સાંખ્યકારિકા (ટીકા સહિત) · શ્લોક 1-20

સાંખ્યસપ્તતિટીકા જયમઙ્ગલા ॥
કારિકા 1
અધિગતતત્ત્વાલોકં લોકોત્તરવાદિનં પ્રણમ્ય મુનિમ્ ।
ક્રિયતે સપ્તતિકાયાષ્ટીકા જયમઙ્ગલા નામ ॥
પ્રેક્ષાવન્તો ઽનુક્તે પ્રયોજને ન ક્વચિત્પ્રવર્તન્ત ઇતિ પ્રયોજનમુચ્યતે તત્ત્વજ્ઞાનાન્મોક્ષઃ તત્ત્વાનિ પઞ્ચવિંશતિઃ । તથા ચોક્તમ્ -
પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વજ્ઞો યત્ર કુત્રાશ્રમે રતઃ ।
જટી મુણ્ડી શિખી વાપિ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥ ઇતિ ॥
તેષુ ચ ષષ્ટિતન્ત્રાદિખ્યાતેષ્વિતિ । વિસ્તરત્વાત્ ષષ્ટિતન્ત્રસ્ય સંક્ષિપ્તરુચિસત્ત્વાનુગ્રહાર્થં સપ્તતિકારમ્ભઃ । વક્ષ્યતિ ચ ઽએતદાર્યાભિઃ સંક્ષિપ્તમ્ઽ; ઇતિ । મોક્ષેણ કિં ફલમિતિ ચેદ્દુઃખનિવૃત્તિઃ । અતત્ત્વજ્ઞો દુઃખૈરભિહન્યમાનસ્સંસરન્નાસ્તે । તત્ત્વજ્ઞાનાત્તુ કૈવલ્યમાપ્નોતિ, ન દુઃખૈરભિહન્યતે । હન્યમાનેન કો હેતુર્જિજ્ઞાસિતવ્ય ઇત્યત્રાહ-
દુઃખત્રયાભિઘાતાજ્જિજ્ઞાસા તદવઘાતકે હેતૌ ।
દૃષ્ટે સાપાર્થા ચેન્નૈકાન્તાત્યન્તતો ઽભાવાત્

ઽદુઃખત્રયાભિઘાતાજ્જિજ્ઞાસાઽ; ઇત્યાદિ । દુઃખાનાં ત્રયં દુઃખત્રયમ્ । આધ્યાત્મિકમ્, આધિભૌતિકમ્, આધિદૈવિકં ચેતિ । આત્મન્યધ્યાત્મમ્, તત્ર યદ્ભવતિ તદાધ્યાત્મિકમ્ । શારીરં માનસં ચેતિ । તત્ર વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં વૈષમ્યેણ જ્વરાદિદુઃખમ્, તચ્છરીરે ભવતીતિ શારીરમ્ । યત્કામક્રોધશોકાદિભિઃ મનસિ દુઃખં તન્માનસમ્ । યન્માનુષપશુમૃગપક્ષિસરીસૃપસ્થાવરાન્યધિકૃત્ય ભવતિ તદાધિભૌતિકમ્ । યચ્છરીરે ગ્રહાવેશાદીનિ દૈવાન્યધિકૃત્ય ભવતિ તદાધિદૈવિકમિતિ । એતદ્દુઃખત્રયમ્ । તેનાભિઘાતાત્પીડનાદ્ધેતોર્જિજ્ઞાસા જ્ઞાતુમિચ્છા ભવતિ ॥
કસ્મિન્ વિષય ઇત્યાહ- ઽતદવઘાતકે હેતૌઽ; ઇતિ । અવઘાતયત્યપનયતીત્યવઘાતકઃ । તસ્ય દુઃખત્રયસ્યાવઘાતકસ્તદવઘાતકઃ । તૃજકાભ્યાં ષષ્ઠીસમાસપ્રતિષેધઃ, ઽતત્પ્રયોજકો હેતુશ્ચઽ; ઇતિ ન ભવતિ । કેન ખલ્વિમાનિ દુઃખાન્યુત્પદ્યન્ત ઇતિ તદવઘાતકો હેતુર્જિજ્ઞાસ્યો ભવતિ । દુઃખવાનહમેતત્પ્રતીકારમન્વેષયામીતિ પ્રાયોવાદઃ । સ ચ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વજ્ઞાનાન્નાન્ય ઇતિ મનસિ વર્તતે ॥
ઽદૃષ્ટે સા ઽપાર્થા ચેત્ઽ; ઇતિ । સ્યાદેતત્ યદિ દૃષ્ટસ્તદવઘાતકો હેતુર્ન સ્યાત્ । યાવદાધ્યાત્મિકસ્ય શારીરદુઃખસ્યાપનયને ચિકિત્સાશાસ્ત્રવિહિત એવોપાયો ઽસ્તિ, માનસસ્યાપિ સંખ્યાનબલં રમ્યાશ્ચ શબ્દાદયો વિષયાઃ । આધિભૌતિકાધિદૈવિકયોરપિ, અવઘાતહેતુરનુષ્ઠીયમાનો લોક એવ દૃશ્યતે, તયોઃ સત્પ્રતિપક્ષત્વાત્ । તત્રાધિદૈવિકસ્ય સામદામભેદદણ્ડોપાયઘટિતારમ્ભાઃ । આધિભૌતિકસ્યાપિ નિપાતપ્રતિપાતસંવૃતપ્રદેશાશ્રયણાદયઃ ॥
તતશ્ચ દૃષ્ટે હેતૌ સતિ જિજ્ઞાસા ઽસ્મિન્ વિષયે નિરર્થકેત્યાશઙ્ક્યાહ- ઽનૈકાન્તાત્યન્તતો ઽભાવાત્ઽ; ઇતિ । ના ઽપાર્થા, સાર્થિકૈવ । કુતઃ- એકાન્તતઃ એકાન્તાત્યન્તતો ઽભાવાદપિ । એકાન્તેનાત્યન્તેન ચ દુઃખાભાવસ્યાભાવાદિત્યર્થઃ । દૃષ્ટે હ્યુપાયે ક્રિયમાણે ઽપિ કેષાંચિદ્દુઃખત્રયં ભવત્યેવેતિ નૈકાન્તેનોપશમઃ । કથંચિદુપશમે પુનરુત્પાદનાત્ નાત્યન્તેનોપશમઃ । તસ્માદૈકાન્તિકાત્યન્તિકદુઃખોપશમાય જિજ્ઞાસા યુક્તેતિ ॥ 1 ॥
કારિકા 2
યદ્યેવમૈકાન્તિકાત્યન્તિકદુઃખોપશમહેતુર્વવેદવિહિતો ઽસ્તિ । તથા ચાહ-
અણમ સોમમમૃતા અભૂમાગન્મ જ્યોતિરવિદામ દેવાન્ ।
કિમસ્માન્ કૃણવદરાતિઃ કિમુ ધૂર્ત્તિરમૃતમર્ત્યસ્ય ॥ ઇતિ ॥
અસ્યાયમર્થઃ- ઇન્દ્રો દેવનામપણ્ડિતાનાહ ઽદિવ્યાઃ કિમન્યત્સુખમસ્તિઽ; ઇતિ । તે તમાહુઃ ઽનાસ્તિઽ; ઇતિ । સોમમપામ, સોમં પીતવન્તો વયમ્ । તતો ઽમૃતા અભૂમ, વ્યપગતમૃત્યવો જાતાઃ । ઽઅગન્મ જ્યોતિઃઽ; ઇતિ । જ્યોતિઃ સ્વર્ગો ઽયમ્, તં પ્રાપ્તા વયમ્ । ઽઅવિદામ દેવાન્ઽ; ઇતિ । ઇયન્તો દેવા અસ્મિન્ સ્વર્ગ ઇતિ જ્ઞાતવન્તઃ જ્ઞાનમસ્માકમુત્પન્નમિત્યર્થઃ । ઽકિમસ્માન્ કૃણવત્ઽ; ઇતિ । કૃણવન્મૃત્યુરુચ્યતે । અસ્માન્ સોમપાનાન્ કિં મૃત્યુઃ કરિષ્યતે । અરાતિઃ વ્યાધિઃ સો ઽપિ, ધૂરતિર્જરા સાપિ ચાસ્માકં કિં કરિષ્યતિ । ઽઅમૃતમર્ત્યસ્યઽ; ઇતિ । તસ્માત્ સોમપાનાદ્દુઃખોપશમહેતુરસ્તીત્યસ્મિન્ પૂર્વપક્ષે -
દૃષ્ટવદાનુશ્રવિકઃ સ હ્યવિશુદ્ધિક્ષયાતિશયયુક્તઃ
તદ્વિપરીતઃ શ્રેયાન્ વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞવિજ્ઞાનાત્

ઽદૃષ્ટવદાનુશ્રવિકઃઽ; ઇત્યાદિ । અનુશ્રૂયતે પારમ્પર્યેણેત્યનુશ્રવો વેદઃ શ્રુવઃ ઽઋદોરપ્ઽ; । તત્ર ભવો હેતુરાનુશ્રવિકઃ । અધ્યાત્માદિઃ । દૃષ્ટેન તુલ્યો દૃષ્ટવત્ । તસ્યાપિ દોષદર્શનાત્ ॥
યદાહ - ઽસ હ્યવિશુદ્ધિક્ષયાતિશયયુક્તઃઽ; ઇતિ । યસ્માદાનુશ્રવિકો હેતુરવિશુદ્ધ્યાદિભિસ્ત્રિભિર્દોષૈર્યુક્તઃ । તત્રાગ્નિહોત્રાદૌ પશુવ્યાપાદનાત્ સોમપાનાદવિશુદ્ધિયુક્તઃ । કર્મક્ષયાત્ સ્વર્ગચ્યુતિરિતિ ક્ષયયુક્તઃ । તથા ચાહુઃ - ઽબહૂનીન્દ્રસહસ્રાણિ વ્યતીતાનિ યુગે યુગેઽ; ઇતિ । ઽસ હિ દેવેષ્વપિ દેવો દરિદ્રાતિઽ; ઇતિ । ઽઈશ્વરં દૃષ્ટ્વા મહદ્ દુઃખમુત્પદ્યતેઽ; ઇત્યતિશયયુક્તઃ । તથાહિ- યઃ ક્રતુશતેન યજતે તસ્ય મહદૈશ્વર્યમ્, યો દ્વાભ્યાં ત્રિભિર્વા તસ્યાલ્પમિતિ । તસ્માદાનુશ્રવિકો ઽપિ દૃષ્ટવત્પરિત્યાજ્યઃ ॥
કસ્તર્હિ શ્રેયાનિત્યાહ- ઽતદ્વિપરીતઃ શ્રેયાન્ઽ; ઇતિ । દૃષ્ટાનુશ્રવિકદ્વારા યો વિપરીતઃ તત્ત્વજ્ઞાનાખ્યઃ સ શ્રેયાન્ । તસ્ય અકૈવલ્યપ્રાપકત્વાત્ । તત્રૈકાન્તાત્યન્તતો ઽભાવાદ્દૃષ્ટાચ્છ્રેયાન્ । શરીરહાનાદ્ધિ શુદ્ધફલઃ, પ્રકૃતિહાનાદક્ષયફલઃ, અનુત્તરત્વાચ્ચ નિરતિશયફલ ઇત્યાનુશ્રવિકાચ્છ્રેયાન્ ॥
સ કથં પ્રોચ્યત ઇત્યત્રાહ ઽવ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞવિજ્ઞાનાત્ઽ; ઇતિ । રાશિત્રયેણ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનિ કથ્યન્તે । તત્ર મહદાદિભૂતપર્યન્તં ત્રયોવિંશતિપ્રકારં વ્યક્તમુચ્યતે, તેન રૂપેણ પ્રધાનસ્ય વ્યક્તત્વાત્ । અવ્યક્તં પ્રધાનમ્, કેનચિદ્રૂપેણાવ્યક્તત્વાત્ । જાનાતીતિ જ્ઞઃ પુરુષઃ । તેષુ યદ્વિજ્ઞાનં સ્વરૂપપરિચ્છેદઃ, તસ્માત્ પ્રાપ્યત ઇત્યર્થઃ । તન્વાદિ હિ પરિચ્છિદ્ય તદભ્યાસાદુત્તરકાલં પ્રકૃતિપુરુષાન્તરજ્ઞાનમુત્પદ્યતે, તતશ્ચ કૈવલ્યમિતિ । અસ્યા આર્યાયા વક્ષ્યમાણા યાઃ, સર્વા એવાર્થેન ભાષ્યસ્થાનીયા દ્રષ્ટવ્યાઃ ॥ 2 ॥
કારિકા 3
તત્રૈષાં વ્યક્તાદીનામુત્પાદાભ્યાં સ્વરૂપમાહ-
મૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિર્મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્ત ।
ષોડશકસ્તુ વિકારો, ન પ્રકૃતિર્ન વિકૃતિઃ પુરુષઃ

ઽમૂલપ્રકૃતિઃઽ; ઇત્યાદિ । પ્રકૃતિઃ પ્રધાનમ્ । પ્રક્રિયત ઉત્પદ્યતે પ્રધાનાત્ અસ્યા ઇતિ પ્રકૃતિઃ । મૂલં ચ તત્પ્રકૃતિશ્ચેતિ મૂલપ્રકૃતિઃ । સપ્તાનાં પ્રકૃતીનાં મૂલમાદ્યં કારણમિત્યર્થઃ ॥
ઽઅવિકૃતિઃઽ; ઇતિ । ન વિક્રિયત ઇત્યવિકૃતિઃ । ન કુતશ્ચિદુત્પાદ્યત ઇત્યર્થઃ । એતત્પ્રથમં તત્ત્વમ્ ॥
ઽમહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્તઽ; ઇતિ । મહાન્ બુદ્ધિસ્સ આદ્યો યાસાં પ્રકૃતીનાં તાસ્તથોક્તાઃ । પ્રકૃતયશ્ચ વિકૃતયશ્ચેતિ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ । તત્ર મહાનહઙ્કારં જનયન્ પ્રકૃતિઃ, મહત ઉત્પદ્યમાનો વિકૃતિઃ । તન્માત્રાણિ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ પઞ્ચ યથાક્રમમાકાશવાય્વગ્ન્યુદકપૃથિવ્યાખ્યાનિ ભૂતાનિ જનયન્તઃ પ્રકૃતયઃ, અહઙ્કારાદુત્પદ્યમાના વિકૃતયઃ । ઇત્યેતાનિ સપ્ત તત્ત્વાનિ ॥
ઽષોડશકશ્ચ વિકારઃઽ; ઇતિ । ષોડશ પરિમાણમસ્યેતિ ષોડશકઃ । પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ, પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ, મનશ્ચેત્યેકાદશેન્દ્રિયાણિ, પઞ્ચ મહાભૂતાનીત્યયં ષોડશકો ગણઃ । ચકાર એવકારાર્થઃ । વિકારો વિકૃતિરેવ । (નાસ્માત્ કિઞ્ચિદુત્પદ્યત ઇત્યર્થઃ । એતાનિ ષોડશ તત્ત્વાનિ) ।
ઽન પ્રકૃતિર્ન વિકૃતિઃ પુરુષઃઽ; ઇતિ । પુરં શરીરં તસ્મિન્ વસતીતિ પુરુષઃ । નૈરુક્તો ઽત્રવિધિઃ । તસ્માન્ન કિઞ્ચિદુત્પદ્યત ઇતિ ન પ્રકૃતિઃ, નિષ્ક્રિયત્વાત્ । નાપ્યયં કુતશ્ચિદુત્પદ્યત ઇતિ ન વિકૃતિઃ, અનાદિત્વાત્ ॥ 3 ॥
કારિકા 4
એષાં વ્યક્તાદીનાં સિદ્ધૌ પ્રમાણાન્યાહ-
દૃષ્ટમનુમાનમાપ્તવચનં ચ, સર્વપ્રમાણસિદ્ધત્વાત્ ।
ત્રિવિધં પ્રમાણમિષ્ટં, પ્રમેયસિદ્ધિઃ પ્રમાણાદ્ધિ

ઽદૃષ્ટમ્ઽ; ઇત્યાદિ । દૃષ્ટં પ્રત્યક્ષમ્ । અનુમીયતે યેન તદનુમાનમ્ । આપ્તઃ ક્ષીણદોષસ્તેન યદુચ્યતે તદાપ્તવચનમ્ । આગમઃ । એતત્ ત્રિવિધં પ્રમાણમિષ્ટમ્ ॥
નનુ ચાન્યાન્યપિ પ્રતિભાદીનિ પ્રમાણાનિ સન્તિ તદ્યથા-
પ્રતિભૌપમ્યમૈતિહાસમભાવસ્સમ્ભવસ્તથા ।
અર્થાપત્તિરિતીમાનિ પ્રમાણાન્યપરે જગુઃ ॥ ઇતિ ॥
અસ્મિન્ પૂર્વપક્ષ આહ- ઽસર્વપ્રમાણસિદ્ધત્વાત્ઽ; ઇતિ । સર્વેષાં પ્રતિભાદીનાં પ્રમાણાનાં સિદ્ધત્વાત્, ત્રિવિધ એવાન્તર્ભાવાદિત્યર્થઃ । તત્ર ગ્રામે નગરે વા વર્તત ઇતિ પ્રતિભોત્પન્ના । તત્ર યદા ક્ષીણદોષસ્ય, તદાભિજ્ઞપ્રાપ્તત્વાત્ પ્રત્યક્ષમેવ । તસ્યાક્ષીણદોષસ્ય વિતથત્વાદપ્રમાણમ્ । યાપ્યર્થાવિસંવાદિની કાદાચિત્કા, સાપિ કાદાચિત્કાદેવ નિમિત્તાદુત્પદ્યમાનાનુમાનમેવ ન પ્રમાણાન્તરમ્ । ઽગૌરિવ ગવયઃઽ; ઇત્યૌપમ્યમ્ । તત્ર ગવયમજાનાનઃ કશ્ચિદાપ્તં પૃચ્છતિ ઽકીદૃશો ગવયઃઽ, ઇતિ । સ તમાહ- ઽયાદૃશો ગૌસ્તાદૃશો ગવયઃઽ; ઇતિ । તદેતદાપ્તવચનમેવ ન પ્રમાણાન્તરમ્ । યદાપિ લબ્ધોપદેશો ગવયં પશ્યતિ, તદાપિ ગવિ દૃષ્ટેનૈવ વિષાણાદિના લિઙ્ગેન ગવયસ્ય વ્યવહારં પ્રવર્તયતીત્યનુમાનમેવ ન પ્રમાણાન્તરમ્ । ઽઇતિહ વૈ વૈશ્રવણઃઽ; ઇત્યૈતિહ્યમ્ । એતદાપ્તવચનમેવ ન પ્રમાણાન્તરમ્ । ઽઇતિહઽ; ઇતિ નિપાતસમુદાય ઉપદેશપારમ્પર્યે વર્તેતે । ઇતિહ એવૈતિહ્યમ્ । સ્વાર્થે યઞ્ । ઽનાસ્તીહ ઘટો ઽનુપલમ્ભાત્ઽ; ઇત્યભાવઃ । તત્ર ઘટશૂન્યપ્રદેશ એવ ઘટાભાવઃ, સ ચ પ્રત્યક્ષપ્રમાણસિદ્ધત્વાન્ન પ્રમાણાન્તરમ્ । ઽમાષઃ પ્રસ્થ ઇત્યુક્તે ચત્વારઃ કુડપા ઇતીદમપિ સમ્ભવતિઽ; ઇત્યયં સમ્ભવઃ । તત્ર સમુદાયલિઙ્ગાવયવલિઙ્ગિનઃ પરિચ્છેદાદનુમાનમેવ । અવયવૈસ્સમુદાયસ્યારબ્ધત્વાત્ કાર્યકારણલક્ષણઃ સમ્બન્ધઃ । ઽદેવદત્તો દિવા ન ભુઙ્ક્તે બલવાંશ્ચેત્યુક્ત અર્થાદ્રાત્રૌ ભુઙ્ક્તેઽ; ઇત્યર્થાપત્તિઃ । તત એવ રાત્રૌ તસ્ય પ્રતીતિરનુમાનાન્ન ભિદ્યતે । ઇદમેવ ચાન્યથાનુપપત્તિરિત્યુચ્યતે ॥
કિં પ્રમાણત્રયલક્ષણે પ્રયોજનમિતિ ચેદાહ- ઽપ્રમેયસિદ્ધિઃ પ્રમાણાદ્ધિઽ; ઇતિ । યસ્માત્ પ્રમેયસ્યાર્થસ્ય સિદ્ધિઃ પ્રમાણાત્, અન્યથા કથં તત્પ્રાપ્તિપરિહારૌ સ્યાતામ્ ॥ 4 ॥
કારિકા 5
દૃષ્ટાદિપ્રમાણાનાં લક્ષણમાહ-
પ્રતિવિષયાધ્યવસાયો દૃષ્ટં, ત્રિવિધમનુમાનમાખ્યાતમ્ ।
તલ્લિઙ્ગલિઙ્ગિપૂર્વકમ્, આપ્તશ્રુતિરાપ્તવચનં ચ

ઽપ્રતિવિષયાધ્યવસાયઃઽ; ઇત્યાદિ । વિષયં વિષયં પ્રતિવિષયમ્, પ્રતિવિષયમધ્યવસાયઃ પ્રતિવિષયાધ્યવસાયઃ । વિષયાઃ શબ્દાદયઃ, અધ્યવસાયો બુદ્ધિઃ । શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધેષુ યથાક્રમં શ્રોત્રત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વાઘ્રાણેન્દ્રિયદ્વારેણ વિશેષાવધારણપ્રધાના યા બુદ્ધિરુત્પદ્યતે તદ્ દૃષ્ટમ્, શુદ્ધત્વાત્પ્રમાણમશુદ્ધત્વાદપ્રમાણમ્ । તચ્ચતુર્વિધમ્- સવ્યપદેશમ્, સવિકલ્પમ્, અર્થવ્યતિરેકીન્દ્રિયવ્યતિરેકી ચેતિ । તત્ર દૂરાત્ ક્વચિદાગચ્છન્તં દૃષ્ટ્વા દેવદત્તસારૂપ્યં વ્યપદિશતિ દેવદત્તો ઽયમિતિ યા બુદ્ધિરુત્પદ્યતે તત્સવિકલ્પમ્, સંશયિતત્વાદપ્રમાણમ્ । તૈમિરિકસ્ય દ્વિચન્દ્રદર્શનં તદર્થવ્યતિરેકિ, દ્વિતીયચન્દ્રાભાવાત્ । યત્સ્વપ્નદર્શનં તદિન્દ્રિયવ્યતિરેકિ, નિદ્રોપપ્લુતત્વાદિન્દ્રિયાણામ્ ॥
ઽત્રિવિધમનુમાનમાખ્યાતમ્ઽ; ઇતિ । ષષ્ટિતન્ત્રે વ્યાખ્યાતમ્- પૂર્વવત્, શેષવત્, સામાન્યતોદૃષ્ટમિતિ । અતીતાનાગતવર્ત્તમાનાસ્ત્રયઃ પદાર્થાઃ । તત્ર ભવિષ્યદર્થસાધનાય પૂર્વવદનુમાનમ્ । પૂર્વં લિઙ્ગમસ્યાસ્તીતિ પૂર્વવત્ । યથોન્નતજલધરં દૃષ્ટ્વા વૃષ્ટિર્ભવિષ્યતીત્યનુમીયતે । અતીતાર્થસાધનાય શેષવત્- શેષં લિઙ્ગમસ્યાસ્તીતિ । યથાસ્યા નદ્યા ઉપરિ વૃષ્ટિર્ભૂતા, યસ્યાઃ કલુષોદકં શેષં લિઙ્ગમિતિ । વર્ત્તમાનાર્થસાધનાય સામાન્યતોદૃષ્ટમ્- સામાન્યેન લિઙ્ગલિઙ્ગિદૃષ્ટત્વાત્ । યથા દેવદત્તસ્ય ગતિપૂર્વિકા દેશાન્તરપ્રાપ્તિર્દૃષ્ટા, તથા સૂર્યાદીનાં સામાન્યેન દેશાન્તરપ્રાપ્ત્યા ગતિરનુમીયતે ॥
ઽતલ્લિઙ્ગલિઙ્ગિપૂર્વકમ્ઽ; ઇતિ । ત્રિવિધમનુમાનમ્ । કદાચિલ્લિઙ્ગપૂર્વકં કદાચિલ્લિઙ્ગિપૂર્વકં લોકે દૃશ્યતે । તદ્યથા- શ્રાવ્યેણ વિરુતેન કદાચિત્કોકિલો ઽનુમીયતે, કદાચિત્કોકિલં લિઙ્ગિનં દૃષ્ટ્વા શ્રાવ્યેણાપિ વિરુતેનાસ્ય ભવિતવ્યમિતિ તયોર્ગમ્યગમકત્વં સતિ સમ્બન્ધે । સમ્બન્ધાશ્ચ સપ્ત- તત્ર સ્વસ્વામિભાવસમ્બન્ધો યથા રાજપુરુષયોઃ કદાચિત્પુરુષેણ રાજા રાજ્ઞા વા પુરુષઃ । એવં પ્રકૃતિવિકારસમ્બન્ધો યથા યવસક્તોઃ । કાર્યકારણસમ્બન્ધો યથા ધેનુવત્સયોઃ । પાત્રપાત્રિકસમ્બન્ધો યથા પરિવૃટ્ત્રિવિષ્ટબ્ધયોઃ । સાહચર્યસમ્બન્ધો યથા ચક્રવાકયોઃ । પ્રતિદ્વન્દ્વિસમ્બન્ધો યથા શીતોષ્ણયોઃ । તત્રૈકસ્ય ભાવે ઽન્યાભાવઃ પ્રતીયતે । નિમિત્તનૈમિત્તિકસમ્બન્ધો યથા ભોજ્યભોજકયોરિતિ । એભિસ્સમ્બન્ધૈસ્ત્રિવિધમનુમાનં પ્રમાણન્ન લુપ્યતે ॥
ઽઆપ્તશ્રુતિરાપ્તવચનં ચઽ; ઇતિ । આપ્તઃ ક્ષીણદોષઃ । યચ્ચાહુઃ-
સ્વકર્મણ્યભિયુક્તો યો રાગદ્વેષવિવર્જિતઃ ।
નિર્વૈરઃ પૂજિતઃ સદ્ભિરાપ્તો જ્ઞેયઃ સ તાદૃશઃ ॥ ઇતિ ॥
આપ્તેભ્યો યા શ્રુતિપરમ્પરયા શ્રુતિરાગતા આપ્તવચનમ્, તૈર્દૃષ્ટો ઽનુમિતો વાર્થઃ, પરત્ર સ્વબોધસદૃશબોધાન્તરોત્પત્તયે શબ્દેનોપદિશ્યતે । યદન્યવચનં સો ન પ્લવતે (?) । ચશબ્દો ઽનુમાનેન તુલ્યકક્ષ્યત્વખ્યાપનાર્થઃ । યથા ત્રિકાલમવિષયમન્માનં તથાપ્તવનનમપીતિ ॥ 5 ॥
કારિકા 6
એષાં ત્રયાણાં કઃ કસ્ય વિષય ઇત્યત આહ-
સામાન્યતસ્તુ દૃષ્ટાદતીન્દ્રિયાણામ્પ્રતીતિરનુમાનાત્ ।
તસ્માદપિ ચાસિદ્ધં પરોક્ષમાપ્તાગમાત્ સિદ્ધમ્

ઽસામાન્યતસ્તુઽ; ઇત્યાદિ । ત્રિવિધં પ્રમેયમ્- પ્રત્યક્ષ્મ્, પરોક્ષમ્, અત્યન્તપરોક્ષં ચેતિ । તત્ર યત્સામાન્યતોદૃષ્ટમનુમાનં તસ્માદતીન્દ્રિયાણાં પરોક્ષાણાં પ્રસિદ્ધિરસ્તિ । તન્નિશ્ચયઃ, તેષાં પ્રત્યક્ષવિષયત્વાત્ । પૂર્વવચ્છેષવતોસ્ત્વમનુમાનયોર્ભવિષ્યદ્ભૂતાર્થવૃત્તિત્વાદ્વર્ત્તમાનેષ્વતીન્દ્રિયેષુ ચ પ્રવૃત્ત્યસમ્ભવઃ ॥
ઽતસ્માદપિ ચાસિદ્ધમ્ઽ; ઇતિ । સામાન્યતોદૃષ્ટાદનુમાનાદ્યદસિદ્ધં પરોક્ષમ્, તદત્યન્તપરોક્ષત્વાદાગમાત્સિદ્ધમ્ । યથા સ્વર્ગાપવર્ગાવિતિ । પ્રત્યક્ષે તુ પ્રમેયે દૃષ્ટમેવ વ્યાપ્રિયત ઇત્યર્થાદુક્તમ્ ॥ 6 ॥
કારિકા 7
નનુ ચ ઽવ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞવિજ્ઞાનાત્ઽ, વ્યક્તં તાવત્ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં સિદ્ધમ્, પ્રધાનપુરુષયોસ્તુ સર્વદાનુપલમ્ભાત્ કથં સિદ્ધિર્નસ્તયોરિતિ નાનુપલબ્ધિમાત્રેણાસત્ત્વમ્ । યતશ્ચતુર્ભિઃ પ્રકારૈઃ સતામપિ પદાર્થાનામુપલબ્ધિર્ભવતિ । દેશદોષાદિન્દ્રિયદોષાદ્વિષયદોષાદર્થાન્તરદોષાચ્ચ । તાનેવ ભેદેન દર્શયન્નાહ-
અતિદૂરાત્સામીપ્યાદિન્દ્રિયઘાતાન્મનો ઽનવસ્થાનાત્ ।
સૌક્ષ્મ્યાદ્વ્યવધાનાદભિભવાત્સમાનાભિહારાચ્ચ

ઽઅતિદૂરાત્ઽ; ઇત્યાદિ । યથા દૂરમુત્પતિતસ્ય પક્ષિણો નોપલબ્ધિઃ ॥
ઽસામીપ્યાત્ઽ; ઇતિ । અતિશબ્દો ઽત્રાપિ યોજનીયઃ । અતિસામીપ્યાદિતિ । યથા ચક્ષુઃસ્થસ્યાઞ્જનસ્ય । ઉભયત્રાપિ દેશદોષકૃતાનુપલબ્ધિઃ ॥
ઽઇન્દ્રિયઘાતાત્ઽ; ઇતિ । શ્રોત્રાદીનાં બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં દોષાદ્યોગ્યદેશાવસ્થિતાનામપિ શબ્દાદીનામનુપલબ્ધિઃ ॥
ઽમનો ઽનવસ્થાનાત્ઽ; ઇતિ । મનસો ઽનવસ્થાનમસમાહિતતા, વિષયાન્તરપ્રવૃત્તત્વાત્ । તતશ્ચાનુપહતેન્દ્રિયે ઽપિ સન્નિહિતં વિષયં નોપલભતે । ઉભયત્રાપીન્દ્રિયદોષાદનુપલબ્ધિઃ । મનસો ઽપીન્દ્રિયત્વાદ્ ભેદેનોપાદાનં તુ મનસઃ પ્રાધાન્યાર્થમ્ ॥
ઽસૌક્ષ્મ્યાત્ઽ; ઇતિ । વિષયદોષાત્ । વિષય એવ પરમાણ્વાદિસ્તથા, યેનાવ્યગ્રમનસા ઽપ્યનુપહતેન્દ્રિયેણ નોપલભ્યતે ॥
ઽવ્યવધાનાત્ઽ; ઇતિ । યવનિકાદિભિસ્તિરોધાનાત્ સ્થૂલા અપ્યવિકૃષ્ટા ઘટાદયો નોપલભ્યન્તે ॥
ઽઅભિભવાત્ઽ; ઇતિ । આદિત્યપ્રભાભિભૂતત્વાત્ દિવા તારકા નોપલભ્યન્તે ॥
ઽસમાનાભિહારાચ્ચઽ; ઇતિ । સદૃશાનાં રાશીકરણાત્ ધાન્યરાશૌ હ્યેકો ધાન્યગુડકઃ પ્રક્ષિપ્તો ન દૃશ્યતે । ત્રિષ્વપ્યર્થાન્તરદોષાદનુપલબ્ધિઃ । નત્વેત અનુપલભ્યમાના ન સન્તિ ॥ 7 ॥
કારિકા 8
યદ્યેવં કેન પ્રકારેણ સતોરપિ પ્રધાનપુરુષયોરનુપલબ્ધિરિત્યાહ-
સૌક્ષ્મ્યાત્તદનુપલબ્ધિર્નાભાવાત્ કાર્યતસ્તદુપલબ્ધેઃ ।
મહદાદિ તચ્ચ કાર્યં પ્રકૃતિસરૂપં વિરૂપં ચ

ઽસૌક્ષ્મ્યાત્તદનુપલબ્ધિઃઽ; ઇત્યાદિ । પ્રકારાન્તરાભાવાત્ સૂક્ષ્મત્વાત્સતોરપિ તયોરનુપલબ્ધિઃ । નન્વભાવાદેવ કસ્માદનુપલબ્ધિર્ન ભવતિ । યથા ઘટસ્યોત્પત્તેઃ પ્રાક્ મૃત્ શરાદિષુ.... તસ્ય પ્રધ્વંસાભાવાત્, ગવિ વાશ્વત્વસ્યાશ્વત્વે વા ગોત્વસ્યેતરેતરાભાવાત્, વન્ધ્યાસુતસ્ય વાત્યન્તાભાવાદિત્યાહ- ઽનાભાવાત્ઽ; ઇતિ । ચતુર્વિધાદિત્યર્થઃ ॥
યદ્યેવં કથં તૌ સ્ત ઇતિ ગમ્યત ઇત્યાહ- ઽકાર્યતસ્તદુપલબ્ધેઃઽ; ઇતિ । યદ્યપ્યત્રોભયં પ્રક્રાન્તં તથાપિ તચ્છબ્દેન પ્રધાનં નિર્દિશ્યતે । પ્રધાનસ્યાસ્તિત્વપ્રતિપત્તિઃ કાર્યાદિત્યર્થઃ । પુરુષસ્યાસ્તિત્વપ્રતિપત્તૌ હેતું વક્ષ્યતિ ॥
કિં તત્કાર્યમિત્યાહ- ઽમહદાદિ તચ્ચ કાર્યમ્ઽ; ઇતિ । મહાન્ બુદ્ધિઃ સ આદિર્યસ્ય તન્મહદાદિભૂતપર્યન્તં કાર્યમસ્તિ । તત્ પ્રધાનમ્, યસ્યેદં મહદાદિકાર્યં વ્યક્તમ્, અકારણસ્ય કાર્યસ્યાનુત્પાદાત્ ॥
ઽપ્રકૃતિસરૂપં વિરૂપં ચઽ; ઇતિ । તદ્વ્યક્તં પ્રકૃતેઃ પ્રધાનસ્ય સદૃશમસદૃશં ચેત્યર્થઃ । એતદુત્તરત્ર યોજયિષ્યતે ॥ 8 ॥
કારિકા 9
તત્કાર્યં કારણાદુત્પદ્યમાનં સદુત્પદ્યતે, કિમસત્, કિં વા સદસદિતિ? તત્ર વિરુદ્ધધર્માધ્યાસિતત્વાત્સદસન્નોપપદ્યતે । અસદિતિ વૈશેષિકાઃ । અત્ર દૂષણમાહ-
અસદકરણાદુપાદાનગ્રહણાત્ સર્વસમ્ભવાભાવાત્ ।
શ્ક્તસ્ય શક્યકરણાત્, કારણભાવાચ્ચ સત્કાર્યમ્

ઽઅસદકરણાત્ઽ; ઇત્યાદિ । ઇહ લોકે અસતઃ કરણં નાસ્તિ, યથા શશવિષાણાદીનામ્ । યદેવ સત્ ઘટાદિદ્રવ્યં તદેવ મૃત્પિણ્ડાદિના કારણવિશેષેણ ક્રિયતે, નાસત્ ॥
ઽઉપાદાનગ્રહણાત્ઽ; ઇતિ । ઇહ યદર્થં યદુપાદીયતે તસ્ય તદુપાદાનં કારણમ્, યથા તૈલસ્ય તિલાઃ, દધ્નઃ ક્ષીરમ્ । અત્ર તૈલં દધિ ચ યદિ ન સ્યાત્ કથં તસ્યોપાદાનસ્ય ગ્રહણં તદર્થિભિઃ ક્રિયતે । તસ્માદુપાદાનસંગ્રહાત્ સદેવ કાર્યમ્ । અન્યથા સિકતાસલિલયોરપિ ગ્રહણં સ્યાત્ ॥
ઽસર્વસમ્ભવાભાવાત્ઽ; ઇતિ । યદ્યસત્કાર્યં ભવેત્ તદા સર્વસ્ય સર્વત્ર સમ્ભવઃ સ્યાત્ । ન ચૈવમ્ । તસ્માત્સદેવ કાર્યમ્ ॥
ઽશક્તસ્ય શક્યકરણાત્ઽ; ઇતિ શક્તં કારણં નાશક્તમિત્યેવમપ્યવગન્તવ્યમ્ । અન્યથોપહતશક્તર્બીજાઙ્કુરોત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ । શક્તશ્ચ કો ભવિતુમર્હતિ, યઃ શક્તિમાન્ । તસ્ય શક્તિમતઃ શક્યસ્ય કરણાત્, શકનીયસ્ય કાર્યસ્યોત્પાદનાદિત્યર્થઃ । એવં ચ તચ્છકનીયં યદિ કારણે શક્તિરૂપેણાવસ્થિતં સ્યાત્ । તસ્માત્સદેવોત્પદ્યતે નાસત્ ॥
ઽકારણભાવાચ્ચઽ; ઇતિ । કારણસ્ય સત્ત્વાદિત્યર્થઃ । યદ્યસત્કાર્યમુત્પદ્યતે કિમિતિ કારણભાવેન કાર્યસ્ય ભાવો ભવતિ । ભવતિ ચ । તસ્માચ્છક્તિરૂપેણાવસ્થિતમિતિ ગમ્યતે । અથવા- કારણભાવાદિતિ કારણસ્વભાવાત્ । યત્સ્વભાવં કારણં તત્સ્વભાવં કાર્યમ્, યથા સ્નિગ્ધસ્વભાવસ્તિલેભ્યઃ સ્નિગ્ધમેવ તૈલમ્, મૃતો મૃત્સ્વભાવો ઘટઃ । યદ્યસત્કાર્યં સ્યાત્, અસત્સ્વભાવેભ્યો હ્યુત્પાદ્યેતેત્યેવં સાંખ્યાનાં સદેવોત્પદ્યત ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ ॥ 9 ॥
કારિકા 10
એવં મહદાદિકાર્યં સદેવોત્પદ્યત ઇતિ વ્યવસ્થાપ્ય પ્રકૃતેવિરૂપં સરૂપં ચ દર્શયતિ । તત્ર પ્રકૃતેર્વિરૂપમધિકૃત્યાહ-
હેતુમદનિત્યમવ્યાપિ સક્રિયમનેકમાશ્રિતં લિઙ્ગમ્ ।
સાવયવં પરતન્ત્રં વ્યક્તં, વિપરીતમવ્યક્તમ્

ઽહેતુમત્ઽ; ઇત્યાદિ । વ્યક્તં મહદાદિભૂતપર્યન્તમ્ । અવ્યક્તં પ્રધાનં તત્ર વ્યક્તં હેતુમત્, યથાસ્વં કારણેભ્ય ઉત્પદ્યમાનત્વાત્ । તત્ર પ્રધાનાદુત્પદ્યમાનો મહાન્ હેતુમાન્, મહતો ઽહઙ્કારો હેતુમાન્, અહઙ્કારાત્તન્માત્રાણ્યેકાદશેન્દ્રિયાણ્યુત્પદ્યમાનાનિ હેતુમન્તિ ચ, તન્માત્રેભ્યશ્ચ મહાભૂતાનિ હેતુમન્તિ । વિપરીતમવ્યક્તમહેતુમદિત્યર્થઃ, તસ્યાન્યતઃ કુતશ્ચિદનુત્પાદાત્ । નહિ પ્રધાનાકિંચિદપરમસ્તિ યતસ્તદુત્પદ્યતે ॥
અનિત્યં વ્યક્તમ્, કારણેભ્ય ઉત્પન્નત્વાત્ ઘટાદિવત્ । કારણાનિ ચ પ્રાગુક્તાન્યેવ । વિપરીતમવ્યક્તં નિત્યમિત્યર્થઃ, કુતશ્ચિદનુત્પન્નત્વાત્ ॥
અવ્યાપિ વ્યક્તં પ્રાદેશિકમિત્યર્થઃ । દૈવં માનુષં તૈર્યગ્યોનં ચ, તદાનીમન્યત્રાવર્તમાનત્વાત્ । સર્વગતં વિપરીતમવ્યક્તં વ્યાપીત્યર્થઃ, દેવાદિષુ ત્રિષુ લોકેષુ સર્વદા વર્તમાનત્વાત્ ।
ઽસક્રિયમ્ઽ; ઇતિ । ક્રિયાશબ્દેનાત્ર સંસરણમભિપ્રેતમ્, ન ક્રિયામાત્રમ્ । મહદાદિસૂક્ષ્મપર્યન્તં વ્યક્તં દેવાદિ સંસરતીત્યર્થઃ । વિપરીતમવ્યક્તમ્, અસંસારિ । ત્રિષુ લોકેષુ સ્થિતત્વાન્ન સંસરતિ । ન પુનઃ ક્રિયૈવ નાસ્તીતિ નિષ્ક્રિયમ્, તસ્ય જગત્કર્તૃત્વાત્ ॥
અનેકં વ્યક્તમ્, મહદાદિભૂતપર્યન્તતાયાસ્ત્રયોવિંશતિપ્રકારત્વાત્ । વિપરીતં વ્યક્તમ્, ત્રયાણાં લોકાનાં તસ્યૈકસ્ય કારણત્વાત્ ॥
ઽઆશ્રિતમ્ઽ; ઇતિ । યદ્યસ્માદુત્પન્નં મહદાદિ વ્યક્તં તદેવ તદાશ્રિતં નાન્યત્ । ઉત્પન્નમન્યદાશ્રિતમિતિ દર્શનાર્થં વચનમ્, અન્યથા હેતુમદિત્યનેનૈવાશ્રિતં સિદ્ધમેવ । વિપરીતમવ્યક્તમ્, અનાશ્રિતમ્ । તતો ઽન્યસ્ય કારણસ્યાભાવાત્ ॥
ઽલિઙ્ગમ્ઽ; ઇતિ । લિઙ્ગ્યતે ઽનેનાવ્યક્તમિતિ લિઙ્ગમ્ । વિપરીતમવ્યક્તમ્, ન લિઙ્ગ્યતે કિઞ્ચિદનેનેતિ । અથવા લયં ગચ્છતીતિ લિઙ્ગમ્ ।
પ્રલયકાલે હ્યાકાશાદયઃ પઞ્ચ યથાક્રમં શબ્દાદિતન્માત્રેષુ લીયન્તે, તન્માત્રાણીન્દ્રિયાણિ ચાહઙ્કારે, અહઙ્કારો મહતિ, મહાન્પ્રધાન ઇતિ । વિપરીતમવ્યક્તમ્, ન કુત્રચિદિદં લીયતે, અહેતુત્વાત્ ॥
ઽસાવયવમ્ઽ; ઇતિ । શબ્દાદયો ઽવયવા ઉચ્યન્તે । તૈરાધ્યાત્મિકં બાહ્યં ચ વ્યક્તં યુક્તમ્ । વિપરીતમવ્યક્તમ્, તૈરયુક્તત્વાત્ ॥
પરતન્ત્રમ્ । ન સ્વતન્ત્રમ્ । યદસ્માદુત્પદ્યતે તદેવાનુરુદ્ધ્ય સ્વકાર્યં જનયતિ ન તદ્વ્યતિરેકેણેતિ દર્શનાર્થમ્ । અન્યથા હેતુમદિત્યનેનૈવ પરતન્ત્રત્વં પ્રસિદ્ધમેવ । વિપરીતમવ્યક્તમ્, સ્વતન્ત્રં ન કિંચિદપેક્ષતે ॥ 10 ॥
કારિકા 11
સારૂપ્યમધિકૃત્યાહ-
ત્રિગુણમવિવેકિ વિષયઃ સામાન્યમચેતનમ્પ્રસવધર્મિ ।
વ્યક્તં, તથા પ્રધાનમ્, તદ્વિપરીતસ્તથા ચ પુમાન્

ઽત્રિગુણમ્ઽ; ઇત્યાદિ । ત્રયસ્સત્ત્વાદયો ગુણા યસ્ય તત્ત્રિગુણં વ્યક્તમ્ । તથા પ્રધાનમપિ ત્રિગુણં તત્સ્વભાવત્વાત્ ॥
ઽઅવિવેકિઽ; ઇતિ । અવિવેચનશીલં વ્યક્તમ્, અચેતનત્વાત્ । યદ્વા ગુણેભ્યસ્તસ્ય પૃથક્ત્વાભાવાદવિવેકિ । તથા પ્રધાનમપિ ॥
સામાન્યં વ્યક્તમ્, સર્વપુરુષોપભોગ્યત્વાન્મલ્લદાસીવત્ । તથા પ્રધાનમપિ ॥
અચેતનં વ્યક્તમ્, સુખદુઃખમોહાન્ન વેદયતીત્યર્થઃ । તથા પ્રધાનમપિ ॥
ઽપ્રસવધર્મિઽ; ઇતિ । પ્રસવો ધર્મો ઽસ્યાસ્તીતિ પ્રસવધર્મિ વ્યક્તમ્ । તથા પ્રધાનમપિ । દ્વયોરપિ પ્રસવધર્મિત્વમ્ ॥
તથા ચ પ્રધાનાન્મહાન્, મહતો ઽઙ્કાર ઇત્યાદિના સ્વકાર્યોત્પાદનધર્મત્વાદ્યથા વ્યક્તાવ્યક્તયોર્વૈરૂપ્યં સારૂપ્યં ચ, તથા કિં પુરુષસ્ય વાપીત્યાહ- ઽતદ્વિપરીતસ્તથા ચ પુમાન્ઽ; ઇતિ । વ્યક્તાવ્યક્તાભ્યાં કૈશ્ચિદ્ધર્મૈર્વિલક્ષણ ઇત્યર્થઃ ॥
અત્ર પૂર્વસ્યા આર્યાયા અર્થો યોજ્યતે । હેતુમદ્વ્યક્તમ્, અહેતુમદવ્યક્તમ્ । પુરુષો ઽપ્યહેતુમાન્, તસ્ય કુતશ્ચિદનુત્પાદાત્ ॥
અનિત્યં વ્યક્તમ્, નિત્યમવ્યક્તમ્ । પુરુષો નિત્યઃ, કુતશ્ચિદનુત્પન્નત્વાત્ ॥
અવ્યાપિ વ્યક્તમ્, વ્યાપ્યવ્યક્તમ્ । પુરુષો ઽપિ વ્યાપી યદા પ્રકૃત્યા મુક્તઃ । યુક્તશ્ચેત્, વ્યક્તેન સદૃશો ન પ્રધાનેન । હિ સર્વદા દેવાદિષુ પ્રવર્તતે ॥
સક્રિયં વ્યક્તમ્, નિષ્ક્રિયમવ્યક્તમ્, અસંસારિત્વાત્ । પુરુષો ઽપિ નિષ્ક્રિયઃ, કર્તૃત્વાભાવાત્ ॥
અનેકં વ્યક્તમ્, એકમવ્યક્તમ્ । પુરુષો ઽનેકો બહુત્વાત્ । તસ્ય બહુત્વં પ્રતિપાદયિષ્યતિ । પ્રધાનેનાત્ર વૈસાદૃશ્યં તસ્યૈકત્વાત્ ॥
આશ્રિતં વ્યક્તમ્, અનાશ્રિતમવ્યક્તમ્ । પુરુષો ઽપ્યનાશ્રિતઃ કુતશ્ચિદનુત્પન્નત્વાત્ ॥
લિઙ્ગં વ્યક્તમ્, અલિઙ્ગમવ્યક્તમ્ । પુરુષો ઽપ્યલિઙ્ગઃ । ન કિંચિદનેન લિઙ્ગ્યતે ન વાયં કદાચિલ્લીયતે ઽનુત્પન્નત્વાત્ ॥
સાવયવં વ્યક્તમ્, નિરવયવમવ્યક્તમ્ । પુરુષો ઽપિ નિરવયવઃ શબ્દાદિભિરયુક્તત્વાત્ ।
પરતન્ત્રં વ્યક્તમ્, સ્વતન્ત્રમવ્યક્તમ્ । પુરુષો ઽપિ સ્વતન્ત્રઃ, કુતશ્ચિદનુત્પન્નત્વાત્ ॥
દ્વિતીયસ્યા આર્યાયા અર્થો યોજ્યતે-
ત્રિગુણં વ્યક્તમવ્યક્તં ચ । નિર્ગુણઃ પુરુષઃ, ગુણાનાં તત્રાભાવાત્ ॥
અવિવેકિ વ્યક્તમવ્યક્તં ચ । વિવેકી પુરુષશ્ચેતનત્વાત્ । વિવિક્તો વા નિર્ગુણત્વાત્ ॥
વિષયો વ્યક્તમવ્યક્તં ચ । પુરુષો નિર્વિષયઃ, ભોક્તૃત્વાત્, ન ભોગ્યઃ ॥
સામાન્યં વ્યક્તમવ્યક્તં ચ । પુરુષો ઽસામાન્યઃ, અવિષયત્વાત્ ॥
અચેતનં વ્યક્તમવ્યક્તં ચ । ચેતનઃ પુરુષઃ સુખાદિવેદનત્વાત્ ॥
પ્રસવધર્મિ વ્યક્તમવ્યક્તં ચ । પુરુષો ઽપ્રસવધર્મી, અકર્તૃત્વાત્ । ઇત્યુક્તમ્ ॥ 11 ॥
કારિકા 12
ત્રયાણામપિ વૈરૂપ્યં સારૂપ્યં ચેતિ ત્રિગુણમિત્યુક્તે, કે કે ત્રયો ગુણાઃ કિમાત્મકા ઇત્યાહ-
પ્રીત્યપ્રીતિવિષાદાત્મકાઃ પ્રકાશપ્રવૃત્તિનિયમાર્થાઃ ।
અન્યો ઽન્યાભિભવાશ્રયજનનમિથુનવૃત્તયશ્ચ ગુણાઃ

ઽપ્રીત્યપ્રીતિવિષાદાત્મકાઃઽ; ઇત્યાદિ । પ્રીત્યાદય આત્માનો યેષાં ગુણાનાં તે તથોક્તાઃ સત્ત્વરજસ્તમાંસિ ત્રયો ગુણાઃ । તત્ર પ્રીત્યાત્મકં સુખાત્મકં સત્ત્વમ્, અપ્રીત્યાત્મકં દુઃખાત્મકં રજઃ, વિષાદાત્મકં મોહાત્મકં તમઃ । ગુણા હ્યતીન્દ્રિયત્વાત્પરિણત્યા સુખાદિનાનુમીયમાનાસ્તદાત્મકા ઇતિ વ્યપદિશ્યન્તે ॥
કિં પુનરેષાં પ્રયોજનમિત્યાહ- ઽપ્રકાશપ્રવૃત્તિનિયમાર્થાઃઽ; ઇતિ । પ્રકાશાર્થં સત્ત્વં પ્રકાશકત્વાત્, પ્રવૃત્ત્યર્થં રજશ્ચલત્વાત્, નિયમાર્થં તમઃ સ્તિમિતત્વાત્ ॥
કિમિતિ તે ગુણાઃ પરસ્પરસવ્યપેક્ષાઃ કિં વા નેત્યાહ- ઽઅન્યો ઽન્યાભિભવાશ્રયજનનમિથુનવૃત્તયશ્ચ ગુણાઃઽ; ઇતિ । અન્યો ઽન્યશબ્દઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બદ્ધ્યતે । અભિભવતીત્યભિભવઃ । પચાદ્યચ્ । અન્યો ઽન્યસ્યાભિભવા અન્યો ઽન્યાભિભવાઃ । તદ્યથા દેવેષુ સત્ત્વમુદ્રિક્તં રજસ્તમસી અભિભવતિ, મનુષ્યેષુ રજઃ સત્ત્વતમસી, તિર્યક્ષુ (તમઃ સત્ત્વરજસી) । આશ્રીયન્ત ઇત્યાશ્રયાઃ । કર્મણ્યણ્ । અન્યો ઽન્યસ્યાશ્રયાઃ, ત્રિદણ્ડવત્ । નાશ્રયાન્તરમેષામ્, અનાશ્રયાશ્ચ કર્તારઃ । જનયન્તીતિ જનનાઃ । ઽકૃત્યલ્યુટો બહુલમ્ઽ; ઇતિ કર્તરિ લ્યુટ્ । અનેકાર્થત્વાત્ ચ ધાતૂનાં બોધનાર્થા દ્રષ્ટવ્યાઃ । અન્યો ઽન્યસ્ય પ્રબોધકા ઇત્યર્થઃ । સર્વં હિ વ્યક્તમુત્પદ્યમાનં ત્રિગુણાત્મકમુત્પદ્યતે । તત્ર યદા સત્ત્વમુત્કટં તદા રજસ્તમસી ન્યક્કૃતશક્તિકે । પ્રબોધ્યાયસ્કાન્તો લોહવદુક્તમ્ (?) । સત્વન્યત્કૃતેન ગુણેન વ્યક્તં જનયતિ (?) એવં રજસ્તમશ્ચ યોજ્યમ્ । યદા ગુણદ્વયમુદ્ભૂતશક્તિ તદા દ્વયમપીતરદભિભવતિ, પ્રબોધયતીત્યર્થઃ । અન્યો ઽન્યમિથુના ઇતિ । અન્યો ઽન્યસ્ય સહાયા ઇત્યર્થઃ । તથા ચોક્તં વિષ્ણુગીતાયામ્-
રજસો મિથુનં સત્ત્વં સત્ત્વસ્ય મિથુનં રજઃ ।
ઉભયોઃ સત્ત્વરજસોર્મિથુનં તમ ઉચ્યતે ॥
એકસ્યાં વ્યક્તૌ ત્રયાણામભિભવપ્રબોધનાનુક્તૌ વ્યક્તમ્, ઇતરે તુ તૌ એવ પ્રવૃત્તિં જનયન્ત ઇતિ દર્શયન્નાહ- અન્યો ઽન્યવૃત્તય ઇતિ । વૃત્તિઃ સુખાદિરૂપેણ પરિણતિઃ । વૃતિહેતુત્વાદ્ વૃત્તય ઉચ્યન્તે । અન્યોન્યવૃત્તિહેતવ ઇત્યર્થઃ । તદ્યથા કાચિદ્યોષિદ્રૂપશીલદત્યન્તગુણા (!) સિતત્વાત્સાત્ત્વિકી સા ભર્ત્તુઃ સુખમુત્પાદયતિ સપત્નીનાં કાસાંચિદ્દુઃખં કાસાંચિદ્વિષાદમિત્યત્ર સત્ત્વમાત્મનો દ્વયોશ્ચ વૃત્તિહેતુઃ । કસ્યચિત્પ્રભોરત્યન્તશૂરત્વાદ્ ભૃત્યા રાજસાઃ, પરેષાં યુધ્યમાનાનાં પ્રહારૈર્દુઃખં જનયન્તિ, પલાયમાનાનાં વિષાદમ્, સ્વામિનશ્ચ તુષ્ટિમિત્યત્ર રજ આત્મનો દ્વયોસ્ચ વૃત્તિહેતુઃ । મેઘાંશ્ચામ્બુગુ.....વાનિષાન્ધકારીકૃત્યોન્નતત્વાત્ (?) તામસાઃ, તે વર્ષન્તઃ પ્રોષિતભર્તૃકાણાં વિષાદં જનયન્તિ, પથિકાનાં દુઃખમ્ કૃષીવલાનાં તુષ્ટિમિત્યત્ર તમ આત્મનો દ્વયોશ્ચ વૃત્તિહેતુઃ ॥ 12 ॥
કારિકા 13
એષાં દુર્લક્ષણાનાં લક્ષણાન્તરમાહ-
સત્ત્વં લઘુ પ્રકાશકમુપષ્ટમ્ભકં ચલં ચ રજઃ ।
ગુરુ વરણકમેવ તમઃ, પ્રદીપવચ્ચાર્થતો વૃત્તિઃ

ઽસત્ત્વમ્ઽ; ઇત્યાદિ । ઇષ્ટં સાંખ્યાચાર્યાણાં સત્ત્વં લઘુસ્વભાવં પ્રકાશં ચ । યસ્યોદ્રેકાચ્છરીરેં ઽશાનિ લઘૂનિ ભવન્તિ, વિષયપ્રકાશનસમર્થાનિ ચેન્દ્રિયાણિ । બાહ્યાનિ ચ દ્રવ્યાણિ લઘૂનિ પ્રકાશાત્મકાનિ નિર્મલાનિ ભવન્તિ ॥
ઽઉપષ્ટમ્ભકં ચલં ચ રજઃઽ; ઇતિ । ઉપષ્ટમ્ભયતીત્યુપષ્ટમ્ભકમ્ । યસ્યોદ્રેકાદ્ દેવદત્તો વ્યવસ્યતિ, ચલચિત્તશ્ચ ભવતિ । બાહ્યાનિ ચલાનિ ભવન્તીતિ ॥
ઽગુરુ વરણકમેવ તમઃઽ; ઇતિ । વૃણોતિ પિધત્ત ઇતિ । ઽકૃત્યલ્યુટો બહુલમ્ઽ; ઇતિ કર્તરિ લ્યુટ્, કરણે વા । પશ્ચાત્ સ્વાર્થે કન્ । યસ્યોદ્રેકાદ્ ગુરૂણ્યઙ્ગાનિ ભવન્તિ, ઇન્દ્રિયાણિ ચ તમસૈવાત્તાનિ ભવન્તિ । બાહ્યાનિ ચ ગુરૂણ્યનિર્મલાનિ ચ ભવન્તિ ॥
ઉદાહરણદિગિયમન્યાન્યપિ વિજ્ઞેયાનિ ભવન્તિ । તથા ચાહુઃ- પ્રીતિપ્રીતિ(?)સ્વાભિષઙ્ગલાઘવાનિ પ્રસાદહર્ષૌ ચ, સ્તમ્ભૌદ્ધત્યદ્વેષચલનશોષણતાપભેદાશ્ચ, વરણાપધ્વંસનસાદનગૌરવદૈન્યભીતયશ્ચૈતાનિ સત્ત્વરજસ્તમસાં ક્રમેણ જ્ઞાતવ્યાનિ લિઙ્ગાનિ ॥
નનુ ચૈતે પરસ્પરવિલક્ષણા ગુણા વિરુદ્ધત્વાત્ કથં સમ્ભૂયૈકત્ર વર્તન્ત ઇત્યાહ- ઽપ્રદીપવચ્ચાર્થતો વૃત્તિઃઽ; ઇતિ । પ્રદીપસ્યેવ પ્રદીપવત્ । તૈલવર્ત્ત્યગ્નિસમુદાયઃ પ્રદીપઃ । યદા સમુદાયાત્મ.....પરસ્પરવિલક્ષણાનામપિ પ્રદીપભા...પ્રવૃતિઃ, તમસિ સ્થિતા ઘટાદયો દેવદત્તસ્ય પ્રકાશયિતવ્યા ઇતિ, તથા સત્ત્વરજસ્તમસાં પુરુષાર્થહેતુના પ્રવૃત્તિઃ, પુરુષાર્થશબ્દોપલબ્ધિશ્ચેતિ ॥ 13 ॥
કારિકા 14
નનુ ચ ઽત્રિગુણમવિવેકિ વિષયઃ સામાન્યમચેતનં પ્રસવધર્મિ વ્યક્તમ્ઽ, તત્ર સુખદુઃકમોહોપલબ્ધેસ્ત્રૈગુણ્યં વ્યક્તં સિદ્ધમ્, અવિવેક્યાદયો ધર્માઃ પ્રસવપર્યન્તાઃ કથં સિદ્ધ્યન્તીત્યાહ-
અવિવેક્યાદિસ્સિદ્ધસ્ત્રૈગુણ્યાત્તદ્વિપર્યયાભાવાત્ ।
કારણગુણાત્મકત્વાત્કાર્યસ્યાવ્યક્તમપિ સિદ્ધમ્

ઽઅવિવેક્યાદિઃ સિદ્ધઃઽ; ઇત્યાદિ । ગુણિદ્વારેણ ગુણાભિધાનમ્ । અવિવેક્યાદિગુણસ્સિદ્ધઃ । વ્યક્ત ઇતિ વાક્યશેષઃ ॥
કુતઃ? ત્રૈગુણ્યાત્ । કથં? યસ્માદ્ગુણા એવાવિવેકિનો ભોગ્યાસ્સામાન્યા અચેતના પ્રસવધર્મિણશ્ચ, તે ચ વ્યક્તે સિદ્ધા ઇતિ સિદ્ધો ગુણઃ ॥
ઽતદ્વિપર્યયાભાવાત્ઽ; ઇતિ । (ત્રૈગુણ્યસ્યાભાવાદિતિ) । ત્રૈગુણ્યસ્યાભાવે ઽવિવેક્યાદયોરભાવાત્ । ન હિ નિર્ગુણસ્ય પુરુષસ્યાવિવેક્યાદિઃ સમ્ભવતિ । તસ્માત્ત્રૈગુણ્યાદેવાવિવેક્યાદિસ્સિદ્ધઃ ॥
એવં ચ સતિ, પ્રધાનમપિ ત્રૈગુણ્યાત્તથાવિધં સિદ્ધમ્ । યદાહ- ઽકારણગુણાત્મકત્વાત્કાર્યસ્યાવ્યક્તમપિ સિદ્ધમ્ઽ; ઇતિ । કારણસ્ય યો ગુણઃ સ આત્મા સ્વભાવો યસ્ય તત્તથોક્તમ્ । તસ્ય સ્વભાવસ્તત્ત્વમ્ । તસ્માદિહ લોકે કારણગુણકં કાર્યં દૃષ્ટમ્ । શુક્લૈઃ કૃષ્ણૈર્વા તન્તુભિરારબ્ધઃ પટઃ શુક્લઃ કૃષ્ણો વા ભવતિ । યદ્યવ્યક્તં તથાવિધં ન સ્યાત્, કથં વ્યક્તં તથાવિધં ભવેત્ ॥ 14 ॥
કારિકા 15
નનુ ચ સતિ ધર્મિણિ ધર્માશ્ચિન્ત્યન્તે, પ્રધાનસ્યૈવ ધર્મિણો ઽલબ્ધસિદ્ધિત્વાત્ કથમવિવેક્યાદીત્યાહ-
ભેદાનાં પરિમાણાત્ સમન્વયાચ્છક્તિતઃ પ્રવૃત્તેશ્ચ ।
કારણકાર્યવિભાગાદવિભાગાદ્વૈશ્વરૂપ્યસ્ય

ઽભેદાનામ્ઽ; ઇત્યાદિ । કાર્યતસ્તદુપલબ્ધેર્મહદાદિ તચ્ચ કાર્યમિત્યનેનૈવ સાધિતે ઽસ્મિન્ યથાવદધિગતે પુનર્દાર્ઢ્યાર્થં સમનન્તરોપાદાનમ્ । ભિદ્યન્ત ઇતિ ભેદાઃ કાર્યવિશેષાસ્તેષાં (એકસ્સંસર્ગી દૃષ્ટઃ) પરિમાણાચ્ચ । ભેદાનાં પરિમિતત્વાદિત્યર્થઃ । યેન ચ પરિમિતાસ્તેષામેકઃ સંસર્ગી દૃષ્ટઃ । યથા મૂલાઙ્કુરપત્રકાણ્ડપ્રસવપુષ્પતણ્ડુલકણાનાં ભેદાનાં વ્રીહિઃ તવિબાહ્યાધ્યાત્મિકભેદાઃ । પરિમિતબાહ્યા બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તાશ્ચતુર્દશ । આધ્યાત્મિકાશ્ચ મહદહઙ્કારતન્માત્રેન્દ્રિયભૂતાખ્યાસ્ત્રયોવિંશતિઃ । તસ્માદેતેષામેકેન સંસર્ગિણા ભવિતવ્યમ્ । યત્રૈષાં સંસર્ગસ્તદવ્યક્તં કારણમસ્તીતિ સામાન્યતોદૃષ્ટમનુમાનમ્ ॥
ઽસમન્વયાત્ઽ; ભેદાનામિતિ વર્તતે । સમન્વયો ઽનુગમઃ । એકજાત્યનુગમાદિત્યર્થઃ । ય એકજાત્યનુગતા ભેદાસ્તેષામેકમેવ તથાભૂતં કારણં દૃષ્ટમ્ । યથા કટકકેયૂરાદીનાં સુવર્ણપિણ્ડઃ, યથા વા શરાવાદીનાં મૃત્પિણ્ડઃ । એવમેષામપિ બાહ્યાધ્યાત્મિકાનાં સુખદુઃખમોહાનુગતત્વાદેકેન તથાવિધેન ભવિતવ્યમ્ । ય એષાં સમુદાયસ્તત્પ્રધાનમિતિ સામાન્યતોદૃષ્ટમ્ ।
ઽશક્તિતઃ પ્રવૃત્તેશ્ચઽ; ઇતિ । ઇહ કુલાલાદિશક્તિપૂર્વિકા ઘટાદીનાં પ્રવૃત્તિર્દૃષ્ટા નાશક્તિપૂર્વિકા । એષામપિ બાહ્યાધ્યાત્મિકાનાં પ્રવૃત્તિર્દૃશ્યતે । તતશ્ચ પ્રાક્ ચ પ્રવૃત્તેર્જનિતયા શક્ત્યા ભવિતવ્યમ્ । યાસૌ શક્તિઃ સૈવાવ્યક્તભાવમાપદ્યત ઇતિ સામાન્યતોદૃષ્ટમ્ ॥
ઽકારણકાર્યવિભાગાત્ઽ; ઇતિ । કારણસ્ય પૂર્વભાવિત્વાત્ પૂર્વનિપાતઃ । અલ્પાચ્તરસ્ય પૂર્વનિપાતસ્યાનિત્યત્વમ્ । યત ઉત્પદ્યતે તત્કારણમ્, યચ્ચોત્પદ્યતે તત્કાર્યમ્ । યથા મૃત્પિણ્ડઘટયોર્જન્યજનકત્વેન પૃથગર્થક્રિયાકરણાચ્ચ વિભાગો દૃષ્ટઃ । અન્યથા ઘટાસ્યોદકાહરણક્રિયા યા ન સા મૃત્પિણ્ડસ્ય, યા મૃત્પિણ્ડસ્ય ન સા ઘટસ્ય । એવં વ્યક્તસ્ય મહદાદેઃ કાર્યત્વાત્પૃથગર્થક્રિયાકરણાચ્ચ વિભાગઃ । તસ્માદસ્ય કારણેન ભવિતવ્યમ્ । તચ્ચાવ્યક્તાત્કિમન્યત્ સ્યાદિતિ ॥
અસ્મિન્ વ્યાખ્યાને ઽકાર્યતસ્તદુપલબ્ધેર્મહદાદિ તચ્ચ કાર્યમ્ઽ; ઇત્યનેનૈવ સિદ્ધત્વાદન્યૈરન્યથા વ્યાખ્યાયતે । યદુપકરોતિ તક્તારણમ્, યદુપક્રિયતે તત્કાર્યં તયોર્વિભાગાત્, ઉપકાર્યોપકારકભાવાદિત્યર્થઃ । તત્ર કાર્ય...વ્યાદીનિ શરીરસ્થાનિ સ્થાનસાધના...વભોગૈઃ કારણાન્યુપકુર્વન્તિ । કારણાનિ ચ વૃદ્ધિક્ષતસંરોહણપાલનૈઃ કાર્યાણિ । બાહ્યાનિ ચ કારણાનિ પૃથિવ્યા ધૃતિસઙ્ગ્રહપત્તિવ્યૂહનાવકાશદાનૈઃ પરસ્પરમુપકુર્વન્તિ । તથા દૈવમાનુષતૈર્યગ્યોનાનિ પરસ્પરોપકારીણિ । તત્ર દૈવમ્, યથાકાલં શીતોષ્ણવર્ષાગમઃ, માનુષતૈર્યગ્યોનાન્યુપકરોતિ । માનુષમિજ્યાયાગસ્તુતિભિર્દૈવં રક્ષતિ, પોષણભેષજ્યૈશઅહ તૈર્યગ્યોનમુપકરોતિ । યથાધ્યાત્મિકાનાં બાહ્યાનાં ચોપકાર્યોપકારકભાવો બુદ્ધિકૃત ઇવ દૃશ્યતે તદસ્ય કશ્ચિદ્વ્યવસ્થાપિતા સ્યાત્, કુતો ઽયં વિભાગ ઇત્યન્યથાનુપપત્તેઃ ॥
ઽઅવિભાગાદ્વૈશ્વરૂપ્યસ્યઽ; ઇતિ । ન વિદ્યતે વિભાગો ઽસ્યેત્યવિભાગઃ । અવિભક્તાદિત્યર્થઃ । તસ્માદ્વૈશ્વરૂપ્યસ્યોપલબ્ધેરિતિ શેષઃ । ઇહ લોકે ઽવિભક્તાદેકસ્માદિક્ષુદ્રવ્યાદ્રસફાણિતગુડખણ્ડશર્કરાદિવૈશ્વરૂપ્યં નાનાત્વં દૃશ્યતે, તથૈકસ્માદ્દુગ્ધાદ્દધિમસ્તુનવનીતઘૃતાદિવૈશ્વરૂપ્યમુપલભ્યતે । એવમાધ્યાત્મિકાનાં બાહ્યાનાં ચ વૈશ્વરૂપ્યમ્ । તસ્માદેષામવિભક્તેનૈવ ભવિતવ્યમિતિ સામાન્યતોદૃષ્ટમ્ ॥
અન્યસ્ત્વાહ- ઽઅવિભાગે વૈશ્વરૂપ્યસ્યઽ; ઇતિ । અવિભાગો લયઃ, વૈશ્વરૂપ્યં જગત્ નાનારૂપત્વાત્ । પ્રલયકાલે વૈશ્વરૂપ્યં ક્વ લીયતે સ્થિત્યુત્પત્તિપ્રલયાજ્જગત ઇતિ । ન ચેશ્વરે લયનં સમ્ભવતિ, તસ્ય નિર્ગુણત્વેનાભ્યુપગમાત્ । તસ્માદન્યથાનુપપત્ત્યાસ્તિ તદેકમિતિ । તથા ચાહુઃ-
પ્રધાનાદાનુપૂર્વ્યેણ સૃષ્ટિર્લોકસ્ય સંસરઃ ।
પ્ર....પ્રાતિલોમ્યેન પુનસ્તત્રૈવ સઞ્ચરઃ ॥ ઇતિ ॥ 15 ॥
કારિકા 16
એષાં હેતૂનાં પ્રવર્તનાર્થમાહ-
કારણમસ્ત્યવ્યક્તમ્, પ્રવર્તતે ત્રિગુણતઃ સમુદયાચ્ચ ।
પરિણામતઃ સલિલવત્, પ્રતિપ્રતિગુણાશ્રયવિશેષાત્

ઽકારણમસ્તિઽ; ઇત્યાદિ ॥
યદિ કારણમસ્ત્યવ્યક્તં તત્કથં પ્રવર્તત ઇત્યાહ- ઽત્રિગુણતસ્સમુદયાચ્ચઽ; ઇતિ । યદા પ્રકૃતિસ્થા ગુણાસ્સામ્યેન પ્રવર્તન્તે તદા (ત્રીનેવાધિકૃત્ય પ્રવરન્તે નૈકૈકમિત્યર્થઃ । યદા વૈષમ્યેણ પ્રવર્તન્તે તદા) કાર્યં કારણારબ્ધત્વાત્ સમુદયાત્ પ્રવર્તતે । સમન્તાદુદયો યસ્ય ગુણસ્ય તમધિકૃત્યેત્યર્થઃ, શેષન્યક્કૃતશક્તિકત્વાત્ । યદિ સમુદયાદવ્યક્તં પ્રવર્તતે તસ્માદુત્પન્નં તદવ્ય...સ્માન્ન ભવતિ ॥
શુક્લેભ્યઃ કૃષ્ણેભ્યો વા તન્તુભ્યઃ શુક્લઃ કૃષ્ણો વા પટો ભવતીત્યાહ-
ઽપરિણામતઃઽ; ઇત્યાદિ । પૂર્વસ્યામવસ્થાયામવસ્થાન્તરં પરિણામઃ, તસ્માદ્ધેતોઃ પ્રવર્તતે । યથા કણિકાયાઃ સૂક્ષ્માયા મૂલકઃ શાખાપ્રશાખાદિપ્રવૃદ્ધો મહાન્વનસ્પતિર્વ્યક્તો ભવતિ, એવમવ્યક્તાદ્વ્યક્તં પરિણમતિ ॥
યદ્યેવમેકરૂપાદુત્પન્નસ્ય ત્રૈલોક્યસ્ય કથમનેકરૂપત્વમિત્યાહ- ઽસલિલવત્પ્રતિપ્રતિગુણાશ્રયવિશેષાત્ઽ; ઇતિ । સલિલેન તુલ્યં વર્તત ઇતિ સલિલવત્ । એકૈકં પ્રતિ ગુણાઃ પ્રતિપ્રતિગુણાઃ । ત એવાશ્રયાસ્તેષાં યો વિશેષસ્તસ્માદ્ધેતોઃ પ્રવર્તન્તે । યથા સલિલમન્તરિક્ષાદેકરસમપિ તદેકસ્ય કટ્વમ્લાદેર્ગુણસ્યાશ્રયભૂતસ્ય વિશેષાન્નાનારસં વર્તતે એવમવ્યક્તમપીતિ ગુણાત્મકત્વાદેકૈકગુણાશ્રયવિશેષાન્નાનારૂપં પ્રવર્તતે । તત્ર સત્ત્વસ્ય કૃતેરાશ્રયસ્ય વિશેષાદ્દેવભાવેન વર્તનમ્, રજસ આશ્રયસ્ય વિશેષાન્માનુષભાવેન, તમસ આશ્રયસ્ય વિશેષાત્તિર્યગ્યોનિભાવેનેતિ ॥ 16 ॥
કારિકા 17
એવમવ્યક્તસ્યાસ્તિત્વં પ્રવૃત્તિં ચ પ્રસાધ્ય પુરુષાસ્તિત્વં પ્રસાધયિતુમાહ-
સંઘાતપરાર્થત્વાત્ ત્રિગુણાદિવિપર્યયાદધિષ્ઠાનાત્ ।
પુરુષો ઽસ્તિ ભોક્તૃભાવાત્કૈવલ્યાર્થં પ્રવૃત્તેશ્ચ

ઽસંઘાતપરાર્થત્વાત્ઽ; ઇત્યાદિ । સંહન્યત ઇતિ સંઘાતઃ । સંઘાતશ્ચાસૌ પરાર્થશ્ચેતિ સંઘાતપરાર્થઃ । સંઘાતત્વં હેતુઃ પરાર્થત્વં સાધ્યમ્ । ઇહ લોકે સંઘાતબાહ્યાઃ શયનાસનાદયો યે તે પરાર્થા દૃષ્ટાઃ । તે હિ દેવદત્તસ્ય પરસ્યાર્થં કુર્વન્તિ ન સ્વાર્થમ્ । એતે ઽપ્યાધ્યાત્મિકા મહદાદયઃ શરીરસંજ્ઞકાઃ સંઘાતાઃ, તૈઃ પરાર્થૈર્ભવિતવ્યમ્ । ન ચ પુરુષવ્યતિરિક્તો ઽન્યઃ પરો ઽસ્તિ, પુરુષ એવ પર ઇ....ન્યતોદૃષ્ટમ્ ॥
નનુ મહદાદિભૂતપર્યન્તં શરીરમેવ પુરુષો નાન્યઃ કશ્ચિદિત્યત્રાહ- ઽત્રિગુણાદિવિપર્યયાત્ઽ; ઇતિ । આદિશબ્દેનાવિવેક્યાદયઃ પઞ્ચ ધર્મા દૃશ્યન્તે । તથા હિ તદ્વિપરીતઃ પુમાનિત્યુક્તમ્ । તતશ્ચ તદ્વિપરીતત્વાત્પુંસઃ કથં મહદાદિમાત્રમેવ પુરુષઃ । તસ્માદ્વ્યતિરિક્તઃ પુરુષો યસ્યાર્થકા ઇમે સંઘાતાઃ ॥
ઽઅધિષ્ઠાનાત્ઽ; ઇતિ । અધિતિષ્ઠત્યસ્મિન્નિત્યધિષ્ઠાનમ્ । મહદાદિભૂતપર્યન્તં શરીરમિહ લોકે યદધિષ્ઠાનં તત્પરાધિષ્ઠિતં દૃષ્ટમ્, યથા રથાદિ । દૃશ્યતે ચાધિષ્ઠાનં શરીરમ્ । તસ્માદસ્યાધિષ્ઠાત્રા ભવિતવ્યમ્ । યો ઽસાવધિષ્ઠાતા સ પુરુષઃ, નાન્તઃકરણમધિષ્ઠાતૃ, તસ્યાચેતનત્વાદિતિ સામાન્યતોદૃષ્ટમ્ ॥
ઽભોક્તૃભાવાત્ઽ; ઇતિ । ભોક્તૃત્વાદિત્યર્થઃ । ઇહ લોકે ભોગ્યં દૃષ્ટ્વા ભોક્તાનુમીયતે । દૃશ્યતે મહદાદિપર્યન્તં ભોગ્યમ્, તસ્માદસ્યાપિ ભોક્ત્રા ભવિતવ્યમિતિ સામાન્યતોદૃષ્ટમ્ । ન ચાન્તઃકરણં ભોક્તૃ, તસ્યાચેતનત્વાદ્ભોગ્યત્વાચ્ચ । યશ્ચ ભોક્તા સ એવ પુરુષઃ સાત્મકં જીવચ્છરીરં પ્રાણાદિમત્ત્વાત્ । અસ્મિન્ દેધે યો ઽયમાત્મા સમાનજાતીયાનેકવસ્ત્વન્તરસહાયઃ, પ્રતિનિયતૈર્જન્માદિભિર્યુજ્યમાનત્વાત્ મનોવત્ ॥
ઽકૈવલ્યાર્થં પ્રવૃત્તેશ્ચઽ; ઇતિ । કૈવલ્યં મોક્ષઃ । તદન્યાર્થપ્રધાનસ્યૈષા પ્રવૃત્તિઃ । તથાહિ- પ્રધાનં બુદ્ધ્યાત્મના પરિણમતિ । બુદ્ધેશ્ચાષ્ટાદશાનિ । તેષુ ચ જ્ઞાનં કૈવલ્યમ્ । તત્ર યદિ પુરુષો ન સ્યાત્તદા તદર્થા પ્રવૃત્તિર્ન ભવેત્ । તસ્માદન્યથાનુપપત્ત્યા પુરુષો ઽસ્તિ ॥
તત્ર સિદ્ધે પુંસિ વિવાદાઃ । એક એવાયં પુરુષઃ સર્વશરીરેષુ સ્થિત ઇત્યેકે । સર્વે કાય ઉપનતાનેકાત્માનસ્સાત્મકત્વાત્, યોગિશરીરવૃંદ.. પ્રતિશરીરમનેકઃ પુરુષ ઇત્યપરે । એક એવ પુરાણઃ પુરુષઃ, તસ્માદગ્નેસ..વિષ્ફુલિઙ્ગાઃ પ્રતિશરીરં પુરુષા આબિર્ભૂતા ઇતિ વેદાન્તવાદિનઃ ॥ 17 ॥
કારિકા 18
અત્રાહ-
જનનમરણકરણાનાં પ્રતિનિયમાદયુગપત્પ્રવૃત્તેશ્ચ ।
પુરુષબહુત્વં સિદ્ધં ત્રૈગુણ્યવિપર્યયાચ્ચૈવ

ઽજનનમરણકરણાનામ્ઽ; ઇત્યાદિ । કરણં ચક્ષુરાદીન્દ્રિયમ્ દેહેન્દ્રિયાદેરધિષ્ઠાનસ્યોત્પત્તિવિનાશૌ । તદ્યોગાત્પુરુષઃ જનનમરણે ઽપિ વ્યવસ્થાપ્યેતે । સ્વતઃ પુરુષસ્ય તે ન સમ્ભવતઃ । કુતઃ ? - નિત્યતાત્ તત્ર યદ્યેકઃ પુરુષઃ સ્યાત્તદૈકસ્મિન્ જાયમાને મ્રિયમાણે વા સર્વેષાં જનનમરણે સ્યાતામ્ । તથૈકસ્મિંશ્ચક્ષુષ્મતિ શ્રોત્રવતિ વા સર્વે ઽન્ધા (બધિરા વા, પશ્યેયુઃ શ્રુણુયુર્વા । એકસ્મિન્નન્ધે) બધિરે વા તથા સ્યુઃ । ન ચૈવમ્, જનનાદીનાં પ્રતિનિયમાત્ । તસ્માદન્યથાનુપપત્ત્યા પુરુષબહુત્વં સિદ્ધમ્ ॥
ઽઅયુગપત્પ્રવૃત્તેશ્ચઽ; ઇતિ । યદ્યેકઃ પુરુષઃ સ્યાત્તદૈકેનાધિષ્ઠાત્રા તિષ્ઠતિ દેહે, ધર્માધર્મયોરર્થાનર્થયોઃ સુખદુઃખયોર્વા પ્રવૃત્તે, સર્વ એવ યુગપત્પ્રવર્ત્તેરન્ । ન ચૈવમિત્યન્યથાનુપપત્તિઃ ॥
ઽત્રૈગુણ્યવિપર્યયાચ્ચઽ; ઇતિ । ત્રય એવ ગુણાસ્ત્રૈગુણ્યમ્ । તદ્ વિપર્યયો ઽન્યથાત્વમ્ । અધિષ્ઠાનસ્ય ત્રિગુણાત્મકત્વાત્તદ્યોગાત્પુરુષો ઽપિ ત્રિગુણાત્મક ઇત્યુચ્યતે । તત્ર યદ્યેકઃ પુરુષઃ સ્યાત્તદૈકસ્મિન્ સાત્ત્વિકે રાજસે તામસે વા, સર્વ એવ તથાવિધાઃ સ્યુઃ । ન ચૈવમ્, ગુણાનં વિપર્યયદર્શનદિત્યન્યથાનુપપત્તિઃ ॥
પુરાણપુરુષાદગ્નેરિવ વિષ્ફુલિઙ્ગાઃ પ્રતિશરીરં પુરુષા ઇત્યસ્મિન્નપિ દર્શને પુરુષબહુત્વમસ્ત્યેવ । તેષાં પરસ્પરવિલક્ષણત્વાત્ તે પુરાણપુરુષાદભિન્ના ભિન્ના વેતિ દર્શનદ્વયમ્ । તદન્યત્ર વિવારિતત્વાદિહ ગ્રન્થગૌરવભયાન્નોપન્યસ્તમસ્માભિરિતિ ॥ 18 ॥
કારિકા 19
એવં પુરુષબહુત્વં પ્રસાદ્ધ્ય તદ્ધર્માન્ કથયિતુમાહ-
તસ્માચ્ચ વિપર્યાસાત્સિદ્ધં સાક્ષિત્વમસ્ય પુરુષસ્ય ।
કૈવલ્યમ્માધ્યસ્થં દ્રષ્ટૃત્વમકર્તૃભાવશ્ચ

ઽતસ્માચ્ચ વિપર્યાસાત્ઽ; ઇત્યાદિ । યઃ પ્રાગુક્તો વિપર્યયઃ- ત્રિગુણમવિવેકિ વિષયઃ - ઇત્યાદિના, તસ્માત્સાક્ષિત્વાદયો ધર્માઃ પુરુષસ્ય સિદ્ધાઃ । તત્ર નિર્ગુણસ્ય પુરુષસ્યાપ્રસવધર્મિત્વાદકર્તૃત્વમ્ । યશ્ચાકર્તા સ ભવત્યુદાસીનઃ । સપ્તવિધં ચાસ્યૌદાસીન્યમ્ । તથા ચોક્તમ્ -
પશ્યતિ શૃણોતિ સર્વમ કરોતિ સ્થિતિં પ્રસઙ્ગં ચ નાપિ ।
સ્વતો ન પરતો...નોભયતશ્ચાપ્યુદાસીનઃ ॥ ઇતિ ॥
યશ્ચોદાસીનઃ સ સાક્ષ્યપિ ભવતિ પ્રધાનસમ્બન્ધિનઃ ક્રિયાકલાપસ્ય નિર્ગુણત્વાત્ ॥
કૈવલ્યં કેવલભાવાત્ ચેતનત્વાચ્ચ દ્રષ્ટૃત્વમિતિ ॥
નનુ ચ યદ્યકર્તા તત્કથં- ભોક્તૃભાવાદસ્તિ પુરુષઃ- ? તથા ચાહુઃ-
બાલહુતાશનતરવઃ સ્વયમકૃતાનાં યથા હિ ભોક્તારઃ ।
પુરુષો ઽપિ વિષયફલાનાં સ્વયમકૃતાનાં તથાપિ ભોક્તા ॥ ઇતિ ॥
ઇત્યુક્તમકર્તુરપિ ભોક્તૃત્વમસ્યેતિ ॥ 19 ॥
કારિકા 20
નનુ ચ યદ્યચેતનમવ્યક્તં કથં દેહેન્દ્રિયસંજ્ઞમધિષ્ઠાનં ધર્માધર્માદિષુ પ્રવર્ત્તતે, તસ્યાચેતનત્વાદિત્યાહ-
તસ્માત્તત્સંયોગાદચેતનં ચેતનાવદિવ લિઙ્ગમ્ ।
ગુણકર્તૃત્વે ઽપિ તથા કર્તેવ ભવત્યુદાસીનઃ