સાંખ્યતત્ત્વવિવેચન · શ્લોક 1-20

સાંખ્યતત્ત્વવિવેચનમ્
શ્રીષિમાનન્દવિરચિતમ્ ।
રઘુનન્દનસુતેનેદમિષ્ટિકાપુરવાસિના ।
કાન્યકુબ્જદ્વિજાગ્ર્યેણ ષિમાનન્દેન તન્યતે ॥ 1 ॥
સાંખ્યોપજ્ઞ નમસ્તુભ્યં કપિલાય મહાત્મને ।
પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનાં તત્ત્વજ્ઞાનપ્રવર્તકઃ ॥ 2 ॥
દુઃખત્રયાભિભૂતસ્ય શાન્તિર્મે સ્યાત્ કુતસ્ત્વિહ ।
તથોપદિશ જન્માદિ યથા ન સ્યાત્ કૃપાનિધે ॥ 3 ॥
એવં પૃષ્ટો મુનિઃ પ્રાહ નિર્વિણ્ણાય કૃપાનિધિઃ ।
પઞ્ચવિંશતિસૂત્રાણિ વ્યાખ્યાતાનિ મહાત્મભિઃ ॥ 4 ॥
બબન્ધુઃ કવયઃ કાવ્યે વ્યાચિખ્યુઃ કવયઃ પરે ।
સાંખ્યશાસ્ત્રસ્ય યાથાર્થ્યં તદેવેદં વિવિચ્યતે ॥
ષિમાનન્દેન મન્દેન કુક્ષિમ્ભરિશતાદિના ॥ 5 ॥
અષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ

પ્રકૃતિર્બુદ્ધ્યહંકારૌ તન્માત્રૈકાદશેન્દ્રિયમ્ ।
ભૂતાનિ ચેતિ સામાન્યાચ્ચતુર્વિંશતિરેવ તે ॥
એતેષ્વેવ ધર્મધર્મ્યભેદેન ગુણકર્મસામાન્યાનામન્તર્ભાવઃ ।
પ્રકૃતિત્વં ચ સાક્ષાત્પરમ્પરયાખિલવિકારોપાદાનત્વમ્ ।
વ્યુત્પત્તિસ્તુ પ્રકૃષ્ટા પરિણામરૂપા આકૃતિરસ્યા ઇતિ ।
સા ચ સામ્યાવસ્થયોપલક્ષિતસત્ત્વાદિદ્રવ્યત્રયરૂપા ।
સામ્યાવસ્થા ચ શાન્તઘોરમૂઢાદિરૂપાણામપિ અસમુદાયવદ્રૂપત્વેપિ અતિશયૈઃ સમુદાયવદ્ભિરવિરોધેન વર્તમાનત્વં સામાન્યાત્મના ગુણભાવો ઽતિશયાત્મના પ્રાધાન્યં વિશેષાત્મના વૈષમ્યમિત્યતો ન્યૂનાધિકભાવેનાસંહતાવસ્થા ઽકાર્યાવસ્થેતિ યાવત્ ।
મહદાદિકં તુ કાર્યસત્ત્વાદિકં ન કદાપ્યકાર્યાવસ્થં ભવતીતિ તદ્વ્યાવૃત્તિઃ ।
વૈષમ્યાવસ્થાયામપિ પ્રકૃતિત્વસિદ્ધયે ઉપલક્ષિતમિત્યુક્તં સત્ત્વાદિગુણવતી પ્રકૃતિઃ સત્ત્વાદ્યનતિરિક્તત્વાત્ તથા ચ સૂત્રં સત્ત્વાદીનામતદ્ધર્મત્વં તદ્રૂપત્વાદિતિ સત્ત્વાદીનાં પ્રકૃતિસ્વરૂપત્વં ન તુ પ્રકૃતિધર્મત્વમ્ ।
ગુણેભ્ય એવ સર્વકાર્યોપપત્તૌ તદન્યપ્રકૃતિકલ્પનાવૈયર્થ્યાત્ ।
સૂત્રભાષ્યાભ્યામપિ તથોક્તત્વાત્ ।
યત્તુ પ્રકૃતેર્ગુણા ઇતિવત્ વનસ્ય વૃક્ષા ઇતિવત્ વ્યષ્ટિસમષ્ટ્યભિપ્રાયેણેતિ સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ પ્રકૃતેરભવન્ ગુણા ઇતિ ચ ન સત્ત્વાદીનાં પ્રકૃતિકાર્યત્વવચનં ગુણનિત્યતાવાક્યવિરોધેન મહત્તત્ત્વકારણીભૂતકાર્યસત્ત્વાદિપરમ્ ।
મહદાદિસૃષ્ટિર્ગુણવૈમ્યાત્ ।
તચ્ચ સજાતીયસંવલનેન ગુણાન્તરવ્યાવૃત્તપ્રકાશાદિફલોપહિતઃ સત્ત્વાદિવ્યવહારયોગ્યઃ પરિણામ ઇતિ સત્ત્વાદિવ્યવહારો વૈષમ્ય એવેત્યાહ શ્રુતિઃ યથા તમ એવેદમગ્ર આસીત્ તત્પરે સ્યાત્ પરેણેરિતં વિષમત્વં(1) પ્રત્યયાદ્વૈ રજસો(2) રૂપં તદ્રજઃ ખલ્વીરિતં વિષમત્વં પ્રત્યયાદ્વૈ સત્ત્વસ્ય(3) રૂપમિતિ સત્ત્વાદિત્રયં ચ સત્ત્વાદિસ્વરૂપમિતિ સત્ત્વાદિત્રયં ચ સુખપ્રકાશલાઘવપ્રસાદાદિગુણકતયા સંયોગવિભાગાદિમત્તયાનાશ્રિતત્વોપાદાનત્વાદિના દ્રવ્યત્વે ઽપિ પુરુષોપકારત્વાત્ પુરુષબન્ધકત્વાચ્ચ ગુણશબ્દેનોચ્યતે ઇન્દ્રિયાદિવત્ ગુણાનાં સુખદુઃકમોહાત્મકપ્રવાદસ્તુ ધર્મધર્મ્યભેદાત્ મનસઃ સઙ્કલ્પાત્મકત્વવત્ તત્ર સત્ત્વં સુખપ્રસાદપ્રકાશાદ્યનેકધર્મકમપિ પ્રધાનતસ્તુ સુખાત્મકમુચ્યતે ।
એવં રજો ઽપિ દુઃખકાલુષ્યપ્રવૃત્યાદ્યનેકધર્મકં પ્રાધાન્યતસ્તુ દુઃખાત્મકમુચ્યતે ।
એવં તમો ઽપિ મોહાવરણસ્તમ્ભનાદ્યનેકધર્મકં પ્રાધાન્યતસ્તુ મોહાત્મકમુચ્યતે ।
સતો ભાવઃ સત્ત્વં ધર્મપ્રાધાન્યેનોત્તમં પુરુષોપકરણં રાગયોગાદ્રજો મધ્યમમ્ ।
તમોધર્માવરણયોગાદધમં સત્ત્વાદીન્યસંખ્યવ્યક્તયઃ પ્રતિક્ષણપરિણામિત્વાત્ લઘુત્વાદિધર્મૈરન્યોન્યં સાધર્મ્યં વૈધર્મ્યં ચ ગુણાનામસંખ્યાતમિતિ સૂત્રાત્ ।
એકદાનેકપુરુષાદિસૃષ્ટિશ્રવણાચ્ચ એકૈકવ્યક્તિત્વે વિભુત્વં સ્યાત્ તથા ચ સંયોગવૈચિત્ર્યાભાવાદનન્તવૈચિત્ર્યં કાર્યાણાં ન સ્યાત્ ।
દ્રવ્યાન્તરસ્યાવચ્છેદકીભૂતસ્યાભાવાચ્ચ ।
તસ્માદસંખ્યાતાન્યેવ સત્ત્વાદીનિ ત્રિત્વકથનં તુ વિભાજકોપાધિત્રયેણૈવ વૈશેષિકાણાં નવદ્રવ્યવચનવત્ સત્ત્વાદીનિ ચ યથાયોગ્યમણુવિભુપરિમાણકાનિ ઇતરથા રજસશ્ચલસ્વભાવત્વવચનનિરોધઃ સ્યાત્ ।
આકાશકારણસ્ય વિભુત્વૌચિત્યાત્ સર્વકારણદ્રવ્યવિભુત્વે કાર્યપરિચ્છેદાસમ્ભવ ઇતિ ॥
શબ્દસ્પર્શવિહીનં તદ્રૂપાદિભિરસંહતમ્ ।
ત્રિગુણં તજ્જગદ્યોનિરનાદિપ્રભવાપ્યયમ્ ॥
ઇત્યાદ્યુક્તેર્ન પરમાણ્વાદાવન્તર્ભાવઃ પ્રકૃતેરિતિ ।
અથૈવમપિ પ્રકૃતેરણુવિભુસાધારણસત્ત્વાદ્યનેકવ્યક્તિરૂપત્વે અપરિચ્છિન્નત્વૈકત્વાક્રિયત્વસૈદ્ધાન્તક્ષતિરિતિ ચેન્ન કારણદ્રવ્યત્વસ્વરૂપપ્રકૃતિત્વેનૈવાપરિચ્છિન્નત્વવચનાદ્ગન્ધત્વેન ગન્ધાનાં પૃથિવીવ્યાપકતાવત્ આકાશાદિપ્રકૃતીનાં વિભુત્વેનૈવ પ્રકૃતિવિભુત્વસિદ્ધાન્તોપપત્તેશ્ચ ।
તથા પુરુષભેદેન સર્ગભેદેન ચ ભેદાભાવસ્યૈવ એકશબ્દાર્થત્વાત્ ।
અજામેકામિતિશ્રુતેસ્તથાવગમાત્ ।
તથાધ્યવસાયો ઽભિમાનાદિક્રિયારાહિત્યસ્યૈવાક્રિયશબ્દાર્થત્વાદિત્યન્યથા શ્રુતિસ્મૃતિત્યુક્તસ્ય પ્રકૃતિક્ષોભસ્યાનુપપત્તેરિતિ ।
તત્રાયં પ્રયોગઃ સુખદુઃખમોહાત્મકમહદાદિકાર્યં સુખદુઃખમોહાત્મકદ્રવ્યકાર્યં સુખદુઃખમોહાત્મકત્વાત્ વસ્ત્રાદિકાર્યશય્યાવદિતિ પ્રકૃતૌ પ્રમાણમ્ ।
બાહ્યવસ્તુષુ સુખાદિકમુત્તમત્વાદિકમેવ ઘટરૂપમિતિવચ્ચન્દનસુખં સ્ત્રીસુખમિત્યાદિપ્રત્યયાચ્ચેતિ દિક્ ।
અવ્યક્તબુદ્ધ્યહઙ્કારાસ્તન્માત્રાણાં ચ પઞ્ચકમ્ ।
અષ્ટૌ પ્રકૃતયસ્ત્વેતાઃ સપ્ત ચ વ્યક્તતામિયાત્ ॥
અવ્યક્તપ્રકૃતિજન્યત્વાત્ અવ્યક્તાનીતિ ચોચ્યતે ।
વ્યજ્યન્તે ચ યથા લોકે ઘટાદ્યા ન તથા હિ તત્ ॥
અવ્યક્તં પ્રકૃતિર્માયા પ્રધાનં બ્રહ્મ કારણમ્ ।
અવ્યાકૃતં તમઃપુષ્પં ક્ષેત્રમક્ષરનામકમ્ ॥
બહુધાત્મકાદિનામાનિ તસ્યામી તે જગુર્બુધાઃ ।
વ્યજ્યતે નેન્દ્રિયૈર્યસ્માદવ્યક્તમત ઉચ્યતે ।
અનાદિમધ્યનિધનાન્નિરઙ્ગત્વેન તત્ તથા ॥
તદેવાહ શ્રુતિઃ ।
અશબ્દમસ્પર્શમરૂપમવ્યયં
યથા ચ નિત્યં રસગન્ધવર્જિતમ્ ।
અનાદિમધ્યં મહતઃ પરં ધ્રુવમ્
પ્રધાનમેતત્ પ્રવદન્તિ સૂરયઃ ॥ ઇતિ
તસ્માદલિઙ્ગકં સૂક્ષ્મં તથા પ્રસવધર્મિકમ્ ।
એકં સાધારણં તત્ર કાર્યં કસ્યાપિ નેતરે ॥
બુદ્ધિર્મહાન્ મનો બ્રહ્મા મતિઃ ખ્યાતિરપૂર્વકમ્ ।
પ્રજ્ઞા ભૂતિર્ધૃતિર્જ્ઞાનં સન્તતિઃ સ્મૃતિરિત્યપિ ॥
હૈરણ્યગર્ભ્યા બુદ્ધેસ્તુ મહતો નામ સૂચિતમ્ ।
ગુણેભ્યઃ ક્ષોભ્યમાણેભ્યસ્ત્રયો વેદા વિજજ્ઞિરે ॥
એકા મૂર્ત્તિસ્ત્રયો દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ । ઇતિ
વિષ્ણુરેવાદિસર્ગેષુ સ્વયંભૂર્ભવતિ પ્રભુઃ ॥
અત્ર સત્ત્વાદ્યંશત્રયેણ મહતો દેવતાત્રયોપાધિત્વાત્તદવિવેકેન તિસ્ર ઇતિ ।
સાત્ત્વિકાંશાત્ પ્રધાનાત્ તુ મહત્તત્ત્વમજાયત ઇતિ મહત્ત્વસ્ય પ્રાધાન્યેન ચાધ્યવસાયો વૃત્તિર્મહદહંકારમનસ્ત્રિતયાત્મકસ્યાન્તઃકરણવૃક્ષસ્ય મહત્તત્ત્વં બીજાવસ્થા તદુક્તં સાંખ્યસૂત્રે ઇદમેવ મહત્તત્ત્વમંશતો રજસ્તમઃસંભેદેન પરિણતં સત્ વ્યષ્ટિજીવાનામુપાધિરધર્માદિયુક્તં ક્ષુદ્રમપિ ભવતિ મહદુપરાગાદ્વિપરીતમિતિ ।
મહતસ્ત્રિગુણસ્વરૂપત્વાદ્દેહસ્ય દેહિના કાલરૂપવિષ્ણુના ક્ષોભ્યદશાયાં ગુણરૂપોપાધિપ્રાધાન્યાદવિવેકે બ્રહ્મવિષ્ણુશિવત્વં તત્ર મહાન્ સુષુપ્ત્યભિમાની શિવસ્તદુપાધિસ્તમઃકાર્યરૂપી તત્ર સ્વપ્નાભિમાની વિષ્ણુસ્તદુપાધિઃ કાર્યસત્ત્વં તત્ર જાગ્રદભિમાની બ્રહ્મા તદુપાધિઃ કાર્યરજઃ તત્ર સમુદાયસમુન્નયનન્યાયેન સમષ્ટેર્વ્યષ્ટ્યનન્યત્વાન્મશકાદિરપિ વિષ્ણુરેવેતિ ભાવઃ ।
સૃષ્ટિસ્તુ મહદાદિક્રમેણૈવ ન તુ ભૂતાદિક્રમેણેતિ ॥
સા ચ કૌર્મે
ભૂતાદિસ્તુ વિકુર્વાણઃ શબ્દમાત્રં સસર્જ હ ।
આકાશસુષિરં તસ્માદુત્પન્નં શબ્દલક્ષણમ્ ॥
આકાશં તુ વિકુર્વાણઃ સ્પર્શમાત્રં સસર્જ હ ।
વાયુરુત્પદ્યતે તસ્માત્તસ્ય સ્પર્શો ગુણો મતઃ ॥
ઇત્યાદિ
નન્વેવં ચેદાકાશાદીનાં કેવલં વિકૃતિત્વં કથં તત્ર આકાશાદીનાં સ્પર્શાદિતન્માત્રેષુ અહંકારોપષ્ટમ્ભમાત્રેણ કારણત્વસ્ય પુરાણાદિષૂક્તત્વાત્ ।
ન પુમાન્ સ્થાણુરેવાયં બુદ્ધિરધ્યવસાયિની ।
પુરુષાધિષ્ઠિતાત્ સર્વગતાજ્જાતા પ્રધાનતા ॥

ચિચ્છક્તિર્યાદૃશી તાદૃગ્ વૃત્તિઃ સત્ત્વવિમિશ્રિતા ।
રજોગુણસ્વરૂપા યત્ ત્રિવૃત્કરણતઃ શ્રુતેઃ ॥
જ્ઞાનં ધર્મશ્ચ વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં સત્ત્વતો હ્યમી ।
અનૈશ્વર્યમવૈરાગ્યમધર્મો ઽજ્ઞાનમેવ તુ ॥
તમસશ્ચાપિ તે જ્ઞેયા બુદ્ધેર્ભેદા ઇતીરિતાઃ ।
જ્ઞાનં તત્ત્વાવબોધો ઽયં ધર્મઃ શ્રુત્યુક્તપાલનમ્ ॥
વૈરાગ્યમર્થાનાસક્તિરૈશ્વર્યમણિમાદિકમ્ ।
તત્તદ્વિપર્યયેણૈવ તામસં તચ્ચતુષ્ટયમ્ ॥
જ્ઞાનેન મોક્ષો ધર્મેણ ગતિરૂર્ધ્વા ભવેદિતિ ।
વૈરાગ્યેનાક્ષરલય ઐશ્વર્યેણાહતા ગતિઃ ॥
એવમેષાષ્ટધા શક્તિર્વ્યાખ્યાતા બુદ્ધિસઞ્જ્ઞિતા ।
પ્રધાનવિકૃતિસ્ત્વેષાહંકારપ્રકૃતિશ્ચ સા ॥
મૂલપ્રકૃતિરિત્યાદિ કવિભિશ્ચ નિરૂપિતમ્ ।
એકો ઽહંકાર ઇત્યેતજ્જિજ્ઞાસા ચેદ્વિભાવય ॥
યો ઽહંશબ્દં કરોત્યેષ અભિમાન ઇતિ સ્મૃતઃ ।
સ્પૃશે ઽહં રસયે વાહં સ્વામી ચાહં મયા હૃતઃ ॥
ઇત્યાદિ નામ યસ્યાસીત્તસ્ય ભેદા અમી શૃણુ ।
વૈકારિકસ્તૈજસોપિ ભૂતાદિઃ સાનુમાનકઃ ॥
નિરનુમાનશ્ચ પઞ્ચૈતે ભેદાસ્તસ્ય પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।
વૈકારિકઃ સાત્ત્વિકો ઽયં ભૂતાદિસ્તામસઃ સ્મૃતઃ ॥
તૈજસો રાજસો જ્ઞેયસ્તસ્માત્ તન્માત્રપઞ્ચકમ્ ।
એકાદશેન્દ્રિયગણઃ સાત્ત્વિકાદભિજાયતે ॥
દેવતાસ્ત્વભિમાનિન્યસ્તૈજસાદપિ ચોચ્યતે ।
તદેવ કથમેવં ચેત્ ત્રિવૃત્કરણહેતુતઃ ॥
શબ્દતન્માત્રમિત્યેતત્ શબ્દ એવોપલભ્યતે ।
ન તૂદાત્તનિષાદાદિભેદસ્તસ્યોપલભ્યતે ॥
સ્પર્શતન્માત્રમેવૈતત્ સ્પર્શ એવોપલભ્યતે ।
ન તુ શીતમૃદુત્વાદિવિશેષસ્તસ્ય લભ્યતે ॥
રૂપતન્માત્રમેવં વૈ રસતન્માત્રમપ્યથ ।
ગન્ધતન્માત્રમેતેષુ વિશેષો નોપલભ્યતે ॥
તન્માત્રાણ્યવિશેષાણિ સૂક્ષ્મભૂતાનિ ચોચ્યતે ।
ભોગ્યાનિ શાન્તઘોરાનિ પ્રકૃત્યા ઽણવ એવ ચ ॥
કુર્વદ્રૂપાત્ પ્રકૃતયઃ સંખ્યયા ઽષ્ટૌ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ॥
ષોડશ વિકારાઃ

એકાદશૈવેન્દ્રિયાણિ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ ।
વિકારાઃ ષોડશૈવૈતે ન તુ પ્રકૃતિતાજુષઃ ॥
શ્રોત્રં ત્વક્ ચક્ષૂષી જિહ્વા ઘ્રાણં જ્ઞાનેન્દ્રિયં ત્વિદમ્ ।
વાક્પાણિપાયૂપસ્થપાદાઃ કર્મેન્દ્રિયં મતમ્ ॥
સ્વં સ્વં કર્મ પ્રકુર્વન્તિ જ્ઞાનં ચેતિ યથૈષિતમ્ ।
ઉભયાત્મકં મનશ્ચૈવ સંકલ્પાદિસ્વરૂપવત્ ॥
કરણાનીન્દ્રિયાણીતિ વૈકારિકમયં રયઃ ।
પદાનિ નિયતાનીત્યક્ષાણીત્યભિધીયતે ॥
પૃથિવીજલતેજાંસિ વાયુરાકાશ ઇત્યપિ ।
મહાભૂતાનિ પઞ્ચૈવ ધારણાદ્યુપકારતઃ ॥
આપઃ સંગ્રહભાવેન ચતુર્ણામુપકારિકાઃ ।
તેજઃ પાચકભાવેન વાયુર્વહનભાવતઃ ॥
શબ્દાદિપઞ્ચગુણવત્પૃથ્વી પઞ્ચગુણા મતા ।
આપઃ શબ્દાદિસહિતાઃ ગન્ધેન રહિતાસ્તથા ॥
તેજઃ શબ્દસ્પર્શવત્ રૂપવત્ શ્વસને પુનઃ ।
શબ્દશ્ચ સ્પર્શ ઇત્યેવમાકાશે શબ્દ એવ તુ ॥
ન તુ વિગ્રહભૂતાનિ વિશેષાકૃતયસ્તથા ।
વિકારાઃ શાન્તઘોરાખ્યમૂઢાઃ ત્રિવિધકીર્ત્તિતાઃ ॥
પુરુષઃ

પુરિ શયનાત્ પ્રમાણાત્ પૂરણાત્ પુરુવૃત્તિતઃ ।
સ ચાનાદિઃ સર્વગતશ્ચેતનો નિર્ગુણો ઽપરઃ ॥
દ્રષ્ટા ભોક્તા ક્ષેત્રવિદમલો ઽપ્રસવધર્મકઃ ।
સૂક્ષ્મો નિત્યો હ્યનાદિસ્ત્વમધ્યનિધનો ઽપિ સઃ ॥
સર્વમાપ્તમનેનેતિ તસ્માત્ સર્વગતસ્તુ સઃ ।
સુખોપલબ્ધિમત્ત્વાચ્ચ ચેતનો નિર્ગુણસ્તથા ॥
સત્ત્વાદિગુણરાહિત્યાત્ પરઃ પરતયા સ્મૃતઃ ।
દૃશ્યપ્રકૃતિસમ્બન્ધાત્ દ્રષ્ટા ભોક્તા ઽનુભાવનાત્ ॥
ક્ષેત્રે ગુણગતં વેત્તિ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ કીર્ત્તિતઃ ।
શુભાશુભાદિસંસર્ગાભાવાદમલ ઈષ્યતે ॥
નિર્બીજત્વાત્ પ્રસૂતે ચ નેત્યપ્રસવધર્મકઃ ।
નિરઙ્ગત્વાતીન્દ્રિયત્વાત્ સૂક્ષ્મો નિત્યઃ સદાતનાત્ ॥
એવં સાંખ્યઃ સ પુરુષો વ્યાખ્યાતઃ પૂર્વસૂરિભિઃ ।
જીવો જન્તુઃ પુમાનાત્મા પુરુષઃ પૂજકો નરઃ ॥
ક્ષેત્રજ્ઞશ્ચાક્ષરઃ પ્રાણઃ કોય એષઃ સ જ્ઞસ્તથા ।
અજ એતાનિ નામાનિ સાંખ્યે પુરુષસઞ્જ્ઞિતે ॥
એવમ્,
પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વજ્ઞો યત્ર કુત્રાશ્રમે રતઃ ।
મુણ્ડી જટી શિખી વાપિ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥
અયં કર્તા ઽથવા ઽકર્ત્તા પુરુષઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
શુભાશુભાનિ કર્ત્તા ચેત્ કુર્યાદ્વૃત્તિત્રયં વિના ॥
લોકદૃષ્ટગુણાનાં ચેત્ કર્તૃતા ધર્મિતા કથમ્ ॥
સાહિત્યં યમનિયમનિષેચનપ્રસંખ્યાનાત્ ।
જ્ઞાનૈશ્વર્યવિકારપ્રકાશને સાત્ત્વિકી વૃત્તિઃ ॥
રાગઃ ક્રોધો લોભઃ પરપરિવાદો નિન્દા તુષ્ટિઃ ।
વિકૃતાકૃતપારુષ્યં પ્રખ્યાતૈષા રજોબુદ્ધિઃ ॥
ઉન્માદમદવિષાદા નાસ્તિક્યં સ્ત્રીપ્રસઙ્ગિતા ।
નિદ્રાલસ્યં નૈર્ઘૃણ્યં ત્વશૌચમિતિ તામસી વૃત્તિઃ ॥
એતદ્વૃત્તિત્રયં દૃષ્ટ્વા ગુણાનાં કર્તૃતા ઽથવા ।
અકર્તા પુરુષઃ સિદ્ધ ઇતિ સિદ્ધાન્ત ઇષ્યતે ॥
પ્રવર્ત્તમાનપ્રકૃતેરિમાન્ ગુણાન્
રજસ્તમોભ્યાં વિપરીતદર્શનાત્ ।
આત્માનમાચ્છાદ્ય સ આત્મને તદ્
અહઙ્કરોમીત્યબુધો ઽવમન્યતે ॥
બાલાગ્રકુક્ષીકરણાસમર્થઃ
સર્વં મયેદં કૃતમિત્યમન્યત ।
ઉન્મત્તવદ્ભાવ્યત ઇત્યબોધઃ
અહો વિધે પણ્ડિતમાનિનઃ કઃ ॥
તદુક્તં ગીતાસુ
પ્રકૃતેઃ ક્રિયમાણાનિ ગુણૈઃ કર્માણિ સર્વશઃ ।
અહઙ્કારવિમૂઢાત્મા કર્તા ઽહમિતિ મન્યતે ॥
અનાદિત્વાન્નિર્ગુણત્વાત્ પરમાત્મા ઽયમવ્યયઃ ।
શરીરસ્થો ઽપિ કૌન્તેય ન કરોતિ ન લિપ્યતે ॥
પ્રકૃત્યૈવ ચ કર્માણિ ક્રિયમાણાનિ સર્વશઃ ।
યઃ પશ્યતિ સદા ઽ; ઽત્માનમકર્તારં સ પશ્યતિ ॥ ઇત્યાદિ ।
સ એકઃ પુરુષઃ કિં વા નાનેતિ ચ વિચારય ।
સુખદુઃખમોહસઙ્કરવિશુદ્ધજન્મમરણાનામ્ ।
નાનાત્વાત્ પુરુષબહુત્વં સિદ્ધં લોકાશ્રમવર્ણભેદાચ્ચ ॥
યદ્યેકઃ પુરુષઃ સ્યાદ્ બુદ્ધિહાનિઃ પ્રસજ્યતે ।
એકસ્મિન્ સુખિતે સર્વે સુખિનઃ સ્યુરતઃ પરમ્ ।
એકસ્મિન્ દુઃખિતે સર્વે દુઃખિતાઃ સ્યુરિતિ ક્રમાત્ ॥
અતો બહુત્વં સંસિદ્ધં બહવઃ પુરુષાઃ સ્મૃતાઃ ।
આકૃતિગર્ભાશયભાવસઙ્ગતિશરીરવિભાગાલ્લિઙ્ગબહુત્વાત્ સાંખ્યાચાર્યાઃ કપિલાસુરિપઞ્ચશિખપતઞ્જલિપ્રભૃતયઃ પુરુષબહુત્વં વર્ણયન્તિ ।
વેદવાદિન આચાર્યા હરિહરહિરણ્યગર્ભવ્યાસાદય એકમાત્માનં, તથા ચ શ્રુતિઃ ।
પુરુષ એવેદં સર્વં યદ્ભૂતં યચ્ચ ભાવ્યમ્ ।
ઉતામૃતત્વસ્યેશાનો યદન્યેનાતિરોહતિ ।
તદેવાગ્નિસ્તદાદિત્યસ્તદ્વાયુસ્તદુ ચન્દ્રમાઃ ॥
તદેવ શુક્રં તદ્બ્રહ્મ તા આપઃ સ પ્રજાપતિઃ ।
તદેવ સત્યમમૃતં સ મોક્ષઃ સા પરા ગતિઃ ॥
તદક્ષરં તત્સવિતુર્વરેણ્યં યસ્માત્ પરં નાપરમસ્તિ કિઞ્ચિત્ ।
યસ્માન્નાણીયો ન જ્યાયો ઽસ્તિ કિઞ્ચિત્ ॥
વૃક્ષ ઇવ સ્તમ્ભો દિવિ તિષ્ઠત્યેકઃ તેનેદં પૂર્ણં પુરુષેણ ।
સર્વતઃ પાણિપાદં તત્ સર્વતો ઽક્ષિશિરોમુખમ્ ॥
સર્વતઃ શ્રુતિમલ્લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ।
સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસં સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતમ્ ॥
સર્વસ્ય પશુમીશાનં સર્વસ્ય શરણં મહત્ ।
સર્વતઃ સર્વસત્ત્વાનિ સર્વાત્મા સર્વસમ્ભવઃ ॥
સર્વં વિલીયતે યસ્મિન્ તદ્બ્રહ્મ મુનયો વિદુઃ ।
એક એવ હિ ભૂતાત્મા ભૂતે ભૂતે વ્યવસ્થિતઃ ॥
એકધા બહુધા ચૈવ દૃશ્યતે જલચન્દ્રવત્ ।
સ હિ સર્વેષુ ભૂતેષુ સ્થાવરેષુ ચરેષુ ચ ॥
વસત્યેકો મહાનાત્મા યેન સર્વમિદં તતમ્ ॥ ઇત્યાદિ ।
ત્રૈગુણ્યમ્

સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ ગુણાઃ ભાવેણ્યસ્ત્રૈગુણ્યમ્ ।
પ્રસાદો લાઘવં સઙ્ગઃ પ્રસઙ્ગાત્ પ્રીતિરાર્જવમ્ ॥
તુષ્ટિસ્તિતિક્ષા સત્ત્વસ્ય રૂપં સાક્ષાત્ સુખાવહમ્ ।
શોકસ્તમ્ભદ્વેષતાપખેદભોગાભિમાનિતા ॥
રજોરૂપાણ્યનેકાનિ બહુદુઃખપ્રદાનિ વૈ ।
તમો નામાચ્છાદનાદિ બીભત્સાવરણાદિ ચ ॥
દૈન્યગૌરવનિદ્રાદિપ્રમાદાલસ્યલક્ષણમ્ ।
મોહાત્મકમનન્તં તદેવં ત્રૈગુણ્યમીરિતમ્ ।
સત્ત્વં પ્રકાશકં વિદ્યાદ્રજો વિદ્યાત્ પ્રવર્ત્તકમ્ ॥
વિનાશકં તમો વિદ્યાત્ ત્રૈગુણ્યં નામ સઞ્જ્ઞિતમ્ ।
સંચરઃ

સામ્યાવસ્થા ગુણાનાં યા પ્રકૃતિઃ સા સ્વભાવતઃ ।
કાલક્ષોભેણ વૈષમ્યાત્ ક્ષેત્રે પરયુતે પુરા ॥
બુદ્ધિસ્તતશ્ચાહઙ્કારસ્ત્રિવિધો ઽપિ વ્યજાયત ।
તન્માત્રાણીન્દ્રિયાણિ મહાભૂતાનિ ચ ક્રમાત્ ॥
એવં ક્રમેણૈવોત્પત્તિઃ સઞ્ચરઃ પરિકીર્ત્તિતઃ ।
પ્રતિસંચરઃ

વ્યુત્ક્રમેણૈવ લીયન્તે તન્માત્રે ભૂતપઞ્ચકમ્ ।
તન્માત્રાણીન્દ્રિયાણિ અહઙ્કારે વિલીયતે ॥
અહઙ્કારો ઽથ બુદ્ધૌ તુ બુદ્ધિરવ્યક્તસઞ્જ્ઞકે ।
અવ્યક્તં ન ક્વચિલ્લીનં પ્રતિસઞ્ચર ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
અધ્યાત્મમ્ અધિભૂતમ્ અધિદૈવતં ચ

બુદ્ધ્યાહઙ્કારમનસી શ્રોત્રં ત્વક્ ચક્ષુષી તથા ।
જિહ્વા ઘ્રાણં પાદપાયૂપસ્થમધ્યાત્મસઞ્જ્ઞિતમ્ ॥
યત્તુ મોક્ષધર્મે
આદૌ મન અહઙ્કારાત્ જાયતે વૃત્તયસ્ચતાઃ ॥
શબ્દરાગાત્ શ્રોત્રમસ્ય જાયતે ભાવિતાત્મનઃ ।
રૂપરાગાત્ તથા ચક્ષુર્ઘ્રાણં ગન્ધજિધૃક્ષયા ॥
ઇત્યાદિનેન્દ્રિયાણાં મનોવૃત્તિરાગાદિકાર્યત્વં તદ્વેદાન્તરીત્યૈવેતિ મન્તવ્યમ્ ।
અધિભૂતમ્ ।
યથાક્રમેણ બોદ્ધવ્યમભિમન્તવ્યમેવ ચ ।
સઙ્કલ્પિતવ્યં શ્રોતવ્યં સ્પ્રષ્ટવ્યં દ્રષ્ટવ્યમેવ ચ ॥
રસયિતવ્યં ઘ્રાતવ્યં ગન્તવ્યમુત્સ્રષ્ટવ્યં ચ ।
આનન્દયિતવ્યમિત્યેવમધિભૂતં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
અધિદૈવતં ચ ।
બ્રહ્મા રુદ્રશ્ચન્દ્રમાશ્ચ આકાશો વાયુરેવ ચ ।
સૂર્યો વરુણ ઇન્દ્રશ્ચ વિષ્ણુમિત્રં તથૈવ ચ ॥
અનેનૈવ ક્રમેણેદં સંપ્રોક્તમધિદૈવતમ્ ।
ચત્વારિ યો વેદયતે યથા ચ-
ક્ષુષા સ્વરૂપાણ્યધિદૈવતં વા ।
વિમુક્તયાથાગતદોષસઙ્ગો-
ગુણાંસ્તુ ભુઙ્ક્તે ન ગુણૈઃ સ યુજ્યતે ॥
પઞ્ચાભિબુદ્ધયઃ

ઇચ્છાભિર્બુદ્ધિર્વિજ્ઞેયા આભિમુખ્યેન કર્મણઃ ।
ઇદં મે કાર્યમિત્યેષો ઽધ્યવસાયઃ કરોમ્યહમ્ ॥
ઇચ્છા વાઞ્છા ઽથ સઙ્કલ્પો મનસઃ કર્મ ચેષ્યતે ।
એવમેતાશ્ચ પઞ્ચાભિબુદ્ધયઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥
પઞ્ચ કર્મયોનયઃ

ધૃતિઃ શ્રદ્ધા સુખેચ્છા વિવિદિષા તદભાવકૌ ।
સામાન્યતઃ સમુદ્દિષ્ટાઃ પઞ્ચૈતે કર્મયોનયઃ ॥
વાચિ કર્મણિ સંકલ્પે પ્રતીતિર્યાભિરજ્યતે ।
તન્નિષ્ઠસ્તત્પ્રતિષ્ઠશ્ચ ધૃતેરેતદ્ધિ લક્ષણમ્ ॥
અનસૂયા બ્રહ્મચર્યં યજનં યાજનં તપઃ ।
પ્રતિગ્રહશ્ચ હોમશ્ચ શ્રદ્ધાયા લક્ષણં સ્મૃતમ્ ॥
સુખં સુખાર્થી સેવેત વિદ્યા કર્મ તપાંસિ ચ ।
પ્રાયશ્ચિત્તપરો નિત્યં સુખેયં પરિકીર્ત્તિતા ॥
વિષધૂમમૂર્છિતવદ્ વિવિદિષા ધ્યાનિનાં પ્રજ્ઞાયોનિઃ ।
એકત્વં ચ પૃથક્ત્વં ચ નિત્યં વેદમચેતનમ્ ॥
સૂક્ષ્મસત્કાર્યસંક્ષોભ્યં જ્ઞેયા વિવિદિષા હિ સા ।
કાર્યકરણક્ષમકરી વિવિદિષા પ્રાકૃતી વૃત્તિઃ ॥
ધૃતિઃ શ્રદ્ધા વિવિદિષા સુખા ચેતિ ચતુષ્ટયમ્ ।
જ્ઞેયં બન્ધો વિવિદિષા મોક્ષાય પરિકલ્પિતા ।
કર્મયોનિસ્વરૂપો ઽયં વિશિષ્ય પરિકીર્ત્તિતઃ ॥
પઞ્ચ વાયવઃ

પ્રાણો ઽપાનઃ સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ ।
ઇત્યેતે વાયવઃ પઞ્ચ શરીરેષુ શરીરિણામ્ ॥
મુખનાસાધિચારી યઃ પ્રાણનાત્ પ્રાણ ઉચ્યતે ।
નાભેરધિચરત્યેવોપાનયે ઽપાન ઇષ્યતે ॥
હૃદ્યધિષ્ઠાનનયનાત્ સમાન ઇતિ કીર્તિતઃ ।
કણ્ઠાદૂર્ધ્વાવગમનાદુદાન ઇતિ ચ સ્મૃતઃ ॥
સન્ધ્યધિષ્ઠાનતો વ્યાનો વિક્ષેપણવિજૃમ્ભણાત્ ।
પઞ્ચ કર્માત્માનઃ

વૈકારિકાદયઃ પૂર્વં યથાક્રમમુદાહૃતાઃ ।
શુભં વા ઽશુભમૂઢૌ ચ શુભમૂઢા ઽશુભમૂઢકે ॥
યથાક્રમં ચ કર્ત્તારસ્તત્તત્કર્મ સમીરિતમ્ ।
પઞ્ચપર્વાવિદ્યા

તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્રશ્ચાન્ધતામિસ્રઃ ॥
અષ્ટકૌ તૌ તમૌ મોહૌ પ્રકૃત્યષ્ટકનિષ્ઠિતૌ ।
આત્મજ્ઞાનાભિમાન્યેયં પ્રાપ્ત્યાદ્યૈશ્વર્યમાનિતા ॥
નિર્વૃત્તે વિષયે દૃષ્ટે પઞ્ચાનુશ્રવિકે તથા ।
મોહો ઽહમભિમાનો યો મહામોહો દશાત્મકઃ ॥
અષ્ટૈશ્વર્યે દશવિષયે સિદ્ધતામિસ્ર ઉચ્યતે ।
વિષાદઃ સો ઽન્ધતામિસ્રો મરણે પ્રતિપદ્યતે ॥
અવિદ્યા પઞ્ચપર્વૈષા ભિન્ના દ્વાષષ્ટિભેદતઃ ।
અષ્ટાવિંશતિધાશક્તિઃ

જડત્વકુષ્ટિકુબ્જત્વરૂપતાઘ્રાણત્વમૂકત્વસુપઙ્ગુતાશ્ચ ।
કુણિર્ગુદાવર્ત્તિ ચ ષણ્ઢતા ચ ઉન્માદ ઇત્યેષ નિરૂપિતો ઽયમ્ ॥
એકાદશેન્દ્રિયવધો બાધિર્યાદિસ્વરૂપતઃ ।
બુદ્ધેર્વધઃ સપ્તદશ તુષ્ટિસિદ્ધિવિપર્યયઃ ॥
નાસ્તિ પ્રધાનમિતિ યા પ્રતિપત્તિરજમ્ભિકા ।
ન મહાનિત્યસલિલા નાયાચ્છા ચાનહંકૃતૌ ॥
ન વા ઽસ્ત્યદૃષ્ટિસ્તન્માત્રપઞ્ચકં ભૂતકારણમ્ ।
સર્વમેવેદં બ્રહ્મેતિ બ્રહ્મૈવ સન્ બ્રહ્માપ્યેતિ ।
યથા વેદાન્તિનાં તદ્વત્ સાંખ્યાનામીદૃશી મતિઃ ॥
અસુતા વિષયાર્જને પ્રવૃત્તિઃ
સુતરા પરિરક્ષણે પ્રવૃત્તિઃ ।
ક્રયદોષમપશ્યતો ધને પ્રવૃત્તિઃ
અસુનેત્રા પરિકીર્ત્ત્યતે હિ સાંખ્યૈઃ ॥
અકુર્મરીચિકાભોગશક્તિર્હિંસાદ્યપશ્યતઃ ।
અનુત્તમ્ભામ્ભસિકા દોષભોગાદમ્ભઃ પ્રવર્ત્તનમ્ ॥
નવધા કથિતા હ્યેતે તત્ર તુષ્ટિર્વિપર્યયાઃ ।
કથ્યન્તે સિદ્ધયો હ્યષ્ટૌ તે ઽમી સિદ્ધિવિપર્યયાઃ ॥
નાનાત્વમૂહમાનસ્ય સિદ્ધમેકમતારકમ્ ।
વિપરીતગ્રહઃ શબ્દશ્રવણાદસુતારકમ્ ॥
નાનાત્વજ્ઞો મુક્ત ઇતિ શ્રુત્વૈકજ્ઞો ન મુક્તિભાક્ ।
અતારયન્તમજ્ઞાનાસદચ્છાસ્ત્રનિવેશતઃ ।
દુઃખિતસ્યાપ્યનુદ્વેગાદપ્રમોદા હિ સંસૃતૌ ॥
અપ્રમુદં તદજ્ઞાનપ્રમુદિતમપ્રમોદમાનં વા ।
અસમ્યગ્વચનાદપ્યુપરોધેન વા ગુરૌ ॥
અભાગ્યસ્ય ન સિદ્ધિઃ સ્યાત્ જ્ઞાને તત્ સમુદીરિતમ્ ।
સ્નિગ્ધસંસર્ગતો જ્ઞાનોત્તરાજ્ઞાનમરમ્યકમ્ ॥
વ્યાખ્યાતાઃ પૂર્વરીત્યાષ્ટાવેતે સિદ્ધિવિપર્યયાઃ ।
અષ્ટાવિંશતિધા ઽશક્તિર્વ્યાખ્યાતોભયયોગતઃ ॥
નવધા તુષ્ટિઃ

પ્રકૃતૌ પરમાત્મત્વં પ્રતિપદ્યૈવ તુષ્ટિભાક્ ॥
માધ્યસ્થ્યમવલમ્બેત અમ્ભઃ સા તુષ્ટિરુચ્યતે ।
બુદ્ધૌ ચ પરમાત્મત્વે તુષ્ટિઃ સા સલિલા સ્મૃતા ॥
અહંકારે યદા સા સ્યાદાયાચ્છા ઇતિ શબ્ધિતા ।
તન્માત્રેષુ યદા સા સ્યાત્ તુષ્ટિર્દૃષ્ટિર્નિગદ્યતે ॥
આધ્યાત્મિકાશ્ચતસ્રસ્તુ તુષ્ટયઃ પ્રભવન્તિ હિ ।
મોક્ષસ્તાસ્વપિ નાસ્ત્યેવ તત્ત્વજ્ઞાનાદ્યથોદિતા ॥
અર્થાનામર્જને દુઃખમર્જિતાનાં ચ રક્ષણે ।
ત્યાગે દુઃખં ક્ષયે દુઃખં ધિગર્થં દુઃખભાજનમ્ ॥ ઇતિ
દોષદર્શનસન્તુષ્ટઃ પરબ્રહ્મૈવ મોક્ષભાક્ ।
સુતેયં પઞ્ચમી તુષ્ટિસ્તત્ત્વજ્ઞાનાદ્યભાવતઃ ॥
રક્ષણે સુતરા ષષ્ઠી સપ્તમી ક્ષયદર્શનાત્ ।
સુનેત્રા સઙ્ગદોષા ચાષ્ટમી કુર્મરીચિકા ॥
અર્થે હિંસાદિદોષેણ નિવૃત્તિશ્ચ સમસ્કરી ।
તુષ્ટિસ્તુ નવમી પ્રોક્તા હ્યુત્તમામ્ભસિકા તવ ॥
અષ્ટધા સિદ્ધિઃ

જ્ઞાનં યદ્દૂરમુત્પન્નં તારાખ્યા પ્રથમા હિ સા ।
શબ્દમાત્રેણ ભૂતેષુ સુતારા જ્ઞાનમિષ્યતે ॥
જ્ઞાનમધ્યયનેનૈવ તારયન્તી તૃતીયકા ।
અધ્યાત્મદુઃખાપનયાત્ પ્રમોદેત્યભિધીયતે ॥
ભૌતિકક્લેશહરણાત્ પ્રમુદા સિદ્ધિરુચ્યતે ।
આધિદૈવક્લેશહરણાત્ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે નૃણામ્ ॥
પ્રમોદમાનેત્યાખ્યાતા ષષ્ઠી સિદ્ધિઃ સ્વયં સતામ્ ।
સ્નિગ્ધસંસર્ગનાશાત્તુ રમ્યકા સપ્તમી સ્મૃતા ॥
પ્રમુદા ચાષ્ટમી સિદ્ધિઃ પરિચર્યાદિના ગુરોઃ ।
ઇત્યેતાઃ સિદ્ધયો હ્યષ્ટૌ વ્યાખ્યાતાઃ જ્ઞાનસાધિકાઃ ॥
દશ મૂલિકાર્થાઃ

અસ્તિત્વમેકત્વયથાર્થવત્ત્વે
પારાર્થ્યમન્યત્વમકર્તૃકત્વમ્ ।
યોગો વિયોગો બહવઃ પુમાંસઃ
સ્થિતિઃ શરીરસ્ય ચ શેષવૃત્તિઃ ॥
એષા સા દશમૂલિકા ઽર્થગણના સઙ્ઘાતપારાર્થ્યતઃ
સિદ્ધા સા પુરુષાસ્તિતા પરિણતેર્ભેદસ્ય તત્કારણમ્ ।
અસ્ત્યવ્યક્તમનન્તમેકમિતિ ચ પ્રેમાવિષાદાત્મકં
નાનાપાયપરાર્થતા ત્રિગુણતો ઽન્યત્વસ્ય સિદ્ધિસ્તથા ॥
વિપર્યાસાદકર્તૃત્વં યોગઃ પુરુષદર્શનાત્ ।
પ્રાપ્તે શરીરભેદે તુ ચરિતાર્થત્વદર્શનાત્ ॥
જન્માદિકરણાન્તાનાં ભેદાન્નાના હિ તે સ્મૃતાઃ ।
ચક્રભ્રમિવત્ શેષવૃત્તિઃ સિદ્ધાર્થાઃ દશ મૂલિકાઃ ॥
સપ્તત્યા પ્રાગુપદિષ્ટાઃ પઞ્ચાશત્ પ્રત્યયા ઇમે ।
દશષષ્ટિપદાર્થૈસ્તુ ષષ્ટિતન્ત્ર ઇતીર્યતે ॥
અનુગ્રહસર્ગઃ

બ્રહ્માનુગ્રહમસૃજદ્રૂપતન્માત્રતઃ પૃથક્ ।
ઉત્પાદ્યાનુગ્રહધ્યાનાત્ પ્રાક્તનાધારવર્જનાત્ ॥
ચતુર્દશવિધો ભૂતસર્ગઃ

અષ્ટવિકલ્પં દૈવં પૈશાચં રાક્ષસં તદ્વત્ ।
ગાન્ધર્વમૈન્દ્રં બ્રાહ્મં ચ સૌમ્યં બ્રાહ્મ્યમથાષ્ટકમ્ ॥
દેવયોનય એવૈતે તિર્યગ્યોનિસ્તુ પઞ્ચધા ।
મૃગપશુપક્ષિસરીસૃપસ્થાવરમિતિ ભેદસમ્ભિના ॥
માનુષ્યકં ચૈકવિધં બ્રાહ્મણાદિચાણ્ડાલાન્તમ્ ।
પશવો ગવાદિમૂષાન્તાઃ પક્ષિણો ગરૂડાદિકાઃ ॥
મશકાન્તા મૃગાશ્ચાપિ સિંહાદિ ચ શિવાન્તિકાઃ ।
શેષાદિ અલગર્દાન્તાઃ સર્પાઃ પર્વતભૂતૃણાઃ ॥
સ્થાવરા ભૌતિકઃ સર્ગ એતત્સંસારમણ્ડલમ્ ॥
ત્રિવિધો બન્ધઃ

પ્રકૃતિબન્ધઃ પ્રકૃતિલયઃ પરત્વેનાભિમન્યતઃ ।
સંન્યાસિનામિન્દ્રિયેષુ લયો વૈકારિકો ઽપરઃ ॥
ગૃહીણાં દક્ષિણાબન્ધો વદાન્યત્વાભિમાનિનામ્ ।
ઇત્યેષસ્ત્રિવિધો બન્ધસ્ત્રિવિધો મોક્ષ ઉચ્યતે ॥
ત્રિવિધો મોક્ષઃ