સાંખ્યકારિકા · શ્લોક 41-60

ચિત્રં યથા *શ્રયમ્ ઋતે સ્થાણ્વ્1-આદિભ્યો વિના યથા2 છાયા
તદ્વદ્ વિના ^વિશેષૈર્ ન તિષ્ઠતિ3 નિર્-આશ્રયં લિઙ્ગમ્.

પુરુષાઽર્થ-હેતુકમ્ ઇદં નિમિત્ત-નૈમિત્તિક-પ્રસઙ્ગેન
પ્રકૃતેર્ વિભુત્વ-યોગાન્ નટવદ્ વ્યવતિષ્ઠતે1 લિઙ્ગમ્.

સાંસિદ્ધિકાશ્ ચ ભાવાઃ પ્રાકૃતિકા વૈકૃતાશ્ ચ ધર્મા`દ્યાઃ
દૃષ્ટાઃ કરણા`શ્રયિણઃ કાર્યા`શ્રયિણશ્ ચ કલલા`દ્યાઃ.

ધર્મેણ ગમનમ્ ઊર્ધ્વં ગમનમ્ અધસ્તાદ્ ભવત્ય્ અ-ધર્મેણ
જ્ઞાનેન ચા ઽપવર્ગો વિપર્યયાદ્ ઇષ્યતે બન્ધઃ.

વૈ-રાગ્યાત્ પ્રકૃતિ-લયઃ સંસારો ભવતિ રાજસાદ્1 રાગાત્
ઐશ્વર્યાદ્ અ-વિઘાતો વિપર્યયાત્ તદ્-વિપર્યાસઃ.

એષ પ્રત્યય-સર્ગો વિપર્યયાઽ-શક્તિ-તુષ્ટિ-સિદ્ધ્ય્-આખ્યઃ
ગુણ-વૈષમ્ય1-વિમર્દાત્2 તસ્ય ચ3 ભેદાસ્ તુ પઞ્ચાશત્.

પઞ્ચ વિપર્યય-ભેદા ભવન્ત્ય્ અ-શક્તેશ્1 ચ કરણ-વૈકલ્યાત્
અષ્ટાવિંશતિ-ભેદાસ્2 તુષ્ટિર્ નવધા ^ષ્ટધા સિદ્ધિઃ.

ભેદસ્ તમસો .અષ્ટ-વિધો મોહસ્ય ચ દશ-વિધો મહા-મોહઃ
તામિસ્રો1 .અષ્ટા2-દશધા તથા ભવત્ય્ અન્ધ-તામિસ્રઃ1.

એકાદશ્ઽ એન્દ્રિય-વધાઃ1 સહ બુદ્ધિ-વધૈર્ અ-શક્તિર્ ઉદ્દિષ્ટા2
સપ્તદશ વધા3 બુદ્ધેર્4 વિપર્યયાત્5 તુષ્ટિ-સિદ્ધીનામ્.

આધ્ય્-આત્મિકાશ્1 ચતસ્રઃ પ્રકૃત્ય્-ઉપાદાન-કાલ-ભાગ્યા2`ખ્યાઃ
બાહ્યા વિષય્ઽઓપરમાચ્ ચ પઞ્ચ3 નવ4 તુષ્ટયો .અભિમતાઃ 5.

ઊહઃ શબ્દો .અધ્યયનં દુઃખ-વિઘાતાસ્ ત્રયઃ1 સુ-હૃત્-પ્રાપ્તિઃ
દાનં ચ સિદ્ધયો .અષ્ટૌ2 સિદ્ધેઃ3 પૂર્વો .અઙ્કુશસ્ ત્રિ-વિધઃ

ન વિના ભાવૈર્ લિઙ્ગં ન વિના લિઙ્ગેન ભાવ-1નિર્વૃત્તિઃ2
લિઙ્ગા`ખ્યો ભાવા`ખ્યસ્ (તસ્માદ્ દ્વિ-વિધઃ પ્રવર્તતે3 સર્ગઃ.)

અષ્ટ-વિકલ્પો દૈવસ્1 તૈર્યગ્-યોનશ્2 ચ3 પઞ્ચધા ભવતિ
માનુષ્યશ્4 ચ્ઽ ઐક5-વિધઃ સમાસતો ભૌતિકઃ6 સર્ગઃ.

ઊર્ધ્વં સત્ત્વ-વિશાલસ્ તમો-વિશાલશ્ ચ1 મૂલતઃ સર્ગઃ
મધ્યે રજો-વિશાલો બ્રહ્મા`દિ2 સ્તમ્બ-પર્ય્-અન્તઃ3.

તત્ર1 જરા-મરણ-કૃતં2 દુઃખમ્ પ્રાપ્નોતિ ચેતનઃ પુરુષઃ
લિઙ્ગસ્યા ` વિ3નિવૃત્તેસ્ તસ્માદ્ દુઃખં સ્વ-ભાવેન4.

ઇત્ય્ એષ પ્રકૃતિ-કૃતો1 મહદ્-આદિ-વિશેષ2-ભૂત-પર્ય્-અન્તઃ3
પ્રતિ-પુરુષ-વિમોક્ષાઽર્થં સ્વાઽર્થ ઇવ પરાઽર્થ4 આરમ્ભઃ.

વત્સ-વિવૃદ્ધિ-નિમિત્તં ક્ષીરસ્ય યથા પ્રવૃત્તિર્ અ-જ્ઞસ્ય
પુરુષ-વિમોક્ષ-નિમિત્તં તથા પ્રવૃત્તિઃ પ્રધાનસ્ય.

ઔત્સુક્ય-નિવૃત્ત્ય્-અર્થં યથા ક્રિયાસુ પ્રવર્તતે લોકઃ
પુરુષસ્ય વિમોક્ષાઽર્થમ્1 પ્રવર્તતે તદ્વદ્ અ-વ્યક્તમ્.

રઙ્ગસ્ય દર્શયિત્વા નિવર્તતે નર્તકી યથા નૃત્યાત્
પુરુષસ્ય તથા *ત્માનમ્ પ્રકાશ્ય વિનિવર્તતે1 પ્રકૃતિઃ.

નાના-વિધૈર્ ઉપાયૈર્1 ઉપકારિણ્ય્ અન્-ઉપકારિણઃ પુંસઃ
ગુણવત્ય્ અ-ગુણસ્ય સતસ્ તસ્યા ઽર્થમ્ અપાઽર્થકં ચરતિ2.