Sāṃkhyakārikā with Māṭhara's commentary Māṭharavṛtti (with commentary) · Verses 71-73
tantram iti vyākhyāyate | "tama eva khalv idam agra āsīt"(maitryupaniṣad 5 |2) | tasmiṃs tamasi kṣetrajño 'bhivartate prathamam | tama iti ucyate prakṛtiḥ, puruṣaḥ kṣetrajñaḥ | ṣaṣṭipadārthā yasmin śāstre tantryante tat ṣaṣṭitantram | ṣaṣṭitantraṃ jñātvā kuśalaḥ kileśvarakṛṣṇanāmā | tena īśvarakṛṣṇena vistaragranthagrahaṇabhīruṇā hitārthaṃ ṣaṣṭitantram atisaṅkṣiptam | tad āha ---
śiṣyaparamparayāgatam īśvarakṛṣṇena caitad āryābhiḥ /
saṅkṣiptam āryamatinā samyag vijñāya siddhāntam
śiṣyaparamparayāgatam iti | kapilād āsuriṇā prāptam idaṃ jñānam | tataḥ pañcaśikhena, tasmād bhārgavolūkavālmīkihārītadevalaprabhṛtīn āgatam | tatas tebhya īśvarakṛṣṇena prāptam | tad eva ṣaṣṭitantram āryābhiḥ saṅkṣiptam āryamatinā vistīrṇamatinā samyag vijñāya siddhāntam kāryakāraṇasiddhasya śarīrasyānto 'punarbhāvo mokṣas tasya tādātmyam ity arthaḥ | tatisiddhasya śarīrasya sūkṣmasya tānmātrikasya sargādibhavasyānto mūrtināśa iti vā | eṣa ṣaṣṭitantra iti tātparyam
saptatyāṃ kila yo 'rthās te 'rthāḥ kṛtsnasya ṣaṣṭitantrasya /
ākhyāyikāvirahitāḥ paravādavivarjitāś ceti
(p.62)
ye ṣaṣṭitantre padārthā abhihitās te saptatyāṃ vyākhyātāḥ kathitāḥ | ṣaṣṭitbhedāḥ prāg vyākhyātāḥ | "bhedas tamaso 'ṣṭavidha" iti āryāyāṃ "pañca viparyayabhedā" ity atra cābhihitā ity ete pañcāśat pratyayāḥ ime cānye daśa maulikāḥ | tathā hi ---
astitvam ekatvam athārthavattvaṃ pārārthyam anyatvam atho nivṛttiḥ /
yogo viyogo bahavaḥ pumāṃsaḥ sthitiḥ śarīrasya ca śeṣavṛttiḥ //
tatra "bhedānāṃ parimāṇāt" ity etaiḥ pañcabhir hetubhiḥ pradhānāstitvam ekatvam arthavattvaṃ ca siddham | "saṅghātaparārthatvāt" iti parārthatvam uktam | "janmamaraṇakaraṇānām" iti puruṣabahutvaṃ siddham | "cakrabhramavad dhṛtaśarīra" iti sthitiḥ siddhā, ete daśa, "pañca viparyayāḥ" aṣṭāviṃśatidhā aśaktiḥ, navadhā tuṣṭiḥ aṣṭadhā siddhir iti pañcāśat | ubhayaṃ militvā ṣaṣṭipadārthāḥ ṣaṣṭitantre | tantryante vyutpādyante padārthā iti tantram | ṣaṣṭipadārthānāṃ tantram iti saṅgatiḥ | ākhyāyikāvirahitāḥ paravādavivarjitāś ceti | pareṇa saha vādaḥ paravādaḥ tena varjitāś ca | iti parisamāptam iti
atrāha --- katham etad alpagranthaṃ śāstraṃ kṛtsnasya vācakaṃ bhaviṣyati? atrocyate ---
tasmāt samāsadṛṣṭaṃ śāstram idaṃ nārthataś ca parihīnam /
tantrasya ca bṛhanmūrter darpaṇasaṅkrāntam iva bimbam
yasmāt ṣaṣṭitantram iti hetuḥ | samāsadṛṣṭaṃ saṅkṣepato grantham ity arthaḥ | śāstram iti | śāsyate yenotpathād iti śāstram | tīrthodakamahatphalam | kartā bhoktā bhojyaṃ mokṣaś cātra cintyate | atha duḥkhānāṃ śāsanāt śāstram | idam --- imāṃ saptatiṃ darśayati | nārthataś ca parihīnam | ṣaṣṭipadārthavicāraṇāyām(p.63) ahīnam ity arthaḥ | tantrasyeti | yathā svalpe 'pi darpaṇe mahato rūpasya nirūpaṇaṃ syāt | evam alpaśāstre ṣaṣṭitantrasya kṛtsnasyāpi vyaktir abhihitety arthaḥ
Original text: Sāṃkhyakārikā with Māṭhara's commentary Māṭharavṛtti · Edition: Visnu Prasada Sarma: Sāṃkhyakārikā: Māṭharācāryaviracita-"Māṭharavṛtti"-sahitā, Varanasi : The Chowkhamba Sanskrit Series Office 1970 (Chowkhamba Sanskrit Series, 296 [Work no. 56]) · Data entry members of the Young Buddhist Association, University of Tokyo · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0