સાંખ્યસૂત્ર · અધ્યાય 3

(કરણેષુ ગૌણમુખ્યભાવવ્યવસ્થા)
વૈરાગ્યાધ્યા
અવિશેષાત્ વિશેષારમ્ભઃ

(પઞ્ચતન્માત્રેભ્યઃ સંસૃતિબીજસ્થૂલસૃષ્ટિઃ)
તસ્માચ્છરીરસ્ય

(પઞ્ચતન્માત્રેભ્યઃ સંસૃતિબીજસ્થૂલસૃષ્ટિઃ)
તદીજાત્ સંસૃતિઃ

(પઞ્ચતન્માત્રેભ્યઃ સંસૃતિબીજસ્થૂલસૃષ્ટિઃ)
આવિવેકાચ્ચ પ્રવર્તનમવિશેષાણાં

(સંસૃતેઃ વિવેકપર્યન્તત્વં)
ઉપભોગાદિતરસ્ય

(સંસૃતેઃ વિવેકપર્યન્તત્વં)
સમ્પ્રતિ પરિમુક્તો દ્વાભ્યાં

(સંસૃતેઃ વિવેકપર્યન્તત્વં)
માતાપિતૃજં સ્થૂલં પ્રાયશઃ ઇતરન્ન તથા

(સ્થૂલનદિનર શરીરયોઃ ભેદઃ)
પૂર્વોત્પત્તેસ્તત્કાર્યત્વં ભોગાદેકસ્ય નેતરસ્ય

(સ્થૂલનદિનર શરીરયોઃ ભેદાઃ)
સપ્તદશૈકં લિઙ્ગં

(લિઙ્ગશરીરં તત્કાર્યં ચ)
વ્યક્તિભેદઃ કર્મવિશેષાત્

(લિઙ્ગશરીરં તત્કાર્યં ચ)
તદધિષ્ઠાનાશ્રયે દેહે તદ્વાદત્તદ્વાદઃ

(લિઙ્ગશરીરાધિષ્ઠાનસૂક્ષ્મદેહાશ્રયત્વં સ્થૂલદેહસ્ય)
ન સ્વાતન્ત્ર્યાત્તદૃતે છાયાવચ્ચિત્રવચ્ચ

(લિઙ્ગશરીરાધિષ્ઠાનસૂક્ષ્મશરીરસત્ત્વાવશ્યકતા)
મૂર્તત્વે ઽપિ ન સઙ્ઘાતયોગાત્ તરણિવત્

(લિઙ્ગશરીરાધિષ્ઠાનસૂક્ષ્મશરીરસત્ત્વાવશ્યકતા)
અણુપરિમાણં તત્કૃતિશ્રુતેઃ

(લિઙ્ગશરીરપરિમાણં)
તદન્નમયત્વશ્રુતેશ્ચ

(લિઙ્ગશરીરપરિમાણં)
પુરુષાર્થં સંસૃતિઃ લિઙ્ગાનાં સૂપકારવદ્રાજ્ઞઃ

(લિઙ્ગશરીરસંસૃતેઃ પુરુષાર્થત્વં)
પાઞ્ચભૌતિકો દેહઃ

(સ્થૂલશરીરસ્વરુપવિષયે મત ભેદાઃ)
ચાતુર્ભૌતિકમિત્યેકે

(ચૈતન્યસ્ય ભૂતધર્મત્વા ભાવઃ)
ઐકભૌતિકમિત્યપરે

(ચૈતન્યસ્ય ભૂતધર્મત્વા ભાવઃ)
ન સાંસિદ્ધિકં ચૈતન્યં પ્રત્યેકાદૃષ્ટેઃ

(ચૈતન્યસ્ય ભૂતધર્મત્વા ભાવઃ)
પ્રપઞ્ચમરણાદ્યભાવશ્ચ

(ચૈતન્યસ્ય ભૂતધર્મત્વા ભાવઃ)
મદશક્તિવચ્ચેત્ પ્રત્યેકપરિદૃષ્ટે સાંહત્યે તદુદ્ભવઃ

(ચૈતન્યસ્ય ભૂતધર્મત્વા ભાવઃ)
જ્ઞાનાન્મુક્તિઃ

(જ્ઞાનવિપર્યયાભ્યાં મુક્તિબન્ધૌ)
બન્ધો વિપર્યયાત્

(જ્ઞાનવિપર્યયાભ્યાં મુક્તિબન્ધૌ)
નિયતકારણત્વાન્ન સમુચ્ચયવિકલ્પૌ

(તત્વજ્ઞાનમાત્રસ્ય મુક્તિહેતુત્વં)
સ્વપ્નજાગરાભ્યામિવ માયિકામાયિકાભ્યાં નોભયોર્મુક્તિઃ પુરુષસ્ય

(તત્વજ્ઞાનમાત્રસ્ય મુક્તિહેતુત્વં)
ઇતરસ્યાપિ નાત્યન્તિકં

(ઉપાસનાત્મકજ્ઞાનસ્ય મુક્તિહેતુત્વાભાવઃ)
સઙ્કલ્પિતે ઽપ્યેવં

(ઉપાસનાત્મકજ્ઞાનસ્ય મુક્તિહેતુત્વાભાવઃ)
ભાવનોપચયાત્ શુદ્ધસ્ય સર્વં પ્રકૃતિવત્

(ઉપાસનાફલં)
રાગોપહતિઃ ધ્યાનં

(ધ્યાનસ્ય મુક્તિસાધનજ્ઞાનસાધનત્વં)
વૃત્તિનિરોધાત્ તત્સિદ્ધિઃ

(ધ્યાનસિદ્ધ્યુપાયઃ)
ધારણાસનસ્વકર્મણા તત્સિદ્ધિઃ

(ધ્યાનસાધનાનિ, તેષાં લક્ષણાનિ ચ)
નિરોધઃ છર્દિવિધારણાભ્યાં

(ધ્યાનસાધનાનિ, તેષાં લક્ષણાનિ ચ)
સ્થિરસુખમાસનં

(ધ્યાનસાધનાનિ, તેષાં લક્ષણાનિ ચ)
સ્વકર્મ સ્વાશ્રમવિહિતકર્માનુષ્ઠાનં

(ધ્યાનસાધનાનિ, તેષાં લક્ષણાનિ ચ)
વૈરાગ્યાત્ અભ્યાસાચ્ચ

(મુખ્યાધિકારિણઃ યમાદિપઞ્ચકાપેક્ષાભાવઃ)
વિપર્યયભેદાઃ પઞ્ચ

(બન્ધહેતુવિપર્યયવિભાગઃ)
અશક્તિરષ્ટવિશતિધા તુ

(વિપર્યયહેતૂનાં અશક્તીનાં ભેદાઃ)
તુષ્ટિર્નવધા

(બુદ્ધ્યશક્તિ સંપાદકયોઃ તુષ્ટિસિદ્ધ્યોઃ વિભાગઃ)
સિદ્ધિરષ્ટધા

(બુદ્ધ્યશક્તિ સંપાદકયોઃ તુષ્ટિસિદ્ધ્યોઃ વિભાગઃ)
અવાન્તરભેદાઃ પૂર્વવત્

(વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિસિદ્ધીનાં કિઞ્ચિદ્વિવરણં)
એવમિતરસ્યાઃ

(વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિસિદ્ધીનાં કિઞ્ચિદ્વિવરણં)
આધ્યત્મિકાદિ ભેદાત્ નવધા તુષ્ટિઃ

(વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિસિદ્ધીનાં કિઞ્ચિદ્વિવરણં)
ઊહાદિભિઃ સિદ્ધિરષ્ટધા

(વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિસિદ્ધીનાં કિઞ્ચિદ્વિવરણં)
નેતરાદિતરહાનેન વિના

(તપ આદિ સિદ્ધેઃ તાત્ત્વિકસિદ્ધિત્વાભાવઃ)
દૈવાદિપ્રભેદા

(દૈવાદિસૃષ્ટિપ્રભેદાઃ તદવધયશ્ચ)
આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં તત્કૃતે સૃષ્ટિઃ આવિવેકાત્

(દૈવાદિસૃષ્ટિપ્રભેદાઃ તદવધયશ્ચ)
ઊર્ધ્વં સત્વવિશાલા

(ગુણપ્રભેદેન સૃષ્ટિભેદાઃ)
તમોવિશાલામૂલતઃ

(ગુણપ્રભેદેન સૃષ્ટિભેદાઃ)
મધ્યે રજોવિશાલા

(ગુણપ્રભેદેન સૃષ્ટિભેદાઃ)
કર્મવૈચિત્ર્યાત્ પ્રધાનચેષ્ટા ગર્ભદાસવત્

(વિચિત્રસૃષ્ટીનાં નિમિત્તં)
આવૃત્તિસ્ત્તત્રાપ્યુત્તરોત્તરયોગાદ્ધેયઃ

(આમુક્તિ સૃષ્ટીનાં હેયત્વં)
સમાનં જરામરણાદિનં દુઃખં

(આમુક્તિ સૃષ્ટીનાં હેયત્વં)
ન કારણલયાત્ કૃતકૃત્યતા મગ્નવદુત્થાનાત્

(પ્રકૃતિલયસ્યાપિ આત્યન્તિકમુક્તિરૂપત્વાભાવઃ)
અકાર્યત્વે ઽપિ તદ્યોગઃ પારવશ્યાત્

(પ્રકૃતિલયસ્યાપિ આત્યન્તિકમુક્તિરૂપત્વાભાવઃ)
સ હિ સર્વવિત્ સર્વકર્તા

(પ્રકૃતિલયસ્યાપિ આત્યન્તિકમુક્તિરૂપત્વાભાવઃ)
ઈદૃશેશ્વરસિદ્ધિઃ સિદ્ધા

(પ્રકૃતિલીનસ્યૈવ જન્યેશ્વરત્વં)
પ્રધાનસૃષ્ટિઃ પરાર્થં સ્વતો ઽપ્યભોક્તૃત્વાત્

(પ્રધાનકર્તૃકસૃષ્ટેઃ ઉપપાત્તિઃ પ્રયોજનં ચ)
ઉષ્ટ્રકુઙ્કુમવહનવત્

(પ્રધાનકર્તૃકસૃષ્ટેઃ ઉપપાત્તિઃ પ્રયોજનં ચ)
અચેતનત્વે ઽપિ ક્ષીરવચ્ચેષ્ટિતં પ્રધાનસ્ય

(પ્રધાનકર્તૃકસૃષ્ટેઃ ઉપપાત્તિઃ પ્રયોજનઞ્ચ)
કર્મવત્ દૃષ્ટેર્વા કાલાદેઃ

(પ્રધાનકર્તૃકસૃષ્ટેઃ ઉપપાત્તિઃ પ્રયોજનઞ્ચ)
સ્વભાવાચ્ચેષ્ટિતમનભિસન્ધાનાત્ ભૃત્યવત્

(પ્રધાનકર્તૃકસૃષ્ટેઃ ઉપપાત્તિઃ પ્રયોજનઞ્ચ)
કર્માકૃષ્ટેર્વાનાદિતઃ

(પ્રધાનકર્તૃકસૃષ્ટેઃ ઉપપાત્તિઃ પ્રયોજનઞ્ચ)
વિવિક્તબોધાત્ સૃષ્ટિનિવૃત્તિઃ પ્રધાનસ્ય સૂદવત્ પાકે

(સૃષ્ટિનિવૃત્તિહેતુઃ)
ઇતરૈતરવત્તદ્દોષાત્

(સૃષ્ટિનિવૃત્તિહેતુઃ)
દ્વયોરેકતસ્ય વૌદાસીન્યમપવર્ગઃ

(સૃષ્ટિનિવૃત્તિહેતુઃ)
અન્યસૃષ્ટ્યુપરાગે ઽપિ ન વિરજ્ય (મ) તે પ્રબુદ્ધરજ્જુતત્વસ્યેવોરગઃ

(સૃષ્ટિવિશેષનિવૃત્તેઃ સૃષ્ટ્યન્તરપ્રવૃત્ત્યુપઘાતકત્વાભાવઃ)
કર્મનિમિત્તયોગાચ્ચ

(સૃષ્ટિવિશેષનિવૃત્તેઃ સૃષ્ટ્યન્તરપ્રવૃત્ત્યુપઘાતકત્વીભાવઃ)
નૈરપેક્ષ્યે ઽપિ પ્રકૃત્યુપકારે ઽવિવેકો નિમિત્તં

(પ્રકૃતિપ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોઃ નિયામકોપપાદનં)
નર્તકીવત્ પ્રવૃત્તસ્યાપિ નિવૃત્તિઃ ચારિતાર્થ્યાત્

(પ્રકૃતિપ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોઃ નિયામકોપપાદનં)
દોષબોધે ઽપિ નોપસર્પણં પ્રધાનસ્ય કુલવધૂવત્

(પ્રકૃતિપ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોઃ નિયામકોપપાદનં)
નૈકાન્તતો બન્ધમોક્ષૌ પુરુષસ્ય અવિવેકાદૃતે

(બન્ધમોક્ષયોઃ આત્મગતત્વાભાવઃ)
પ્રકૃતેરાઞ્જસ્યાત્ સસઙ્ગત્વાત્ પશુવત્

(બન્ધમોક્ષયોઃ આત્મગતત્વાભાવઃ)
રૂપૈઃ સપ્તભિઃ આત્માનં બધ્નાતિ પ્રધાનં કોશકારવદ્વિમોચયેત્યેકરૂપેણ

(બન્ધમોક્ષનિમિત્તાનિ)
નિમિત્તત્વમવિવેકસ્ય ન દૃષ્ટહાનિઃ

(બન્ધમોક્ષનિમિત્તાનિ)
તત્વાભ્યાસાન્નેતિ નેતીતિ ત્યાગાત્ વિવેકસિદ્ધિઃ

(તત્ત્વાભ્યાસસ્યૈવ વિવેકહેતુત્વં)
અધિકારિપ્રભેદાન્ન નિયમઃ

(તત્ત્વાભ્યાસસ્યૈવ વિવેકહેતુત્વં)
બાધિતાનુવૃત્ત્યા મધ્યવિવેકતો ઽપ્યુપભોગઃ

(વિવેકવિશેષસ્યૈવ નિસ્તારોપાયત્વં)
જીવન્મુક્તશ્ચ

(વિવેકવિશેષસ્યૈવ નિસ્તારોપાયત્વં)
ઉપદેશ્યોપદેષ્ટૃત્વાત્તત્સિદ્ધિઃ

(જીવન્મુક્તિસાધનં)
શ્રુતિશ્ચ

(જીવન્મુક્તિસાધનં)
ઇતરથા અન્ધપરમ્પરા

(જીવન્મુક્તિસાધનં)
ચક્રભ્રમણવત્ ધૃતશરીરઃ

(જીવન્મુક્તિસાધનં)
સંસ્કારલેશતઃ તત્સિદ્ધિઃ

(જીવન્મુક્તિસાધનં)
વિવેકાન્નિઃ શેષદુઃખનિવૃત્તૌ કૃતકૃત્યો નેતરાન્નેતરાત્