધીનપરિવારશ્ચ ભાવકો રસનિર્ભરઃ

સત્યવાદી કુલીનશ્ચ પ્રસન્નવદનોત્તરઃ
સ્થિરપ્રેમા કૃતજ્ઞશ્ચ કરુણાવરુણાલયઃ
ધર્મિષ્ઠઃ પાપભીરુશ્ચ વિદ્વદ્બન્ધુઃ સભાપતિઃ

ઇતિ સભાપતિલક્ષણમ્
વિચિત્રા નૃત્યશાલા સ્યાત્પુષ્પપ્રકરશોભિતા
નાનાવિતાનસંપન્ના રત્નસ્તમ્ભવિભૂષિતા

તસ્યાં સિંહાસનં રમ્યમધ્યાસીનઃ સભાપતિઃ
વામતોઽન્તઃપુરાણિ સ્યુઃ પ્રધાના દક્ષિણેન તમ્

પૃષ્ઠભાગે પ્રધાનાનાં કોશઃ શ્રીકરણાધિપઃ
તત્સંનિધૌ તુ વિદ્વાંસો લોકવેદવિશારદાઃ

રસિકાઃ હ્કવયોઽપ્યત્ર ચતુરાઃ સર્વરીતિષુ
માન્યાઞ્જ્યોતિર્વિદો વૈદ્યાન્વિદ્વન્મધ્યે નિવેશયેત્

સ્યાદ્વામેતરભાગે તુ મન્ત્રિણાં પરિમણ્ડલમ્
તત્રૈવ સૈન્યમાન્યાનામન્યેષામુપવેશનમ્

વિલાસિનો વિલાસિન્યઃ પરિતોઽન્તઃપુરાણિ ચ
પુરતોઽપિ નૃપસ્ય સ્યુઃ પૃષ્ઠભાગે તુ ભૂપતેઃ

ચારુચામરધારિણ્યો રૂપયૌવનસંભૃતાઃ
સ્વકઙ્કણઝણત્કારનિર્વાણજનમાનસાઃ

અગ્રિમા વામભાગે સ્યુરગ્રે વાગ્ગેયકારકાઃ
કથકા બન્દિનશ્ચાત્ર વિદ્યાવન્તઃ પ્રિયંવદાઃ

પ્રશંસાકુશલાશ્ચાન્યે ચતુરાઃ સર્વમાતુષુ
તતઃ પરં તુ પરિતઃ પરિવારોપવેશનમ્

અધિષ્ઠિતં સદઃ કાર્યં દક્ષૈર્વેત્રધરૈર્નરૈઃ
અઙ્ગરક્ષાસ્તુ તિષ્ઠેયુઃ સર્વતઃ શસ્ત્રપાણયઃ

સંનિવેશ્ય સભામેવં નેતા સંગીતમીક્ષતે

ઇતિ સભાસંનિવેશઃ
રસપ્રધાનમિચ્છન્તિ તૌર્યત્રિકમિદં વિદઃ
તત્સામાન્યવિશેષાભ્યામધુનાઽભિદધે રસમ્

વિભાવૈરનુભાવૈશ્ચ નટસ્થૈર્વ્યભિચારિભિઃ
જનિતાઽઽત્મપરામિત્રમિત્રાદ્યાશ્રયતાં વિના

અવસ્થાદેશકાલાદિભેદસંભેદવર્જિતમ્
કેવલં રતિહાસાદિસ્થાયિરૂપં પ્રગૃહ્ણતી

અતો નિરન્તરાયત્વાત્પરાં વિશ્રાન્તિમાશ્રિતા
પ્રતિભાનુભવસ્મૃત્યાદ્યન્યબોધવિલક્ષણા

બ્રહ્મસંવિદ્વિસદૃશી નાનારત્યાદિસંગમાત્
સુખરૂપા સ્વસંવેદ્યા સંવિદાસ્વાદનાભિધા
રસઃ સ્યાદથવા સ્થાયી રસસ્તદ્ગોચરીભવન્

દધ્યાદિવ્યઞ્જનૈશ્ચૈવ હરિદ્રાદિભિરૌષધૈઃ
મધુરાદિરસોપેતૈર્યદ્વદ્દ્રવ્યૈર્ગુડાદિભિઃ

યુક્તૈઃ પાકવિશેષેણ ષાડવાખ્યોઽપરો રસઃ
ઉત્પાદ્યતે વિભાવાદ્યૈઃ પ્રયોગેણ તથા રસઃ

શૃઙ્ગારહાસ્યૌ કરુણો રૌદ્રો વીરો ભયાનકઃ
બીભત્સશ્ચાદ્ભુતઃ શાન્તો નવધેતિ રસો મતઃ

શાન્તસ્ય શમસાધ્યત્વાન્નટે ચ તદસંભવાત્
અષ્ટાવેવ રસા નાટ્યેષ્વિતિ કેચિદચૂચુદન્

તદચોદ્યં યતઃ કિંચિન્ન રસં સ્વદતે નટઃ
સામાજિકાસ્તુ લિહતે રસાન્પાત્રં નટો મતઃ

તે શુદ્ધહૃદયાઃ શાન્તં સ્વવિભાવવિભાવિતમ્
એકાગ્રચેતસઃ સન્તોઽનુભવન્તીતિ યુજ્યતે

રતિહાસશુચઃ ક્રોધોત્સાહૌ ભયજુગુપ્સને
વિસ્મયશ્ચાથ નિર્વેદઃ સ્થાયિભાવા નવેત્યમી

જુગુપ્સાં સ્થાયિભાવં તુ શાન્તં કેચિદ્બભાષિરે
ઉત્સાહમાહુરન્યેઽન્યે શમં સર્વાન્પરે વિદુઃ

ઉદ્દિશ્ય સ્થાયિનઃ પ્રાપ્તે સમયે વ્યભિચારિણામ્
અમઙ્ગલમપિ બ્રૂતે પૂર્વં નિર્વેદમેવ યત્

મુનિર્મેનેઽસ્ય તન્નૂનં સ્થાયિતાવ્યભિચારિતે
પૂર્વાપરાન્વયો હ્યસ્ય મધ્યસ્થસ્યાનુષઙ્ગતઃ

સ્થાપી સ્યાદ્વિષયેષ્વેષ તત્ત્વજ્ઞાનોદ્ભવો યદિ
ઇષ્ટાનિષ્ટવિયોગાપ્તિકૃતસ્તુ વ્યભિચાર્યસૌ

નિર્વેદગ્લાનિશઙ્કૌગ્ર્યદૈન્યાસૂયાદમશ્રમાઃ
ચિન્તા ધૃતિઃ સ્મૃતિર્વ્રીડામોહાલસ્યાનિ ચાપલમ્

હર્ષામર્ષવિષાદાશ્ચાપસ્મારો જડતા તથા
વિતર્કસુપ્તમૌત્સુક્યમવહિત્થં તથા મતિઃ

વિબોધો વ્યાધિરુન્માદો ગર્વાવેગૌ મૃતિસ્તથા
ત્રાસો નિદ્રા ત્રયસ્ત્રિંશદિતિ સ્યુર્વ્યભિચારિણઃ

સ્તમ્ભઃ સ્વેદોઽથ રોમાઞ્ચઃ સ્વરભેદોઽથ વેપથુઃ
વૈવર્ણ્યમશ્રુ પ્રલયોઽષ્ટૌ ભાવાઃ સાત્ત્વિકા ઇતિ

વિભાવાદ્યૈરનુચિતઃ સ્થાનત્વાદ્વિકૃતિં ગતૈઃ
શૃઙ્ગારાદિરસાભાસાઃ કૃતા હાસ્યસ્ય હેતવઃ

ફલં બન્ધુવધો રૌદ્રે વિભાવઃ કરુણે ચ સઃ
જગદુસ્તદ્વિદો રૌદ્રમતઃ કરુણકારણમ્

રૌદ્રં ભયાનકે હેતુમત એવ પ્રચક્ષતે
શૃઙ્ગારાદ્વિપ્રલમ્ભાખ્યાત્કરુણોત્પત્તિરિષ્યતે
ભયાનકેઽદ્ભુતે હેતું વીરં ધીરા બભાષિરે

વિદૂષકસ્ય હાસસ્તુ નાયકે હાસ્યકારણમ્
સામ્યાદ્રુધિરમોહાદિવિભાવાદ્વ્યભિચારિણામ્

બીભત્સે સતિ ભીરૂણામુત્પદ્યેત ભયાનકઃ
અન્યોન્યજન્યજનકા ભવન્ત્યેવમિમે રસાઃ

શ્યામઃ સિતો ધૂસરશ્ચ રક્તો ગૌરોઽસિતસ્તથા
નીલઃ પીતસ્તતઃ શ્વેતો રસવર્ણાઃ ક્રમાદિમે

વિષ્ણુમન્મથકીનાશરુદ્રેન્દ્રાઃ કાલસંજ્ઞકઃ
મહાકાલઃ ક્રમાદ્બ્રહ્મા બુદ્ધશ્ચ રસદેવતાઃ
શૃઙ્ગારે દેવતામાહુરપરે મકરધ્વજમ્

વક્ષ્યે વિશેષલક્ષ્માણિ રસાદેરધુના ક્રમાત્

વિભાવૈર્વરકાન્તાદ્યૈઃ સ્વકાવ્યે કવિગુમ્ફિતૈઃ
સાક્ષાત્કારમિવાઽઽનીતૈર્નટેન સ્વપ્રયોગતઃ

નીતો રતિસ્થાયિભાવઃ સદસ્યરસનીયતામ્
નટેન કાન્તદૃષ્ટ્યાદ્યૈરનુભાવૈઃ પ્રદર્શિતૈઃ

આવેશાતિશયં નીતશ્ચિત્રિતો વ્યભિચારિભિઃ
હર્ષચિન્તાદિભિઃ પ્રોક્તઃ શૃઙ્ગારઃ સૂરિશાર્ઙ્ગિણા

સંભોગવિપ્રલમ્ભૌ વાઽવસ્થે દ્વે તસ્ય કીર્તિતે
કાન્તાસંયોગવિરહૌ લક્ષણે ચ તયોઃ ક્રમાત્

સ્ત્રીપુંસયોરુત્તમયોર્યૂનોઃ પૂર્ણસુખોદયા
પ્રારમ્ભાત્ફલપર્યન્તવ્યાપિની સ્મરસંભૃતા
સંવિદોરૈક્યસંપત્ત્યા ક્રીડાઽત્ર સ્થાયિની રતિઃ

લોકે સ્થાય્યાદિભાવાનાં દૃષ્ટયે જન્મહેતવઃ
ઉપનીતાઃ કવિવરૈર્નટૈઃ સાક્ષાત્કૃતા ઇવ
રસાન્પ્રસુન્વતે તે સ્યુર્વિભાવાસ્તદ્વિભાવનાત્

કાન્તૌ તીવ્રસ્મરાક્રાન્તૌ દૂતીસખ્યાદયો જનાઃ

તત્તદ્યોગ્યોઽપ્યલંકારઃ કિરીટકટકાદિકઃ
સમયોઽપિ વસન્તાદિર્વિષયાશ્ચન્દનાદયઃ

ગીતાદયશ્ચ દેશોઽપિ રમ્યહર્મ્યવનાદિકઃ
કાન્તાનુકરણં હંસયુગ્મચિત્રાદિદર્શનમ્

જલકેલીત્યેવમાદ્યાઃ શ્રુતા યદ્વા વિલોકિતાઃ
વિભાવત્વેન વિખ્યાતા રસે શૃઙ્ગારનામનિ

ભાવાનાં યાનિ કાર્યાણિ નાટ્યન્તે કુશલૈર્નટૈઃ
અનુભાવા હેતવસ્તે સ્વહેત્વનુભવે યતઃ

તે ભાવાનાભિમુખ્યેન નયન્તિ ગમયન્તિ હિ
અતોઽભિનયશબ્દેનાપ્યુચ્યન્તે કૃત્રિમા નટૈઃ

કાન્તા દૃષ્ટિઃ કટાક્ષાખ્યં તારકાકર્મ શર્મકૃત્
ચતુરે ચ ભ્રુવૌ ચારુગોચરા મધુરા ગિરઃ

રોમાઞ્ચમુખરાગાદિરચિતઃ સાત્ત્વિકોત્કરઃ
અનુભાવા ભવન્ત્યેતે શૃઙ્ગારરસપોષિણઃ

આલસ્યૌગ્ર્યજુગુપ્સાભ્યોઽન્યેઽત્ર સ્યુર્વ્યભિચારિણઃ
આલસ્યાદિત્રયં વર્જ્યં સ્વવિભાવૈકગોચરમ્

એષ સંભોગશૃઙ્ગારગતઃ પરિકરો મતઃ
વિપ્રલમ્ભે નાનુભાવઃ કાન્તા દૃષ્ટ્યાદિરિષ્યતે

ચિન્તાસૂયાશ્રમૌત્સુક્યનિર્વેદગ્લાનિમૃત્યવઃ
ઉન્માદવ્યાધ્યપસ્મારવિબોધજડતાસ્તથા

દૈન્યં નિદ્રા તથા સ્વપ્નસુપ્તચિન્તાદયશ્ચ યે
તદીયૈરનુભાવૈસ્તુ વિપ્રલમ્ભોઽભિનીયતે

ઉન્માદાદિદશાં ચાતિકષ્ટાં નાત્ર પ્રદર્શયેત્
ન ચાત્ર મરણં સાક્ષાદ્દર્શયેત્તસ્ય સૂચિકામ્

તદનન્તરજાતાં તુ દર્શયેત્સુખિનીં દશામ્
દશાં વા ભાવિનિધનાં સૂચયેન્ન ત્વિમાં વદેત્

નનુ દુઃખાત્મકઃ કસ્માદ્વિપ્રલમ્ભો રસો મતઃ
મૈવં રત્યનુસંધાનં વિપ્રલમ્ભેઽપિ દૃશ્યતે

વિપ્રલમ્ભોદ્ભવા શઙ્કા સંભોગે દુસ્ત્યજા ધ્રુવમ્
ઇતરેતરચિત્રત્વાદ્રસત્વં સુલભં તયોઃ

નૈકરૂપે ચિરાસ્વાદ્યઃ શર્કરાવદ્ભવેદસૌ

સંભોગેઽપિ ન નિદ્રાઽસ્તિ નન્વન્યોન્યાભિલાષિણોઃ
વિબોધસ્ત્વસ્ત્યસૌ કસ્માદ્વિપ્રલમ્ભૈકગોચરઃ

નૈતન્નિદ્રાવિનાશો હિ વિબોધસ્તામૃતે કુતઃ

રતિશ્રમકૃતા નિદ્રા સંભોગેઽપ્યસ્તિ ચેન્ન તત્
ભવન્ત્યપિ ન સોદ્ભાવ્યા રત્યુત્કર્ષવિરોધિની

કરુણે વિપ્રલમ્ભે ચ ચિન્તાદિવ્યભિચારિણામ્
સાષારણ્યાત્તયોર્ભેદો નાસ્તિ ચેત્તદસાંપ્રતમ્

શોકો હિ કરુણે સ્થાયી વિપ્રલમ્ભે રતિર્મતા

સ્થાયિભેદાદ્વિભાગોઽતસ્તયોરુત્તમપૂરુષે
નતુ નીચે તુ માલ્યાદિવિભાવાનામસંભવાત્

રત્યભાવે વિપ્રલમ્ભઃ શૃઙ્ગારો જાયતે કથમ્
અતઃ સ્યાત્કરુણઃ સ્પષ્ટસ્તત્રેષ્ટવિરહોદ્ભવઃ

માલ્યાદ્યસંભવાન્નીચે સંભોગાસંભવોઽપિ ચેત્
તન્ન નીચરતિર્યસ્માન્નારીમાત્રવિભાવજા
વિયોગેઽપિ તથા માલ્યાદ્યભાવેન કથં રતિઃ

આશાબન્ધશ્લથીભૂતચિન્તાદિવ્યભિચારિકઃ
વિરહઃ કરુણાદ્ભિન્નઃ પ્રિયનૈરાશ્યકારિતાત્

કામસૂત્રે ચ શૃઙ્ગારો દશાવસ્થઃ પ્રદર્શિતઃ
અભિલાષસ્તતશ્ચિન્તાનુસ્મૃતિર્ગુણકીર્તનમ્

ઉદ્વેગોઽથ વિલાપઃ સ્યાદુન્માદો વ્યાધિસંભવઃ
જડતા મરણં ચેતિ દશાવસ્થાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

ભોક્તા પ્રધાનો ભોગ્યા તુ કાન્તા તદુપસર્જનમ્
અતો નરાન્તરાસક્તિસ્તસ્યાઃ શૃઙ્ગારભઙ્ગકૃત્
ભોક્તસ્ત્વપરતન્ત્રત્વાત્કાન્તાન્તરમભઞ્જકમ્

વાઙ્નેપથ્યાઙ્ગવેષ્ટાભિઃ શૃઙ્ગારસ્ત્રિવિધો મતઃ
રામાદિવ્યઞ્જકો વેષો નટે નેપથ્યમિષ્યતે

ઇતિ શૃઙ્ગારઃ
વેષાલંકારગમનગદિતાનાં વિકારિતા

એતેષાં ચ પરસ્થાનામનુકારો વિલજ્જતા
વિષયેઽરુચિતા દૃષ્ટ્યાઽપ્યસંગતવિભાષણમ્

હાસનીયસ્ય કક્ષાદિસંસ્પર્શઃ કુહનાવહઃ
ઇત્યાદયો વિભાવાઃ સ્યુરનુભાવાસ્તુ નેત્રયોઃ

કપોલયોરોષ્ઠયોશ્ચ સ્પન્દો દૃષ્ટ્યોર્વિકાસનમ્
અત્યન્તમીલનં કિંચિત્કુઞ્ચનં પાર્શ્વપીડનમ્

પ્રસ્વેદમુખરાગાદ્યા યસ્યાથ વ્યભિચારિણઃ
સ્વપ્નોઽવહિત્થમાલસ્યનિદ્રાતન્દ્રાદયોઽપરે

એતે સ્મિતાદિભેદેષુ યથાયોગં વ્યવસ્થિતાઃ
સ્થાયિભાવશ્ચ હાસઃ સ્યાદસૌ હાસ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ

આત્મસ્થઃ પરસંસ્થશ્ચેત્યસ્ય ભેદદ્વયં મતમ્
આત્મસ્થો દ્રષ્ટુરુત્પન્નો વિભાવેક્ષણમાત્રતઃ

હસન્તમપરં દૃષ્ટ્વા વિભાવૈશ્ચોપજાયતે
યોઽસૌ હાસ્યરસસ્તજ્જ્ઞૈઃ પરસ્થઃ પરિકીર્તિતઃ

ઉત્તમાનાં મધ્યમાનાં નીચાનામપ્યસૌ ભવેત્
ત્ર્યવસ્થઃ કથિતસ્તસ્ય ષડ્ભેદાઃ સન્તિ ચાપરે

સ્મિતં ચ હસિતં પ્રોક્તમુત્તમે પુરુષે બુધૈઃ
ભવેદ્વિહસિતં ચોપહસિતં મધ્યમે નરે
નીચેઽપહસિતં ચાતિહસિતં પરિકીર્તિતમ્

ઈષત્ફુલ્લકપોલાભ્યાં કટાક્ષૈરપ્યનુલ્બણૈઃ
અદૃશ્યદશનો હાસ્યો મન્થરસ્મિતમુચ્યતે

વક્ત્રનેત્રકપોલૈશ્ચેદુત્ફુલ્લૈરુપલક્ષિતઃ
કિંચિલ્લક્ષિતદન્તશ્ચ તદા હસિતમિષ્યતે

સશબ્દં મધુરં કાલાગતં વદનરાગવત્
આકુઞ્ચિતાક્ષિગણ્ડં ચ વિદુર્વિહસિતં બુધાઃ

નિકુઞ્ચિતાંસશીર્ષશ્ચ જિહ્મદૃષ્ટિવિલોકનઃ
ઉત્ફુલ્લનાસિકો હાસ્યો નામ્નોપહસિતં મતઃ

અસ્થાનજઃ સાશ્રુદૃષ્ટિરાકમ્પ્રસ્કન્ધમૂર્ધકઃ
શાર્ઙ્ગદેવેન ગદિતો હાસ્યોઽપહસિતાહ્વયઃ

સ્થૂલકર્ણઃ કટુધ્વાનો બાષ્પપૂરપ્લુતેક્ષણઃ
કરોપગૂઢપાર્શ્વશ્ચ હાસ્યોઽતિહસિતં મતઃ

પૂર્વાણિ સ્વસમુત્થાનિ સ્મિતાદિયુગલત્રયે
પરાણિ ત્વપરસ્થાનિ પૂર્વસંક્રાન્તિજત્વતઃ

હાસ્યરૌદ્રાવપિ ત્રેધા વાઙ્નેપથ્યાઙ્ગચેષ્ટિતૈઃ
ઉપલક્ષણમેતત્તુ તેષાં સર્વેષુ સંભવાત્

ઇતિ હાસ્યઃ
ઇષ્ટબન્ધ્વિયોગશ્ચ શ્રીનાશો વધબન્ધને

વ્યસનપ્રભવોઽનર્થઃ સુતાદિનિધનં તથા
દેશભ્રંશાદયશ્ચૈતે શ્રુતા યદ્વા વિલોકિતાઃ

વિભાવાઃ સંમતાઃ પુંસામુત્તમાનાં પરાશ્રિતાઃ
મધ્યમાધમપુંસાં તુ તે સ્યુરાત્મૈકગોચરાઃ

અશ્રુપાતો મુખે શોષો વિલાપઃ પરિદેવનમ્
સ્તમ્ભો વિવર્ણતા સ્રસ્તગાત્રતા પ્રલયસ્તથા

શ્વાસોચ્છ્વાસૌ દેહપાતઘાતોરસ્તાડનાદયઃ
એતે યત્રાનુભાવાઃ સ્યુરથ ગ્લાનિઃ શ્રમો ભયમ્

મોહો વિષાદનિર્વેદૌ ચિન્તૌત્સુક્યે ચ દીનતા
જડતા વ્યાધિરુન્માદાલસ્યાપસ્મારમૃત્યવઃ

સ્તમ્ભકમ્પાશ્રુવૈવર્ણ્યસ્વરભઙ્ગાદયસ્તથા
યત્ર સંચારિણઃ સ્થાયી શોકઃ સ કરુણો મતઃ

વ્યવસ્થાઽત્રાનુભાવાનાં યોગ્યત્વાદુત્તમાદિષુ

વિલાપો રોદનં શોચ્યગુણસ્તવપુરઃસરમ્
સ્યાદ્દૈવાત્મપરાણાં યદુપાલમ્ભેન રોદનમ્
પરિદેવનમિત્યુક્તં તદિદં શબ્દકોવિદૈઃ

ધર્મોપઘાતજો વિત્તનાશજો બન્ધુનાશજઃ
કરુણસ્ત્રિવિધસ્તેષામુત્તમેષ્વેવ પૂર્વજઃ

ત્રેધા રુદિતમાનન્દાર્તીર્ષ્યાહેતુકૃતં ભવેત્

દુઃખસ્મૃતિયુતાનન્દાજ્જાતં ફુલ્લકપોલકમ્
સરોમાઞ્ચમપાઙ્ગસ્થબાષ્પમાનન્દજં મતમ્

ઉચ્ચૈઃ સ્વરવિલાપં ચ સભ્રૂપ્રાન્તવિવર્તિતમ્
સ્રુતાશ્રુધારમસ્વસ્થચેષ્ટાઙ્ગં ચાઽઽર્તિજં મતમ્

શિરઃકલ્પિતનિશ્વાસં સ્ફુરદોષ્ઠકપોલકમ્
કટાક્ષભ્રુકુટીવક્રં સ્ત્રીણામીર્ષ્યાકૃતં ભવેત્

ધૈર્યાદુત્તમમધ્યાનાં નાશ્રુ સ્વવ્યસને સ્રવેત્
પરસ્થે તુ સ્રવેન્નારીનીચાનાં તૂભયત્ર તત્

ઇતિ કરુણઃ
હન્તૃપ્રકૃતયો રક્ષોદૈત્યાદ્યન્યાયકારિણઃ
યુદ્ધં ક્રોધોઽનૃતં વાક્યં પરદારાદિધર્ષણમ્

દેશજાતિકુલાચારવિદ્યાનિન્દા પરસ્ય
વધાન્યદારયાત્રાદિપ્રતિજ્ઞાપરુષોક્તયઃ

ગૃહાદિભઞ્જનં રાજ્યહરણં મત્સરસ્તથા
જિઘાંસાદ્યાશ્ચ યત્ર સ્યુર્વિભાવાઃ કવિકીર્તિતાઃ

ભ્રુકુટીરક્તનેત્રત્વં કપોલસ્ફુરણં તથા
દન્તોષ્ઠપીડનં હસ્તનિષ્પેષોઽથાન્યવિગ્રહે

તલાદ્યૈસ્તાડનં છેદો મર્દઃ પાટનમોટને
શસ્ત્રાણાં ગ્રહણં પાતઃ પ્રહારો રુધિરસ્રુતિઃ

એતેઽનુભાવાસ્તેષાં તુ કર્મ યત્તાડનાદિકમ્
ન તત્સાક્ષાત્પ્રયોક્તવ્યં કીર્તનીયં પરં નટૈઃ

ઉત્સાહસમ્યગ્બોધૌ ચામર્ષાવેગૌગ્ર્યચાપલમ્
સ્વેદવેપથુરોમાઞ્ચગદ્ગદસ્વરતાદયઃ

સાક્ષાત્સ્વેદોઽભિનેયો વા વ્યજનગ્રહણાદિના
ઉત્સાહસ્ત્વત્ર સંચારી ન તસ્માદ્વીરસંકરઃ

નનુ ચાવ્યભિચારેણ ભાવસ્ય સ્થાયિતા મતા
સ્થાયી તત્કથમુત્સાહો વીરેઽપ્યેષ ભવિષ્યતિ

મૈવં ક્ષણિકવિદ્યોતા વિદ્યુદ્વદ્વ્યભિચારિણઃ
સ્થિરાઃ સ્યુઃ સ્થાયિનસ્તેન દ્વિરૂપોઽયં રસદ્વયે

નનુ સ્થાય્યપિ ભાવત્વાન્નિસર્ગાત્ક્ષણિકો ભવેત્
સત્યં કિંતુ સ સંસ્કારરૂપેણ સ્થાયિતાં ગતઃ

તત્તિરસ્કૃતસંસ્કારાસ્ત્વન્યે તત્સ્થૈર્યયોગિનઃ
આવિર્ભાવતિરોભાવધર્માણશ્ચાત્ર યન્ત્રિતાઃ

ગુરૌ પ્રિયે રિપૌ ભૃત્યે ભવેત્ક્રોધશ્ચતુર્વિધઃ
ગુરાવવ્યક્તચેષ્ટઃ સ્યાત્ક્રોધો વિનયયન્ત્રિતઃ

અપાઙ્ગનિર્ગતાલ્પાસ્રો ભ્રુકુટીકુટિલાનનઃ
સ્ફુરિતોષ્ઠો મૃગાક્ષીણાં કોપઃ પ્રણયજઃ પ્રિયે

દષ્ટોષ્ઠો હસ્તનિષ્પેષી વિકટભ્રુકુટીપુટઃ
સ્વભુજપ્રેક્ષણૈઃ શત્રૌ ભવેત્ક્રોધો નિરર્ગલઃ

વિકૃતપ્રેક્ષણૈરક્ષિવિસ્તારૈર્ભૂરિભર્ત્સનૈઃ
ભૃત્યે કાર્યવશાત્કોપઃ કૃત્રિમઃ ક્રૂરતોજ્ઝિતઃ

અવિસ્મયાદસંમોહાદવિષાદાચ્ચ યઃ સતામ્
ધર્પ્રાદ્યર્થવિશેષેષુ કાર્યસ્તત્ત્વવિનિશ્ચયઃ

નયશ્ચ વિનયઃ કીર્તિઃ પરાક્રમણશક્તતા
પ્રતાપઃ પ્રભુશક્તિશ્ચ દુર્ધર્ષપ્રૌઢસૈન્યતા

મન્ત્રશક્તિશ્ચ સંપન્નધનાભિજનમન્ત્રિતા
ઇત્યાદયો વિભાવાઃ સ્યુર્નટે કાવ્યસમન્વિતાઃ

સામાદીનામુપાયાનાં યથાસ્વં વિનિયોજને
વિજ્ઞત્વં સ્થૈર્યધૈર્યે ચ શૌર્યં ત્યાગો યથોચિતમ્

ભાષણં ભાવગમ્ભીરવાક્યસ્યેત્યેવમાદયઃ
સર્વે ગર્વાનુભાવાશ્ચાનુભાવાઃ સ્યુરથ સ્મૃતિઃ

ઔગ્ર્યમાવેગરોમાઞ્ચાવમર્ષશ્ચ ધૃતિર્મતિઃ
એવંપ્રભૃતયો ભાવા યત્ર સ્યુર્વ્યભિચારિણઃ

ઉત્સાહઃ સ્થાયિભાવશ્ચ ધીરા વીરં તમૂચિરે
ઉત્તમપ્રકૃતિષ્વેવ પુરુષેષ્વેષ જાયતે

સમ્યગ્વિજ્ઞાય ષાડ્ગુણ્યપ્રયોગો ગીયતે નયઃ

સંધિશ્ચ વિગ્રહો યાનમાસનં સંશ્રયસ્તથા
દ્વૈધીભાવ ઇતિ પ્રોક્તા નીતિશાસ્ત્રેષુ ષડ્ગુણાઃ

ઇન્દ્રિયાણાં જયં પ્રાહ વિનયં શંકરપ્રિયઃ
પ્રતાપઃ પૌરુષોદ્ભૂતા પ્રસિદ્ધિઃ શત્રુતાપિની

કીર્તિઃ સુહૃદુદાસીનજનાનન્દપ્રદં યશઃ
સામદાને ભેદદણ્ડાવિત્યુપાયચતુષ્ટયમ્

સ્થૈર્યં ત્વચલચિત્તત્વં ધૈર્યં ગામ્ભીર્યશાલિતા
શૌર્યં ભવેદનુદ્ભૂતભયં યુદ્ધપ્રવર્તનમ્

વીરઃ સ્યાદુચિતે યુદ્ધે રૌદ્રસ્ત્વનુચિતે ભવેત્

દાનવીરો ધર્મવીરો યુદ્ધવીર ઇતિ ત્રિધા
વીરો દાનાદયસ્તત્ર વિભાવાઃ પ્રતિનાયકે
નાયકે ત્વનુભાવાઃ સ્યુર્વીરસ્યેતિ વિદાં મતમ્

ઇતિ વીરઃ
રક્ષઃપિશાચભલ્લૂકપ્રભૃતેર્ભીષણાકૃતેઃ
દર્શનં શ્રવણં શૂન્યાગારારણ્યપ્રવેશયોઃ

વિકૃતસ્ય ધ્વનેસ્ત્રાસોદ્વેગયોઃ પરસંસ્થયોઃ
શ્રવણં ચાનુસંધાનં બન્ધૂનાં વધબન્ધયોઃ

એવમાદ્યા વિભાવાઃ સ્યુરથ નેત્રકરાઙ્ઘ્રિણઃ
મધ્યે મધ્યે સ્તમ્ભકમ્પૌ રોમાઞ્ચનિચયસ્તથા

શુષ્કોષ્ઠતાલુતા કમ્પ્રહૃદયત્વં વિવર્ણતા
મુખસ્ય સ્વરભેદશ્ચ ગાત્રસ્રંસો વિલક્ષ્યતા

કાંદિશીકતયા દૃષ્ટેરનુભાવા ભવન્ત્યમી
અથ સ્તમ્ભાદયોઽપ્યષ્ટૌ દૈન્યમાવેગચાપલે

શઙ્કામોહાવપિ ત્રાસાપસ્મારમરણાદયઃ
યત્ર સંચારિણઃ સ્થાયિ ભયં સ સ્યાદ્ભયાનકઃ

વાસ્તવં કૃત્રિમં ચેતિ ભયં દ્વેધા નિગદ્યતે

સ્ત્રીણાં ચ નીચપ્રકૃતેઃ પુંસઃ સ્યાદ્વાસ્તવં ભયમ્
મધ્યમે ચોત્તમે પુંસિ કૃત્રિમં તદુદાહૃતમ્

સ્વભાવાદભયૌ તૌ હિ સ્વામિનં ચ ગુરું પ્રતિ
ભયં વિનયબોધાય દર્શયેતામતાત્ત્વિકમ્

નીચૈઃ સ્વભાવબોધાર્થં તત્કાર્યં મૃદુચેષ્ટિતૈઃ

સ્વહેતૂત્થઃ કૃત્રિમશ્ચ વિત્રાસિતકમિત્યપિ
ભયાનકસ્ત્રિધા તત્ર પ્રથમોઽન્વર્થનામકઃ

કૃત્રિમસ્તૂત્તમકૃતો ગુર્વાદીન્પ્રત્યવાસ્તવઃ
વિભીષિકાર્થો બાલાદેર્વિત્રાસિતકમિષ્યતે

ઇતિ ભયાનકઃ
સ્વભાવાદ્ધાતુદોષાદ્વા વસ્ત્વત્યન્તાપ્રિયાત્મકમ્
નિષિદ્ધમતિતૃપ્તેશ્ચારુચિતં મલમિશ્રિતમ્

અનિષ્ટફલદાનેન મુહુરુદ્વેગદાયકમ્
સ્યાદ્વિભાવોઽથાનુભાવા ઉત્કમ્પો ગાત્રધૂનનમ્

સંકોચનં ચ નાસોષ્ઠહનૂનાં ષ્ઠીવનં તથા
પદન્યાસોઽપ્યનિયતઃ પિધાનં નાસયોર્દૃશોઃ

અથ સંચારિણો મોહાવેગાપસ્મારમૃત્યવઃ
વ્યાધિશ્ચ યત્ર બીભત્સઃ સ સ્થાયિન્યા જુગુપ્સયા

શુદ્ધોઽશુદ્ધોઽત્યન્તશુદ્ધો બીભત્સસ્ત્રિવિધો મતઃ

આદ્યૌ રુધિરવિષ્ઠાદિશુદ્ધાશુદ્ધવિભાવજૌ
શુદ્ધધર્મોદ્ભવોઽત્યન્તશુદ્ધઃ સંસારગોચરઃ

ઇતિ બીભત્સઃ
દુર્લભાભીષ્ટસંપ્રાપ્તિઃ ખેચરાણાં વિલોકનમ્
વિમાનાનાં ચ માયાનામિન્દ્રજાલસ્ય દર્શનમ્

પ્રાસાદોપવનાદેરપ્યપૂર્વસ્યાતિશાયિનઃ
દર્શનં શ્રવણં વાક્યં શિલ્પાદ્યતિશયાન્વિતમ્

એતે યત્ર વિભાવાઃ સ્યુરનુભાવાસ્તુ નેત્રયોઃ
વિસ્તારણં નિર્નિમેષમીક્ષણં પુલકોદ્ગમઃ

સાધુવાદોલ્લુકસને ચાઽઽનન્દાદ્ધારવસ્તથા
ગદ્ગદં વચનં સ્વેદવેપથૂ હર્ષગોચરાઃ

સ્પર્શગ્રહાશ્રિતાશ્ચાનુભાવાઃ સંચારિણસ્ત્વમી
સ્તમ્ભઃ સ્વેદશ્ચ રોમાઞ્ચઃ પ્રલયો ગદ્ગદં વચઃ

આવેગસંભ્રમૌ જાડ્યમિતિ યત્રાથ વિસ્મયઃ
સ્થાયી તમદ્ભુતં પ્રાહ શ્રીમત્સોઢલનન્દનઃ

માયા મિથ્યાપ્રકટિતં રૂપાદિપરિવર્તનમ્

અસંભાવ્યસ્ય સત્ત્વસ્ય દર્શનં વિવિધૌષધૈઃ
હસ્તલાઘવતો મન્ત્રૈરિન્દ્રજાલં પ્રકીર્તિતમ્

ગાત્રોદ્ધૂનનમાહ્લાદાદત્રોલ્લુકસનં મતમ્
કિંચિદાકુઞ્ચિતે નેત્રે સ્પર્શઃ સ્કન્ધકપોલયોઃ
ભ્રૂક્ષેપણં ચાનુભાવાસ્તત્ર સ્પર્શગ્રહાશ્રિતાઃ

આનન્દજસ્તથા દિવ્યો દ્વિવિધોઽભિદધેઽદ્ભુતઃ
આદ્યો મનોરથાવાપ્તેર્દિવ્યવસ્તૂદ્ભવોઽપરઃ

ઇત્યદ્ભુતઃ
સંસારભીરુતા દોષદર્શનં વિષયેષુ ચ
યોગિસઙ્ગો મુનીનાં ચ શ્રુતાઃ શમદમક્ષમાઃ

અધ્યાત્મવિષયા ગોષ્ઠી તાપસાસ્તાપસાશ્રમાઃ
ભૂરિનિર્ઝરઝાંકારિ વારિ તીર્થાનિ તીર્થિકાઃ

સરિતઃ પુણ્યપયસો નીવારાઙ્કિતસૈકતાઃ
શૈવં ચ વૈષ્ણવં ક્ષેત્રં વિજનાનિ વનાનિ ચ

ભક્તા ભક્તિરસોન્મત્તાઃ શંકરસ્ય હરેરપિ
વિષ્ણુભક્તિપ્રભાવાદ્યા વિભાવા યત્ર સંમતાઃ

મન્દસ્પન્દં બહિશ્ચિત્તમાનન્દાશ્રુપ્લુતે દૃશૌ
રોમાઞ્ચકઞ્ચુકા મૂર્તિર્મોક્ષશાસ્ત્રાર્થચિન્તનમ્

બ્રહ્મવિદ્યોપદેશશ્ચ સંવાદસ્તત્ત્વગોચરઃ
નાસાગ્રાનુગતે નેત્રે જ્ઞાનમુદ્રાપ્રદર્શનમ્

ઇત્યાદયોઽનુભાવાઃ સ્યુરિમે તુ વ્યભિચારિણઃ
ઉન્માદઃ પરમાનન્દરસપાનસમુદ્ભવઃ

હર્ષો ધૃતિઃ સમીચીનો વિબોધશ્ચ સ્મૃતિર્મતિઃ
નિર્વેદસ્તત્ત્વબોધોત્થઃ સ્થાયી શાન્તો ભવેદસૌ

રત્યાદિભેદવિધુરો વિષયોપપ્લવોજ્ઝિતઃ
પરાનન્દઘનૈકાત્મનિર્ભાસઃ શાન્ત ઉચ્યતે

સ્વતો વિષયવૈમુખ્યં શમઃ સ્થાય્યથવા ભવેત્
નાટ્યનિર્વાહકો મધ્યે મધ્યે સંચારિસંભવઃ

સ્વભાવેઽભિનયાઃ પૂર્વમાઙ્કિકા યે નિરૂપિતાઃ
તે શાન્તવિષયા યસ્માચ્છાન્તઃ પ્રકૃતિરાત્મનઃ

વિહાય વિષયૌન્મુખ્યં નિજાનન્દસ્થિતિર્યતઃ
આત્મનઃ કથ્યતે શાન્તઃ સ્વભાવોઽસૌ મતસ્તતઃ

ઇતિ શાન્તઃ
ભક્તિં સ્નેહં તથા લૌલ્યં કેચિત્ત્રીન્મન્વતે રસાન્
શ્રદ્ધાર્દ્રતાભિલાષાંશ્ચ સ્થાયિનસ્તેષુ તે વિદુઃ

તદસદ્રતિભેદૌ હિ ભક્તિસ્નેહૌ નૃગોચરૌ
વ્યભિચારિત્વમનયોર્નૃનાર્યોઃ સ્થાયિનૌ તુ તૌ

અયુક્તવિષયા તૃષ્ણા લૌલ્યં તદ્ધાસ્યકારણમ્
અતો રસા નવૈવેતિ મુનિના સંપ્રધારિતમ્

રત્યાદયઃ સ્થાયિભાવાઃ સ્યુર્ભૂયિષ્ઠવિભાવજાઃ
સ્તોકૈર્વિભાવૈરુત્પન્નાસ્ત એવ વ્યભિચારિણઃ
રસાન્તરેષ્વપિ તદા યથાયોગં ભવન્તિ તે

યથા હિ હાસઃ શૃઙ્ગારે રતિઃ શાન્તે ચ દૃશ્યતે
વીરે ક્રોધો ભયં શોકે જ્ગુપ્સા ચ ભયાનકે

ઉત્સાહવિસ્મયૌ સર્વરસેષુ વ્યભિચારિણૌ
શમઃ સર્વરસેષ્વસ્તિ સ્થૈર્યત્વેઽવ્યભિચાર્યસૌ

ઇતિ નવરસલક્ષણમ્
અથ વ્યભિચારિણાં નિર્વેદાદીનાં લક્ષણમ્
આક્રોશનમધિક્ષેપો વ્યાધિક્રોધૌ ચ તાડનમ્
દારિદ્ર્યમિષ્ટવિરહઃ પરવૃદ્ધેશ્ચ દર્શનમ્

નીચેષ્વિતિ વિભાવાઃ સ્યુરુત્તમે ત્વપમાનનમ્
તત્ત્વબોધશ્ચ યત્ર સ્યાદનુભાવાસ્તુ રોદનમ્

નિશ્વાસોચ્છ્વસિતે દીનમુખતા સંપ્રધારણમ્
ઇત્યાદયઃ સ નિર્વેદો ભાવઃ સૂરિભિરિષ્યતે

ઇતિ નિર્વેદઃ
વ્યાધિર્વાન્તિર્વિરેકશ્ચોપવાસો નિયમસ્તપઃ
મનસ્તાપોઽતિપાનાટિવ્યાયામસુરતાનિ ચ

નિદ્રાછેદોઽધ્વગમનં ક્ષુત્પિપાસાદયસ્તથા
વિભાવાઃ સ્યુરથ સ્રસ્તાધરનેત્રકપોલતા

મન્દાવુત્ક્ષેપનિક્ષેપૌ પાદયોસ્તનુગાત્રતા
વિવર્ણશિથિલાઙ્ગત્વં કમ્પાનુત્સાહતાદયઃ
યત્ર ભાવાનુભાવાઃ સ્યુઃ સા ગ્લાનિરભિધીયતે

ઇતિ ગ્લાનિઃ
ચૌર્યરાજાપરાધાદેરકાર્યાદ્ગ્રહણં નૃણામ્
અન્યેષુ તત્સહાયેષુ વિભાવશ્ચેદથાઽઽત્મનઃ

અન્યેનાદર્શને યત્ર પાર્શ્વયોર્મુહુરીક્ષણમ્
કણ્ઠોષ્ઠમુખશોષશ્ચ જિહ્વાયાઃ પરિલેહનમ્

વેપથુર્મુખવૈવર્ણ્યં ગુરુવિહ્વલજિહ્વતા
ઉન્મુખેક્ષણમિત્યાદિરનુભાવગણો યદા

નીચેષૂત્તમમધ્યેષુ નરેષુ મૃદુચેષ્ટિતૈઃ
સોત્તમાનામપિ સ્ત્રીણાં ભીરુત્વાદ્ભયકૃદ્ભવેત્

પ્રિયવિપ્રિયજા શઙ્કા શૃઙ્ગારે શાર્ઙ્ગિણોદિતા
ચૌર્યરાજાપરાધાદિપ્રભવા તુ ભયાનકે

પરસ્થા સ્વસમુત્થા ચ દ્વેધા શઙ્કા નિગદ્યતે
નૃષુ ભીરુસ્વભાવેષુ તરલાલોકનાદિભિઃ

સાપરાધત્વશઙ્કા યાઽન્યેષાં સા પરસંસ્થિતા
સ્વસમુત્થા પરે જ્ઞાસ્યન્ત્યપરાધં મમેત્યસૌ

સ્વશઙ્કાયાં પરજ્ઞાનશઙ્કા યા સ્વસમુત્થિતા
સહભાવોઽવહિત્થેન શઙ્કાયા દૃશ્યતે રસે

ઇતિ શઙ્કા
નૃપાપરાધોઽસદ્દોષકીર્તનં ચોપધારણમ્
વિભાવાઃ સ્યુરથો બન્ધો વધસ્તાડનભર્ત્સને
એતે યત્રાનુભાવાસ્તદૌગ્ર્યં નિર્દયતાત્મકમ્

ઇત્યૌગ્ર્યમ્
ચિન્તૌત્સુક્યાન્મનસ્તાપાદ્દૌર્ગત્યાચ્ચ વિભાવતઃ

અનુભાવાત્તુ શિરસો વ્યાવૃત્તેર્ગાત્રગૌરવાત્
દેહોપસ્કરણત્યાગાદ્દૈન્યં ભાવં વિભાવયેત્

ઇતિ દૈન્યમ્
નાનાપરાધો વિદ્વેષઃ પરસ્યૈશ્વર્યસંપદામ્
સૌભગ્યમેધાવિદ્યાદેર્દર્શનં ચ વિભાવકમ્

અનુભાવાસ્ત્વમર્ષાદિદોષોક્તિર્ગુણનિહ્નવઃ
ગુણસ્ય દોષીકરણમપ્રેક્ષણમધોમુખમ્
અવજ્ઞાભ્રુકુટીત્યાદ્યા યત્રાસૂયામમૂં વિદુઃ

ઇત્યસૂયા
મદ્યપાનં વિભાવોઽથાનુભાવાઃ પઞ્ચ યત્ર ચ
શયનં હસનં ગાનં રોદનં પરૂષોક્તયઃ

ઉત્તમે પુરુષે સ્વાપો હાસગાને તુ મધ્યમે
રોદનં પુરુષોક્તિશ્ચ ભવતઃ પુરુષેઽધમે

સ સ્યાન્મદઃ સ ચ ત્રેધા તરુણો મધ્યમોઽધમઃ
તરુણોઽલ્પોઽધમસ્ત્વત્ર પ્રવૃદ્ધોઽધમસંશ્રયાત્

સર્વેષાં તરુણઃ પ્રોક્તો મધ્યમો મધ્યનીચયોઃ
પુમાંસોઽધમસત્ત્વા યે તેષામેવાધમો મદઃ

અવ્યક્તાસંગતૈર્વાક્યૈ રોમાઞ્ચનિચયૈસ્તનોઃ
સુકુમારસ્ખલદ્ગત્યાઽભિનયેત્તરુણં મદમ્

સ્રસ્તવ્યાકુલવિક્ષિપ્તૌ ભુજૌ સ્ખલિતઘૂર્ણિતે
નેત્રે ગતિશ્ચ કુટિલાઽનુભાવા મધ્યમે મદે

ગતિભઙ્ગઃ સ્મૃતેર્નાશો હિક્કા છર્દિઃ કફસ્નુતિઃ
ગુર્વી જિહ્વા ષ્ઠીવનં ચાનુભાવાઃ સ્યુર્મદેઽધમે

રઙ્ગે વિધાય પાનં તુ નાટયેન્મદવર્ધનમ્
પીત્વા રઙ્ગપ્રવેશે તુ મદક્ષૈણ્યાય બુદ્ધિમાન્
હર્ષશોકભયોપાયાન્યુગપદ્દર્શયેદ્બહૂન્

ઇતિ મદઃ
અધ્વવ્યાયામસેવાદ્યૈર્વિભાવૈરનુભાવકૈઃ

ગાત્રસંવાહનૈરાસ્યસંકોચૈરઙ્ગમોટનૈઃ
નિશ્વાસૈર્જૃમ્ભિતૈર્મન્દૈઃ પાદક્ષેપૈઃ શ્રમો યતઃ

ઇતિ શ્રમઃ
વિભાવા યત્ર દારિદ્ર્યમૈશ્વર્યં ભ્રંશનં તથા
ઇષ્ટાર્થાપહૃતિશ્ચાથ શ્વાસોચ્છ્વાસાવધોમુખમ્

સંતાપઃ સ્મરણં ધ્યાનં કાર્શ્યં દેહાનુપસ્કૃતિઃ
અધૃતિશ્ચાનુભાવાઃ સ્યુઃ સા ચિન્તા પરિકીર્તિતા
વિતર્કોઽસ્યાઃ ક્ષણે પૂર્વે પાશ્ચાત્યે વોપજાયતે

ઇતિ ચિન્તા
વિવેકઃ શ્રુતિસંપત્તિર્ગુરુભક્તિસ્તપસ્વિતા

એતે વિષયભાવેન કરણત્વેન ચ સ્થિતાઃ
ઇષ્ટાધિકાનામિષ્ટાનાં લાભસ્તુ વિષયત્વતઃ

ક્રીડા કરણભાવેન વિભાવા યત્ર સંમતાઃ
પ્રાપ્તભાગ્યોપભોગસ્ય ત્વપ્રાપ્તાતીતભોગયોઃ

જીર્ણે નષ્ટે ચાવિષાદો ન તુ શોચનમિત્યપિ
અનુભાવદ્વયં યત્ર ધૃતિં તાં બ્રુવતે બુધાઃ

ઇતિ ધૃતિઃ
પશ્ચિમપ્રહરે રાત્રેઃ સ્વાસ્થ્યં નિદ્રાક્ષયસ્તથા
ધ્યાનં ચ મુહુરભ્યાસઃ સદૃશઃ શ્રુતિદર્શને

એતે યત્ર વિભાવાઃ સ્યુરનુભાવાસ્તુ કમ્પિતમ્
ઉદ્વાહિતં ચ શીર્ષસ્યાસદૃશસ્યાવલોકનમ્

ભ્રૂનતિશ્ચ સ્મૃતિઃ સા સ્યાત્સુખદુઃખપ્રદાયિનામ્
ચિરવિસ્મૃતવસ્તૂનાં સ્મરણં સ્મૃતિરુચ્યતે

ઇતિ સ્મૃતિઃગુરુવ્યતિક્રમોઽવજ્ઞા કૃતે ત્યાગેઽનુતાપિતા
પ્રતિજ્ઞાતાર્થનિર્વાહો વિભાવૈરેભિરુદ્ગતા

મુખાવનમનં ગૂઢવચનં ચ વિચિન્તનમ્
વસ્ત્રાઙ્ગુલીયકસ્પર્શો નખાનાં કર્તનં મુહુઃ

ભુવિ લેખનમિત્યાદ્યૈર્વ્રીડાભાવોઽનુભાવ્યતે
વ્રીડાનુતાપશુચિભિર્દૃષ્ટા કાર્યે કૃતે સતિ

ઇતિ વ્રીડા
દેવજોપદ્રવાદ્દેહપીડેષ્ટવિરહાદિકમ્
મર્મપ્રહારોઽપ્યસ્થાને ઘોરચોરાદિજં ભયમ્

તત્પ્રતીકારશૂન્યસ્ય વૈરાનુસ્મરણાદયઃ
વિભાવાઃ સન્તિ યત્રાથ પતનં દેહઘૂર્ણનમ્

હૃદયસ્માનવસ્થાનમિન્દ્રિયાણામચેષ્ટતા
ઇત્યાદયોઽનુભાવાસ્તં મોહમાહુર્મનીષિણઃ

પશ્યતો ભીતિહેતું તત્પ્રતીકારમપશ્યતઃ
કાર્યાનિશ્ચયિની ચિત્તવૃત્તિર્મોહોઽભિધીયતે

ઇતિ મોહઃ
અતિતૃપ્તિઃ સ્વભાવશ્ચ ગર્ભવ્યાધિશ્રમાદયઃ
વિભાવા અનુભાવાસ્તુ નિદ્રા તન્દ્રાસનાશનાત્
ઋતે સર્વક્રિયાદ્વેષો યત્રાઽઽલસ્યં તદુચ્યતે

ઇત્યાલસ્યમ્
અમર્ષપ્રાતિકૂલ્યેર્ષ્યારાગદ્વેષાશ્ચ મત્સરઃ
ઇતિ યત્ર વિભાવાઃ સ્યુરનુભાવાસ્તુ ભર્ત્સનમ્

વાક્પારુષ્યં પ્રહારશ્ચ તાડનં વધબન્ધને
તચ્ચાપલમનાલોચ્યાકાર્યકારિત્વમિષ્યતે

ઇતિ ચાપલમ્
દેવભર્તૃગુરુસ્વામિપ્રસાદઃ પ્રિયસંગમઃ

મનોરથાપ્તિરપ્રાપ્યમનોરથધનાગમઃ
સમુત્પત્તિશ્ચ પુત્રાદેર્વિભાવો યત્ર જાયતે

નેત્રવક્ત્રપ્રસાદશ્ચ પ્રિયોક્તિઃ પુલકોદ્ગમઃ
અશ્રુસ્વેદાદયશ્ચાનુભાવા હર્ષં તમાદિશેત્

ઇતિ હર્ષઃ
વિદ્યાધનબલૈશ્વર્યાધિકૈર્મધ્યેસભં નૃભિઃ
અધિક્ષેપાદમર્ષઃ સ્યાત્પ્રતીકારસ્પૃહાત્મકઃ
નૃણામુત્સાહિનામેવ સ સ્યાત્તસ્યાનુભાવકઃ

સ્વેદોઽધોમુખતા મૂર્ધકમ્પો નિર્લક્ષચિત્તતા
ઉપાયાન્વેષણં ચિત્તોત્સાહસ્તસ્યાનુભાવકાઃ

ઇત્યમર્ષઃ
સત્યુપાયેઽપિ કાર્યસ્યાસિદ્ધિર્દુર્દૈવકારિતા

નૃપાપરાધશ્ચૌર્યાદિગ્રહણં ચ વિભાવકાઃ
સહાયાન્વેષણોપાયચિન્તને વિમનસ્કતા

ઉત્તમે મધ્યમે ચાનુભાવાશ્ચોત્સાહસંશ્રયાઃ
અધમે ધાવનં ધ્યાનં મુખશોષવિલોકને

નિદ્રા નિઃશ્વસિતં સૃક્કલેહનં ચાનુભાવકાઃ
સન્તિ યત્ર વિષાદોઽસૌ ભાવો ભાવવિદાં મતઃ

ઇતિ વિષાદઃ
દેવૈર્નાગૈસ્તથા યક્ષૈઃ પિશાચૈર્બ્રહ્મરાક્ષસૈઃ
ભૂતાદ્યૈશ્ચ ગ્રહૈરુગ્રૈરાવેશસ્તત્સ્મૃતિસ્તથા

અશુચેશ્ચિરસંસ્થાનં શૂન્યાગારસ્ય સેવનમ્
ધાતુવૈષમ્યમિત્યાદ્યૈર્વિભાવૈરનુભાવકૈઃ

સ્પન્દનં કમ્પનિઃશ્વાસૌ ધાવનં પતનં ભુવિ
જિહ્વાયા લેહનં સ્વેદઃ સ્તમ્ભો વક્ત્રં ચ ફેનિલમ્

નિઃસંજ્ઞતેત્યાદિભિશ્ચાપસ્મારમુપલક્ષયેત્

ઇત્યપસ્મારઃ
કાર્યાવિવેકો જડતા પશ્યતઃ શૃણ્વતોઽપિ વા
તદ્વિભાવાઃ પ્રિયાનિષ્ટદર્શનશ્રવણે રુજા

અનુભાવાસ્તુ ચૈવાસ્યાઃ પ્રતિવાદાવભાષણે
ઇષ્ટાનિષ્ટાપરિજ્ઞાનં ચાનિમેષેક્ષણાદયઃ
સા પૂર્વં પરતો વા સ્યાન્મોહાદિતિ વિદાં મતમ્

ઇતિ જડતા
યત્ર વિપ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્સંશયોઽપિ વિમર્શનમ્
પક્ષયોરુભયોરુક્તે માને સાધકબાધકે

વિભાવાઃ સ્યુરિમે ચાનુભાવાઃ શીર્ષસ્ય કમ્પનમ્
ભ્રૂક્ષેપશ્ચતુરો હસ્તસ્તં વિતર્કં પ્રચક્ષતે

યો વિતર્કાન્વિતસ્થાયી સોઽવહિત્થેન યુજ્યતે

ઇતિ વિતર્કઃ
નિદ્રાવિભાવજં સુપ્તં સુપ્તાવસ્થાત્મકં મતમ્
તસ્યાનુભાવા નિભૃતં ગાત્રં નેત્રનિમીલિતમ્
સ્વપ્નપ્રલાપનં શ્વાસોચ્છ્વાસૌ બાહ્યાક્ષલીનતા

ઇતિ સુપ્તમ્
સંજાતમિષ્ટવિરહાદુદ્દીપ્તં પ્રિયસંસ્મૃતેઃ

નિદ્રયા તન્દ્રયા ગાત્રગૌરવેણ ચ ચિન્તયા
અનુભાવિતમાખ્યાતમૌત્સુક્યં ભાવકોવિદૈઃ

ઇત્યૌત્સુક્યમ્
અનુભાવપિધાનાર્થોઽવહિત્થં ભાવ ઉચ્યતે

તદ્વિભાવ્યં ભયવ્રીડાધાર્ષ્ટ્યકૌટિલ્યગૌરવૈઃ
ગર્વાદગણનેનાપિ તસ્યેતે ત્વનુભાવકાઃ

પ્રિયાદિગોચરકથાભઙ્ગો ધૈર્યં ચ કૃત્રિમમ્
અન્યથાકથનં તદ્વદન્યથા વેક્ષણાદયઃ

ઇત્યવહિત્થમ્
અ પૂર્વપ્રતિભાનં સ્યાન્મતિસ્તાં તુ વિભાવયેત્
અન્વયવ્યતિરેકોત્થૈઃ પ્રત્યયૈઃ શાસ્ત્રચિન્તનૈઃ

ઊહાપોહૈશ્ચ વિવિધૈરથ તામનુભાવયેત્
સંદંશચતુરાદ્યૈશ્ચ કરૈરુત્ક્ષેપણૈર્ભ્રુવોઃ

નાનાશાસ્ત્રાર્થવિષયૈઃ શિષ્યાણામુપદેશનૈઃ
તર્કાખ્યૌ પ્રત્યયાવૂહાપોહૌ વિધિનિષેધયોઃ

ઇતિ મતિઃ
સ્વપ્નાન્તનિદ્રાછેદાભ્યામાહારપરિણામતઃ
શબ્દસ્પર્શાદિભિઃ સ્વપ્નૈઃ સ્મૃતૈર્વા જાગ્રતિ સ્થિતૈઃ

વિભાવ્યતેઽથ જૃમ્ભાક્ષિમર્દનૈઃ શયનોદ્ગમૈઃ
અઙ્ગુલિત્રોટનૈરઙ્ગવલનૈર્યોઽનુભાવ્યતે

ભુજવિક્ષેપણૈઃ શ્વાસૈર્વિબોધપ્રતિબોધનમ્
સમ્યગ્બોધોઽથવા લોકાત્તદ્વિભાવાનુભાવધીઃ

ઇતિ બોધઃ
એકૈકશો દ્વંદ્વશો વા ત્રયાણાં વા પ્રકોપતઃ
વાતપિત્તકફાનાં ભાવો વ્યાધિરિત્યભિધીયતે
સ્તમ્ભાઙ્ગસ્રંસવિક્ષિપ્તગાત્રસંકુચિતાનનૈઃ

ઉત્ક્રોશકમ્પસ્તનિતૈશ્ચાભિનેયો જ્વરઃ પુનઃ
કામજોઽપ્યસ્તિ સ દ્વેધા શીતદાહપ્રવર્તનાત્

હનુચાલેન સર્વાઙ્ગકમ્પેન મુખશોષતઃ
પરિદેવનરોમાઞ્ચમુખસંકોચનાદિભિઃ

શીતજ્વરોઽભિનેયોઽથ દાહકોઽમ્બુપિપાસયા
કરાઙ્ગગાત્રવિક્ષેપાદ્ભૂમિશય્યાભિલાષતઃ
શીતાનુલેપનાકાઙ્ક્ષાવિકૃષ્ટપરિદેવનૈઃ

ઇતિ વ્યાધિઃ
ઉત્તમાનાં વિપ્રલમ્ભે ભવેત્પ્રિયવિયોગતઃ
નીચાનાં વિભવભ્રંશાત્સર્વેષાં સંનિપાતતઃ

અભિઘાતાત્તથોન્માદસ્તમેભિરનુભાવયેત્
વિના નિમિત્તં હસિતં રુદિતં પઠિતં તથા

નૃત્તં ગીતં ચ શયનોપવેશોત્થાનધાવનમ્
અસંબદ્ધપ્રલપનં ચોદ્વૃત્તિર્ધૂલિભસ્મનોઃ

કપાલચીરનિર્માલ્યાદ્યલંકરણમિત્યપિ
ઉન્માદઃ પૃથગુક્તોઽયં વ્યાધિષ્વન્તર્ભવન્નપિ

અયં હિ વિપ્રલમ્ભાદૌ વૈચિત્ર્યં કુરુતે તમામ્
અપસ્મારોઽપ્યેવમેવ બીભત્સે ચ ભયાનકે

ઇત્યુન્માદઃ
કુલરૂપબલૈશ્વર્યવિદ્યાદ્રવિણયૌવનૈઃ

નીચાનાં જાયતે ગર્વઃ પ્રાધાન્યેન મુહુર્મુહુઃ
વિદ્યુદ્વદુત્તમાનાં તુ બાહુલ્યાત્ત્વેષ યોષિતામ્

ઉદ્ગ્રીવાવેક્ષણાવજ્ઞાસૂયાનુત્તરદાનતઃ
અભાષણાદમર્ષાચ્ચ પારુષ્યાદ્વિભ્રમાદપિ

અઙ્ગનેત્રવિકારાચ્ચાધિક્ષેપાતિક્રમાદ્ગુરોઃ
તસ્યાભિનયનં કાર્યમિત્યાહ કરણાગ્રણીઃ

વાગઙ્ગસાત્ત્વિકાહાર્યક્રિયાવ્યત્યાસનં ભવેત્
વિભ્રમો યોષિતાં હર્ષાનુરાગમદગર્વજઃ

ઇતિ ગર્વઃ
અધીરાણાં જાતમાત્રે શોકેઽનન્તરમુદ્ભવેત્
આવેગઃ પ્રબલોઽયં તુ ધીરૈર્ધૈર્યાન્નિરૂપ્યતે

અસૌ પ્રતિવિભાવં ચ પૃથક્ચિત્રાનુભાવભાક્
અતો વિભાવરૂપાણાં હેતૂનાં ભેદતોઽષ્ટધા

ઉત્પાતવાતવર્ષાગ્નિકુઞ્જરોદ્ધમણાનિ ચ
પ્રિયાપ્રિયશ્રુતિર્વૈરવ્યસનં ચેતિ હેતવઃ

વિદ્યુદુલ્કાનિપાતાભ્યાં નિર્ઘાતાદ્ભૂમિકમ્પનાત્
સૂર્યચન્દ્રોપરાગાભ્યામાવેગઃ કેતુદર્શનાત્

ઉત્પાતજોઽસ્યાનુભાવો વૈવર્ણ્યં સ્રસ્તગાત્રતા

વિષાદવિસ્મયગતાનુભાવાશ્ચેહ સંમતાઃ
વાતજે ત્વત્ર વસ્ત્રેણ પિધાનં નેત્રમર્દનમ્

ત્વરિતાગમનં ચાનુભાવાઃ સ્યુર્વર્ષજે પુનઃ
સર્વાઙ્ગપીડનં ગેહાદ્યાશ્રયઃ શીઘ્રધાવનમ્

અગ્નિજે ધૂતિરઙ્ગાનાં ધૂમાકુલિતનેત્રતા
ચાર્યાઽતિક્રાન્તયા ચાપક્રાન્તયા ચરણં ભવેત્

કુઞ્જરાણાં નિરવધિભ્રમણાદ્યસ્તુ જાયતે
સરણાપસૃતી તત્ર ત્વરિતે ભયવેપથુઃ

વિસ્મયો વીક્ષણં પશ્ચાત્પ્રિયશ્રવણજે પુનઃ
વસ્ત્રાભરણદાનં ચાભ્યુત્થાનં પરિરમ્ભણમ્

કથાયામશ્રુરોમાઞ્ચાશ્ચાપ્રિયશ્રુતિજે ત્વમી
વિલાપઃ પતનં ભૂમૌ ચલનં પરિવર્તનમ્

પરિભાવનમિત્યાદ્યા વૈરિવ્યસનજે ત્વમી
સહસાઽપસૃતિઃ શસ્ત્રચર્મવર્માદિધારણમ્

ગજાનાં તુરગાણાં ચાઽઽરોહણં સંપ્રધારણમ્
પૃથગિત્યનુભાવાઃ સ્યુરાવેગે સંભ્રમાત્મકે

ઇત્યાવેગઃ
મરણં દ્વિવિધં પ્રોક્તં વ્યાધિજં ચાપઘાતજમ્
દોષવૈષમ્યજૈર્ગણ્ડજ્વરાદ્યૈર્વ્યાધિજં ભવેત્

વાતપિત્તકફા દુષ્ટા દોષત્વેનેહ સંમતાઃ
શસ્ત્રાદિવિષતોયેભ્યઃ શ્વાપદાત્તુરગાદ્ગજાત્

અગ્ન્યુચ્ચપતનાદિભ્યો જાતં સ્યાદભિઘાતજમ્
નિશ્ચેષ્ટપ્રસૃતૈરઙ્ગૈર્મીલનેન ચ નેત્રયોઃ

હિક્કોર્ધ્વશ્વાસવમનજનતાપરિવારણૈઃ
અવ્યક્તાક્ષરભાષાદ્યૈર્વ્યાધિજસ્યાનુભાવનમ્

શસ્ત્રજે સહસા ભૂમૌ પતનં ચ વિકમ્પનમ્
સ્ફુરણાદિ પ્રયોક્તવ્યમથાહિવિષપાનજે

અનુભાવા ભવન્ત્યષ્ટૌ વિષવેગાત્ક્રમાદિમે
કાર્ષ્ણ્યવેપથુદાહાશ્ચ હિક્કાફેનશ્ચ પઞ્ચમઃ

સ્કન્ધભઙ્ગશ્ચ જડતા મરણં ચેતિ સંમતાઃ
અભિઘાતાન્તરોદ્ભૂતેઽનુભાવાઃ શસ્ત્રજાતવત્

વ્યાધ્યાદેરનિવર્ત્યત્વાન્નિશ્ચિતે મરણે સતિ
અત્ર પ્રાઙ્નિધનાચ્ચિત્તવૃત્તિર્મરણમિષ્યતે

ઇતિ મરણમ્
ગાત્રોત્કમ્પી ચમત્કારઃ સહસા ત્રાસ ઉચ્યતે
તસ્યોત્પાતાદ્ઘોરનાદશ્રુતેર્ભીષણદર્શનાત્

ઉત્પત્તિરનુભાવાસ્તુ ગાત્રસંકોચકમ્પને
સ્તમ્ભો ગદ્ગદશબ્દશ્ચ રોમાઞ્ચાઃ સ્રસ્તગાત્રતા

નિમીલનં લોચનયોઃ પ્રલયશ્ચેતિ કીર્તિતાઃ
પૂર્વાપરવિચારોત્થં ભયં ત્રાસાત્પૃથગ્ભવેત્

ઇતિ ત્રાસઃ
નિદ્રેન્દ્રિયાણાં પ્રથમા નિવૃત્તિઃ સ્વસ્વગોચરાત્
અત્યાહારઃ સ્વભાવશ્ચ ચિન્તાલસ્યે મદઃ ક્લમઃ

વ્યાખ્યાનાદિપ્રયાસેન વૈલક્ષણ્યં ચ હેતવઃ
નિદ્રાયામનુભાવાઃ સ્યુર્જૃમ્ભાવદનગૌરવમ્

શરીરલોલનં નેત્રઘૂર્ણનં ગાત્રમોટનમ્
નિઃશ્વાસોચ્છ્વસિતં સ્રસ્તગાત્રતાઽક્ષિનિમીલનમ્

ઇતિ નિદ્રા
ત્રયસ્ત્રિંશદ્વિચિત્રત્વકારિત્વાત્સ્થાયિનં રસમ્
કુર્વન્તીતિ મયા પ્રોક્તાઃ સન્તિ ત્વન્યે સહસ્રશઃ

અન્તર્ભાવોઽસ્તિ કેષાંચિદભિલાષસ્ય વા રતૌ

અવહિત્થે તુ દમ્ભસ્ય ગ્લાનૌ ક્ષુત્તૃષ્ણયોર્યથા
ઉદ્વેગસ્ય તુ નિર્વેદેઽન્યેષામપ્યેવમૂહ્યતામ્

ઇતિ ત્રયસ્ત્રિંશદ્વ્યભિચારિભાવાઃ
અથ સાત્ત્વિકલક્ષણમ્
ઉક્તૈ રત્યાદિભિર્ભાવૈઃ સંવિદ્વિક્રિયતે યદા
પ્રાણેઽધ્યસ્યતિ સાઽઽત્માનં દેહં પ્રાણસ્તનોતિ સઃ
તદા સ્તમ્ભાદયો દેહે વિકારાઃ પ્રભવન્ત્યમી

એવં સતિ સ્વાદ્યમાનરત્યાદિસ્વૈર્વિભાવકૈઃ
વિભાવિતા દેહસંસ્થૈઃ સ્તમ્ભાદ્યૈરનુભાવિતાઃ

અધ્યસ્તસંવિદિ પ્રાણે પ્રકાશન્તેઽન્તરે ભવાઃ
એતે સ્યુઃ સાત્ત્વિકા ભાવાઃ સત્ત્વપ્રાણપ્રકાશનાત્

સાંખ્યોક્તો વા ગુણઃ સત્ત્વં સાધુત્વં વા તદુચ્યતે
નિર્મલપ્રાણદેહત્વં સાધુત્વમિહ સંમતમ્
તત્ર સત્ત્વે ભવા ભાવાઃ સાત્ત્વિકાઃ સંમતાઃ સતામ્

ચત્વારિ ક્ષ્માદિભૂતાનિ પ્રાધાન્યેનાવલમ્બતે
કદાચિત્સ્વપ્રધાનઃ સન્દેહે પ્રાણશ્ચરત્યયમ્

યદાઽધ્યાસ્તે ધરાં સ્તમ્ભં ભાવં ભાવયતે તદા
પ્રાણાજ્જલસ્થાદશ્રૂણિ તેજઃસ્થાત્તુ વિવર્ણતા

સ્વેદશ્ચાઽઽકાશનિષ્ઠાત્તુ પ્રલયો જાયતે તતઃ
સ્વતન્ત્રોઽસૌ ક્રમાન્મન્દમધ્યતીવ્રત્વભેદભાક્

રોમાઞ્ચં વેપથુમથ સ્વરભેદં ચ ભાવયેત્

બાહ્યાઃ સ્તમ્ભાદયો દેહે નૃણાં દેહાત્મમાનિનામ્
સુલભા દુર્લભાસ્ત્વેતે સતામનભિમાનિનામ્

હર્ષાદ્રાગાદ્ભયાદ્દુઃખાદ્વિષાદાદ્વિસ્મયાદ્રુષઃ
વિક્ષેપાચ્ચ ભવેત્સ્તમ્ભોઽનુભાવા જાડ્યશૂન્યતે
નિઃસંજ્ઞસ્તબ્ધગાત્રત્વે નિશ્ચેષ્ટત્વાપ્રકમ્પને

ઇતિ સ્તમ્ભઃ
મનસ્તાપો રુજા હર્ષો લજ્જા ક્રોધો ભયં શ્રમઃ
પીડાઽઽઘાતાતપૌ મોહવ્યાયામૌ ચ વિભાવકાઃ

વ્યજનગ્રહણં સ્વેદોઽપ્યરાલો ભાલમાર્જકઃ
ઇત્યેતેઽભિનયા યત્ર તં સ્વેદં જગદુર્બુધાઃ

ઇતિ સ્વેદઃ
આલિઙ્ગનાચ્છુરિતકે શીતહર્ષભયક્રુધઃ

વિભાવયન્તિ રોમાઞ્ચં વ્યક્તસ્યાભિનયાસ્ત્વમી
ગાત્રસ્પર્શોલ્લુકુસને મુહુઃ કણ્ટકિતા તનુઃ

ઇતિ રોમાઞ્ચઃ
ઔગ્ર્યરોગજરાક્રોધભયહર્ષમદાદયઃ
વિભાવા વિસ્વરો ભિન્નો ગદ્ગદશ્ચ ધ્વનિર્ભવેત્

અનુભાવસ્તદા ભાવઃ સ્વરભેદોઽભિધીયતે
સ્થાનભ્રષ્ટો વિસ્વરઃ સ્યાદ્વિચ્છિન્નો ભિન્નસંજ્ઞકઃ
અવ્યવસ્થિતતાનોચ્ચનીચભાવસ્તુ ગદ્ગદઃ

ઇતિ સ્વરભેદઃ
આલિઙ્ગનાચ્છુરિતકે હર્ષો રોષો ભયં જરા
વિભાવાઃ શીતરોગૌ ચ યત્રૈતે ત્વનુભાવકાઃ

વેપનં સ્ફુરણં કમ્પો વેપથું કથયન્તિ તમ્
વેપનાદ્યાઃ કમ્પભેદાઃ પૂર્વાત્સાતિશયઃ પરઃ

ઇતિ વેપથુઃ
રોગમોહભયક્રોધશીતતાપશ્રમૈર્ભવેત્

વૈવર્ણ્યમસ્યાભિનયો નાડીપીડનયોગતઃ
સિન્દૂરાદ્યેન વા વર્ણાન્તરસંચારણં મુખે

ઇતિ વૈવર્ણ્યમ્
હર્ષામર્ષાઞ્જનાદ્ધૂમાદ્ભયાચ્છોકાચ્ચ જૃમ્ભણાત્
અનિમેષેક્ષણાચ્છીતાદ્રોગાદ્ભાવોઽશ્રુ જાયતે
તં ચાનુભાવયેદશ્રુસ્રવણૈર્નેત્રમાર્જનૈઃ

ઇત્યશ્રુ
મદમૂર્છાભિઘાતેભ્યો નિદ્રામોહશ્રમાદિભિઃ
પ્રલયઃ સ્યાદભિનયેન્મહીનિપતનેન તમ્

ઇતિ પ્રલયઃ
ઇત્યુક્તાસ્ત્રિવિધા ભાવાઃ સ્થાયિનો વ્યભિચારિણઃ
સાત્ત્વિકાશ્ચ રસેષુ સ્યુઃ સર્વે સર્વેષુ સાત્ત્વિકાઃ

એકઃ કાર્યો રસઃ સ્થાયી રસાનાં નાટકે સદા
રસાસ્તદનુયાયિત્વાદન્યે તુ વ્યભિચારિણઃ

વિરોધિનો રસાસ્તેષુ સંદર્ભ્યઃ પૃથગાશ્રયઃ
ગુમ્ફશ્ચિત્રો રસાનાં સ્યાન્નાટ્યે કુસુમગુમ્ફવત્
સ્થાયી તુ સૂત્રસ્થાનીયો રસો રસવિદાં મતઃ

સૂરિશ્રીશારઙ્ગદેવેન નાટ્યવેદામ્બુધેરિદમ્
સમસ્તમુદ્ધૃતં સારં ધીરૈરાતૃપ્તિ સેવ્યતામ્

ગ્રન્થે મદીયે યદિ કશ્ચિદસ્તિ ગુણસ્તતસ્તસ્ય પરિગ્રહાય
નાભ્યર્થયે વઃ સુધિયઃ પરેષાં ગુણોઽણુરપ્યદ્રિસમો ભવત્સુ

સાવદ્યતા વા નિરવદ્યતાઽસ્તુ ગ્રન્થે મયાઽત્ર ગ્રથિતે તયા કિમ્
આરાધને વઃ પ્રવણા મતિર્મે સન્તો ગુણઃ કં નનુ નાતિશેતે

યુષ્મત્ક્ષોદક્ષમં વસ્તુ કિયત્રાસ્તિ જગત્ત્રયે
કિં તુમત્પ્રેમતઃ સન્તઃ પુરસ્કુરુત મે કૃતિમ્

યદ્વા પુરાણં પન્થાનં મુનીનામહમન્વગામ્
સ્નિહ્યન્તિ ચ નિસર્ગેણ સન્તઃ સન્માર્ગગામિનિ

આરિરાધયિષોઃ સાધૂન્કિં પ્રજ્ઞાવિભવેન મે
રામમાનન્દયન્તિ સ્મ તિર્યઞ્ચોઽપિ કપીશ્વરાઃ

ન વિદ્યાદર્પતો ગ્રન્થપ્રવૃત્તિર્મમ કિં ત્વિદમ્
વિદ્વન્માનસવાસાય ગન્તું પાથેયમાસ્થિતમ્

ઇતિ શ્રીમદનવદ્યવિદ્યાવિનોદશ્રીકરણાધિપતિશ્રીસોઢલદેવનન્દનનિઃશઙ્કશ્રીશાર્ઙ્ગદેવવિરચિતે સંગીતરત્નાકરે સપ્તમો નર્તનાધ્યાયઃ સમાપ્તઃ