Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sāṃkhyasūtravivaraṇa a commentary on the Tattvasamāsa, an abstract · Verses 1-20

1

sāṃkhyasūtravivaraṇam |
śrīkapilāya namaḥ |
prakṛtiṃ puruṣaṃ natvā sāṃkhyasūtre vidhīyate /
saṃkṣepato vivaraṇamavivekāpanuttaye //
iha khalu bhagavān kapilo munirāsuraye 'nukampayā pañcaviṃśatitattvānyupadiśya sūtrayāmāsa |
[aṣṭau prakṛtayaḥ

2

]
aṣṭau prakṛtaya ityādi / kāḥ punastā ityucyante / pradhānaṃ mahānahaṃkārastanmātrāṇi ca / pradhānaṃ prakṛtiravyaktamavyākṛtaṃ cetyanarthāntaram / mahān mahattatvaṃ buddhiradhyavasāyalakṣaṇam / ahaṃkāro 'bhimānalakṣaṇo vaikṛtikastaijaso bhūtādiśceti trividhaḥ / tanmātrāṇi tu pañca śabdatanmātramākāśahetuḥ / sparśatanmātraṃ vāyuyoniḥ / rūpatanmātraṃ tejoyoniḥ / rasatanmātramapprakṛtiḥ / gandhatanmātraṃ pṛthivīhetuḥ / iti pañcatanmātrāṇi ityaṣṭau prakṛtayaḥ /
[ṣoḍaśa vikārāḥ

3

]
ke punarvikārāḥ kati |
ṣoḍaśavikārāḥ |
ekādaśendriyāṇi pañca mahābhūtāni ca |
tatra śrotratvakcakṣūrasanaghrāṇākhyāni buddhīndriyāṇi śabdasparśarūparasagandhālocanavṛttīni |
vākpāṇipādapāyūpasthāni karmendriyāṇi vacanādānaviharaṇotsargānandavṛttīni |
jñānakriyāśaktidvayātmakaṃ saṅkalpavikalpalakṣaṇaṃ mana ityekādaśendriyāṇi |
bhūtāni cākāśavāyutejaḥsalilapṛthivīlakṣaṇāni pañceti ṣoḍaśavikārāḥ ||
[puruṣaḥ

4

]
atha kaḥ puruṣaḥ ityucyate |
puruṣo 'nekastriguṇarahito vivekī aviṣayo 'sādhāraṇo 'prasavadharmā cetanaḥ sākṣī kevalo madhyastho draṣṭā 'kartā ca ||
atha ke punastrayo guṇā ityucyante |
[traiguṇyam

5

]
traiguṇyaṃ sattvaṃ rajastama iti |
traya eva guṇāstraiguṇyam |
sattvaṃ nāma pāṭavamārdavalāghavaprasannatābhisaṅgaprītituṣṭyanīhāsantoṣādilakṣaṇamanantabhedaṃ samāsataḥ sukhāvaham |
rajo nāma śokatāpakhedastambhodgamodvegaroṣamānādilakṣaṇamanantabhedaṃ samāsato duḥkhāvaham |
tamo nāmācchādanāvaraṇabībhatsadainyagauravālasyanidrāpramādādilakṣaṇamanantabhedaṃ samāsato mohātmakaṃ etat traiguṇyaṃ vyākhyātam ||
sattvaṃ prakāśakaṃ vindyādrajo vindyāt pravartakam /
vināśakaṃ tamo vindyāt traiguṇyaṃ nāma sañjñitam //
[saṃcaraḥ

6

]
[pratisaṃcaraḥ

7

]
atrāha kaḥ sañcaraḥ pratisañcaraśceti |
ucyate |
utpattiḥ sañcaraḥ |
pralayaḥ pratisañcaraḥ |
tatrotpattirnāmāvyaktāt samupadiṣṭāt sarvajagataḥ pareṇa rūpeṇādhiṣṭhānātmakāt mahān mahato 'haṃkāraḥ |
sa ca trividhaḥ |
vaikṛtiko bhūtādistaijasaśceti |
tatra vaikṛtādindriyāṇyutpadyante bhūtādestanmātrāṇi taijasādubhayam indriyāṇi tanmātrāṇi ceti |
tanmātrebhyo bhūtāni |
ayaṃ sañcaraḥ |
pratisañcaro nāma bhūtāni tanmātreṣu līyante |
tanmātrāṇīndriyāṇi cāhaṃkāre |
ahaṃkāro buddhau |
buddhiravyakte |
tato 'vyaktaṃ tu kvacinna līyate kasmāt anutpannatvāt |
ityevaṃ pratisañcaraḥ |
evametau sañcarapratisañcarau vyākhyātau ||
[adhyātmam

8

]
[adhibhūtam

9

]
[adhidaivam

10

]
atrāha kiṃvidhamadhyātmamadhibhūtamadhidaivataṃ ca |
atrocyate |
buddhiradhyātmam |
bodhayitavyamadhibhūtam |
brahmā tatrādidaivatam |
ahaṃkāro 'dhyātmam |
abhimantavyamadhibhūtam |
rudrastatrādhidaivatam |
manodhyātmaṃ saṃkalpamadhibhūtam |
candrastatrādidaivatam |
śrotramadhyātmam |
sparśayitavyamadhibhūtam |
vāyustatrādhidaivatam |
cakṣuradhyātmam |
darśayitavyamadhibhūtam |
sūryastatrādidaivatam |
jihvādhyātmam |
rasayitavyamadhibhūtam |
varuṇastatrādhidaivatam |
nāsādhyātmam |
ghrātavyamadhibhūtam |
pṛthivī tatrādhidaivatam |
vāgadhyātmam |
vaktavyamadhibhūtam |
agnistatrādhidaivatam |
pāṇiradhyātmam |
ādātavyamadhibhūtam |
indrastatrādhidaivatam |
pādāvadhyātmam |
gantavyamadhibhūtam |
viṣṇustatrādhidaivatam |
pāyuradhyātmam |
utsraṣṭāvyamadhibhūtam |
mitrastatrādhidaivatam |
upasthamadhyātmam |
ānandayitavyamadhibhūtam |
prajāpatistatrādhidaivatam |
evameva trayodaśakaraṇasyādhyātmamadhibhūtamadhidaivaṃ ca vyākhyātam |
kāni catvārītyata āha ceti |
trīṇi guṇarūpāṇi caturthamadhidaivatamityarthaḥ ||
catvāri yo vedayate yathāvad guṇasvarūpāṇyadhidaivataṃ ca /
vimuktapāpmā gatadoṣasaṅgo guṇāṃstu bhuṅkte na guṇaiḥ sa bhujyate //
[pañcābhibuddhayaḥ

11

]
atha kāstā abhibuddhaya ityucyante |
pañcābhibuddhayaḥ |
buddhirabhimāna icchā kartavyaṃ tatkriyā ceti |
abhimukhī buddhirabhibuddhiḥ |
idaṃ karaṇīyametyetadadhyavasāyo buddhiḥ kriyātmaparāmarśasvarūpapratyayaḥ |
abhimukho māno 'haṃ karomītyahaṃkāro 'bhimānaḥ |
buddhikriyā icchā vāñchā |
kartavyaṃ saṃkalpo manaso vṛttiḥ |
kriyā etadvastusvarūpamiti kartavyālocanaṃ yadbuddhīndriyāṇāṃ sā kriyā |
itthametat kartavyamiti yatpravṛttiḥ karmendriyāṇāṃ sā kriyeti |
evametāha pañcābhibuddhayo vyākhyātāḥ ||
[pañca karmayonayaḥ

12

]
atha kāḥ pañcakarmayonayaḥ ucyante |
dhṛtiḥ śraddhā sukhā avividiṣā vividiṣā ceti pañca karmayonayaḥ |
vāci karmaṇi kāye ca pratītiryābhirajyate /
tanniṣṭhastatpratiṣṭhaśca dhṛteretaddhi lakṣaṇam //
anasūyā brahmacaryaṃ yajanaṃ yājanaṃ tapaḥ /
pratigraho 'trahomaśca śraddhāyā lakṣaṇaṃ smṛtam //
sukhārthī yastu seveta vidyākarmatapāṃsi ca /
prāyaścittaparo nityaṃ sukheyaṃ parikīrtitā //
viṣadhūmamūrchitavadavividiṣā |
vividiṣā dhyāyināṃ prajñāyoniḥ |
ekatvaṃ ca pṛthaktvaṃ ca nityaṃ cedamacetanam /
sūkṣmaṃ satkāryamakṣobhyaṃ jñeyā vividiṣā hi sā //
kāryakāraṇakṣamakarā vividiṣā prākṛtikā vṛttiḥ |
dhṛtiḥ śraddhā sukhā avividiṣā catasro bandhāya vividiṣaikā mokṣāya iti pañca karmayonayo vyākhyātāḥ ||
[pañca vāyavaḥ

13

]
atrāha ke te pañcavāyavaḥ |
ucyante |
prāṇo 'pānaḥ samānaśca udāno vyāna eva ca /
ityete vāyavaḥ pañca śarīreṣu śarīriṇām //
tatra prāṇo nāma vāyuryo 'yaṃ mukhanāsikādhiṣṭhānaprāṇanāt krameṇānanāt prāṇa ityabhidhīyate |
apāno nāma vāyurnābheradhiṣṭhātā apanayanādadhogamanāccāpāna ityabhidhīyate |
samāno nāma vāyurhṛdadhiṣṭhātā samanāt samagamanācca samāna ityabhidhīyate |
udāno nāma vāyuḥ kaṇṭhādhiṣṭhātā ūrdhvaṃ gamanācca udāna ityabhidhīyate |
vyāno nāma vāyuḥ sandhyadhiṣṭhātā prāṇādijṛmbhaṇācca vyāna ityabhidhīyate |
iti pañcavāyavo vyākhyātāḥ ||
[pañca karmātmānaḥ

14

]
āha ke te pañcakarmātmānaḥ ucyante |
vaikārikastaijaso bhūtādiśca sānumāno niranumānaśceti |
tatra vaikārikaḥ śubhakarmakartā |
taijaso 'śubhakarmakartā |
bhūtādirmūḍhakarmakartā |
sānumānaḥ śubhamūḍhakarmakartā |
niranumāno 'śubhamūḍhakarmakartā |
ityete pañcakarmakartāro vyākhyātāḥ ||
[pañcaparvāvidyā

15

]
āha kā sā pañcaparvāvidyeti |
ucyate |
tamo moho mahāmohastāmisro 'ndhatāmisraśceti |
tatra tamomohāvubhāvetāvaṣṭātmākau |
mahāmoho daśātmakaḥ |
tāmisrāndhatāmisrau cāṣṭādaśātmākau |
tatra tamo nāmāṣṭāsu prakṛtiṣvavyaktabuddhyahaṃkārapañcatanmātrasañjñitāsu anātmasvātmajñānābhimānastama ityabhidhīyate |
moho nāmāṇimādyaṣṭāguṇaiśvaryaprāptaye yobhimāna utpadyate sa moha ityabhidhīyate |
mahāmoho nāma dṛṣṭānuśravikeṣu viṣayeṣu daśasu nivṛtteṣu mukto 'hamiti manyate sa mahāmoha ityabhidhīyate |
tāmisro nāma aṣṭaguṇaiśvarye 'ṇimādye daśavidhe ca viṣaye pratihatasya duḥkhamutpadyate 'sau tāmisra ityabhidhīyate |
andhatāmisro nāma aṇimādyaṣṭaguṇaiśvarye daśavidhe ca viṣaye siddhe maraṇakāle ca yo viṣādaḥ pratyapadyate so 'ndhatāmisra ityabhidhīyate |
evameṣā pañcaparvā 'vidyā dviṣaṣṭibhedā vyākhyātā ||
[aṣṭaviṃśatidhāśaktiḥ

16

]
atrāha kāṣṭāviṃśatidhāśaktiḥ |
atrocyate |
ekādaśendriyavadhāḥ saptadaśabuddhivadhāḥ |
eṣāṣṭāviṃśatidhāśaktiḥ |
tatrendriyavadhāstāvat |
badhirastvakbadhiraḥ andhaḥ jaḍajihvaḥ ajighraḥ mūkaḥ kuṇiḥ paṅguḥ napuṃsakaḥ ūrdhvavāyuyuktaḥ amanāḥ |
taduktam |
bādhiryaṃ kuṣṭhitāndhastvaṃ jaḍatā 'jighratā tathā /
mūkatā kauṇyapaṅgutvaṃ klaibyodāvartamattatāḥ //
etedindriyadvārā buddhereva vadhāḥ |
sākṣādbuddhivadhā yathā |
[navadhā tuṣṭiḥ

17

]
[aṣṭadhā siddhiḥ

18

]
navavidhatuṣṭivaikalyāt aṣṭavidhāsiddhavaikalyācca saptadaśabuddhivadhā ityaṣṭāviṃśatidhāśaktiḥ ||
kā punarnavadhā tuṣṭiḥ ucyate |
catasra ādyātmikyastuṣṭayaḥ bāhyāḥ pañca |
ādyāḥ prakṛtyupādānakālabhāgyākhyāḥ |
prakṛtyaiva muktiḥ kiṃ punaḥ sādhanairiti tuṣṭiḥ prakṛtyākhyā ambho nāma |
sādhanaiḥ saṃnyāsādibhirupāttaistuṣṭiḥ sādhānākhyā salilaṃ nāma |
kālenaiva muktyādikaṃ setsyati kiṃ duḥkhaiḥ saṃnyāsādisādhanairiti tuṣṭiḥ kālākhyā 'gho nāma |
yā tu bhāgyādeva sarvaṃ setsyati kiṃ sādhanādidhyānādikleśairiti sā bhāgyākhyā tuṣṭirnāma |
bāhyāḥ śabdādiviṣayavairāgyāstuṣṭayaḥ arjanarakṣaṇakṣayabhogahiṃsādoṣadarśanaṃ vairāgyahetuḥ pañcavidhastadbhedena pañcatuṣṭayaḥ ||
atha kāḥ siddhayaḥ ucyante |
aṣṭau siddhayaḥ |
ucyante |
adhyayanaṃ tāraṃ nāma siddhiḥ |
tato 'rthajñānaṃ sutāraṃ nāma |
tatastarkeṇārthaparīkṣaṇaṃ tāratāraṃ nāma siddhiḥ |
tataḥ parīkṣakasaṃvādanaṃ ramyakaṃ nāma |
tato vivekakhyātiḥ sadāmuditaṃ nāma |
etāḥ pañca gauṇyaḥ siddhayaḥ |
duḥkhatrayavighātāstāstrayo mukhyāḥ siddhayaḥ |
pramodamuditamodanāmākhyāḥ phalamityaṣṭau siddhayaḥ |
tuṣṭisiddhīnāṃ viparyayāt saptadaśadhā vuddhivadhāḥ ||
[daśa mūlikārthāḥ

19

]
ke punarmaulikārthāḥ katidhā ucyante |
daśadhā maulikārthāha |
ekatvamarthavattvaṃ pārārthyaṃ pradhānasya |
anyatvamakartṛtvaṃ bahutvaṃ puruṣasya |
astitvaṃ yogo viyogaścetyubhayayoḥ |
śeṣavṛttiḥ pariśiṣṭatvaṃ pralaye tadubhayayoḥ |
taduktam
pradhānāstitvamekatvamarthavattvaṃ yathārthatā /
pārārthyaṃ ca tathā naikyaṃ viyogo yoga eva ca //
śeṣavṛttirakartṛtvaṃ maulikārthāḥ smṛtā daśa //
iti |
[anugrahasargaḥ

20

]
atrāha ko 'nugrahasargaḥ |
anugṛhṇāti pratyayabhūtādisargaṃ yaḥ sargaḥ so 'nugrahasargaḥ |
tanmātrasarga evāsau viśeṣāparanāmā |
ke viśeṣāḥ kiyantaśca |
ucyante |
liṅgadehāha sthūladehāḥ sthūlabhūtāni ca |
tatra liṅgaṃ sthūladehāt pūrvamutpannamavyāhataṃ sthūlanāśe 'pyanaśvaram |
mahadahaṃkārendriyatanmātrātmakam |
dharmādharmajñānājñānavairāgyāvairāgyaiśvaryānaiśvaryākhyabhāvavāsitaṃ saṃsarati |
sthūlabhūtāni tu bhūgolasamudravahniśiśumārabrahmāṇḍavirāṭādīni |
sthūladehāḥ ke katividhāśceti ucyate ||
[caturdaśavidho bhūtasargaḥ

Original text: Sāṃkhyasūtravivaraṇa a commentary on the Tattvasamāsa, an abstract of Sāṃkhya philosophy in (23-) 25 sūtras. · Edition: Vindhyesvari Prasada Dvivedin in: Samkhyasangrahah (Chowkhamba Sanskrit Series, 50,2 [fasc. 286], pp. 105-116) · Data entry Dhaval Patel · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc