Sāṃkhyatattvavivecana a commentary on the Tattvasamāsa, an abstract · Verses 1-20

sāṃkhyatattvavivecanam
śrīṣimānandaviracitam /
raghunandanasutenedamiṣṭikāpuravāsinā /
kānyakubjadvijāgryeṇa ṣimānandena tanyate // 1 //
sāṃkhyopajña namastubhyaṃ kapilāya mahātmane /
pañcaviṃśatitattvānāṃ tattvajñānapravartakaḥ // 2 //
duḥkhatrayābhibhūtasya śāntirme syāt kutastviha /
tathopadiśa janmādi yathā na syāt kṛpānidhe // 3 //
evaṃ pṛṣṭo muniḥ prāha nirviṇṇāya kṛpānidhiḥ /
pañcaviṃśatisūtrāṇi vyākhyātāni mahātmabhiḥ // 4 //
babandhuḥ kavayaḥ kāvye vyācikhyuḥ kavayaḥ pare /
sāṃkhyaśāstrasya yāthārthyaṃ tadevedaṃ vivicyate //
ṣimānandena mandena kukṣimbhariśatādinā // 5 //
aṣṭau prakṛtayaḥ

prakṛtirbuddhyahaṃkārau tanmātraikādaśendriyam /
bhūtāni ceti sāmānyāccaturviṃśatireva te //
eteṣveva dharmadharmyabhedena guṇakarmasāmānyānāmantarbhāvaḥ |
prakṛtitvaṃ ca sākṣātparamparayākhilavikāropādānatvam |
vyutpattistu prakṛṣṭā pariṇāmarūpā ākṛtirasyā iti |
sā ca sāmyāvasthayopalakṣitasattvādidravyatrayarūpā |
sāmyāvasthā ca śāntaghoramūḍhādirūpāṇāmapi asamudāyavadrūpatvepi atiśayaiḥ samudāyavadbhiravirodhena vartamānatvaṃ sāmānyātmanā guṇabhāvo 'tiśayātmanā prādhānyaṃ viśeṣātmanā vaiṣamyamityato nyūnādhikabhāvenāsaṃhatāvasthā 'kāryāvastheti yāvat |
mahadādikaṃ tu kāryasattvādikaṃ na kadāpyakāryāvasthaṃ bhavatīti tadvyāvṛttiḥ |
vaiṣamyāvasthāyāmapi prakṛtitvasiddhaye upalakṣitamityuktaṃ sattvādiguṇavatī prakṛtiḥ sattvādyanatiriktatvāt tathā ca sūtraṃ sattvādīnāmataddharmatvaṃ tadrūpatvāditi sattvādīnāṃ prakṛtisvarūpatvaṃ na tu prakṛtidharmatvam |
guṇebhya eva sarvakāryopapattau tadanyaprakṛtikalpanāvaiyarthyāt |
sūtrabhāṣyābhyāmapi tathoktatvāt |
yattu prakṛterguṇā itivat vanasya vṛkṣā itivat vyaṣṭisamaṣṭyabhiprāyeṇeti sattvaṃ rajastama iti prakṛterabhavan guṇā iti ca na sattvādīnāṃ prakṛtikāryatvavacanaṃ guṇanityatāvākyavirodhena mahattattvakāraṇībhūtakāryasattvādiparam |
mahadādisṛṣṭirguṇavaimyāt |
tacca sajātīyasaṃvalanena guṇāntaravyāvṛttaprakāśādiphalopahitaḥ sattvādivyavahārayogyaḥ pariṇāma iti sattvādivyavahāro vaiṣamya evetyāha śrutiḥ yathā tama evedamagra āsīt tatpare syāt pareṇeritaṃ viṣamatvaṃ(1) pratyayādvai rajaso(2) rūpaṃ tadrajaḥ khalvīritaṃ viṣamatvaṃ pratyayādvai sattvasya(3) rūpamiti sattvāditrayaṃ ca sattvādisvarūpamiti sattvāditrayaṃ ca sukhaprakāśalāghavaprasādādiguṇakatayā saṃyogavibhāgādimattayānāśritatvopādānatvādinā dravyatve 'pi puruṣopakāratvāt puruṣabandhakatvācca guṇaśabdenocyate indriyādivat guṇānāṃ sukhaduḥkamohātmakapravādastu dharmadharmyabhedāt manasaḥ saṅkalpātmakatvavat tatra sattvaṃ sukhaprasādaprakāśādyanekadharmakamapi pradhānatastu sukhātmakamucyate |
evaṃ rajo 'pi duḥkhakāluṣyapravṛtyādyanekadharmakaṃ prādhānyatastu duḥkhātmakamucyate |
evaṃ tamo 'pi mohāvaraṇastambhanādyanekadharmakaṃ prādhānyatastu mohātmakamucyate |
sato bhāvaḥ sattvaṃ dharmaprādhānyenottamaṃ puruṣopakaraṇaṃ rāgayogādrajo madhyamam |
tamodharmāvaraṇayogādadhamaṃ sattvādīnyasaṃkhyavyaktayaḥ pratikṣaṇapariṇāmitvāt laghutvādidharmairanyonyaṃ sādharmyaṃ vaidharmyaṃ ca guṇānāmasaṃkhyātamiti sūtrāt |
ekadānekapuruṣādisṛṣṭiśravaṇācca ekaikavyaktitve vibhutvaṃ syāt tathā ca saṃyogavaicitryābhāvādanantavaicitryaṃ kāryāṇāṃ na syāt |
dravyāntarasyāvacchedakībhūtasyābhāvācca |
tasmādasaṃkhyātānyeva sattvādīni tritvakathanaṃ tu vibhājakopādhitrayeṇaiva vaiśeṣikāṇāṃ navadravyavacanavat sattvādīni ca yathāyogyamaṇuvibhuparimāṇakāni itarathā rajasaścalasvabhāvatvavacananirodhaḥ syāt |
ākāśakāraṇasya vibhutvaucityāt sarvakāraṇadravyavibhutve kāryaparicchedāsambhava iti ||
śabdasparśavihīnaṃ tadrūpādibhirasaṃhatam /
triguṇaṃ tajjagadyoniranādiprabhavāpyayam //
ityādyukterna paramāṇvādāvantarbhāvaḥ prakṛteriti /
athaivamapi prakṛteraṇuvibhusādhāraṇasattvādyanekavyaktirūpatve aparicchinnatvaikatvākriyatvasaiddhāntakṣatiriti cenna kāraṇadravyatvasvarūpaprakṛtitvenaivāparicchinnatvavacanādgandhatvena gandhānāṃ pṛthivīvyāpakatāvat ākāśādiprakṛtīnāṃ vibhutvenaiva prakṛtivibhutvasiddhāntopapatteśca |
tathā puruṣabhedena sargabhedena ca bhedābhāvasyaiva ekaśabdārthatvāt |
ajāmekāmitiśrutestathāvagamāt |
tathādhyavasāyo 'bhimānādikriyārāhityasyaivākriyaśabdārthatvādityanyathā śrutismṛtityuktasya prakṛtikṣobhasyānupapatteriti |
tatrāyaṃ prayogaḥ sukhaduḥkhamohātmakamahadādikāryaṃ sukhaduḥkhamohātmakadravyakāryaṃ sukhaduḥkhamohātmakatvāt vastrādikāryaśayyāvaditi prakṛtau pramāṇam |
bāhyavastuṣu sukhādikamuttamatvādikameva ghaṭarūpamitivaccandanasukhaṃ strīsukhamityādipratyayācceti dik |
avyaktabuddhyahaṅkārāstanmātrāṇāṃ ca pañcakam /
aṣṭau prakṛtayastvetāḥ sapta ca vyaktatāmiyāt //
avyaktaprakṛtijanyatvāt avyaktānīti cocyate /
vyajyante ca yathā loke ghaṭādyā na tathā hi tat //
avyaktaṃ prakṛtirmāyā pradhānaṃ brahma kāraṇam /
avyākṛtaṃ tamaḥpuṣpaṃ kṣetramakṣaranāmakam //
bahudhātmakādināmāni tasyāmī te jagurbudhāḥ /
vyajyate nendriyairyasmādavyaktamata ucyate /
anādimadhyanidhanānniraṅgatvena tat tathā //
tadevāha śrutiḥ |
aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ
yathā ca nityaṃ rasagandhavarjitam /
anādimadhyaṃ mahataḥ paraṃ dhruvam
pradhānametat pravadanti sūrayaḥ // iti
tasmādaliṅgakaṃ sūkṣmaṃ tathā prasavadharmikam /
ekaṃ sādhāraṇaṃ tatra kāryaṃ kasyāpi netare //
buddhirmahān mano brahmā matiḥ khyātirapūrvakam /
prajñā bhūtirdhṛtirjñānaṃ santatiḥ smṛtirityapi //
hairaṇyagarbhyā buddhestu mahato nāma sūcitam /
guṇebhyaḥ kṣobhyamāṇebhyastrayo vedā vijajñire //
ekā mūrttistrayo devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ / iti
viṣṇurevādisargeṣu svayaṃbhūrbhavati prabhuḥ //
atra sattvādyaṃśatrayeṇa mahato devatātrayopādhitvāttadavivekena tisra iti |
sāttvikāṃśāt pradhānāt tu mahattattvamajāyata iti mahattvasya prādhānyena cādhyavasāyo vṛttirmahadahaṃkāramanastritayātmakasyāntaḥkaraṇavṛkṣasya mahattattvaṃ bījāvasthā taduktaṃ sāṃkhyasūtre idameva mahattattvamaṃśato rajastamaḥsaṃbhedena pariṇataṃ sat vyaṣṭijīvānāmupādhiradharmādiyuktaṃ kṣudramapi bhavati mahaduparāgādviparītamiti |
mahatastriguṇasvarūpatvāddehasya dehinā kālarūpaviṣṇunā kṣobhyadaśāyāṃ guṇarūpopādhiprādhānyādaviveke brahmaviṣṇuśivatvaṃ tatra mahān suṣuptyabhimānī śivastadupādhistamaḥkāryarūpī tatra svapnābhimānī viṣṇustadupādhiḥ kāryasattvaṃ tatra jāgradabhimānī brahmā tadupādhiḥ kāryarajaḥ tatra samudāyasamunnayananyāyena samaṣṭervyaṣṭyananyatvānmaśakādirapi viṣṇureveti bhāvaḥ |
sṛṣṭistu mahadādikrameṇaiva na tu bhūtādikrameṇeti ||
sā ca kaurme
bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdamātraṃ sasarja ha /
ākāśasuṣiraṃ tasmādutpannaṃ śabdalakṣaṇam //
ākāśaṃ tu vikurvāṇaḥ sparśamātraṃ sasarja ha /
vāyurutpadyate tasmāttasya sparśo guṇo mataḥ //
ityādi
nanvevaṃ cedākāśādīnāṃ kevalaṃ vikṛtitvaṃ kathaṃ tatra ākāśādīnāṃ sparśāditanmātreṣu ahaṃkāropaṣṭambhamātreṇa kāraṇatvasya purāṇādiṣūktatvāt |
na pumān sthāṇurevāyaṃ buddhiradhyavasāyinī /
puruṣādhiṣṭhitāt sarvagatājjātā pradhānatā //

cicchaktiryādṛśī tādṛg vṛttiḥ sattvavimiśritā /
rajoguṇasvarūpā yat trivṛtkaraṇataḥ śruteḥ //
jñānaṃ dharmaśca vairāgyamaiśvaryaṃ sattvato hyamī /
anaiśvaryamavairāgyamadharmo 'jñānameva tu //
tamasaścāpi te jñeyā buddherbhedā itīritāḥ /
jñānaṃ tattvāvabodho 'yaṃ dharmaḥ śrutyuktapālanam //
vairāgyamarthānāsaktiraiśvaryamaṇimādikam /
tattadviparyayeṇaiva tāmasaṃ taccatuṣṭayam //
jñānena mokṣo dharmeṇa gatirūrdhvā bhavediti /
vairāgyenākṣaralaya aiśvaryeṇāhatā gatiḥ //
evameṣāṣṭadhā śaktirvyākhyātā buddhisañjñitā /
pradhānavikṛtistveṣāhaṃkāraprakṛtiśca sā //
mūlaprakṛtirityādi kavibhiśca nirūpitam /
eko 'haṃkāra ityetajjijñāsā cedvibhāvaya //
yo 'haṃśabdaṃ karotyeṣa abhimāna iti smṛtaḥ /
spṛśe 'haṃ rasaye vāhaṃ svāmī cāhaṃ mayā hṛtaḥ //
ityādi nāma yasyāsīttasya bhedā amī śṛṇu /
vaikārikastaijasopi bhūtādiḥ sānumānakaḥ //
niranumānaśca pañcaite bhedāstasya prakīrttitāḥ /
vaikārikaḥ sāttviko 'yaṃ bhūtādistāmasaḥ smṛtaḥ //
taijaso rājaso jñeyastasmāt tanmātrapañcakam /
ekādaśendriyagaṇaḥ sāttvikādabhijāyate //
devatāstvabhimāninyastaijasādapi cocyate /
tadeva kathamevaṃ cet trivṛtkaraṇahetutaḥ //
śabdatanmātramityetat śabda evopalabhyate /
na tūdāttaniṣādādibhedastasyopalabhyate //
sparśatanmātramevaitat sparśa evopalabhyate /
na tu śītamṛdutvādiviśeṣastasya labhyate //
rūpatanmātramevaṃ vai rasatanmātramapyatha /
gandhatanmātrameteṣu viśeṣo nopalabhyate //
tanmātrāṇyaviśeṣāṇi sūkṣmabhūtāni cocyate /
bhogyāni śāntaghorāni prakṛtyā 'ṇava eva ca //
kurvadrūpāt prakṛtayaḥ saṃkhyayā 'ṣṭau prakīrttitāḥ //
ṣoḍaśa vikārāḥ

ekādaśaivendriyāṇi mahābhūtāni pañca ca /
vikārāḥ ṣoḍaśaivaite na tu prakṛtitājuṣaḥ //
śrotraṃ tvak cakṣūṣī jihvā ghrāṇaṃ jñānendriyaṃ tvidam /
vākpāṇipāyūpasthapādāḥ karmendriyaṃ matam //
svaṃ svaṃ karma prakurvanti jñānaṃ ceti yathaiṣitam /
ubhayātmakaṃ manaścaiva saṃkalpādisvarūpavat //
karaṇānīndriyāṇīti vaikārikamayaṃ rayaḥ /
padāni niyatānītyakṣāṇītyabhidhīyate //
pṛthivījalatejāṃsi vāyurākāśa ityapi /
mahābhūtāni pañcaiva dhāraṇādyupakārataḥ //
āpaḥ saṃgrahabhāvena caturṇāmupakārikāḥ /
tejaḥ pācakabhāvena vāyurvahanabhāvataḥ //
śabdādipañcaguṇavatpṛthvī pañcaguṇā matā /
āpaḥ śabdādisahitāḥ gandhena rahitāstathā //
tejaḥ śabdasparśavat rūpavat śvasane punaḥ /
śabdaśca sparśa ityevamākāśe śabda eva tu //
na tu vigrahabhūtāni viśeṣākṛtayastathā /
vikārāḥ śāntaghorākhyamūḍhāḥ trividhakīrttitāḥ //
puruṣaḥ

puri śayanāt pramāṇāt pūraṇāt puruvṛttitaḥ /
sa cānādiḥ sarvagataścetano nirguṇo 'paraḥ //
draṣṭā bhoktā kṣetravidamalo 'prasavadharmakaḥ /
sūkṣmo nityo hyanādistvamadhyanidhano 'pi saḥ //
sarvamāptamaneneti tasmāt sarvagatastu saḥ /
sukhopalabdhimattvācca cetano nirguṇastathā //
sattvādiguṇarāhityāt paraḥ paratayā smṛtaḥ /
dṛśyaprakṛtisambandhāt draṣṭā bhoktā 'nubhāvanāt //
kṣetre guṇagataṃ vetti kṣetrajña iti kīrttitaḥ /
śubhāśubhādisaṃsargābhāvādamala īṣyate //
nirbījatvāt prasūte ca netyaprasavadharmakaḥ /
niraṅgatvātīndriyatvāt sūkṣmo nityaḥ sadātanāt //
evaṃ sāṃkhyaḥ sa puruṣo vyākhyātaḥ pūrvasūribhiḥ /
jīvo jantuḥ pumānātmā puruṣaḥ pūjako naraḥ //
kṣetrajñaścākṣaraḥ prāṇaḥ koya eṣaḥ sa jñastathā /
aja etāni nāmāni sāṃkhye puruṣasañjñite //
evam,
pañcaviṃśatitattvajño yatra kutrāśrame rataḥ /
muṇḍī jaṭī śikhī vāpi mucyate nātra saṃśayaḥ //
ayaṃ kartā 'thavā 'karttā puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ /
śubhāśubhāni karttā cet kuryādvṛttitrayaṃ vinā //
lokadṛṣṭaguṇānāṃ cet kartṛtā dharmitā katham //
sāhityaṃ yamaniyamaniṣecanaprasaṃkhyānāt /
jñānaiśvaryavikāraprakāśane sāttvikī vṛttiḥ //
rāgaḥ krodho lobhaḥ paraparivādo nindā tuṣṭiḥ /
vikṛtākṛtapāruṣyaṃ prakhyātaiṣā rajobuddhiḥ //
unmādamadaviṣādā nāstikyaṃ strīprasaṅgitā /
nidrālasyaṃ nairghṛṇyaṃ tvaśaucamiti tāmasī vṛttiḥ //
etadvṛttitrayaṃ dṛṣṭvā guṇānāṃ kartṛtā 'thavā /
akartā puruṣaḥ siddha iti siddhānta iṣyate //
pravarttamānaprakṛterimān guṇān
rajastamobhyāṃ viparītadarśanāt /
ātmānamācchādya sa ātmane tad
ahaṅkaromītyabudho 'vamanyate //
bālāgrakukṣīkaraṇāsamarthaḥ
sarvaṃ mayedaṃ kṛtamityamanyata /
unmattavadbhāvyata ityabodhaḥ
aho vidhe paṇḍitamāninaḥ kaḥ //
taduktaṃ gītāsu
prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ /
ahaṅkāravimūḍhātmā kartā 'hamiti manyate //
anāditvānnirguṇatvāt paramātmā 'yamavyayaḥ /
śarīrastho 'pi kaunteya na karoti na lipyate //
prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ /
yaḥ paśyati sadā '; 'tmānamakartāraṃ sa paśyati // ityādi /
sa ekaḥ puruṣaḥ kiṃ vā nāneti ca vicāraya /
sukhaduḥkhamohasaṅkaraviśuddhajanmamaraṇānām /
nānātvāt puruṣabahutvaṃ siddhaṃ lokāśramavarṇabhedācca //
yadyekaḥ puruṣaḥ syād buddhihāniḥ prasajyate /
ekasmin sukhite sarve sukhinaḥ syurataḥ param /
ekasmin duḥkhite sarve duḥkhitāḥ syuriti kramāt //
ato bahutvaṃ saṃsiddhaṃ bahavaḥ puruṣāḥ smṛtāḥ /
ākṛtigarbhāśayabhāvasaṅgatiśarīravibhāgālliṅgabahutvāt sāṃkhyācāryāḥ kapilāsuripañcaśikhapatañjaliprabhṛtayaḥ puruṣabahutvaṃ varṇayanti |
vedavādina ācāryā hariharahiraṇyagarbhavyāsādaya ekamātmānaṃ, tathā ca śrutiḥ |
puruṣa evedaṃ sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhāvyam |
utāmṛtatvasyeśāno yadanyenātirohati /
tadevāgnistadādityastadvāyustadu candramāḥ //
tadeva śukraṃ tadbrahma tā āpaḥ sa prajāpatiḥ /
tadeva satyamamṛtaṃ sa mokṣaḥ sā parā gatiḥ //
tadakṣaraṃ tatsaviturvareṇyaṃ yasmāt paraṃ nāparamasti kiñcit /
yasmānnāṇīyo na jyāyo 'sti kiñcit //
vṛkṣa iva stambho divi tiṣṭhatyekaḥ tenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa /
sarvataḥ pāṇipādaṃ tat sarvato 'kṣiśiromukham //
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati /
sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam //
sarvasya paśumīśānaṃ sarvasya śaraṇaṃ mahat /
sarvataḥ sarvasattvāni sarvātmā sarvasambhavaḥ //
sarvaṃ vilīyate yasmin tadbrahma munayo viduḥ /
eka eva hi bhūtātmā bhūte bhūte vyavasthitaḥ //
ekadhā bahudhā caiva dṛśyate jalacandravat /
sa hi sarveṣu bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca //
vasatyeko mahānātmā yena sarvamidaṃ tatam // ityādi /
traiguṇyam

sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ bhāveṇyastraiguṇyam /
prasādo lāghavaṃ saṅgaḥ prasaṅgāt prītirārjavam //
tuṣṭistitikṣā sattvasya rūpaṃ sākṣāt sukhāvaham /
śokastambhadveṣatāpakhedabhogābhimānitā //
rajorūpāṇyanekāni bahuduḥkhapradāni vai /
tamo nāmācchādanādi bībhatsāvaraṇādi ca //
dainyagauravanidrādipramādālasyalakṣaṇam /
mohātmakamanantaṃ tadevaṃ traiguṇyamīritam /
sattvaṃ prakāśakaṃ vidyādrajo vidyāt pravarttakam //
vināśakaṃ tamo vidyāt traiguṇyaṃ nāma sañjñitam /
saṃcaraḥ

sāmyāvasthā guṇānāṃ yā prakṛtiḥ sā svabhāvataḥ /
kālakṣobheṇa vaiṣamyāt kṣetre parayute purā //
buddhistataścāhaṅkārastrividho 'pi vyajāyata /
tanmātrāṇīndriyāṇi mahābhūtāni ca kramāt //
evaṃ krameṇaivotpattiḥ sañcaraḥ parikīrttitaḥ /
pratisaṃcaraḥ

vyutkrameṇaiva līyante tanmātre bhūtapañcakam /
tanmātrāṇīndriyāṇi ahaṅkāre vilīyate //
ahaṅkāro 'tha buddhau tu buddhiravyaktasañjñake /
avyaktaṃ na kvacillīnaṃ pratisañcara iti smṛtaḥ //
adhyātmam adhibhūtam adhidaivataṃ ca

buddhyāhaṅkāramanasī śrotraṃ tvak cakṣuṣī tathā /
jihvā ghrāṇaṃ pādapāyūpasthamadhyātmasañjñitam //
yattu mokṣadharme
ādau mana ahaṅkārāt jāyate vṛttayascatāḥ //
śabdarāgāt śrotramasya jāyate bhāvitātmanaḥ /
rūparāgāt tathā cakṣurghrāṇaṃ gandhajidhṛkṣayā //
ityādinendriyāṇāṃ manovṛttirāgādikāryatvaṃ tadvedāntarītyaiveti mantavyam |
adhibhūtam |
yathākrameṇa boddhavyamabhimantavyameva ca /
saṅkalpitavyaṃ śrotavyaṃ spraṣṭavyaṃ draṣṭavyameva ca //
rasayitavyaṃ ghrātavyaṃ gantavyamutsraṣṭavyaṃ ca /
ānandayitavyamityevamadhibhūtaṃ prakīrtitam //
adhidaivataṃ ca /
brahmā rudraścandramāśca ākāśo vāyureva ca /
sūryo varuṇa indraśca viṣṇumitraṃ tathaiva ca //
anenaiva krameṇedaṃ saṃproktamadhidaivatam /
catvāri yo vedayate yathā ca-
kṣuṣā svarūpāṇyadhidaivataṃ vā /
vimuktayāthāgatadoṣasaṅgo-
guṇāṃstu bhuṅkte na guṇaiḥ sa yujyate //
pañcābhibuddhayaḥ

icchābhirbuddhirvijñeyā ābhimukhyena karmaṇaḥ /
idaṃ me kāryamityeṣo 'dhyavasāyaḥ karomyaham //
icchā vāñchā 'tha saṅkalpo manasaḥ karma ceṣyate /
evametāśca pañcābhibuddhayaḥ parikīrtitāḥ //
pañca karmayonayaḥ

dhṛtiḥ śraddhā sukhecchā vividiṣā tadabhāvakau /
sāmānyataḥ samuddiṣṭāḥ pañcaite karmayonayaḥ //
vāci karmaṇi saṃkalpe pratītiryābhirajyate /
tanniṣṭhastatpratiṣṭhaśca dhṛteretaddhi lakṣaṇam //
anasūyā brahmacaryaṃ yajanaṃ yājanaṃ tapaḥ /
pratigrahaśca homaśca śraddhāyā lakṣaṇaṃ smṛtam //
sukhaṃ sukhārthī seveta vidyā karma tapāṃsi ca /
prāyaścittaparo nityaṃ sukheyaṃ parikīrttitā //
viṣadhūmamūrchitavad vividiṣā dhyānināṃ prajñāyoniḥ /
ekatvaṃ ca pṛthaktvaṃ ca nityaṃ vedamacetanam //
sūkṣmasatkāryasaṃkṣobhyaṃ jñeyā vividiṣā hi sā /
kāryakaraṇakṣamakarī vividiṣā prākṛtī vṛttiḥ //
dhṛtiḥ śraddhā vividiṣā sukhā ceti catuṣṭayam /
jñeyaṃ bandho vividiṣā mokṣāya parikalpitā /
karmayonisvarūpo 'yaṃ viśiṣya parikīrttitaḥ //
pañca vāyavaḥ

prāṇo 'pānaḥ samānaśca udāno vyāna eva ca /
ityete vāyavaḥ pañca śarīreṣu śarīriṇām //
mukhanāsādhicārī yaḥ prāṇanāt prāṇa ucyate /
nābheradhicaratyevopānaye 'pāna iṣyate //
hṛdyadhiṣṭhānanayanāt samāna iti kīrtitaḥ /
kaṇṭhādūrdhvāvagamanādudāna iti ca smṛtaḥ //
sandhyadhiṣṭhānato vyāno vikṣepaṇavijṛmbhaṇāt /
pañca karmātmānaḥ

vaikārikādayaḥ pūrvaṃ yathākramamudāhṛtāḥ /
śubhaṃ vā 'śubhamūḍhau ca śubhamūḍhā 'śubhamūḍhake //
yathākramaṃ ca karttārastattatkarma samīritam /
pañcaparvāvidyā

tamo moho mahāmohastāmisraścāndhatāmisraḥ //
aṣṭakau tau tamau mohau prakṛtyaṣṭakaniṣṭhitau /
ātmajñānābhimānyeyaṃ prāptyādyaiśvaryamānitā //
nirvṛtte viṣaye dṛṣṭe pañcānuśravike tathā /
moho 'hamabhimāno yo mahāmoho daśātmakaḥ //
aṣṭaiśvarye daśaviṣaye siddhatāmisra ucyate /
viṣādaḥ so 'ndhatāmisro maraṇe pratipadyate //
avidyā pañcaparvaiṣā bhinnā dvāṣaṣṭibhedataḥ /
aṣṭāviṃśatidhāśaktiḥ

jaḍatvakuṣṭikubjatvarūpatāghrāṇatvamūkatvasupaṅgutāśca /
kuṇirgudāvartti ca ṣaṇḍhatā ca unmāda ityeṣa nirūpito 'yam //
ekādaśendriyavadho bādhiryādisvarūpataḥ /
buddhervadhaḥ saptadaśa tuṣṭisiddhiviparyayaḥ //
nāsti pradhānamiti yā pratipattirajambhikā /
na mahānityasalilā nāyācchā cānahaṃkṛtau //
na vā 'styadṛṣṭistanmātrapañcakaṃ bhūtakāraṇam /
sarvamevedaṃ brahmeti brahmaiva san brahmāpyeti /
yathā vedāntināṃ tadvat sāṃkhyānāmīdṛśī matiḥ //
asutā viṣayārjane pravṛttiḥ
sutarā parirakṣaṇe pravṛttiḥ /
krayadoṣamapaśyato dhane pravṛttiḥ
asunetrā parikīrttyate hi sāṃkhyaiḥ //
akurmarīcikābhogaśaktirhiṃsādyapaśyataḥ /
anuttambhāmbhasikā doṣabhogādambhaḥ pravarttanam //
navadhā kathitā hyete tatra tuṣṭirviparyayāḥ /
kathyante siddhayo hyaṣṭau te 'mī siddhiviparyayāḥ //
nānātvamūhamānasya siddhamekamatārakam /
viparītagrahaḥ śabdaśravaṇādasutārakam //
nānātvajño mukta iti śrutvaikajño na muktibhāk /
atārayantamajñānāsadacchāstraniveśataḥ /
duḥkhitasyāpyanudvegādapramodā hi saṃsṛtau //
apramudaṃ tadajñānapramuditamapramodamānaṃ vā /
asamyagvacanādapyuparodhena vā gurau //
abhāgyasya na siddhiḥ syāt jñāne tat samudīritam /
snigdhasaṃsargato jñānottarājñānamaramyakam //
vyākhyātāḥ pūrvarītyāṣṭāvete siddhiviparyayāḥ /
aṣṭāviṃśatidhā 'śaktirvyākhyātobhayayogataḥ //
navadhā tuṣṭiḥ

prakṛtau paramātmatvaṃ pratipadyaiva tuṣṭibhāk //
mādhyasthyamavalambeta ambhaḥ sā tuṣṭirucyate /
buddhau ca paramātmatve tuṣṭiḥ sā salilā smṛtā //
ahaṃkāre yadā sā syādāyācchā iti śabdhitā /
tanmātreṣu yadā sā syāt tuṣṭirdṛṣṭirnigadyate //
ādhyātmikāścatasrastu tuṣṭayaḥ prabhavanti hi /
mokṣastāsvapi nāstyeva tattvajñānādyathoditā //
arthānāmarjane duḥkhamarjitānāṃ ca rakṣaṇe /
tyāge duḥkhaṃ kṣaye duḥkhaṃ dhigarthaṃ duḥkhabhājanam // iti
doṣadarśanasantuṣṭaḥ parabrahmaiva mokṣabhāk /
suteyaṃ pañcamī tuṣṭistattvajñānādyabhāvataḥ //
rakṣaṇe sutarā ṣaṣṭhī saptamī kṣayadarśanāt /
sunetrā saṅgadoṣā cāṣṭamī kurmarīcikā //
arthe hiṃsādidoṣeṇa nivṛttiśca samaskarī /
tuṣṭistu navamī proktā hyuttamāmbhasikā tava //
aṣṭadhā siddhiḥ

jñānaṃ yaddūramutpannaṃ tārākhyā prathamā hi sā /
śabdamātreṇa bhūteṣu sutārā jñānamiṣyate //
jñānamadhyayanenaiva tārayantī tṛtīyakā /
adhyātmaduḥkhāpanayāt pramodetyabhidhīyate //
bhautikakleśaharaṇāt pramudā siddhirucyate /
ādhidaivakleśaharaṇāt jñānamutpadyate nṛṇām //
pramodamānetyākhyātā ṣaṣṭhī siddhiḥ svayaṃ satām /
snigdhasaṃsarganāśāttu ramyakā saptamī smṛtā //
pramudā cāṣṭamī siddhiḥ paricaryādinā guroḥ /
ityetāḥ siddhayo hyaṣṭau vyākhyātāḥ jñānasādhikāḥ //
daśa mūlikārthāḥ

astitvamekatvayathārthavattve
pārārthyamanyatvamakartṛkatvam /
yogo viyogo bahavaḥ pumāṃsaḥ
sthitiḥ śarīrasya ca śeṣavṛttiḥ //
eṣā sā daśamūlikā 'rthagaṇanā saṅghātapārārthyataḥ
siddhā sā puruṣāstitā pariṇaterbhedasya tatkāraṇam /
astyavyaktamanantamekamiti ca premāviṣādātmakaṃ
nānāpāyaparārthatā triguṇato 'nyatvasya siddhistathā //
viparyāsādakartṛtvaṃ yogaḥ puruṣadarśanāt /
prāpte śarīrabhede tu caritārthatvadarśanāt //
janmādikaraṇāntānāṃ bhedānnānā hi te smṛtāḥ /
cakrabhramivat śeṣavṛttiḥ siddhārthāḥ daśa mūlikāḥ //
saptatyā prāgupadiṣṭāḥ pañcāśat pratyayā ime /
daśaṣaṣṭipadārthaistu ṣaṣṭitantra itīryate //
anugrahasargaḥ

brahmānugrahamasṛjadrūpatanmātrataḥ pṛthak /
utpādyānugrahadhyānāt prāktanādhāravarjanāt //
caturdaśavidho bhūtasargaḥ

aṣṭavikalpaṃ daivaṃ paiśācaṃ rākṣasaṃ tadvat /
gāndharvamaindraṃ brāhmaṃ ca saumyaṃ brāhmyamathāṣṭakam //
devayonaya evaite tiryagyonistu pañcadhā /
mṛgapaśupakṣisarīsṛpasthāvaramiti bhedasambhinā //
mānuṣyakaṃ caikavidhaṃ brāhmaṇādicāṇḍālāntam /
paśavo gavādimūṣāntāḥ pakṣiṇo garūḍādikāḥ //
maśakāntā mṛgāścāpi siṃhādi ca śivāntikāḥ /
śeṣādi alagardāntāḥ sarpāḥ parvatabhūtṛṇāḥ //
sthāvarā bhautikaḥ sarga etatsaṃsāramaṇḍalam //
trividho bandhaḥ

prakṛtibandhaḥ prakṛtilayaḥ paratvenābhimanyataḥ /
saṃnyāsināmindriyeṣu layo vaikāriko 'paraḥ //
gṛhīṇāṃ dakṣiṇābandho vadānyatvābhimāninām /
ityeṣastrividho bandhastrividho mokṣa ucyate //
trividho mokṣaḥ