સાંખ્યકારિકા (ટીકા સહિત) · શ્લોક 71-73

તન્ત્રમ્ ઇતિ વ્યાખ્યાયતે । "તમ એવ ખલ્વ્ ઇદમ્ અગ્ર આસીત્"(મૈત્ર્યુપનિષદ્ 5 ।2) । તસ્મિંસ્ તમસિ ક્ષેત્રજ્ઞો ઽભિવર્તતે પ્રથમમ્ । તમ ઇતિ ઉચ્યતે પ્રકૃતિઃ, પુરુષઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ । ષષ્ટિપદાર્થા યસ્મિન્ શાસ્ત્રે તન્ત્ર્યન્તે તત્ ષષ્ટિતન્ત્રમ્ । ષષ્ટિતન્ત્રં જ્ઞાત્વા કુશલઃ કિલેશ્વરકૃષ્ણનામા । તેન ઈશ્વરકૃષ્ણેન વિસ્તરગ્રન્થગ્રહણભીરુણા હિતાર્થં ષષ્ટિતન્ત્રમ્ અતિસઙ્ક્ષિપ્તમ્ । તદ્ આહ ---
શિષ્યપરમ્પરયાગતમ્ ઈશ્વરકૃષ્ણેન ચૈતદ્ આર્યાભિઃ ।
સઙ્ક્ષિપ્તમ્ આર્યમતિના સમ્યગ્ વિજ્ઞાય સિદ્ધાન્તમ્

શિષ્યપરમ્પરયાગતમ્ ઇતિ । કપિલાદ્ આસુરિણા પ્રાપ્તમ્ ઇદં જ્ઞાનમ્ । તતઃ પઞ્ચશિખેન, તસ્માદ્ ભાર્ગવોલૂકવાલ્મીકિહારીતદેવલપ્રભૃતીન્ આગતમ્ । તતસ્ તેભ્ય ઈશ્વરકૃષ્ણેન પ્રાપ્તમ્ । તદ્ એવ ષષ્ટિતન્ત્રમ્ આર્યાભિઃ સઙ્ક્ષિપ્તમ્ આર્યમતિના વિસ્તીર્ણમતિના સમ્યગ્ વિજ્ઞાય સિદ્ધાન્તમ્ કાર્યકારણસિદ્ધસ્ય શરીરસ્યાન્તો ઽપુનર્ભાવો મોક્ષસ્ તસ્ય તાદાત્મ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તતિસિદ્ધસ્ય શરીરસ્ય સૂક્ષ્મસ્ય તાન્માત્રિકસ્ય સર્ગાદિભવસ્યાન્તો મૂર્તિનાશ ઇતિ વા । એષ ષષ્ટિતન્ત્ર ઇતિ તાત્પર્યમ્

સપ્તત્યાં કિલ યો ઽર્થાસ્ તે ઽર્થાઃ કૃત્સ્નસ્ય ષષ્ટિતન્ત્રસ્ય ।
આખ્યાયિકાવિરહિતાઃ પરવાદવિવર્જિતાશ્ ચેતિ

(પ્.62)
યે ષષ્ટિતન્ત્રે પદાર્થા અભિહિતાસ્ તે સપ્તત્યાં વ્યાખ્યાતાઃ કથિતાઃ । ષષ્ટિત્ભેદાઃ પ્રાગ્ વ્યાખ્યાતાઃ । "ભેદસ્ તમસો ઽષ્ટવિધ" ઇતિ આર્યાયાં "પઞ્ચ વિપર્યયભેદા" ઇત્ય્ અત્ર ચાભિહિતા ઇત્ય્ એતે પઞ્ચાશત્ પ્રત્યયાઃ ઇમે ચાન્યે દશ મૌલિકાઃ । તથા હિ ---
અસ્તિત્વમ્ એકત્વમ્ અથાર્થવત્ત્વં પારાર્થ્યમ્ અન્યત્વમ્ અથો નિવૃત્તિઃ ।
યોગો વિયોગો બહવઃ પુમાંસઃ સ્થિતિઃ શરીરસ્ય ચ શેષવૃત્તિઃ ॥
તત્ર "ભેદાનાં પરિમાણાત્" ઇત્ય્ એતૈઃ પઞ્ચભિર્ હેતુભિઃ પ્રધાનાસ્તિત્વમ્ એકત્વમ્ અર્થવત્ત્વં ચ સિદ્ધમ્ । "સઙ્ઘાતપરાર્થત્વાત્" ઇતિ પરાર્થત્વમ્ ઉક્તમ્ । "જન્મમરણકરણાનામ્" ઇતિ પુરુષબહુત્વં સિદ્ધમ્ । "ચક્રભ્રમવદ્ ધૃતશરીર" ઇતિ સ્થિતિઃ સિદ્ધા, એતે દશ, "પઞ્ચ વિપર્યયાઃ" અષ્ટાવિંશતિધા અશક્તિઃ, નવધા તુષ્ટિઃ અષ્ટધા સિદ્ધિર્ ઇતિ પઞ્ચાશત્ । ઉભયં મિલિત્વા ષષ્ટિપદાર્થાઃ ષષ્ટિતન્ત્રે । તન્ત્ર્યન્તે વ્યુત્પાદ્યન્તે પદાર્થા ઇતિ તન્ત્રમ્ । ષષ્ટિપદાર્થાનાં તન્ત્રમ્ ઇતિ સઙ્ગતિઃ । આખ્યાયિકાવિરહિતાઃ પરવાદવિવર્જિતાશ્ ચેતિ । પરેણ સહ વાદઃ પરવાદઃ તેન વર્જિતાશ્ ચ । ઇતિ પરિસમાપ્તમ્ ઇતિ

અત્રાહ --- કથમ્ એતદ્ અલ્પગ્રન્થં શાસ્ત્રં કૃત્સ્નસ્ય વાચકં ભવિષ્યતિ? અત્રોચ્યતે ---
તસ્માત્ સમાસદૃષ્ટં શાસ્ત્રમ્ ઇદં નાર્થતશ્ ચ પરિહીનમ્ ।
તન્ત્રસ્ય ચ બૃહન્મૂર્તેર્ દર્પણસઙ્ક્રાન્તમ્ ઇવ બિમ્બમ્

યસ્માત્ ષષ્ટિતન્ત્રમ્ ઇતિ હેતુઃ । સમાસદૃષ્ટં સઙ્ક્ષેપતો ગ્રન્થમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । શાસ્ત્રમ્ ઇતિ । શાસ્યતે યેનોત્પથાદ્ ઇતિ શાસ્ત્રમ્ । તીર્થોદકમહત્ફલમ્ । કર્તા ભોક્તા ભોજ્યં મોક્ષશ્ ચાત્ર ચિન્ત્યતે । અથ દુઃખાનાં શાસનાત્ શાસ્ત્રમ્ । ઇદમ્ --- ઇમાં સપ્તતિં દર્શયતિ । નાર્થતશ્ ચ પરિહીનમ્ । ષષ્ટિપદાર્થવિચારણાયામ્(પ્.63) અહીનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તન્ત્રસ્યેતિ । યથા સ્વલ્પે ઽપિ દર્પણે મહતો રૂપસ્ય નિરૂપણં સ્યાત્ । એવમ્ અલ્પશાસ્ત્રે ષષ્ટિતન્ત્રસ્ય કૃત્સ્નસ્યાપિ વ્યક્તિર્ અભિહિતેત્ય્ અર્થઃ