સાંખ્યકારિકા (ટીકા સહિત) · શ્લોક 61-72

નાનાવિધૈરુપાયૈઃ પ્રકૃતિઃ પુરુષસ્યોપકારિણ્યનુપકારિણઃ પુંસઃ કથં દેવમાનુષતિર્યગ્ભાવેન સુખદુઃખમોહાત્મકભાવેન શબ્દાદિવિષયભાવેન એવં નાનાવિધૈરુપાયૈરાત્માનં પ્રકાશ્યાહમન્યા ત્વમન્ય ઇતિ નિવર્ત્તતે ઽતો નિત્યસ્ય તસ્યાર્થમપાર્થં કુરુતે ચરતિ ચ યથા કશ્ચિત્ પરોપકારી સર્વસ્યોપકુરુતે નાત્મનઃ પ્રત્યુપકારમીહત એવં પ્રકૃતિઃ પુરુષાર્થં કુરુતે કરોત્યપાર્થકમ્ ॥ 60 ॥
પશ્ચાદુક્તમાત્માનં પ્રકાશ્ય નિવર્ત્તતે નિવૃત્ત ચ કિં કરોતીત્યાહ ।
પ્રકૃતેઃ સુકુમારતરં ન કિઞ્ચિદસ્તીતિ મે મતિર્ભવતિ ।
યા દૃષ્ટાસ્મીતિ પુનર્ન દર્શનમુપૈતિ પુરુષસ્ય

લોકે પ્રકૃતેઃ સુકુમારતરં ન કિઞ્ચિદસ્તીત્યેવં મે મતિર્ભવતિ યેન પરાર્થ એવં મતિરુત્પન્ના કસ્માદહમનેન પુરુષેણ દૃષ્ટાસ્મીત્યસ્ય પુંસો પુનર્દર્શનં નોપૈતિ પુરુષસ્યાદર્શનમુપયાતીત્યર્થઃ । તત્ર સુકુમારતરં વર્ણયતિ । ઈશ્વરં કારણં બ્રુવતે । "અજો જન્તુરનીશો ઽયમાત્મા નઃ સુખદુઃખયોરીશ્વરપ્રેરિતો ગચ્છેત્ સ્વર્ગં નરકમેવ વા ॥" અપરે સ્વભાવકારણિકાં બ્રુવતે । કેન શુક્લીકૃતા હંસા મયૂરાઃ કેન ચિત્રિતાઃ । સ્વભાવેનૈવેતિ । અત્ર સાંખ્યાચાર્યા આહુઃ નિર્ગુણત્વાદીશ્વરસ્ય કથં સગુણતઃ પ્રજા જાયેરન્ કથં વા પુરુષાન્નિર્ગુણાદેવ તસ્માત્ પ્રકૃતેર્યુજ્યતે યથા શુક્લેભ્યસ્તન્તુભ્યઃ શુક્લ એવ પટો ભવતિ કૃષ્ણેભ્યઃ કૃષ્ણ એવેતિ । એવં ત્રિગુણાત્ પ્રધાનાત્ ત્રયો લોકાસ્ત્રિગુણાઃ સમુત્પન્ના ઇતિ ગમ્યતે । નિર્ગુણ ઈશ્વરઃ સગુણાનાં લોકાનાં તસ્માદુત્પત્તિરયુક્તેતિ । અનેન પુરુષો વ્યાખ્યાતઃ । તથા કેષાંચિત્ કાલઃ કારણમિત્યુક્તં ચ । "કાલઃ પઞ્ચાસ્તિ ભૂતાનિ કાલઃ સંહરતે જગત્ । કાલઃ સુપ્તેષુ જાગર્ત્તિ કાલો હિ દુરતિક્રમઃ ॥" વ્યક્તમવ્યક્તપુરુષાસ્ત્રયઃ પદાર્થાસ્તેન કાલો ઽન્તર્ભૂતો ઽસ્તિ સ વ્યક્તઃ સર્વકર્તૃત્વાત્ કાલસ્યાપિ પ્રધાનમેવ કારણં સ્વભાવો ઽપ્યત્રૈવ લીનઃ તસ્માત્ કાલો ન કારણમ્ । નાપિ સ્વભાવ ઇતિ । તસ્માત્ પ્રકૃતિરેવ કારણં ન પ્રકૃતેઃ કારણાન્તરમસ્તીતિ । ન પુનર્દર્શનમુપયાતિ પુરુષસ્ય । અતઃ પ્રકૃતેઃ સુકુમારતરં સુભોગ્યતરં ન કિઞ્ચિદીશ્વરાદિકારણમસ્તીતિ મે મતિર્ભવતિ ॥ 61 ॥
તથા ચ શ્લોકે રૂઢમ્ । પુરુષો મુક્તઃ પુરુષઃ સંસારીતિ ચોદિતેત્યાહ ।
તસ્માન્ન બધ્યતે નાપિ મુચ્યતે નાપિ સંસરતિ કશ્ચિત્ ।
સંસરતિ બધ્યતે મુચ્યતે ચ નાનાશ્રયા પ્રકૃતિઃ

તસ્માત્ કારણાત્ પુરુષો ન બધ્યતે નાપિ મુચ્યતે નાપિ સંસરતિ યસ્માત્ કારણાત્ પ્રકૃતિરેવ નાનાશ્રયા દૈવમાનુષતિર્યગ્યોન્યાશ્રયા બુદ્ધ્યહંકારતન્માત્રેન્દ્રિયભૂતસ્વરૂપેણ બધ્યતે મુચ્યતે સંસરતિ ચેતિ । અથ મુક્ત એવ સ્વભાવાત્ સ સર્વગતશ્ચ કથં સંસરત્યપ્રાપ્તપ્રાપણાર્થં સંસરણમિતિ તેન પુરુષો બધ્યતે પુરુષો મુચ્યતે સંસરતિ વ્યપદિશ્યતે યેન સંસારિત્વં ન વિદ્યતે સત્ત્વપુરુષાન્તજ્ઞાનાત્ તત્ત્વં પુરુષસ્યાભિવ્યજ્યતે । તદભિવ્યક્તો કેવલઃ શુદ્ધો મુક્તઃ સ્વરૂપપ્રતિષ્ઠઃ પુરુષ ઇતિ । અત્ર યદિ પુરુષસ્ય બન્ધો નસ્તિ તતો મોક્ષો ઽપિ નાસ્તિ । અત્રોચ્યતે પ્રકૃતિરેવાત્માનં બધ્નાતિ મોચયતિ ચ યત્ર સૂક્ષ્મશરીરં તન્માત્રકં ત્રિવિધકરણોપેતં તત્ ત્રિવિધેન બન્ધેન બધ્યતે । ઉક્તં ચ પ્રાકૃતેન ચ બન્ધેન તથા વૈકારિકેણ ચ । દાક્ષિણેન તૃતીયેન બદ્ધો નાન્યેન મુચ્યતે । તત્ સૂક્ષ્મં શરીરં ધર્માધર્મં સંયુક્તમ્ ॥ 62 ॥
પ્રકૃતિશ્ચ બધ્યતે પ્રકૃતિશ્ચ મુચ્યતે સંસરતીતિ કથં તદુચ્યતે ।
રૂપૈઃ સપ્તભિરેવં બધ્નાત્યાત્માનમાત્મના પ્રકૃતિઃ ।
સૈવ ચ પુરુષસ્યાર્થં પ્રતિ વિમોચયત્યેકરૂપેણ

રૂપૈઃ સપ્તભિરેવૈતાનિ સપ્ત પ્રોચ્યન્તે ધર્મો વૈરાગ્યમૈશ્વર્યમધર્મો ઽજ્ઞાનમવૈરાગ્યમનૈશ્વર્ય્યમેતાનિ પ્રકૃતેઃ સપ્તરૂપાણિ તૈરાત્માનં સ્વં બધ્નાતિ પ્રકૃતિરાત્માનં સ્વમેવ સૈવ પ્રકૃતિઃ પુરુષસ્યાર્થઃ પુરુષાર્થઃ કર્ત્તવ્ય ઇતિ વિમોચયત્યાત્માનમેકરૂપેણ જ્ઞાનેન ॥ 63 ॥
કથં તજ્જ્ઞાનમુત્પદ્યતે ।
એવં તત્ત્વાભ્યાસાન્નાસ્મિ ન મે નાહમિત્યપરિશેષમ્ ।
અવિપર્યયાદ્વિશુદ્ધં કેવલમુત્પદ્યતે જ્ઞાનમ્

એવમુક્તેન ક્રમેન પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાલોચનાભ્યાસાદિયં પ્રકૃતિરયં પુરુષ એતાનિ પઞ્ચતન્માત્રેન્દ્રિયમહાભૂતાનીતિ પુરુષસ્ય જ્ઞાનમુત્પદ્યતે નાસ્તિ નાહમેવ ભવામિ ન મે મમ શરીરં તદ્યતો ઽહમન્યઃ શરીરમન્યન્નાહમિત્યપરિશેષમહંકારરહિતમપરિશેષમવિપર્યયાદ્વિશુદ્ધં વિપર્યયઃ સંશયો ઽવિપર્યયાદસંશયાદ્વિશુદ્ધં કેવલં તદેવ નાન્યદસ્તીતિ મોક્ષકારણમુત્પદ્યતે ઽભિવ્યજ્યતે જ્ઞાનં પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વજ્ઞાનં પુરુષસ્યેતિ ॥ 64 ॥
જ્ઞાને પુરુષઃ કિં કરોતિ ।
તેન નિવૃત્તપ્રસવામર્થવશાત્સપ્તરૂપવિનિવૃત્તામ્ ।
પ્રકૃતિં પશ્યતિ પુરુષઃ પ્રેક્ષકવદવસ્થિતઃ સ્વસ્થઃ

તેન વિશુદ્ધેન કેવલજ્ઞાનેન પુરુષઃ પ્રકૃતિં પશ્યતિ પ્રેક્ષકવત્ પ્રેક્ષકેણ તુલ્યમવસ્થિતઃ સ્વસ્થો યથા રંગપ્રેક્ષકો ઽવસ્થિતો નર્ત્તકીં પશ્યતિઃ સ્વસ્થઃ સ્વસ્મિંસ્તિષ્ઠતિ સ્વસ્થઃ સ્વસ્થાનસ્થિતઃ । કથંભૂતાં પ્રકૃતિં નિવૃત્તપ્રસવાં નિવૃત્તઃ બુદ્ધ્યહંકારકાર્ય્યાનર્થવશાત્ સપ્તરૂપવિનિવૃત્તાં નિવર્ત્તિતોભયપુરુષપ્રયોજનવશાદ્યૈઃ સપ્તભી રૂપૈર્ધર્માદિભિરાત્માનં બધ્નાતિ તેભ્યઃ સપ્તભ્યો રૂપેભ્યો વિનિવૃત્તિં પ્રકૃતિં પશ્યતિ ॥ 65 ॥
કિં ચ ।
દૃષ્ટા મયેત્યુપેક્ષક એકો દૃષ્ટાહમિત્યુપરમત્યન્યા ।
સતિ સંયોગે ઽપિ તયોઃ પ્રયોજનં નાસ્તિ સર્ગસ્ય

રંગસ્થ ઇતિ યથા રંગસ્થ ઇત્યેવમુપેક્ષક એકઃ કેવલઃ શુદ્ધઃ પુરુષસ્તેનાહં દૃષ્ટેતિ કૃત્વા ઉપરતા નિવૃતા એકા એકૈવ પ્રકૃતિઃ ત્રૈલોક્યસ્યાપિ પ્રધાનકારણભૂતા ન દ્વિતીયા પ્રકૃતિરસ્તિ મૂર્ત્તિભેદે જાતિભેદાદેવં પ્રકૃતિપુરુષયોર્નિર્વૃત્તાવપિ વ્યાપકત્વાત્ સંયોગો ઽસ્તિ ન તુ સંયોગાત્ કુતઃ સર્ગો ભવતિ । સતિ સંયોગે ઽપિ તયોઃ પ્રકૃતિપુરુષયોઃ સર્વગતત્વાત્ સત્યપિ સંયોગે પ્રયોજનં નાસ્તિ સર્ગસ્ય સૃષ્ટેશ્ચરિતાર્થત્વાત્ પ્રકૃતેર્દ્વિવિધં પ્રયોજનં શબ્દવિષયોપલબ્ધિર્ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધિશ્ચ । ઉભયત્રાપિ ચરિતાર્થત્વાત્ સર્ગસ્ય નાસ્તિ પ્રયોજનં યઃ પુનઃ સર્ગ ઇતિ । યથા દાનગ્રહણનિમિત્ત ઉત્તમર્ણાધમર્ણયોર્દ્રવ્યવિશુદ્ધૌ સત્યપિ સંયોગે ન કશ્ચિદર્થસમ્બન્ધો ભવતિ । એવં પ્રકૃતિપુરુષયોરપિ નાસ્તિ પ્રયોજનમિતિ ॥ 66 ॥
યદિ પુરુષસ્યોત્પન્ને જ્ઞાને મોક્ષો ભાતિ તતો મમ કસ્માન્ન ભવતીતિ । અત ઉચ્યતે ।
સમ્યગ્જ્ઞાનાધિગમાદ્ધર્માદીનામકારણપ્રાપ્તૌ ।
તિષ્ઠતિ સંસ્કારવશાચ્ચક્રભ્રમવદ્ધૃતશરીરઃ

યદ્યપિ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વજ્ઞાનં સમ્યક્ જ્ઞાનં ભવતિ તથાપિ સંસ્કારવશાદ્ધૃતશરીરો યોગી તિષ્ઠતિ કથં ચક્રભ્રમવચ્ચક્રભ્રમેણ તુલ્યં યથા કુલાલશ્ચક્રં ભ્રમયિત્વા ઘટં કરોતિ મૃત્પિણ્ડં ચક્રમારોપ્ય પુનઃ કૃત્વા ઘટં પર્યામુઞ્ચતિ ચક્રં ભ્રમત્યેવ સંસ્કારવશાદેવં સમ્યગ્જ્ઞાનાધિગમાદુત્પન્નસમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય ધર્માદીનામકારણપ્રાપ્તૌ એતાનિ સપ્ત રૂપાણિ બન્ધનભૂતાનિ સમ્યગ્જ્ઞાનેન દગ્ધાનિ યથા નાગ્નિના દગ્ધાનિ બીજાનિ પ્રરોહણસમર્થાન્યેવમેતાનિ ધર્માદીનિ બન્ધનાનિ ન સમર્થાનિ । ધર્માદીનામકારણપ્રાપ્તૌ સંસ્કારવશાદ્ધૃતશરીરાસ્તિષ્ઠતિ જ્ઞાનાદ્વર્ત્તમાનધર્માધર્મક્ષયઃ કસ્માન્ન ભવતિ વર્ત્તમાનત્વાદેવ ક્ષણાન્તરે ક્ષયમપ્યેતિ જ્ઞાનં ત્વનાગતકર્મ દહતિ વર્ત્તમાનશરીરેણ ચ યત્ કરોતિ તદપીતિ વિહિતાનુષ્ઠાનકરણાદિતિ સંસ્કારક્ષયાચ્છરીરપાતે મોક્ષઃ ॥ 67 ॥
સ કિંવિશિષ્ટો ભવતીત્યુચ્યતે ।
પ્રાપ્તે શરીરભેદે ચરિતાર્થત્વાત્પ્રધાનવિનિવૃત્તૌ ।
ઐકાન્તિકમાત્યન્તિકમુભયં કૈવલ્યમાપ્નોતિ

ધર્માધર્મજનિતસંસ્કારક્ષયાત્ પ્રાપ્તે શરીરભેદે ચરિતાર્થત્વાત્ પ્રધાનસ્ય નિવૃત્તૌ ઐકાન્તિકમવશ્યમાત્યન્તિકમનન્તર્હિતં કૈવલ્યં કેવલભાવાન્મોક્ષ ઉભયમૈકાન્તિકાત્યન્તિકમિત્યેવ વિશિષ્ટકૈવલ્યમાપ્નોતિ ॥ 68 ॥
પુરુષાર્થજ્ઞાનમિદં ગુહ્યં પરમર્ષિણા સમાખ્યાતમ્ ।
સ્થિત્યુત્પત્તિપ્રલયાશ્ચિન્ત્યન્તે યત્ર ભૂતાનામ્

પુરુષાર્થો મોક્ષસ્તદર્થં જ્ઞાનમિદં ગુહ્યં રહસ્યં પરમર્ષિણા શ્રીકપિલર્ષિણા સમાખ્યાતં સમ્યગુક્તં યત્ર જ્ઞાને ભૂતાનાં વૈકારિકાણાં સ્થિત્યુત્પત્તિપ્રલયા અવસ્થાનાવિર્ભાવતિરોભાવાશ્ચિન્ત્યન્તે વિચાર્યન્તે યેષાં વિચારાત્ સમ્યક્ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વવિવેચનાત્મિકા સમ્પદ્યતે સંવિત્તિરિતિ ॥ 69 ॥
સાંખ્યં કપિલમુનિના પ્રોક્તં સંસારવિમુક્તિકારણં હિ ।
યત્રૈતાઃ સપ્તતિરાર્યા ભાષ્યં ચાત્ર ગૌડપાદકૃતમ્ ॥
[ઉન્ચોમ્મેન્તેદ્ કારિકાસ્:]
એતત્પવિત્ર્યમગ્ર્યં મુનિરાસુરયે ઽનુકમ્પયા પ્રદદૌ ।
આસુરિરપિ પઞ્ચશિખાય તેન ચ બહુલીકૃતં તન્ત્રમ્

શિષ્યપરમ્પરયાગતમીશ્વરકૃષ્ણેન ચૈતદાર્યાભિઃ ।
સઙ્ક્ષિપ્તમાર્યમતિના સમ્યગ્વિજ્ઞાય સિદ્ધાન્તમ્

સપ્તત્યાં કિલ યો ઽર્થાસ્તે ઽર્થાઃ કૃત્સ્નસ્ય ષષ્ટિતન્ત્રસ્ય ।
આખ્યાયિકાવિરહિતાઃ પરવાદવિવર્જિતાશ્ચેતિ