સાંખ્યકારિકા (ટીકા સહિત) · શ્લોક 61-72

ઽનાનાવિધૈઃઽ; ઇત્યાદિ । પૂર્વં સપ્તભિર્ધર્માદિભિરુપાયૈસ્ત્રિષુ વિષયેષ્વાત્મનં પ્રકાશયત્યુપકારિણી, તદનન્તરમેકેન જ્ઞાનાખ્યેન કૈવલ્યં કુર્વાણોપકારિણી ભવતિ ॥
ઽઅનપકારિણઃ પુંસઃઽ; ઇતિ । ન પુમાંસ્તાં પ્રત્યુપકરોતિ, અહમનયોપકૃત ઇતિ । પુનસ્સા તમુપકરોતિ ॥
નાસૌ તામિત્યાહ - ઽ; ગુણવત્યગુણસ્ય સતઃઽ; ઇતિ । ગુણસત્ત્વાત્પ્રકૃતિઃ સક્રિયા, નિર્ગુણત્વાત્ પુરુષો નિષ્ક્રિય ઇતિ । તસ્યાર્થમપાર્થકં ચરતિ । તસ્ય પુંસો ઽર્થો દ્વિવિધઃ- વિષયોપભોગઃ કૈવલ્યં ચ । તન્નિરર્થકં કરોતિ, યતસ્તસ્યાઃ પ્રયોજનાભાવઃ । વ્યક્તાત્મના ઽ; ઽત્માનં દર્શયતિ નત્વવ્યક્તાત્મના ॥ 60 ॥
કારિકા 61
તથાહિ - ગુણાનાં સામ્યાવસ્થા પ્રકૃતિઃ । કુતશ્ચ સા ન સર્વાત્મના ઽ; ઽત્માનં પ્રકાશયતિ, પુમાનપિ ન સર્વથા પશ્યતિ ? તથા ચાહુઃ-
ગુણાનાં પરમં રૂપં ન દૃષ્ટિપથમૃચ્છતિ ।
યત્તુ દૃષ્ટિપથં પ્રાપ્તં તન્માયાવસ્તુ તુચ્છકમ્ ॥ ઇતિ । અત્રાહ -
પ્રકૃતેઃ સુકુમારતરં ન કિઞ્ચિદસ્તીતિ મે મતિર્ભવતિ ।
યા દૃષ્ટાસ્મીતિ પુનર્ન દર્શનમુપૈતિ પુરુષસ્ય

ઽપ્રકૃતેઃઽ; ઇત્યાદિ । સુકુમારતરમિતિ સૂક્ષ્મતરમિતરત્ । એતદુક્તં ભવતિ- પ્રાગ્વ્યક્તાત્મના પ્રકાશયતિ ન ત્વવ્યક્તાત્મનાપિ, યેન જ્ઞાનાવસ્થાયાં પ્રકૃતેર્મતિર્ભવતિ મમ સૂક્ષ્મતરં ન કિઞ્ચિદપરમસ્તિ યદ્દ્રષ્ટવ્યં પુરુષેણ ॥
(ઽયા દૃષ્ટા ઽસ્મિઽ; ઇતિ । સા પ્રકૃતિર્વ્યક્તાત્મના ચ) દૃષ્ટાહમનેનેતિ ન પુનર્દર્શનમુપૈતિ પુરુષસ્ય, દ્રષ્ટવ્યાભાવાત્ । તતશ્ચૈવં સર્વથા પ્રકૃતિરાત્માનં પ્રકાશયતિ, પુરુષશ્ચૈતાં સર્વથા પશ્યતિ ॥ 61 ॥
કારિકા 62
તસ્માન્ન પુરુષસ્ય બન્ધો નાપિ સંસરણં મોક્ષો વેત્યાહ-
તસ્માન્ન બધ્યતે ઽદ્ધા ન મુચ્યતે નાપિ સંસરતિ કશ્ચિત્ ।
સંસરતિ બધ્યતે મુચ્યતે ચ નાનાશ્રયા પ્રકૃતિઃ

ઽતસ્માન્ન બધ્યતેઽ; ઇત્યાદિ । બન્ધાભાવાન્ન બધ્યતે । પુરુષસ્યાપિ કાર્યત્વાદ્બન્ધો નાસ્તિ । ન વિમુચ્યતે તસ્યા બન્ધનાત્ । નાપિ સંસરતિ નિષ્ક્રિયત્વાત્ । કશ્ચિદિતિ પુરુષ ઇત્યર્થઃ ॥
કસ્ય તર્હિ બન્ધાદય ઇત્યાહ- સંસરતિ બધ્યતે મુચ્યતે ચ પ્રકૃતિરિતિ । નનુ ચ તસ્યાઃ સુકુમારત્વાદ્બન્ધાદયો ન સમ્ભવન્ત્યેવેત્યત્રાહ- નાનાશ્રયેષુરભિવજ્યતે (?) । તત્રાશ્રયાઃ ભાવલિઙ્ગભૂતાસ્સર્ગાઃ । તે પ્રકૃતિપુરુષવન્નાનાવિધાઃ ॥ 62 ॥
કારિકા 63
તતશ્ચ નાનાશ્રયત્વાદેવ દર્શયન્નાહ-
રૂપૈઃ સપ્તભિરેવ તુ બધ્નાત્યાત્માનમાત્મના પ્રકૃતિઃ ।
સૈવ ચ પુરુષાર્થમ્પ્રતિ વિમોચયત્યેકરૂપેણ

ઽરૂપૈઃઽ; ઇત્યાદિ । ધર્માદયો બુદ્ધે રૂપાન્યુક્તાનિ । ઽસપ્તભિઃઽ; । જ્ઞાનં ત્યક્ત્વા તે ચ પ્રકૃતેરાત્મભૂતાઃ । સૈવાત્મનૈવ પુરુષાર્થં પ્રત્યાત્માનં મહદાદિસૂક્ષ્મપર્યન્તં લિઙ્ગં બધ્નાતિ । બન્ધશ્ચ ત્રિવિધઃ । તચ્ચ લિઙ્ગં ભાવાદિભિરધિવાસિતમર્થમેવ । સંસરતીતિ । પ્રકૃતિરેવ સંસરતિ ॥
ઽસૈવ ચઽ; ઇતિ । પ્રકૃતિઃ પુરુષાર્થં પ્રતિ કૈવલ્યાર્થં વિમોચયત્યાત્માનમ્ ॥
ઽએકરૂપેણઽ; ઇતિ । એકં ચ તદ્રૂપં ચેતિ । જ્ઞાનાખ્યેન રૂપેણેત્યર્થઃ । યં પુરુષમપેક્ષ્ય જ્ઞાનમુત્પાદયતિ તં પ્રત્યવ્યક્તમાત્માનં સંહરતીત્યર્થઃ । નહિ ધર્માદયઃ પુરુષધર્મા યસ્તૈર્બધ્યતે । નાપિ સંસરતિ, અલિઙ્ગભાવત્વાત્ । નાપિ મુચ્યતે, તસ્ય બન્ધનત્વાત્ ॥ 63 ॥
કારિકા 64
તદેવં જ્ઞાનં કથમુત્પદ્યતે યેન મોચયતીત્યાહ-
એવં તત્ત્વાભ્યાસાન્નાસ્મિ ન મે નાહમિત્યપરિશેષમ્ ।
અવિપર્યયાદ્વિશુદ્ધં કેવલમુત્પદ્યતે જ્ઞાનમ્

ઽએવં તત્ત્વાભ્યાસાત્ઽ; ઇત્યાદિ । એવમિતિ વક્ષ્યમાણે યોજ્યમ્ । તત્ત્વાનિ પઞ્ચવિંશતિઃ । તેષાં પુનઃ પુનઃ સ્વરૂપેણાભ્યસનમભ્યાસઃ । યદેતત્ સૂક્ષ્મશરીરં ભૌતિકં ચ તસ્મિન્ન ભવામિ, અપિ તુ પ્રકૃતિઃ ॥
ઽન મેઽ; ઇત્યાદિ । ન મમેદમપિ તુ પ્રકૃતેઃ ॥
નાહમિતિ । નાપ્યહં પ્રકૃતિરિત્યેવં તત્ત્વાભ્યાસાત્ । કિંવિશિષ્ટાત્ - અવિપર્યયાદહમિત્યમાનસંશયાત્ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે ॥
ઈદૃશમિત્યાહ- ઽઅપરિશેષમ્ઽ; ઇતિ । પરિપૂર્ણં વિશુદ્ધમ્ સંસારમલાપગમાત્ કેવલમેકમિત્યર્થઃ ॥ 64 ॥
કારિકા 65
નનુ જ્ઞાનેન પુરુષઃ કિં પશ્યતીત્યાહ-
તેન નિવૃત્તપ્રસવામર્થવશાત્ સપ્તરૂપવિનિવૃત્તામ્ ।
પ્રકૃતિં પશ્યતિ પુરુષઃ પ્રેક્ષકવદવસ્થિતઃ સ્વસ્થઃ

ઽતેનઽ; ઇત્યાદિ । યત્ પ્રકૃતિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે તં પ્રતિ નિવૃતઃ પ્રસવો લિઙ્ગભૂતસર્ગાખ્યો યસ્યાઃ પ્રકૃતેઃ સ તથોક્તા । પ્રસવનિવૃત્ત્યા વા યો વિષયો વિષયેભ્યો નિવર્તતે તદ્વશાત્, સપ્તભ્યો રૂપેભ્યો ધર્માદિભ્યો નિવૃત્તા પ્રકૃતિર્ભવતિ । ભાવસંસર્ગો ઽપિ યસ્યા નિવર્તત ઇત્યર્થઃ । તામેવંવિધામવ્યક્તરૂપાં પશ્યતિ પુરુષઃ ॥
ઽપ્રેક્ષકવદવસ્થિતઃઽ; ઇતિ । યથા પ્રેક્ષકઃ પ્રવર્ત્તિતનૃત્તમુપસંહૃતનૃત્તાં ચ નર્ત્તકીં પશ્યતિ, તથા પુરુષો ઽપિ પ્રવર્તિતસર્ગામુપસંહૃતસર્ગાં ચેતિ ॥
ઽસ્વસ્થઃઽ; ઇતિ । આત્મનિ સ્થિતો ન પ્રકૃતિસ્થઃ, તતઃ પ્રકૃતેર્નિવૃત્તત્વાત્ ॥ 65 ॥
કારિકા 66
નનુ ચ યદિ પ્રકૃતિર્ગર્ભભૂઃપુરુષં પ્રતિ નિવૃત્તપ્રસવા, તસ્યાશ્ચ પ્રકૃતેસ્તદાનીં સર્વગતત્વાદસ્ત્યેવ સંયોગસ્તત્કિમિતિ પુનઃ શરીરોત્પત્તિર્ન ભવતીત્યાહ -
દૃષ્ટા મયેત્યુપેક્ષક એકો દૃષ્ટા ઽહમિત્યુપરમત્યન્યા ।
સતિ સંયોગે ઽપિ તયોઃ પ્રયોજનં નાસ્તિ સર્ગસ્ય

ઽદૃષ્ટા મયાઽ; ઇત્યાદિ । તયોર્દ્વયોરેકઃ પુરુષ ઉપેક્ષકઃ, સર્વથા...ત્વાત્ । યથા પ્રેક્ષકો નટીમુપેક્ષતે નિવૃત્તાભિલાષત્વાત્ ॥
ઽદૃષ્ટા ઽહમિત્યુપરતા ઽન્યાઽ; ઇતિ । અપરા પ્રકૃતિરુપરતા નિવૃત્તપ્રસવા । સર્વથા ઽહમનેન દૃષ્ટેતિ ॥
તતશ્ચ સંયોગે ઽપિ તયોઃ પ્રયોજનં નાસ્તિ સર્ગસ્ય । વિષયોપભોગાર્થઃ સર્ગઃ । તસ્મિન્નેવ ચરિતાર્થત્વાત્ ન પુનઃ સર્ગમારભતે । નહિ નટી રઙ્ગે પ્રેક્ષકૈર્નિરાકાંક્ષિતં પુનર્નૃત્તમારભતે ॥ 66 ॥
કારિકા 67
યદ્યાત્મજ્ઞાનાત્ કૈવલ્યપ્રાપ્તિઃ, તદનન્તરમેવ શરીરં કસ્માન્ન નિવર્તત ઇત્યાહ-
સમ્યગ્જ્ઞાનાધિગમાત્ ધર્માદીનામકારણપ્રાપ્તૌ ।
તિષ્ઠતિ સંસ્કારવશાત્, ચક્રભ્રમવદ્ધૃતશરીરઃ

ઽસમ્યક્ જ્ઞાનાધિગમાત્ઽ; ઇત્યાદિ । સમ્યક્ જ્ઞાનમાત્મજ્ઞાનમ્ । તસ્યાધિગમાદાત્મજ્ઞાનપ્રાપ્તેરિત્યર્થઃ ॥
ઽધર્માદીનામકારણપ્રાપ્તૌઽ; ઇતિ । ન કારણમકારણમ્, તસ્યામકારણપ્રાપ્તાવેવ તદુક્તં ભવતિ । સમ્યક્ જ્ઞાનાધિગમાત્તેષાં ધર્માદીનામગ્નિદગ્ધબીજવદશક્તત્વાત્ ॥
જન્માન્તરસંસ્કારવશાદ્ધૃતશરીરઃ પુમાંસ્તિષ્ઠતિ । કથમ્- ચક્રભ્રમવત્ । યથા કુલાલવ્યાપારે નિવૃત્તે ઽપિ વેગવશાત્ કિયન્તમપિ કાલં ચક્રભ્રમસ્તિષ્ઠતિ તથા શરીરમપીત્યર્થઃ ॥ 67 ॥
કારિકા 68
કદા સ મોક્ષો ભવતીત્યત્ર-
પ્રાપ્તે શરીરભેદે ચરિતાર્થત્વાત્ પ્રધાનવિનિવૃત્તૌ ।
ઐકાન્તિકમાત્યન્તિકમુભયં કૈવલ્યમાપ્નોતિ

ઽપ્રાપ્તે શરીરભેદેઽ; ઇત્યાદિ । લિઙ્ગભૌતિકશરીરે પૃથગ્ભૂતે યથા સંભૂતે લયં ગતિ તેષ્વિત્યર્થઃ (?) ॥
ઽચરિતાર્થત્વાત્ પ્રધાનવિનિવૃત્તૌઽ; ઇતિ । પ્રધાનં લિઙ્ગાત્મના પરિણતં નિવર્તતે । નિવૃત્તાવુભયં કૈવલ્યમાપ્નોતિ ॥
ઽઐકાન્તિકમાત્યન્તિકં ચઽ; ઇતિ । તત્રાત્મજ્ઞાનોત્પાદાદવશ્યંભાવિ કૈવલ્યમિત્યૈકાન્તિકમ્ । સત્યપિ તયોઃ સંયોગે પ્રયોજનાભાવાન્ન પુનઃ સર્ગ ઇત્યાત્યન્તિકમિતિ ॥ 68 ॥
કારિકા 69
સપ્તત્યાં વિશુદ્ધિં દર્શયન્નાહ-
પુરુષાર્થજ્ઞાનમિદં ગુહ્યં પરમર્ષિણા સમાખ્યાતમ્ ।
સ્થિત્યુત્પત્તિપ્રલયાશ્ચિન્ત્યન્તે યત્ર ભૂતાનામ્

ઽપુરુષાર્થજ્ઞાનમ્ઽ; ઇત્યાદિ । પુરુષાર્થં જ્ઞાનં ચેતિ પુરુષાર્થજ્ઞાનમ્ । યદિદં પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વજ્ઞાનં તત્પ્રધાનમ્, પુરુષાર્થમોક્ષો ઽનેન પ્રાપ્યત ઇતિ કૃત્વા । ગુહ્યમિદમપ્રકાશ્યમ્ । સાધુજનાદન્યસ્મૈ ન દેયમિત્યર્થઃ ॥
ઽપરમર્ષિણા સમાખ્યાતમ્ઽ; ઇતિ । કપિલમુનિના પ્રકાશિતમ્ ॥
ઽસ્થિત્યુત્પત્તિપ્રલયાશ્ચિન્ત્યન્તે યત્ર ભૂતાનામ્ઽ; ઇતિ । યત્ર જ્ઞાને ભૂતાનાં બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તાનાં સ્થિત્યાદયો વ્યવસ્થાપ્યન્તે । તત્રોત્પન્નાનાં પ્રબન્ધેનાવસ્થાનં સ્થિતિઃ । સા ચ ત્રિષુ સ્થાનેષુ દૈવમાનુષતૈર્યગ્યોનેષુ ઉત્પત્તિઃ સૃષ્ટપ્રધાનાત્ યાવત્ તન્માત્રેભ્યઃ પઞ્ચમહાભૂતાનિ । સૃષ્ટ્યુપસંહારે મહાપ્રલયઃ, સર્વો ઽપ્યુત્ક્રમેણ । તદ્યથા પૃથિવ્યાદયસ્તન્માત્રાદિષુ લીયન્તે યાવત્પ્રધાનમિતિ । તેન પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વવ્યતિરિક્તં નાસ્તીત્યેતદુક્તમ્ ॥ 69 ॥
કારિકા 70
મુનિના સમાખ્યાતમિતિ કુતો જ્ઞાયત ઇત્યાહ-
એતત્ પવિત્રમગ્ર્યં મુનિરાસુરયે ઽનુકમ્પયા પ્રદદૌ ।
આસુરિરપિ પઞ્ચશિખાય, તેન ચ બહુધા કૃતં તન્ત્રમ્

ઽએતત્ઽ; ઇત્યાદિ । ઽપવિત્રમ્ઽ; ઇતિ । દુઃખત્રયમેતત્ પુનાતીતિ કૃત્વા । સર્વભેદાનામગ્રેભવત્વાદગ્ર્યમ્ ॥
ઽમુનિરાસુરયે ઽનુકમ્પયા પ્રદદૌઽ; ઇતિ । કપિલસ્ય મહામુનેઃ સહોત્પન્નાશ્ચત્વારો ધર્માદયઃ । તત્ર જ્ઞાનાખ્યેન ભાવેનાન્ધે તમસિ વર્તમાનં જગત્ દૃષ્ટવતો મુનેઃ કરુણોત્પન્ના । તયા ચ પ્રેર્યમાણ આસુરિં સગોત્રબ્રાહ્મણં વર્ષસહસ્રયાતિનમાગત્યોવાચ । ઽઆસુરે રમસે ત્વં ગૃહસ્થધર્મેણઽ; ઇતિ । સ તમાહ- ઽભગવન્ ન રમે ઽહમ્ઽ; ઇતિ । પુનર્વર્ષસહસ્રે પૂર્ણે તં ગત્વા તથોવાચ । સો ઽપિ ઽભગવન્ ન રમે ઽહમ્ઽ; ઇત્યુવાચ । તતો મુનિના ઽયદિ વિરક્તસ્ત્વમ્, એહિ બ્રહ્મચર્યં ચરઽ; ઇત્યસાવુક્તઃ । સ તુ પ્રદિપદ્ય ગૃહસ્થધર્મં ત્યક્ત્વા પ્રવ્રજિતઃ । તસ્મૈ શિષ્યાયાનુકમ્પયા સંક્ષિપ્ય દત્તવાન્ । ઽતમ એવ ખલ્વિદમાસીત્ઽ; । તસ્મિંસ્તમસિ ક્ષેત્રજ્ઞ એવ પ્રથમઃ । તમઃ પ્રધાનમ્, ક્ષેત્રજ્ઞઃ પુરુષ ઉચ્યતે । આસુરિરપિ તદેવ સંક્ષિપ્તં પઞ્ચશિખાય સ્વશિષ્યાયાનુકમ્પયા પ્રદદૌ ॥
ઽતેનઽ; ઇતિ । પઞ્ચશિખેન મુનિના બહુધા કૃતં તન્ત્રમ્ । ષષ્ટિતન્ત્રાખ્યં ષષ્ટિખણ્ડં કૃતમિતિ । તત્રૈવ હિ ષષ્ટિરર્થા વ્યાખ્યાતાઃ ॥ 70 ॥
કારિકા 71
નનુ ચ ષષ્ટિતન્ત્રમેવાસ્તુ કિં સપ્તત્યેતિ સ્વશાસ્ત્રકરણપ્રયોજનમાહ-
શિષ્યપરમ્પરયા ઽ; ઽગતમીશ્વરકૃષ્ણેન ચૈતદાર્યાભિઃ ।
સંક્ષિપ્યાર્યમતિના સમ્યગ્વિજ્ઞાય સિદ્ધાન્તમ્

ઽશિષ્યપરમ્પરયાઽ; ઇત્યાદિ । મુનેરાસુરેઃ પઞ્ચશિખસ્તથા ગર્ગગૌતમપ્રભૃતિર્ણરામતંગ્રમ્યા (?) ઈશ્વરકૃષ્ણનામાનં પરિવ્રાજકમિત્યનયા શિષ્યપરમ્પરયા । ઇતિ જ્ઞાનમયરૂપેણાગતં સિદ્ધાન્તં ષષ્ટિતન્ત્રમ્ । સમ્યગ્વિજ્ઞાય સંક્ષિપ્તં ષષ્ટિતન્ત્રમ્, પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાખ્યં જ્ઞાનમિત્યર્થઃ ॥
આર્યમતિઃ, અધિગતતત્ત્વજ્ઞાનતયાર્યમતિઃ ॥
ઽઆર્યાભિઃઽ; ઇતિ । સપ્તત્યેત્યર્થઃ । ઽદુઃખત્રયાભિઘાતાત્ઽ; ઽએતત્ પવિત્રમ્ઽ; ઇતિ સપ્તત્યાભિહિતમ્ ॥ 71 ॥
કારિકા 72
અત્ર ષષ્ટિતન્ત્રે બહવો ઽર્થાઃ, તે ઽત્ર નોક્તા ઇત્યાહ-
સપ્તત્યાં કિલ યે ઽરથાસ્તે ઽર્થાઃ કૃત્સ્નસ્ય ષષ્ટિતન્ત્રસ્ય ।
આખ્યાયિકાવિરહિતાઃ પરવાદવિવર્જિતાશ્ચાપિ