સાહિત્યદર્પણ · અધ્યાય 2

ઇતિ સાહિત્ય-દર્પણે કાવ્ય-સ્વરૂપ-નિરૂપણો નામ
પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ
(2)
દ્વિતીયઃ પ્રકાશઃ
વાક્યં સ્યાદ્ યોગ્યતાકાઙ્ક્ષા-સત્તિ-યુક્તઃ પદોચ્ચયઃ ।
વાક્યોચ્ચયો મહા-વાક્યમ્ ઇત્થં વાક્યં દ્વિધા મતમ્

વર્ણાઃ પદં પ્રયોગાર્હાન્ અન્વિતૈકાર્થ-બોધકાઃ ।
અર્થો વાચ્યશ્ ચ લક્ષ્યશ્ ચ વ્યઙ્ગશ્ ચેતિ ત્રિધા મતા

વાચ્યો ઽર્થો ઽભિધયા બોધ્યો લક્ષ્યો લક્ષણયા મતઃ ।
વ્યઙ્ગ્યો વ્યઞ્જનયા તાઃ સ્યુસ્ તિસ્રઃ શબ્દસ્ય શક્તયઃ

તત્ર સઙ્કેતિતાર્થસ્ય બોધનાદ્ અગ્રિમા મતા ।
સઙ્કેતો ગૃહ્યતે જાતૌ ગુણ-દ્રવ્ય-ક્રિયાસુ ચ

મુખ્યાર્થ-બાધે તદ્-યુક્તો યયાન્યો ઽર્થઃ પ્રતીયતે ।
રૂઢેઃ પ્રયોજનાદ્ વાપિ લક્ષણા શક્તિર્ અર્પિતા

મુખ્યાર્થસ્યેતરાક્ષેપો વાક્યાર્થે ઽન્વય-સિદ્ધયે ।
સ્યાદ્ આત્મનો ઽપ્ય્ ઉપાદાનાદ્ એષોપાદાન-લક્ષણા

અર્પણં સ્વસ્ય વાક્યાર્થે પરસ્યાન્વય-સિદ્ધયે ।
ઉપલક્ષણ-હેતુત્વાદ્ એષા લક્ષણ-લક્ષણા

આરોપાધ્યવસાનાભ્યાં પ્રત્યેકં તા અપિ દ્વિધા ।
વિષયાસ્યાનિગીર્ણસ્યા-(અ)ન્ય-તાદાત્મ્ય-પ્રતીતિ-કૃત્

સારોપા સ્યાન્ નિગીર્ણસ્ય મતા સાધ્યવસાનિકા ।
સાદૃશ્યેતર-સંબન્ધાઃ શુદ્ધાસ્ તાઃ સકલા અપિ

સાદૃશ્યાત્ તુ મતા ગૌણ્યસ્ તેન ષોડશ-ભેદિકા ।
વ્યઙ્ગ્યસ્ય ગૂઢાગૂઢત્વાદ્ દ્વિધા સ્યુઃ ફલ-લક્ષણા

ધર્મિ-ધર્મ-ગતત્વેન ફલસ્યૈતા અપિ દ્વિધા ।
તદ્ એવં લક્ષણાભેદાશ્ ચત્વારિંશન્ મતા બુધૈઃ

પદ-વાક્ય-ગતત્વેન પ્રત્યેકં તા અપિ દ્વિધા ।
વિરતાસ્વભિધાદ્યાસુ યથાર્થો બોધ્યતે ઽપરઃ

સા વૃત્તિર્ વ્યઞ્જના નામ શબ્દસ્યાર્થાદિકસ્ય ચ ।
અભિધા-લક્ષણા-મૂલા શબ્દસ્ય વ્યઞ્જના દ્વિધા

અનેકાર્થસ્ય શબ્દસ્ય સંયોગાદ્યૈર્ નિયન્ત્રિતે ।
એકત્રાર્થે ઽન્યધી-હેતુર્ વ્યઞ્જના સાભિધાશ્રયા

લક્ષણોપાસ્યતે યસ્ય કૃતે તત્ તુ પ્રયોજનમ્ ।
યયા પ્રત્યાખ્યાયતે સા સ્યાદ્ વ્યઞ્જના લક્ષણાશ્રયા

વક્તૃ-બોધવ્ય-વાક્યાનામ્ અન્ય-સન્નિધિ-વાચ્યયોઃ ।
પ્રસ્તાવ-દેશ-કાલાનાં કાકોશ્ ચેષ્ટાદિકસ્ય ચ

વૈશિષ્ટ્યાદ્ અન્યમ્ અર્થં યા બોધયેત્ સાર્થ-સંભવા ।
ત્રૈવિધ્યાદ્ ઇયમ્ અર્થાનાં પ્રત્યેકં ત્રિવિધા મતા

શબ્દ-બોધ્યો વ્યનક્ત્ય્ અર્થઃ શબ્દો ઽપ્ય્ અર્થાન્તરાશ્રયઃ ।
એકસ્ય વ્યઞ્જકત્વે તદ્ અન્યસ્ય સહકારિતા

અભિધાદિ-ત્રયોપાધિ-વૈશિષ્ટ્યાત્ ત્રિવિધો મતઃ ।
શબ્દો ઽપિ વાચકસ્ તદ્વલ્ લક્ષકો વ્યઞ્જકસ્ તથા

તાત્પર્યાખ્યાં વૃત્તિમ્ આહુઃ પદાર્થાન્વય-બોધને ।
તાત્પર્યાર્થં તદ્-અર્થં ચ વાક્યં તદ્-બોધકં પરે