સાંખ્યસૂત્રવિવરણ · શ્લોક 1-20

સાંખ્યસૂત્રવિવરણમ્ ।
શ્રીકપિલાય નમઃ ।
પ્રકૃતિં પુરુષં નત્વા સાંખ્યસૂત્રે વિધીયતે ।
સંક્ષેપતો વિવરણમવિવેકાપનુત્તયે ॥
ઇહ ખલુ ભગવાન્ કપિલો મુનિરાસુરયે ઽનુકમ્પયા પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાન્યુપદિશ્ય સૂત્રયામાસ ।
[અષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ

]
અષ્ટૌ પ્રકૃતય ઇત્યાદિ । કાઃ પુનસ્તા ઇત્યુચ્યન્તે । પ્રધાનં મહાનહંકારસ્તન્માત્રાણિ ચ । પ્રધાનં પ્રકૃતિરવ્યક્તમવ્યાકૃતં ચેત્યનર્થાન્તરમ્ । મહાન્ મહત્તત્વં બુદ્ધિરધ્યવસાયલક્ષણમ્ । અહંકારો ઽભિમાનલક્ષણો વૈકૃતિકસ્તૈજસો ભૂતાદિશ્ચેતિ ત્રિવિધઃ । તન્માત્રાણિ તુ પઞ્ચ શબ્દતન્માત્રમાકાશહેતુઃ । સ્પર્શતન્માત્રં વાયુયોનિઃ । રૂપતન્માત્રં તેજોયોનિઃ । રસતન્માત્રમપ્પ્રકૃતિઃ । ગન્ધતન્માત્રં પૃથિવીહેતુઃ । ઇતિ પઞ્ચતન્માત્રાણિ ઇત્યષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ ।
[ષોડશ વિકારાઃ

]
કે પુનર્વિકારાઃ કતિ ।
ષોડશવિકારાઃ ।
એકાદશેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ ચ ।
તત્ર શ્રોત્રત્વક્ચક્ષૂરસનઘ્રાણાખ્યાનિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાલોચનવૃત્તીનિ ।
વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાનિ કર્મેન્દ્રિયાણિ વચનાદાનવિહરણોત્સર્ગાનન્દવૃત્તીનિ ।
જ્ઞાનક્રિયાશક્તિદ્વયાત્મકં સઙ્કલ્પવિકલ્પલક્ષણં મન ઇત્યેકાદશેન્દ્રિયાણિ ।
ભૂતાનિ ચાકાશવાયુતેજઃસલિલપૃથિવીલક્ષણાનિ પઞ્ચેતિ ષોડશવિકારાઃ ॥
[પુરુષઃ

]
અથ કઃ પુરુષઃ ઇત્યુચ્યતે ।
પુરુષો ઽનેકસ્ત્રિગુણરહિતો વિવેકી અવિષયો ઽસાધારણો ઽપ્રસવધર્મા ચેતનઃ સાક્ષી કેવલો મધ્યસ્થો દ્રષ્ટા ઽકર્તા ચ ॥
અથ કે પુનસ્ત્રયો ગુણા ઇત્યુચ્યન્તે ।
[ત્રૈગુણ્યમ્

]
ત્રૈગુણ્યં સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ ।
ત્રય એવ ગુણાસ્ત્રૈગુણ્યમ્ ।
સત્ત્વં નામ પાટવમાર્દવલાઘવપ્રસન્નતાભિસઙ્ગપ્રીતિતુષ્ટ્યનીહાસન્તોષાદિલક્ષણમનન્તભેદં સમાસતઃ સુખાવહમ્ ।
રજો નામ શોકતાપખેદસ્તમ્ભોદ્ગમોદ્વેગરોષમાનાદિલક્ષણમનન્તભેદં સમાસતો દુઃખાવહમ્ ।
તમો નામાચ્છાદનાવરણબીભત્સદૈન્યગૌરવાલસ્યનિદ્રાપ્રમાદાદિલક્ષણમનન્તભેદં સમાસતો મોહાત્મકં એતત્ ત્રૈગુણ્યં વ્યાખ્યાતમ્ ॥
સત્ત્વં પ્રકાશકં વિન્દ્યાદ્રજો વિન્દ્યાત્ પ્રવર્તકમ્ ।
વિનાશકં તમો વિન્દ્યાત્ ત્રૈગુણ્યં નામ સઞ્જ્ઞિતમ્ ॥
[સંચરઃ

]
[પ્રતિસંચરઃ

]
અત્રાહ કઃ સઞ્ચરઃ પ્રતિસઞ્ચરશ્ચેતિ ।
ઉચ્યતે ।
ઉત્પત્તિઃ સઞ્ચરઃ ।
પ્રલયઃ પ્રતિસઞ્ચરઃ ।
તત્રોત્પત્તિર્નામાવ્યક્તાત્ સમુપદિષ્ટાત્ સર્વજગતઃ પરેણ રૂપેણાધિષ્ઠાનાત્મકાત્ મહાન્ મહતો ઽહંકારઃ ।
સ ચ ત્રિવિધઃ ।
વૈકૃતિકો ભૂતાદિસ્તૈજસશ્ચેતિ ।
તત્ર વૈકૃતાદિન્દ્રિયાણ્યુત્પદ્યન્તે ભૂતાદેસ્તન્માત્રાણિ તૈજસાદુભયમ્ ઇન્દ્રિયાણિ તન્માત્રાણિ ચેતિ ।
તન્માત્રેભ્યો ભૂતાનિ ।
અયં સઞ્ચરઃ ।
પ્રતિસઞ્ચરો નામ ભૂતાનિ તન્માત્રેષુ લીયન્તે ।
તન્માત્રાણીન્દ્રિયાણિ ચાહંકારે ।
અહંકારો બુદ્ધૌ ।
બુદ્ધિરવ્યક્તે ।
તતો ઽવ્યક્તં તુ ક્વચિન્ન લીયતે કસ્માત્ અનુત્પન્નત્વાત્ ।
ઇત્યેવં પ્રતિસઞ્ચરઃ ।
એવમેતૌ સઞ્ચરપ્રતિસઞ્ચરૌ વ્યાખ્યાતૌ ॥
[અધ્યાત્મમ્

]
[અધિભૂતમ્

]
[અધિદૈવમ્

]
અત્રાહ કિંવિધમધ્યાત્મમધિભૂતમધિદૈવતં ચ ।
અત્રોચ્યતે ।
બુદ્ધિરધ્યાત્મમ્ ।
બોધયિતવ્યમધિભૂતમ્ ।
બ્રહ્મા તત્રાદિદૈવતમ્ ।
અહંકારો ઽધ્યાત્મમ્ ।
અભિમન્તવ્યમધિભૂતમ્ ।
રુદ્રસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
મનોધ્યાત્મં સંકલ્પમધિભૂતમ્ ।
ચન્દ્રસ્તત્રાદિદૈવતમ્ ।
શ્રોત્રમધ્યાત્મમ્ ।
સ્પર્શયિતવ્યમધિભૂતમ્ ।
વાયુસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
ચક્ષુરધ્યાત્મમ્ ।
દર્શયિતવ્યમધિભૂતમ્ ।
સૂર્યસ્તત્રાદિદૈવતમ્ ।
જિહ્વાધ્યાત્મમ્ ।
રસયિતવ્યમધિભૂતમ્ ।
વરુણસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
નાસાધ્યાત્મમ્ ।
ઘ્રાતવ્યમધિભૂતમ્ ।
પૃથિવી તત્રાધિદૈવતમ્ ।
વાગધ્યાત્મમ્ ।
વક્તવ્યમધિભૂતમ્ ।
અગ્નિસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
પાણિરધ્યાત્મમ્ ।
આદાતવ્યમધિભૂતમ્ ।
ઇન્દ્રસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
પાદાવધ્યાત્મમ્ ।
ગન્તવ્યમધિભૂતમ્ ।
વિષ્ણુસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
પાયુરધ્યાત્મમ્ ।
ઉત્સ્રષ્ટાવ્યમધિભૂતમ્ ।
મિત્રસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
ઉપસ્થમધ્યાત્મમ્ ।
આનન્દયિતવ્યમધિભૂતમ્ ।
પ્રજાપતિસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
એવમેવ ત્રયોદશકરણસ્યાધ્યાત્મમધિભૂતમધિદૈવં ચ વ્યાખ્યાતમ્ ।
કાનિ ચત્વારીત્યત આહ ચેતિ ।
ત્રીણિ ગુણરૂપાણિ ચતુર્થમધિદૈવતમિત્યર્થઃ ॥
ચત્વારિ યો વેદયતે યથાવદ્ ગુણસ્વરૂપાણ્યધિદૈવતં ચ ।
વિમુક્તપાપ્મા ગતદોષસઙ્ગો ગુણાંસ્તુ ભુઙ્ક્તે ન ગુણૈઃ સ ભુજ્યતે ॥
[પઞ્ચાભિબુદ્ધયઃ

]
અથ કાસ્તા અભિબુદ્ધય ઇત્યુચ્યન્તે ।
પઞ્ચાભિબુદ્ધયઃ ।
બુદ્ધિરભિમાન ઇચ્છા કર્તવ્યં તત્ક્રિયા ચેતિ ।
અભિમુખી બુદ્ધિરભિબુદ્ધિઃ ।
ઇદં કરણીયમેત્યેતદધ્યવસાયો બુદ્ધિઃ ક્રિયાત્મપરામર્શસ્વરૂપપ્રત્યયઃ ।
અભિમુખો માનો ઽહં કરોમીત્યહંકારો ઽભિમાનઃ ।
બુદ્ધિક્રિયા ઇચ્છા વાઞ્છા ।
કર્તવ્યં સંકલ્પો મનસો વૃત્તિઃ ।
ક્રિયા એતદ્વસ્તુસ્વરૂપમિતિ કર્તવ્યાલોચનં યદ્બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં સા ક્રિયા ।
ઇત્થમેતત્ કર્તવ્યમિતિ યત્પ્રવૃત્તિઃ કર્મેન્દ્રિયાણાં સા ક્રિયેતિ ।
એવમેતાહ પઞ્ચાભિબુદ્ધયો વ્યાખ્યાતાઃ ॥
[પઞ્ચ કર્મયોનયઃ

]
અથ કાઃ પઞ્ચકર્મયોનયઃ ઉચ્યન્તે ।
ધૃતિઃ શ્રદ્ધા સુખા અવિવિદિષા વિવિદિષા ચેતિ પઞ્ચ કર્મયોનયઃ ।
વાચિ કર્મણિ કાયે ચ પ્રતીતિર્યાભિરજ્યતે ।
તન્નિષ્ઠસ્તત્પ્રતિષ્ઠશ્ચ ધૃતેરેતદ્ધિ લક્ષણમ્ ॥
અનસૂયા બ્રહ્મચર્યં યજનં યાજનં તપઃ ।
પ્રતિગ્રહો ઽત્રહોમશ્ચ શ્રદ્ધાયા લક્ષણં સ્મૃતમ્ ॥
સુખાર્થી યસ્તુ સેવેત વિદ્યાકર્મતપાંસિ ચ ।
પ્રાયશ્ચિત્તપરો નિત્યં સુખેયં પરિકીર્તિતા ॥
વિષધૂમમૂર્છિતવદવિવિદિષા ।
વિવિદિષા ધ્યાયિનાં પ્રજ્ઞાયોનિઃ ।
એકત્વં ચ પૃથક્ત્વં ચ નિત્યં ચેદમચેતનમ્ ।
સૂક્ષ્મં સત્કાર્યમક્ષોભ્યં જ્ઞેયા વિવિદિષા હિ સા ॥
કાર્યકારણક્ષમકરા વિવિદિષા પ્રાકૃતિકા વૃત્તિઃ ।
ધૃતિઃ શ્રદ્ધા સુખા અવિવિદિષા ચતસ્રો બન્ધાય વિવિદિષૈકા મોક્ષાય ઇતિ પઞ્ચ કર્મયોનયો વ્યાખ્યાતાઃ ॥
[પઞ્ચ વાયવઃ

]
અત્રાહ કે તે પઞ્ચવાયવઃ ।
ઉચ્યન્તે ।
પ્રાણો ઽપાનઃ સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ ।
ઇત્યેતે વાયવઃ પઞ્ચ શરીરેષુ શરીરિણામ્ ॥
તત્ર પ્રાણો નામ વાયુર્યો ઽયં મુખનાસિકાધિષ્ઠાનપ્રાણનાત્ ક્રમેણાનનાત્ પ્રાણ ઇત્યભિધીયતે ।
અપાનો નામ વાયુર્નાભેરધિષ્ઠાતા અપનયનાદધોગમનાચ્ચાપાન ઇત્યભિધીયતે ।
સમાનો નામ વાયુર્હૃદધિષ્ઠાતા સમનાત્ સમગમનાચ્ચ સમાન ઇત્યભિધીયતે ।
ઉદાનો નામ વાયુઃ કણ્ઠાધિષ્ઠાતા ઊર્ધ્વં ગમનાચ્ચ ઉદાન ઇત્યભિધીયતે ।
વ્યાનો નામ વાયુઃ સન્ધ્યધિષ્ઠાતા પ્રાણાદિજૃમ્ભણાચ્ચ વ્યાન ઇત્યભિધીયતે ।
ઇતિ પઞ્ચવાયવો વ્યાખ્યાતાઃ ॥
[પઞ્ચ કર્માત્માનઃ

]
આહ કે તે પઞ્ચકર્માત્માનઃ ઉચ્યન્તે ।
વૈકારિકસ્તૈજસો ભૂતાદિશ્ચ સાનુમાનો નિરનુમાનશ્ચેતિ ।
તત્ર વૈકારિકઃ શુભકર્મકર્તા ।
તૈજસો ઽશુભકર્મકર્તા ।
ભૂતાદિર્મૂઢકર્મકર્તા ।
સાનુમાનઃ શુભમૂઢકર્મકર્તા ।
નિરનુમાનો ઽશુભમૂઢકર્મકર્તા ।
ઇત્યેતે પઞ્ચકર્મકર્તારો વ્યાખ્યાતાઃ ॥
[પઞ્ચપર્વાવિદ્યા

]
આહ કા સા પઞ્ચપર્વાવિદ્યેતિ ।
ઉચ્યતે ।
તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્રો ઽન્ધતામિસ્રશ્ચેતિ ।
તત્ર તમોમોહાવુભાવેતાવષ્ટાત્માકૌ ।
મહામોહો દશાત્મકઃ ।
તામિસ્રાન્ધતામિસ્રૌ ચાષ્ટાદશાત્માકૌ ।
તત્ર તમો નામાષ્ટાસુ પ્રકૃતિષ્વવ્યક્તબુદ્ધ્યહંકારપઞ્ચતન્માત્રસઞ્જ્ઞિતાસુ અનાત્મસ્વાત્મજ્ઞાનાભિમાનસ્તમ ઇત્યભિધીયતે ।
મોહો નામાણિમાદ્યષ્ટાગુણૈશ્વર્યપ્રાપ્તયે યોભિમાન ઉત્પદ્યતે સ મોહ ઇત્યભિધીયતે ।
મહામોહો નામ દૃષ્ટાનુશ્રવિકેષુ વિષયેષુ દશસુ નિવૃત્તેષુ મુક્તો ઽહમિતિ મન્યતે સ મહામોહ ઇત્યભિધીયતે ।
તામિસ્રો નામ અષ્ટગુણૈશ્વર્યે ઽણિમાદ્યે દશવિધે ચ વિષયે પ્રતિહતસ્ય દુઃખમુત્પદ્યતે ઽસૌ તામિસ્ર ઇત્યભિધીયતે ।
અન્ધતામિસ્રો નામ અણિમાદ્યષ્ટગુણૈશ્વર્યે દશવિધે ચ વિષયે સિદ્ધે મરણકાલે ચ યો વિષાદઃ પ્રત્યપદ્યતે સો ઽન્ધતામિસ્ર ઇત્યભિધીયતે ।
એવમેષા પઞ્ચપર્વા ઽવિદ્યા દ્વિષષ્ટિભેદા વ્યાખ્યાતા ॥
[અષ્ટવિંશતિધાશક્તિઃ

]
અત્રાહ કાષ્ટાવિંશતિધાશક્તિઃ ।
અત્રોચ્યતે ।
એકાદશેન્દ્રિયવધાઃ સપ્તદશબુદ્ધિવધાઃ ।
એષાષ્ટાવિંશતિધાશક્તિઃ ।
તત્રેન્દ્રિયવધાસ્તાવત્ ।
બધિરસ્ત્વક્બધિરઃ અન્ધઃ જડજિહ્વઃ અજિઘ્રઃ મૂકઃ કુણિઃ પઙ્ગુઃ નપુંસકઃ ઊર્ધ્વવાયુયુક્તઃ અમનાઃ ।
તદુક્તમ્ ।
બાધિર્યં કુષ્ઠિતાન્ધસ્ત્વં જડતા ઽજિઘ્રતા તથા ।
મૂકતા કૌણ્યપઙ્ગુત્વં ક્લૈબ્યોદાવર્તમત્તતાઃ ॥
એતેદિન્દ્રિયદ્વારા બુદ્ધેરેવ વધાઃ ।
સાક્ષાદ્બુદ્ધિવધા યથા ।
[નવધા તુષ્ટિઃ

]
[અષ્ટધા સિદ્ધિઃ

]
નવવિધતુષ્ટિવૈકલ્યાત્ અષ્ટવિધાસિદ્ધવૈકલ્યાચ્ચ સપ્તદશબુદ્ધિવધા ઇત્યષ્ટાવિંશતિધાશક્તિઃ ॥
કા પુનર્નવધા તુષ્ટિઃ ઉચ્યતે ।
ચતસ્ર આદ્યાત્મિક્યસ્તુષ્ટયઃ બાહ્યાઃ પઞ્ચ ।
આદ્યાઃ પ્રકૃત્યુપાદાનકાલભાગ્યાખ્યાઃ ।
પ્રકૃત્યૈવ મુક્તિઃ કિં પુનઃ સાધનૈરિતિ તુષ્ટિઃ પ્રકૃત્યાખ્યા અમ્ભો નામ ।
સાધનૈઃ સંન્યાસાદિભિરુપાત્તૈસ્તુષ્ટિઃ સાધાનાખ્યા સલિલં નામ ।
કાલેનૈવ મુક્ત્યાદિકં સેત્સ્યતિ કિં દુઃખૈઃ સંન્યાસાદિસાધનૈરિતિ તુષ્ટિઃ કાલાખ્યા ઽઘો નામ ।
યા તુ ભાગ્યાદેવ સર્વં સેત્સ્યતિ કિં સાધનાદિધ્યાનાદિક્લેશૈરિતિ સા ભાગ્યાખ્યા તુષ્ટિર્નામ ।
બાહ્યાઃ શબ્દાદિવિષયવૈરાગ્યાસ્તુષ્ટયઃ અર્જનરક્ષણક્ષયભોગહિંસાદોષદર્શનં વૈરાગ્યહેતુઃ પઞ્ચવિધસ્તદ્ભેદેન પઞ્ચતુષ્ટયઃ ॥
અથ કાઃ સિદ્ધયઃ ઉચ્યન્તે ।
અષ્ટૌ સિદ્ધયઃ ।
ઉચ્યન્તે ।
અધ્યયનં તારં નામ સિદ્ધિઃ ।
તતો ઽર્થજ્ઞાનં સુતારં નામ ।
તતસ્તર્કેણાર્થપરીક્ષણં તારતારં નામ સિદ્ધિઃ ।
તતઃ પરીક્ષકસંવાદનં રમ્યકં નામ ।
તતો વિવેકખ્યાતિઃ સદામુદિતં નામ ।
એતાઃ પઞ્ચ ગૌણ્યઃ સિદ્ધયઃ ।
દુઃખત્રયવિઘાતાસ્તાસ્ત્રયો મુખ્યાઃ સિદ્ધયઃ ।
પ્રમોદમુદિતમોદનામાખ્યાઃ ફલમિત્યષ્ટૌ સિદ્ધયઃ ।
તુષ્ટિસિદ્ધીનાં વિપર્યયાત્ સપ્તદશધા વુદ્ધિવધાઃ ॥
[દશ મૂલિકાર્થાઃ

]
કે પુનર્મૌલિકાર્થાઃ કતિધા ઉચ્યન્તે ।
દશધા મૌલિકાર્થાહ ।
એકત્વમર્થવત્ત્વં પારાર્થ્યં પ્રધાનસ્ય ।
અન્યત્વમકર્તૃત્વં બહુત્વં પુરુષસ્ય ।
અસ્તિત્વં યોગો વિયોગશ્ચેત્યુભયયોઃ ।
શેષવૃત્તિઃ પરિશિષ્ટત્વં પ્રલયે તદુભયયોઃ ।
તદુક્તમ્
પ્રધાનાસ્તિત્વમેકત્વમર્થવત્ત્વં યથાર્થતા ।
પારાર્થ્યં ચ તથા નૈક્યં વિયોગો યોગ એવ ચ ॥
શેષવૃત્તિરકર્તૃત્વં મૌલિકાર્થાઃ સ્મૃતા દશ ॥
ઇતિ ।
[અનુગ્રહસર્ગઃ

]
અત્રાહ કો ઽનુગ્રહસર્ગઃ ।
અનુગૃહ્ણાતિ પ્રત્યયભૂતાદિસર્ગં યઃ સર્ગઃ સો ઽનુગ્રહસર્ગઃ ।
તન્માત્રસર્ગ એવાસૌ વિશેષાપરનામા ।
કે વિશેષાઃ કિયન્તશ્ચ ।
ઉચ્યન્તે ।
લિઙ્ગદેહાહ સ્થૂલદેહાઃ સ્થૂલભૂતાનિ ચ ।
તત્ર લિઙ્ગં સ્થૂલદેહાત્ પૂર્વમુત્પન્નમવ્યાહતં સ્થૂલનાશે ઽપ્યનશ્વરમ્ ।
મહદહંકારેન્દ્રિયતન્માત્રાત્મકમ્ ।
ધર્માધર્મજ્ઞાનાજ્ઞાનવૈરાગ્યાવૈરાગ્યૈશ્વર્યાનૈશ્વર્યાખ્યભાવવાસિતં સંસરતિ ।
સ્થૂલભૂતાનિ તુ ભૂગોલસમુદ્રવહ્નિશિશુમારબ્રહ્માણ્ડવિરાટાદીનિ ।
સ્થૂલદેહાઃ કે કતિવિધાશ્ચેતિ ઉચ્યતે ॥
[ચતુર્દશવિધો ભૂતસર્ગઃ