Samkhya Sutras · Chapter 3
(karaṇeṣu gauṇamukhyabhāvavyavasthā)
vairāgyādhyā
aviśeṣāt viśeṣārambhaḥ
(pañcatanmātrebhyaḥ saṃsṛtibījasthūlasṛṣṭiḥ)
tasmāccharīrasya
(pañcatanmātrebhyaḥ saṃsṛtibījasthūlasṛṣṭiḥ)
tadījāt saṃsṛtiḥ
(pañcatanmātrebhyaḥ saṃsṛtibījasthūlasṛṣṭiḥ)
āvivekācca pravartanamaviśeṣāṇāṃ
(saṃsṛteḥ vivekaparyantatvaṃ)
upabhogāditarasya
(saṃsṛteḥ vivekaparyantatvaṃ)
samprati parimukto dvābhyāṃ
(saṃsṛteḥ vivekaparyantatvaṃ)
mātāpitṛjaṃ sthūlaṃ prāyaśaḥ itaranna tathā
(sthūlanadinara śarīrayoḥ bhedaḥ)
pūrvotpattestatkāryatvaṃ bhogādekasya netarasya
(sthūlanadinara śarīrayoḥ bhedāḥ)
saptadaśaikaṃ liṅgaṃ
(liṅgaśarīraṃ tatkāryaṃ ca)
vyaktibhedaḥ karmaviśeṣāt
(liṅgaśarīraṃ tatkāryaṃ ca)
tadadhiṣṭhānāśraye dehe tadvādattadvādaḥ
(liṅgaśarīrādhiṣṭhānasūkṣmadehāśrayatvaṃ sthūladehasya)
na svātantryāttadṛte chāyāvaccitravacca
(liṅgaśarīrādhiṣṭhānasūkṣmaśarīrasattvāvaśyakatā)
mūrtatve 'pi na saṅghātayogāt taraṇivat
(liṅgaśarīrādhiṣṭhānasūkṣmaśarīrasattvāvaśyakatā)
aṇuparimāṇaṃ tatkṛtiśruteḥ
(liṅgaśarīraparimāṇaṃ)
tadannamayatvaśruteśca
(liṅgaśarīraparimāṇaṃ)
puruṣārthaṃ saṃsṛtiḥ liṅgānāṃ sūpakāravadrājñaḥ
(liṅgaśarīrasaṃsṛteḥ puruṣārthatvaṃ)
pāñcabhautiko dehaḥ
(sthūlaśarīrasvarupaviṣaye mata bhedāḥ)
cāturbhautikamityeke
(caitanyasya bhūtadharmatvā bhāvaḥ)
aikabhautikamityapare
(caitanyasya bhūtadharmatvā bhāvaḥ)
na sāṃsiddhikaṃ caitanyaṃ pratyekādṛṣṭeḥ
(caitanyasya bhūtadharmatvā bhāvaḥ)
prapañcamaraṇādyabhāvaśca
(caitanyasya bhūtadharmatvā bhāvaḥ)
madaśaktivaccet pratyekaparidṛṣṭe sāṃhatye tadudbhavaḥ
(caitanyasya bhūtadharmatvā bhāvaḥ)
jñānānmuktiḥ
(jñānaviparyayābhyāṃ muktibandhau)
bandho viparyayāt
(jñānaviparyayābhyāṃ muktibandhau)
niyatakāraṇatvānna samuccayavikalpau
(tatvajñānamātrasya muktihetutvaṃ)
svapnajāgarābhyāmiva māyikāmāyikābhyāṃ nobhayormuktiḥ puruṣasya
(tatvajñānamātrasya muktihetutvaṃ)
itarasyāpi nātyantikaṃ
(upāsanātmakajñānasya muktihetutvābhāvaḥ)
saṅkalpite 'pyevaṃ
(upāsanātmakajñānasya muktihetutvābhāvaḥ)
bhāvanopacayāt śuddhasya sarvaṃ prakṛtivat
(upāsanāphalaṃ)
rāgopahatiḥ dhyānaṃ
(dhyānasya muktisādhanajñānasādhanatvaṃ)
vṛttinirodhāt tatsiddhiḥ
(dhyānasiddhyupāyaḥ)
dhāraṇāsanasvakarmaṇā tatsiddhiḥ
(dhyānasādhanāni, teṣāṃ lakṣaṇāni ca)
nirodhaḥ chardividhāraṇābhyāṃ
(dhyānasādhanāni, teṣāṃ lakṣaṇāni ca)
sthirasukhamāsanaṃ
(dhyānasādhanāni, teṣāṃ lakṣaṇāni ca)
svakarma svāśramavihitakarmānuṣṭhānaṃ
(dhyānasādhanāni, teṣāṃ lakṣaṇāni ca)
vairāgyāt abhyāsācca
(mukhyādhikāriṇaḥ yamādipañcakāpekṣābhāvaḥ)
viparyayabhedāḥ pañca
(bandhahetuviparyayavibhāgaḥ)
aśaktiraṣṭaviśatidhā tu
(viparyayahetūnāṃ aśaktīnāṃ bhedāḥ)
tuṣṭirnavadhā
(buddhyaśakti saṃpādakayoḥ tuṣṭisiddhyoḥ vibhāgaḥ)
siddhiraṣṭadhā
(buddhyaśakti saṃpādakayoḥ tuṣṭisiddhyoḥ vibhāgaḥ)
avāntarabhedāḥ pūrvavat
(viparyayāśaktituṣṭisiddhīnāṃ kiñcidvivaraṇaṃ)
evamitarasyāḥ
(viparyayāśaktituṣṭisiddhīnāṃ kiñcidvivaraṇaṃ)
ādhyatmikādi bhedāt navadhā tuṣṭiḥ
(viparyayāśaktituṣṭisiddhīnāṃ kiñcidvivaraṇaṃ)
ūhādibhiḥ siddhiraṣṭadhā
(viparyayāśaktituṣṭisiddhīnāṃ kiñcidvivaraṇaṃ)
netarāditarahānena vinā
(tapa ādi siddheḥ tāttvikasiddhitvābhāvaḥ)
daivādiprabhedā
(daivādisṛṣṭiprabhedāḥ tadavadhayaśca)
ābrahmastambaparyantaṃ tatkṛte sṛṣṭiḥ āvivekāt
(daivādisṛṣṭiprabhedāḥ tadavadhayaśca)
ūrdhvaṃ satvaviśālā
(guṇaprabhedena sṛṣṭibhedāḥ)
tamoviśālāmūlataḥ
(guṇaprabhedena sṛṣṭibhedāḥ)
madhye rajoviśālā
(guṇaprabhedena sṛṣṭibhedāḥ)
karmavaicitryāt pradhānaceṣṭā garbhadāsavat
(vicitrasṛṣṭīnāṃ nimittaṃ)
āvṛttisttatrāpyuttarottarayogāddheyaḥ
(āmukti sṛṣṭīnāṃ heyatvaṃ)
samānaṃ jarāmaraṇādinaṃ duḥkhaṃ
(āmukti sṛṣṭīnāṃ heyatvaṃ)
na kāraṇalayāt kṛtakṛtyatā magnavadutthānāt
(prakṛtilayasyāpi ātyantikamuktirūpatvābhāvaḥ)
akāryatve 'pi tadyogaḥ pāravaśyāt
(prakṛtilayasyāpi ātyantikamuktirūpatvābhāvaḥ)
sa hi sarvavit sarvakartā
(prakṛtilayasyāpi ātyantikamuktirūpatvābhāvaḥ)
īdṛśeśvarasiddhiḥ siddhā
(prakṛtilīnasyaiva janyeśvaratvaṃ)
pradhānasṛṣṭiḥ parārthaṃ svato 'pyabhoktṛtvāt
(pradhānakartṛkasṛṣṭeḥ upapāttiḥ prayojanaṃ ca)
uṣṭrakuṅkumavahanavat
(pradhānakartṛkasṛṣṭeḥ upapāttiḥ prayojanaṃ ca)
acetanatve 'pi kṣīravacceṣṭitaṃ pradhānasya
(pradhānakartṛkasṛṣṭeḥ upapāttiḥ prayojanañca)
karmavat dṛṣṭervā kālādeḥ
(pradhānakartṛkasṛṣṭeḥ upapāttiḥ prayojanañca)
svabhāvācceṣṭitamanabhisandhānāt bhṛtyavat
(pradhānakartṛkasṛṣṭeḥ upapāttiḥ prayojanañca)
karmākṛṣṭervānāditaḥ
(pradhānakartṛkasṛṣṭeḥ upapāttiḥ prayojanañca)
viviktabodhāt sṛṣṭinivṛttiḥ pradhānasya sūdavat pāke
(sṛṣṭinivṛttihetuḥ)
itaraitaravattaddoṣāt
(sṛṣṭinivṛttihetuḥ)
dvayorekatasya vaudāsīnyamapavargaḥ
(sṛṣṭinivṛttihetuḥ)
anyasṛṣṭyuparāge 'pi na virajya (ma) te prabuddharajjutatvasyevoragaḥ
(sṛṣṭiviśeṣanivṛtteḥ sṛṣṭyantarapravṛttyupaghātakatvābhāvaḥ)
karmanimittayogācca
(sṛṣṭiviśeṣanivṛtteḥ sṛṣṭyantarapravṛttyupaghātakatvībhāvaḥ)
nairapekṣye 'pi prakṛtyupakāre 'viveko nimittaṃ
(prakṛtipravṛttinivṛttyoḥ niyāmakopapādanaṃ)
nartakīvat pravṛttasyāpi nivṛttiḥ cāritārthyāt
(prakṛtipravṛttinivṛttyoḥ niyāmakopapādanaṃ)
doṣabodhe 'pi nopasarpaṇaṃ pradhānasya kulavadhūvat
(prakṛtipravṛttinivṛttyoḥ niyāmakopapādanaṃ)
naikāntato bandhamokṣau puruṣasya avivekādṛte
(bandhamokṣayoḥ ātmagatatvābhāvaḥ)
prakṛterāñjasyāt sasaṅgatvāt paśuvat
(bandhamokṣayoḥ ātmagatatvābhāvaḥ)
rūpaiḥ saptabhiḥ ātmānaṃ badhnāti pradhānaṃ kośakāravadvimocayetyekarūpeṇa
(bandhamokṣanimittāni)
nimittatvamavivekasya na dṛṣṭahāniḥ
(bandhamokṣanimittāni)
tatvābhyāsānneti netīti tyāgāt vivekasiddhiḥ
(tattvābhyāsasyaiva vivekahetutvaṃ)
adhikāriprabhedānna niyamaḥ
(tattvābhyāsasyaiva vivekahetutvaṃ)
bādhitānuvṛttyā madhyavivekato 'pyupabhogaḥ
(vivekaviśeṣasyaiva nistāropāyatvaṃ)
jīvanmuktaśca
(vivekaviśeṣasyaiva nistāropāyatvaṃ)
upadeśyopadeṣṭṛtvāttatsiddhiḥ
(jīvanmuktisādhanaṃ)
śrutiśca
(jīvanmuktisādhanaṃ)
itarathā andhaparamparā
(jīvanmuktisādhanaṃ)
cakrabhramaṇavat dhṛtaśarīraḥ
(jīvanmuktisādhanaṃ)
saṃskāraleśataḥ tatsiddhiḥ
(jīvanmuktisādhanaṃ)
vivekānniḥ śeṣaduḥkhanivṛttau kṛtakṛtyo netarānnetarāt
Original text: Sāṃkhyasūtra including the Tattvasamāsa, an abstract of Sāṃkhya philosophy (appended at the end) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0