Samādhirājasūtra · Chapter 29
iti śrīsamādhirāje daśānuśaṃsāparivarto nāma aṣṭāviṃśatitamaḥ ||
(Vaidya 172)
29 Tejaguṇarājaparivartaḥ |
tatra bhagavān punarapi candraprabhaṃ kumārabhūtamāmantrayate sma - tasmāttarhi kumāra divyāni cakravartirājyaiśvaryasukhānyapahāya pravrajiṣyāmītyevaṃ tvayā kumāra sadā śikṣitavyam | pravrajitena kumāra dhūtaguṇasaṃlekhapratiṣṭhitena vivekacāriṇā kṣāntisauratyasaṃpannena bhavitavyam | sadā ca ārabdhavīryeṇa te kumāra ādīptaśiraścailopamena ayaṃ sarvadharmasvabhāvasamatāvipañcitaḥ samādhiḥ śrotavya udgrahītavyaḥ paryavāptavyaḥ pravartayitavyo dhārayitavyo vācayitavyaḥ uddeṣṭavyaḥ svādhyātavyo 'raṇābhāvanayā bhāvayitavyo bahulīkartavyaḥ, parebhyaśca vistareṇa saṃprakāśayitavyaḥ | khaṅgaviṣāṇabhūtena advitīyena ca te kumāra araṇyaniṣeviṇā sadā bhavitavyam | ātmaparityāgenāpi te kumāra sarvasattvānāmarthaḥ sadā karaṇīya iti ||
atha khalu bhagavāṃstasyā velāyāmetamevārthamudbhāvayaṃścandraprabhasya kumārabhūtasyemaṃ pūrvayogakathāparivartaṃ gāthābhigītena vistareṇa saṃprakāśayati sma -
smaramī atīta bahukalpaśatā yada āsi nāyaku anantayaśāḥ /
naradevanāgagaṇapūjaniyo nāmena tejaguṇi rāja jino
daśa bhikṣukoṭi ṣaḍabhijñaruhāḥ pratisaṃvidāna vaśipāragatāḥ /
dhūtavṛtta saṃlekhita śāntamanāḥ iti tasya tena samayena gaṇāḥ
ṣaṭsaptatī nagara koṭiśatāḥ pañcāśayojanapramāṇa samāḥ /
ratanāna saptana viśiṣṭavarā iha jambudvīpi tada kāli abhūt
tada kāli te puravarā sakalāḥ pratimaṇḍitā bahu udyānaśataiḥ /
udyāna sarvi ghanameghanibhāḥ phalapuṣpamaṇḍita tarunicitāḥ
phalavṛkṣajāti vividhā rucirāḥ lakucāmrajambupanasairnicitāḥ /
(Vaidya 173)
karṇikāracampakapunnāgaśataiḥ pratimaṇḍitāsta udyānavarāḥ
nyagrodha sarvi dvijasaṃgharutāḥ kalaviṅkakokilamayūraśataiḥ /
śukajīvaṃjīvakakuṇālarutā bahupakṣisaṃgharuta kāli tadā
dhṛtarāṣṭrarājahaṃsopanibhā bhṛṅgakuṇālā varaghoṣarutāḥ /
citrāṅgaraktamahāvarṇaprabhāḥ sumanojñaśabda madhurā muditāḥ
iti pakṣi samāgata kāli tadā kalaviṅkamayūravihaṅgarutaiḥ /
parapuṣṭa śārika vicitra dvijā bahupakṣighoṣaruta nānavidhāḥ
tehi niṣevita udyānaśatā mucilindavārṣika aśokaśataiḥ /
atimuktakātha javapuṣpapatraiḥ padmotpalaiḥ kumudapuṇḍarikaiḥ
padumaiḥ sahasraśatapatracitā imi puṣpa puṣkariṇiśobhakarāḥ /
pratimaṇḍitāḥ surabhigandhavarāḥ śobhanti puṣkariṇiyo rucirāḥ
tahi kāli rāja iha jambudhvaje dṛḍhadattu āsi manujādhipatiḥ /
putrāṇa tasya abhu pañcaśatāḥ prāsādikāḥ paramadarśanikāḥ
tahi kāli rājyu śivu kṣema abhūt anupadrutaṃ suramaṇīya śivam /
ayu jambudvīpa kusumairnicito nirviṃśeṣa devabhavanehi samam
(Vaidya 174)
tahi kāli so daśabalo anidho jinu bhāṣate imu samādhivaram /
svapnopamā bhavagatī sakalā na va kaści jāyati na co mriyate
na sattva labhyati na jīvu naro imi dharma phenakadalīsadṛśāḥ /
māyopamā gaganavidyusamā dakacandrasaṃnibha marīcisamāḥ
na ca asmi loki mṛtu kaści naro paraloki saṃkramati gacchati vā /
na ca karma naśyati kadāci kṛtaṃ phalameti kṛṣṇa śubha saṃsarato
na ca śāśvataṃ na ca ucchedu puno na ca karmasaṃcayu na cāpi sthitiḥ /
na ca so 'pi kṛtva punaraspṛśatī na ca anyu kṛtva puna vedayate
na ca saṃkramo na ca punāgamanaṃ na ca sarvamasti na ca nāsti punaḥ /
na ca dṛṣṭisthānu gatiśuddhiriho na ca sattvacaru na praśāntagatī
anupādu śāntu animittapadaṃ sugatāna gocaru jināna guṇāḥ /
bala dhāraṇī daśabalāna balaṃ buddhāniyaṃ vṛṣabhitā paramā
varaśukladharma guṇasaṃnicayo guṇajñānadhāraṇibalaṃ paramam /
ṛddhivikurvaṇāvidhiḥ paramā varapañcābhijñā pratilābhanayaḥ
na ca sa prajānatīha svabhāvu kvaci agatāgatī nipuṇadharmagatī /
(Vaidya 175)
na ca dharmadhātu vrajatīha kvaci evaṃ gatī agati dharmagatī
na ca ghoṣasaṃcayu svabhāvagatī gatiyo svabhāvu na kahiṃci sthitaḥ /
asthitā aniśritā svabhāvagatī jinagocaro viraju śāntapadam
śāntapraśānta upaśāntagatī na ca sā gatī kvacana saṃsthihatī /
bhāvu svabhāvu nugatāḥ satataṃ nipuṇaṃ sudurdṛśu padaṃ acalam
na ca sā calā hi svayameva sthitā asthitā anāgata svabhāvu sthitā /
na ca śakya bhāṣitu svabhāvu sthitī śūnyā ca sā acalu dharmasthitī
ghoṣaśca ukta na ca ghoṣagatī ghoṣasvabhāvagati dharmagatī /
na ca ghoṣasaṃcayu sthitī ca kvaci evaṃsvabhāvu gati dharmagatī
gatiśabda uktu na ca sattvagatī dharmasvabhāva nipuṇārthagatī /
ghoṣo 'pi coktu na ca sattvagatī na ca ghoṣu labhyati na sattvagatiḥ
na ca ananta nānta na ca madhyagatiḥ naivāsti nāsti na ca deśagatī /
jñātā ca yādṛśa svabhāvagatī iya deśanā jinavarāṇa samā
virajaṃ viśuddhi paramārthapadaṃ śānta praśānta arajaṃ virajam /
na ca kalpa manyana praśāntapadaṃ jinu bhāṣate paramakāruṇiko
(Vaidya 176)
na pi cāsti akṣarapracāra iho vipulā gatirvipulā arthagatī /
buddhehi sevita jinehi stutā avabhāsa dharmanaya sūkṣmagatī
dharmanidhāna virajaṃ vipulaṃ yatra sthitā apratimā sugatā /
deśenti dharmaratanaṃ virajaṃ paramārthaśūnya nipuṇārthagatī
aśrauṣi rāja dṛḍhadattu tadā dvipadendra bhāṣati samādhimimam /
so 'śītikoṭinayutehi tadā upasaṃkramī tada jinu kāruṇikam
balavantu gauravu janetva jine vanditva pādu manujādhipatiḥ /
purataḥ sthito daśabalasya tadā kṛtāñjalirdaśanakhaḥ pramuditaḥ
tasyo viditva pariśuddha carīṃ jina indriyeṣu vaśi pāragataḥ /
adhumuktikovidu naraḥ pravaro imu tasya deśayi samādhivaram
yada tena rājña paramārtha śruto utpanna prīti ariyā vipulā /
ujjhitva dvīpa sakalāṃścaturo vijahitva kāma abhiniṣkrami so
yada rāja pravraji jahitva mahīṃ bodhāya arthiku bhaviṣyajinaḥ /
sarve manuṣya iha jambudhvaje vijahitva kāmaratī pravrajitā
vipulo gaṇo daśabalasya tadā bahu bhikṣu bhikṣuṇi prayuktamanāḥ /
(Vaidya 177)
akṛṣṭā anupta tada oṣadhayo prādurbhūtā marutparicarāḥ
kāṣāya tricīvara prādurbhūtā samacchinna susīvita te 'nupamāḥ /
amalā virajāśca suvarṇacittā buddhasya guṇocita puṇyabalāḥ
paśyo kumāra sa hi rājavaro vijahitva sarva mahi pravrajitaḥ /
bheṣyanti sattva kṣayakāli bahu aparīttabhogā na tyajanti gṛhān
tāḍana bandhana kudaṇḍa bahu ākrośa tarjanamaniṣṭadukham /
sahiṣyanti rājakula pīḍa bahu suparīttabhoga na ca bhaktu gṛhe
aparītta āyu na ca asti dhanaṃ sumahān pramādu na ca puṇyabalam /
na ca śilpasthānakuśalā abudhā dāridriyaṃ ca na ca vittu gṛhe
paradāragṛddha aviśuddhamanā īrṣyālukāḥ paramasāhasikāḥ /
saṃkliṣṭadharma na ca vṛttu sthitā vakṣyanti buddha bhaviṣyām vayam
utkocavañcanaka sāhasikā ahamāḍhyu dharma dhanadāsmi jage /
upaghātakāḥ kuhaka naikṛtikā vakṣyanti buddha bhaviṣyāma vayam
vadhabandhupadravi parasya ratāḥ duḥśīla dāruṇa praduṣṭamanāḥ /
akṛtajña bhedaka vihiṃsasthitā vakṣyanti haṃ te bhaṇa bodhicarim
yasyaiva tena śruta bodhicarī tasyaiva madhyi pratighaṃ janayī /
(Vaidya 178)
śrutvā ca budhaṃ skhalitamekapadaṃ tasyaiva bhāṣati avarṇaśatān
tadimāṃ kumāra mama śrutva giraṃ mā tehi saṃstavu karohi tadā /
supināntare 'pi aviśvasta siyā yadi icchase spṛśitu bodhicarīm
dhūtavṛtta saṃlikhita naikaguṇān parikīrtayantu bahukalpaśatān /
bhaṇatī guṇānna ca guṇeṣu sthito na sa budhyate paramabodhigirām
bhavathā sadāpi akhilā madhurā sada śuddhaśīla suprasannamanāḥ /
pariśuddhaśīla bhavathā satataṃ nacireṇa lapsyatha samādhivaram
na karotha māna na janetha khilaṃ pariśuddhamānasa sadā bhavathā /
mada māna mrakṣa vijahitva tataḥ pratilapsyathā imu samādhivaram
guṇato anusmari jinaṃ satataṃ varakāñcanacchaviprabhāsakaram /
gaganaṃ ca rātriya nakṣatrasphuṭaṃ tatha kāyu lakṣaṇasphuṭo munino
dhvajacchatravitānapatākavarāṃ cūrṇānulepanaṃ gṛhītva bahūn /
pūjāṃ karotha sugatasya sadā nacireṇa lapsyatha samādhivaram
vara gandhamālyakusumā rucirāṃ vāditra tūrya pragṛhīta bahu /
(Vaidya 179)
jinastūpi pūja prakarotha sadā nacireṇa lapsyatha samādhivaram
paṇavaiḥ sughoṣakamṛdaṅgaśataiḥ paṭahairvipañcivaraveṇuravaiḥ /
madhurasvarairviṃvidhavādyagaṇaiḥ pūjetha nāyaku prasannamanāḥ
kāretha buddhapratimāṃ rucirāṃ ratanāmayīṃ suparikarmakṛtām /
prāsādikāṃ paramasudarśanīyāṃ nacireṇa lapsyatha samādhivaram
vanaṣaṇḍa sevatha vivikta sadā vijahitva grāmanagareṣu ratim /
advitīya khaṅgasama bhotha sadā nacireṇa lapsyatha samādhivaram
ahu dharmasvāmi mama yūyu sutā anuśikṣathā mama samādhicarim /
ahu so abhūṣi diśatā suviśruto dṛḍhadattu nāma manujādhipatiḥ
maya buddha pūjita ananta pure maya śīlu rakṣitu viśuddhamanāḥ /
maya gauravaṃ daśabaleṣu kṛtaṃ imu śāntameṣata samādhivaram
maya putra dāra parityakta pure śirahastapādanayanāgravarāḥ /
na ca līnacittata kadāci kṛtā imu śāntameṣata samādhivaram
(Vaidya 180)
dhanadhānya dāsa bahudāsiśatā ratanā prabhūta parityakta mayā /
saṃtarpitā pi bahuyācanakā imu śāntameṣata samādhivaram
maya mukti sphāṭika suvarṇa bahu vaidūrya śaṅkha śila tyakta pure /
maṇi śuddharūpiya pravāla ghanā imu śāntameṣata samādhivaram
maya tyakta ābharaṇa nānavidhā varamuktahāra tatha sīhanukāḥ /
ratanāna jālika viśiṣṭa pṛthu imu śāntameṣata samādhivaram
maya vastrakoṭya paramā sukhumāḥ pariśuddha kāśikadukūlavarāḥ /
bahuhemacitra parityakta pare imu śāntameṣata samādhivaram
maya hasti aśva ratha nānavidhāḥ parityakta svapriyasuto mahilāḥ /
na ca daurmanasyata kadāci kṛtā imu śāntameṣata samādhivaram
maya dṛṣṭva pūrvi sudaridra narāḥ paryeṣṭiduḥkhita ca kṛcchragatāḥ /
maya te dhanena adaridra kṛtāḥ imu śāntameṣata samādhivaram
hastī rathāśvarathakā nayutāḥ pracchannaratanamaṇijālacitāḥ /
dattā mayā yācanakāna purā imu śāntameṣata samādhivaram
udyāna koṭinayutā bahavaḥ samalaṃkaritva maya datta purā /
(Vaidya 181)
harṣetva mānasu janitva kṛpāṃ imu śāntameṣata samādhivaram
grāmātha rāṣṭranagarā nigamāḥ samalaṃkaritva maya datta purā /
datvā ca prītimanubhomi sadā imu śāntameṣata samādhivaram
ratanāna rāśaya sumerusamāstatha cīvarābharaṇakāśca bahu /
ye datta pūrvi maya yācanake imu śāntameṣata samādhivaram
sudaridra sattva kṛta āḍhya mayā parikṛcchraprāpta paritrāta bahu /
bahuduḥkhapadruta sukhī mi kṛtā imu śāntameṣata samādhivaram
yada āsi īścaru mahīya ahaṃ dukhitāṃ ca paśyami bahuṃ janatām /
utsṛṣṭa teṣu maya rājyamabhūt kṛpa saṃjanetva sukhito ca yathā
ye me kumāra kṛta āścariyā kṛta duṣkarāṇi bahu kalpaśatā /
na ca te maya kṣapaṇa śakya siyā kalpāna koṭinayutā bhaṇataḥ
unmattacittabhūmi gacchi narā | aśraddadhanta sugatasya carim /
kṛta ye mi duṣkara tadāścariyā imu śāntameṣata samādhivaram
ārocayāmi ca kumāra idaṃ śraddadhanta me avitathaṃ vacanam /
na hi vāca bhāṣati mṛṣāṃ sugataḥ sada satyavādi jinu kāruṇikaḥ
(Vaidya 182)
anye ime 'pi ca prakāra bahū caratā śodhita ya kalpaśatāḥ /
kathamahaṃ labhitvimu samādhivaraṃ moceya sattvaniyutāṃ dukhitām
yasmin kṣaṇe ayu samādhi mayā pratilabdha bhūta mahājñānapathaḥ /
so 'haṃ labhitvimu samādhivaraṃ paśyāmi buddhanayutān subahūn
ṛddhī ananta pratilabdha mayā sa vikurvamāṇu vraji kṣetraśatān /
gatvā ca pṛcchi ahu kāruṇikān praśnāna koṭiniyutāna bahum
yaścaiva bhāṣi mama te sugatā praśnāna koṭiniyutāna tadā /
gṛhṇitva sarvamahu dhārayamī na ca bhraśyate ekapadaṃ pi mamā
taṃ co śruṇitva ahu bhūtanayaṃ praśnāna koṭinayutāna bahum /
deśitva taṃ viraja śāntapadaṃ sthāpemi sattva bahu jñānapathe
asmin samādhiya sthihitva mayā śikṣitva bhūtanaya kalpaśatān /
bahusattvakoṭinayutāni purā ye sthāpitā viraji mārgavare
yehī na dṛṣṭa purimā sugatā bhāṣantakā imu nayaṃ virajam /
tehī na śakyamiha śraddadhituṃ paramārthaśūnyata samādhivaram
ye śrāddha paṇḍita vidhijña narā gambhīrabhūtanayalabdhanayāḥ /
(Vaidya 183)
te nā trasanti na ca saṃtrasiṣū śrutvā ca bhonti sada āttamanāḥ
te te dharenti varabodhi samā te te hi putra anujāta mamā /
te te hyudumbarakusumasamāsteṣārtha haṃ caritu kalpaśatān
na pi tasya asti vinipātabhayaṃ aṣṭākṣaṇā vigata tasya sadā /
drakṣyanti buddhanayutān subahūn imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
yatha maitrako jinu anantayaśāḥ sattvāna bheṣyi bahu arthakaraḥ /
tatha vyākaromyahamanantamatiṃ hastasmi yasya susamādhivaram
smṛtimān sa bhoti matimān jñānodgataḥ śrutidharo bhavati /
pratibhānu tasya bhavati vipulaṃ imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
devānāṃ ca sa bhavati pūjaniyo marutāṃ ca sada namasyanīyaḥ /
abhirakṣitaḥ satata devagaṇaiḥ imu yaḥ samādhi naru dhārayati
na ca so 'gnimadhye mriyate na jale na ca tasya śastra kramate na viṣam /
na ca vairiṇāṃ gamaniyo bhavatī imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
vanakandare vasatu tasya sadā marutā karonti vara pāricarim /
upasthāyakāśca bahu yakṣaśatā imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
(Vaidya 184)
jñānena sāgarasamo bhavatī na sajjate guṇa bhaṇantu muneḥ /
bhūtāṃśca buddhaguṇa kīrtayate imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
nānto na cāsya paryantu śrute na pramāṇu labhyati yathā gagane /
jñānolkadhāri timiraṃ harati imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
snigdhaṃ suyukta sada muñca girāṃ parṣatsu bhāṣati supremaṇiyām /
siṃho yathā sa vinadaṃ bhaṇatī imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
vaidyo bhiṣaku samu so bhavatī gati lenu trāṇa śaraṇaṃ bahūnām /
ālokabhūtu jagi so bhavati imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
na ca tasya maithuni mano ramate śamathe rataḥ spṛśati dhyānasukham /
śāntāṃ sa bhāṣati praśānta giram imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
na ca tasya mānasu nimittarataṃ sarve vibhāvita nimitta pṛthu /
satataṃ samāhitu vidū bhavatī imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
cakṣuśca so labhati aprākṛtakaṃ yeno sa paśyati anantajinān /
so 'nantacakṣurbhavati vṛṣabho imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
krauñcasvaro madhurayuktagiro kalaviṅkadundubhisvaro bhavatī /
saṃgītiyuktasvaru mañjugiro imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
(Vaidya 185)
meghābhigarjitasvaro bhavatī haṃsasvaro ravati mañjugiraḥ /
pañcasvarāṅgaśatayuktasvaro imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
bahukalpakoṭinayutā vividhā madhurasvarāṅgasuprayuktasvarāḥ /
acintiyā sa gira niścaratī imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
na ca bhojane bhavati gṛdhnumanā na pātracīvararato bhavatī /
alpecchu saṃtuṣṭa susaṃlikhito imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
na ca ātma utkarṣaku so bhavatī na parasya bhāṣati avarṇu kvacit /
dhyāne rataḥ sukhumacittu sadā imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
ātmānuprekṣī satataṃ bhavatī na parasya skhalitemeṣati ca /
aviruddhu sarvi jagi so bhavatī imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
akiliṣṭacittu pariśuddhacarī aśaṭho avañcaku sadā bhavatī /
sadamārdavaḥ sada vimokṣarato imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
tyāgādhimukta satataṃ bhavatī mātsaryacittu na ca tasya ratam /
śīlenupetu satataṃ bhavatī imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
abhirūpa darśaniyu premaṇiyo varakāñcanacchavi prabhāsakaraḥ /
(Vaidya 186)
dvātriṃśallakṣaṇadharo bhavatī imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
prāsādikaśca sada so bhavatī abhilakṣito bahujanasya priyo /
prekṣanta tṛpti na labhanti narā imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
devāsya nāga tatha yakṣagaṇāstuṣṭā udagrāḥ sada āttamanāḥ /
bhāṣanti varṇa praviśitva kulānimu yaḥ samādhi naru dhārayatī
brahmā ca śakra vaśavarti vahu upasthānu tasya prakaronti sadā /
na ca tasya unnata mano bhavatī | imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
na ca tasya durgatibhayaṃ bhavatī na pi cākṣaṇā na vinipātabhayam /
parimuktu sarvavinipātabhayādimu yaḥ samādhi naru dhārayatī
na ca tasya kāṅkṣa vimatirbhavatī vara buddhadharma śruṇiyā nipuṇān /
gambhīrajñānānugato bhavatī imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
yaṃ yaṃ pi dharmaṃ śruṇatī sukhumaṃ sarvatra bhoti vaśi pāragataḥ /
balavantu hetunipuṇo bhavatī imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
evaṃ prabhāṣita jinena girā ahu tena bhomi paricīrṇa sadā /
labhate ca dhāraṇi viśiṣṭa varāmimu yaḥ samādhi naru dhārayatī
kālakriyāṃ ca sa karoti yadā amitābhu tasya purataḥ sthihatī /
(Vaidya 187)
bhikṣugaṇena saha kāruṇiko imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
lābhī ca dhāraṇiya so bhavatī dharmanidhāna vaśipāragataḥ /
pratibhānavānanācchedyagiro ya imaṃ samādhi naru dhārayatī
yenaiva so vrajati dharmadharo ālokabhūta bhavatī jagataḥ /
sipraśāntacara suviśuddhamanā imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
vara dharmakośa vividhaṃ nipuṇaṃ so dharmakāya vaśi pāragataḥ /
so saṃśayaṃ chinatti sarvajage imu yaḥ samādhi naru dhārayatī
sarve 'pi sattva siya kāruṇikā bhagavān bhavāntakaraṇe sugataḥ /
tān satkareyyā bahu kalpaśatān yatha gaṅgavāluka tathottari vā
yaścaiva paści kṣayakāli imaṃ śrutvā samādhimiha kaści naraḥ /
anumodamīti bhaṇataikagiraṃ kala puṇyaskandha na sa pūrva bhavet
yasyo kumāra iya śāntagatī paramārthaśūnyata samādhivaro /
prāvartu bhoti tatha pustagataḥ so dharmabhāṇaku sthitaḥ sumatiḥ
Original text: Samādhirājasūtra · Edition: P.L. Vaidya, Darbhanga: The Mithila Institute, 1961 (Buddhist Sanskrit Texts, 2.) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0