Samādhirājasūtra · Chapter 14
iti śrīsamādhirāje samādhinirdeśaparivartastrayodaśaḥ || 13 ||
(Vaidya 83)
14 Smitasaṃdarśanaparivartaḥ |
atha khalu candraprabhaḥ kumārabhūta utthāyāsanādekāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇamya bhagavantametadavocat - āścaryaṃ bhagavan yāvat subhāṣiteyaṃ bhagavatā tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena sarvadharmasvabhāvasamatā sarvabodhisattvaśikṣāsamādhinirdeśaḥ | yathāpi nāma bhagavan dīrgharātramatra śikṣitvā samudāgato 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau | pratibhāti ca me bhagavan, pratibhāti ca me sugata | bhagavānāha - pratibhātu te kumāra yasyedānīṃ kālaṃ manyase | atha khalu candraprabhaḥ kumārabhūto bhagavatā kṛtāvakāśo bhagavantaṃ saṃmukhaṃ sārūpyābhirgāthābhirabhyaṣṭāvīt -
dṛṣṭvāna sattvān dukhitānupadrutān rāgeṇa doṣeṇa sadābhibhūtān /
cittaṃ tvayotpāditu bodhikāraṇādū buddho bhaveyaṃ ti prajāna mocakāḥ
cīrṇo 'si vīrye bahukalpakoṭiyo dāne dame saṃyami nityu śikṣitaḥ /
śīle ca kṣāntau tatha vīrye 'tandrito dānaṃ ca dattaṃ vipulamanantakam
na co tava mānasu jātu khinnaṃ hastāṃśca pādāṃstyajamānu jīvitam /
hiraṇyasuvarṇaṃ tatha putradāraṃ rājthaṃ ca tyaktamanapekṣa bhūtvā
śīlaṃ tavācchaṃ vimalaṃ viśuddham ātmā ca tyakto na ca śīla khaṇḍitam /
kāyena vācā manasā susaṃvṛtā sudāntacittā sugatā namo 'stu te
kṣāntīratāḥ kṣāntipathe pratiṣṭhitāḥ kāye kṛte khaṇḍa pi naiva krudhyase /
kṣīraṃ tataḥ prasravi maitrabhāvanā āścaryabhūtā sugatā namo 'stu te
(Vaidya 84)
balairupetā daśabhirbalaiḥ sthitā asaṅgujñānī vidi sarvadharmān /
karuṇāni lokahitakara dharmasvāmin anukampase prajā ima arthakāmaḥ
śūnyaṃ ti jñānaṃ na ca punihāsti sattvo lokaṃ ca dṛṣṭva tathā ti pranaṣṭamārgam /
vibodhitāste prakṛtinirātmadharme vimuktijātā na ca kvaci sā vimuktiḥ
pratyādiśaṃ jahiya sadā pramattaṃ jitvā ca māraṃ sabalamanantasainyam /
buddhitva bodhi vipulāmanantajñānaṃ diśehi dharmaṃ parama viśuddhaśāntam
gaganaṃ pateyyā saha śaśitārakehi pṛthivī vinaśyet sanagaraśailasaṃsthā /
ākāśadhāturapi ca siyānyathātvaṃ no caiva tubhyaṃ vitatha bhaṇeyya vācā
dṛṣṭvā tvaṃ duḥkhitān sattvānupalambharatāḥ prajāḥ /
anopalambhaṃ deśesi gambhīrāṃ śāntaśūnyatām
śikṣito 'si mahāvīra kalpakoṭīracintiyā /
anopalambhaśikṣāyāṃ skhalitaṃ te na vidyate
yādṛśe śikṣito dharme tādṛśaṃ dharmu bhāṣase /
abhūmiratra bālānāṃ yāvanta anyatīrthikāḥ
ye sthitā ātmasaṃjñāyāṃ te skhalanti avidvasu /
jñātvā dharmāṇa nairātmyaṃ skhalitaṃ te na vidyate
bhūtavādī mahāvīra bhūtadharmapratiṣṭhitaḥ /
bhūte satye sthito nātha bhūtāṃ vācaṃ prabhāṣase
bhūtā te cārikā āsīd yathā te praṇidhiḥ kṛtaḥ /
tasya bhūtasya niṣyandā bhūtāṃ vācaṃ prabhāṣase
bhūtacaryāsu saṃpanno bhūtakoṭīsuśikṣitā /
bhūtāśayā bhūtacarī bhūtaprajña namo 'stu te
(Vaidya 85)
samaste prajñayā nāsti jñānavādi prabhākara /
jñāne viśeṣatāṃ prāpta jñānavādi namo 'stu te
mitrastvaṃ sarvasattvānāṃ maitrī tava subhāvitā /
aprakampyo yathā meruracalaḥ supratiṣṭhitaḥ
gaṇe suvipule śāsturgaṇān saṃparikarṣasi /
gabhīraprajñā sugatā nadase pariṣadgatā
siṃhanādaṃ nadi buddhaḥ siṃhavikrāntavikramaḥ /
jitāste tīrthikāḥ sarve siṃhena kroṣṭukā yathā
adāntadamako vīra adāntā damitāstvayā /
te ca mitrā dṛḍhā bhonti abhedyā bhonti susthitāḥ
dṛṣṭvā tvaṃ duḥkhitān sattvānātmadṛṣṭisamāśritān /
nairātmya dharmaṃ deśemi yatra nāsti priyāpriyam
aśikṣitānāṃ bālānāṃ kumārgapathacāriṇām /
mārgaṃ tvaṃ saṃprakāśesi yena gacchanti nāyakāḥ
ye sthitā ātmasaṃjñāyāṃ duḥkhe te supratiṣṭhitāḥ /
na te jānanti nairātmyaṃ yatra duḥkhaṃ na vidyate
akhilitapadadharmadeśako 'si skhalitu na labhyati lokanātha /
avitatha gira saṃprabhāṣase tvaṃ duḥkhamokṣakarā namaste nātha
bahuniyutaśatā sahasrakoṭyo gaganasthitāḥ pṛthu devanāgayakṣāḥ /
sarviṃ spṛha janenti nāyakasmin bhagavatu vāca śruṇitva arthayuktām
snigdhamṛdumanojñakālayuktāṃ sumadhura vāca praṇīta premaṇīyām /
aparimitasvarāṅgasaṃprayuktāṃ hitakara mokṣakarīṃ bahujanasya
turiyaśatasahasra aprameyā sumadhura yukta bhaveyurekakāle /
(Vaidya 86)
divyasvara viśiṣṭa premaṇīyā abhibhavati sugatasya ekavācā
dvijagaṇakalaviṅkamañjudhoṣāḥ surucira premaṇīyāḥ sugītaśabdāḥ /
śaṅkhapaṭahabherivīṇaśabdāḥ kalamapi na labhantiḥ buddhaśabde
parabhṛtaśukaśārikāṇa śabdāstatha punaḥ krauñcamayūrakinnarāṇām /
ruta ravita ya keci premaṇīyāḥ kalamapi buddhasvarasya nānubhonti
priya madhura manojña premaṇīyāḥ sumadhura śāntagirā praśaṃsanīyāḥ /
sarvi gira prayukta ekakāle giravara harṣaṇiyāstathāgatasya
suramanujanarendradānavānāṃ sakalabhave tribhave ya asti sattvāḥ /
yā prabhā abhavat prabhākarāṇāṃ abhibhavati sugatasya ekaraśmiḥ
kusumitu sugatasya ātmabhāvaḥ parivṛtu vicitru sarvalakṣaṇaiḥ /
puṇyaśatanirvṛtu accha śuddhaḥ pratapati sarvajage jinasya kāyaḥ
śaṅkhāna śabda paṇavasughoṣakāṇāṃ bherīṇa śabda tathapi ca kimpalānām /
sarve ca śabda sumadhura premaṇīyā buddhasya śabde śatima kalāṃ na bhonti
tūryāṇa koṭiniyutasahasraśabdā āsvādanīya sumadhura divyakalpāḥ /
prāmodanīya marugaṇa apsarāṇāṃ buddhasya śabde śatima kalāṃ na bhonti
(Vaidya 87)
krauñcā mayūra parabhṛta cakravākā haṃsāḥ kuṇālā bahuvidhapakṣisaṃghāḥ /
ye te saśabdāḥ sumadhura ekakāle buddhasya śabde śatima kalāṃ na bhonti
nāgāna yakṣāṇa asuramahoragāṇāṃ devendrabrahmamarupatīnāṃ ca śabdāḥ /
yāvanta śabdāstribhave manojña kāntā buddhasvarasya kalamapi te na bhonti
yā brahmaṇo vā marupatinaśca ābhā prabhāsvarāṇāṃ maṇiratanāna ābhāḥ /
sarvā ya ābhā vividhamanekarūpāḥ sarvāsta ekā abhibhavi buddharaśmiḥ
kāyena śuddho vacasā manena caiva jñānena śuddhastribhavi anopaliptaḥ /
guṇasārarāśi guṇaratano narendraḥ sarvaguṇehi asamasamaḥ svayaṃbhūḥ
evaṃ stavitvā daśabala satyavādiṃ vācaṃ prabhāṣi muditamanaḥ kumāraḥ /
pūjitva buddhamatuliyamaprameyaṃ buddho bhaveya yatha iva śākyasiṃhaḥ
tasyo viditvā sugatu viśiṣṭa caryāmasaṅgajñānī smitamakaronnarendraḥ /
maitreyu pṛcchī daśabalajyeṣṭhaputraṃ kasyārthi etaṃ smitu kṛtu nāyakena
ākampitābhūdvasumati ṣaḍvikāraṃ devāśca nāga gaganasthitā udagrāḥ /
prekṣanti buddhaṃ pramudita hṛṣṭacittāstaṃ vyākarohi sugata anābhibhūtaḥ
abhūmirasmi bhagavatu śrāvakāṇāṃ yatra pravṛttaṃ puruṣavarasya jñānam /
suviśuddhajñāninnanupamaprajñabhūmi akhilā te smitu kṛtu jina kasya arthe
(Vaidya 88)
pṛcchami daśabalaṃ vināyakaṃ śākyasiṃha dvipadānamuttamam /
jñānapāramiṃ gataṃ prabhākaraṃ rāgadveṣakhilamohasādakam
kalpakoṭi carito 'si nāyako gaṅgavālukasamāstatottaram /
eṣamāṇu varabodhimuttamāṃ kasya arthi smitu etu darśitam
hastapāda parikṛtta śāstunā putradāra priyajñāti bāndhavān /
eṣamāṇu varajñānamuttamaṃ ko nu hetu smitadarśane mune
aśvahastirathapattiyo tvayā dāsadāsimaṇiratna rūpyakam /
naiva dravyaratanaṃ ca labhyate yanna tyaktu caratā ti cārikām
jñānu śreṣṭhu tribhave 'tivartate sarvasattvacariyāṃ prajānase /
dhātucittu adhimuktikovidā kasya arthi smitu etu darśitam
kena pūjita narāṇamuttamāḥ kasya vārtha vipulo bhaviṣyati /
ko ca asya cariyāya grāhakaḥ kasya arthi smitu darśitaṃ mune
ṣaḍvikāra pṛthivī prakampitā padmakoṭya dharaṇītu utthitāḥ /
koṭipatraparamā prabhāsvarā hemavarṇarucirā manoramā
yatrime sthita jinasya aurasā bodhisattva paramā maharddhikāḥ /
dharmabhāṇaka bahū samāgatāsteṣa kāruṇika pṛcchi nāyakam
(Vaidya 89)
bheriśaṅkhatuṇavāḥ sughoṣakāstūrya koṭiniyutāḥ pravāditāḥ /
teṣa śabda gaganasmi śrūyate yādṛśaḥ sugataghoṣa acintiyaḥ
haṃsakrauñcakalaviṅkakokilāḥ pakṣisaṃgha bahukāḥ samāgatāḥ /
muñci ghoṣa paramaṃ prabhāsvaraṃ buddhaghoṣakala nānubhonti te
kena dāna dama saṃyamaḥ pure kalpakoṭi bahukā niṣevitāḥ /
kena pūjita narāṇa uttamā kasya arthi smitu etu darśitam
kena pūrvi dvipadendru pṛcchito gauravaṃ paramu saṃjanitvana /
buddhabodhi kathameṣa labhyate kasya arthi smitu etu darśitam
yāttikā daśabalā atītakāḥ pratyutpanna sugatā anāgatāḥ /
sarva jānasi narāṇamuttamo tena pṛcchami prajāya kāraṇāt
cittasaṃtati prajāya jānate sarvi prāṇina anantagocarāḥ /
yasya yādṛśu narasya āśayastena pṛcchami narāṇamuttamam
ye caranti cariyāmanuttamāṃ hetuyuktivinayasmi kovidāḥ /
buddhajñāna kathametu labhyate etadarthi dvipadendru pṛcchiham
ye hi dharma sukhumāḥ sudurdṛśāḥ śūnya śānta atulā acintiyāḥ /
bhāvitā daśabalāna gocarāsteṣa artha ahu pṛcchi nāyakam
(Vaidya 90)
yeṣa maitri karuṇā subhāvitā sarvaprāṇiṣu jage acintiyā /
sattvasaṃjña na ca yeṣa vartate teṣa arthi dvipadendru pṛcchiyām
yeṣa jñānamatulamacintiyaṃ teṣa grāhya na kadāci vidyate /
cittagocariya pāramiṃ gatā teṣa arthi ahu nātha pṛcchami
śīlajñānaguṇapāramiṃ gatā tryadhvajñānamatulaṃ bhivartate /
naiva tubhya skhalitūpalabhyate kasya arthi smitu etu darśitam
śāriputra aniruddha kolitā ye ca anya sugatasya śrāvakāḥ /
naiva teṣa iha jñānu vartate buddhagocaru ayaṃ nirūttaraḥ
sarvadharmavaśipāramiṃ gatāḥ sarvaśikṣacariyāya udgatāḥ /
saṃjanetva karuṇāṃ vināyakā muñca ghoṣa paramārthakovidā
ye 'pi pūrva bahukalpakoṭiyo eva cinti dvipadendru pṛcchitaḥ /
bhaṣyamagru śaraṇaṃ parāyaṇaṃ teṣa adya phala brūhi nāyakā
yakṣarākṣasakumbhāṇḍaguhyakāḥ prekṣamāṇa dvipadānamuttamam /
sarvi prāñjalisthitāḥ sagauravāḥ śrotu vyākaraṇamagrapudgalān
(Vaidya 91)
bodhisattva bahavo 'dya āgatā ṛddhimanta bahukṣetrakoṭibhiḥ /
jeṣṭhaputra sugatasya aurasāḥ sarvi prāñjalisthitāḥ sagauravāḥ
gandhahasti purimādiśā gato 'kṣobhyakṣetra diśi lokaviśrutaḥ /
bodhisattvanayutaiḥ puraskṛtaḥ śākyasiṃhu dvipadendru pṛcchanā
sukhāvatīya varalokadhātuto mahāsthāma prāpta avalokiteśvaraḥ /
bodhisattvanayutaiḥ puraskṛtaḥ śākyasiṃhu dvipadendru pṛcchanā
yena pūrva bahukalpakoṭiyo aprameya sugatā upasthitāḥ /
sāgarāṇa sakalā ca vālikā eṣatā parama jñānamuttamam
sarvabuddhastuta saṃpraśaṃsitaḥ sarvadharmaguṇapāramiṃ gataḥ /
sarvalokadiśatāsu viśruto mañjughoṣa sthitu prāñjalīkṛtaḥ
buddhakṣetraniyutaiścaritvanā sudurlabhamīdṛśakāna darśanam /
buddhaputraguṇavat suśikṣitāḥ sarvi prāñjalisthitāḥ sagauravāḥ
nāsti anya iha kaści bhājanaṃ evarūpi yatha eta sūratāḥ /
dharmakoṣadhara sarvaśāstunāṃ snigdhabhāva gira muñca nāyakā
na hyakāraṇaka jinā vināyakā darśayanti smitamagrapudgalāḥ /
muñca ghoṣavara dundubhisvara kasya arthi smitu etu darśitam
(Vaidya 92)
haṃsakokilamayūrasārasā meghanāda vṛṣabhāḥ pragarjitāḥ /
divyavādyamadhurāḥ pravāditā vyākarohi gira sattvamocanī
maitrasaṃjanani premavardhanī jñānadarśani avidyariñcanī /
arthatīraṇi prajñāvivardhanī kalpakoṭiniyutā viśodhanī
viniścitabhāvavibhāvitaduḥkhanirodhapadārthanidarśanī /
sarvakutīrthakavādadhvaṃsanī śūnya nisattva nijīva vibhāvani
puṇyasahasraśatehi alaṃkṛtaḥ buddhasahasraśatehi caritviha /
devasahasraśatehi susaṃstutaḥ brahmasahasraśatehi namaskṛtaḥ
rākṣasayakṣakumbhāṇḍaprasādani nāgasuparṇamahoragamocani /
nityamasaktaprayuktaudīraṇi karmaphalehi śubhehi samudgataḥ
ye ca keci jināḥ parinirvṛtā ye ca anāgata ye ca avasthitāḥ /
sarvi prajānasi saṅgu na te 'stīti sarvaguṇehi samudgata nāyaka
bhūtadharā sasamudraparvata sarvi mahī ṣaḍvikāra prakampitā /
devagaṇā nabhi puṣpa kṣipanti ca divyu pravāyati gandhu manoramu
hatarāgadoṣatimirā nikhilā pariśuddhaśīla pariśuddhamanāḥ /
(Vaidya 93)
praśānta śūnya animittaratā narasiṃhanādu nada kāruṇikā
pratibhānavanta suviśālayaśā susamāptaprajña tathajñāna jinā /
tava loki nāsti samu kāruṇikā bhaṇa kasyu arthi smitu darśayase
kalaviṅkakokilamayūraravāstatha jīvaṃjīvaṃ jīvakamanojñarutāḥ /
rañjanīya śabdu bhuvi ekakṣaṇe kala tena bhonti sugatasya svare
bheryo mṛdaṅgapaṇavāśca tathā śaṅkha saveṇu tathā vallariyo /
tūryāsahasra siya ekaravāḥ kala nānubhonti sugatasya rute
tūryasahasra vara divyarutā rañjanīya gīta siya apsarasām /
sugīti śabdarati saṃjane kala na bhonti sugatasya rute
ekasvarā tu tava lokahitā nānādhimukti svaru niścarati /
ekaiku manyi mama bhāṣi jino brūhi smitaṃ ti kṛtu kasya kṛte
devāna śabda tatha nāgarutā ye cāpi kinnararutā madhurāḥ /
praśamenti kleśa na kadācidapi buddhasvarāstu sada kleśanudāḥ
prītiṃ janeti na ca rāgaratiṃ maitrīṃ janeti na ca doṣamatim /
prajñāṃ janeti na ca moharatiṃ buddhāna sarva malanāśi svaraḥ
na bahi ca śabdu pariṣātu prajā sarveṣa chindati sa kāṅkṣaśatān /
(Vaidya 94)
na ca onato na hi ca aunnamato samasaukhyadarśana svaro muninaḥ
bhajyādiyaṃ mahī saśailaraṇā kṣīyate sāgarajalaṃ ca tathā /
candro 'tha sūryu dharaṇīṃ prapated giramanyathā na puna bhāṣi jinaḥ
sarvāṅgavākya pariśuddhagirā siṃhasvarā madhuramañjagirā /
brahmasvarā sugata kāruṇikā bhaṇa kasya arthi smitu darśayase
yāvanta sattva iha sarva jage sarveṣa citta carate kuśalaḥ /
ye atītanāgata ye sāṃpratikā bhaṇa kasya arthi smitu darśayase
yāvanta kecijjina kāruṇikā jñānasmi sarvi vaśi pāramiṃ gatāḥ /
na ca te jinā vimalacandramukhā nāhaitukaṃ smita sada darśayase
api kalpakoṭi bhaṇi apratimā yatha gaṅgavālika bhaṇeyya guṇān /
na ca śakyu kīrtitu pramāṇu guṇe bhaṇa kasya arthi smitu darśayase
Original text: Samādhirājasūtra · Edition: P.L. Vaidya, Darbhanga: The Mithila Institute, 1961 (Buddhist Sanskrit Texts, 2.) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0