Sāhityadarpaṇa · Chapter 10

iti sāhitya-darpaṇe rīti-vivecano nāma
navamaḥ paricchedaḥ
(10)
daśama-paricchedaḥ
alaṅkāra-tattvam
śabdārthayor asthirā ye dharmāḥ śobhātiśāyinaḥ /
rasādīn upakurvanto 'laṅkārās te 'ṅgadādivat

[śabdālaṅkārāḥ]
āpātato yad arthasya paunaruktyena bhāṣaṇam /
punar uktavad ābhāsaḥ sa bhinnākāra-śabdagaḥ

anuprāsaḥ śabda-sāmyaṃ vaiṣamye 'pi svarasya yat /
cheko vyañjana-saṅghasya sakṛt sāmyam anekadhā

anekasyaikadhā sāmyam asakṛd vāpy anekadhā /
ekasya sakṛd apy eṣa vṛtty-anuprāsa iṣyate

uccāryatvād yad ekatra sthāne tālūradādike /
sādṛśyaṃ vyañjanasyaitac chruty-anuprāsa iṣyate

vyañjanaṃ ced yathāvasthaṃ sahāyena svareṇa tu /
āvartyate 'ntya-yojyatvād antyānuprāsa eva tat

śabdārthayoḥ paunaruktyaṃ bhavet tātparya-mātrataḥ /
lāṭānuprāsa ity ukto 'nuprāsaḥ pañcadhā mataḥ

saty arthe pṛthag-arthāyāḥ svara-vyañjana-santateḥ /
krameṇa tenaivāvṛttir yamakaṃ vinigadyate

anyasyānyārthakaṃ vākyam anyathā yojayed yadi /
anyaḥ śleṣeṇa kākvā vā sā vakroktis tato dvidhā

śabdair eka-vidhair eva bhāṣāsu vividhāsv api /
vākyaṃ yatra bhavet so 'yaṃ bhāṣā-sama itīṣyate

śliṣṭaiḥ padair anekārthābhidhāne śleṣa ucyate /
varṇa-pratyaya-liṅgānāṃ prakṛtyoḥ padayor api

śleṣād vibhakti-vacana-bhāṣāṇām aṣṭadhā ca saḥ /
punas tridhā sabhaṅgo 'bhaṅgas tad ubhayātmakaḥ

padyādyākāra-hetutve varṇanāṃ citram ucyate /
rasasya paripanthitvān nālaṅkāraū prahelikā

ukti-vaicitrya-mātraṃ sā cyuta-dattākṣarādikā /
sāmyaṃ vācyam avaidharmye vākyaikye upamā dvayoḥ

sā pūrṇā yadi sāmānya-dharma aupamya-vāci ca /
upamānaṃ copameyaṃ bhaved vācyam iyaṃ punaḥ

śrautī yathevāvā-śabdā ivārtho vā vatir yadi /
ārthī tulya-samānādyās tulyārtho yatra vā vatiḥ

dve tad-dhite samāse 'pi vākye pūrṇā ṣaḍ eva tat /
luptā sāmānya-dharmāder ekasya yadi vā dvayoḥ

trayāṇāṃ vānupādāne śrauty ārthī sāpi pūrvavat /
pūrṇāvad dharma-lope sā vinā śrautīṃ tu tad-dhite

ādhāra-karma-vihite dvividhe ca kyaci kyaṅi /
karma-kartror ṇamuli casyād evaṃ pañcadhā punaḥ

upamānānupādāne dvidhā vākya-samāsayoḥ /
aupamya-vācino lope samāse kvipi ca dvidhā

dvidhā samāse vākye ca lope dharmopamānayoḥ /
kvip-samāsa-gatā dvedhā dharmevādivi-lopane

upameyasya lope tu syād eka pratyaye kyaci /
dharmopameya-lope 'nyā trilope ca samāsa-gā

tenopamāyā bhedāḥ syuḥ saptaviṃśati-saṅkhyakāḥ /
eka-rūpaḥ kvacit kvāpi bhinnaḥ sādhāraṇo guṇaḥ

bhinne bimbānubimbatvaṃ śabda-mātreṇa vā bhidā /
eka-deśa-vivartiny upamā vācyatva-gamyate

bhavetāṃ yatra sāmyasya kathitā rasanopamā /
yathordhvam upameyasya yadi syād upamānatā

mālopamā yad ekasyopamānaṃ bahu dṛśyate /
upamānopameyatvam ekasyaiva tv ananvayaḥ

paryāyeṇa dvayor etad upameyopamā matā /
sadṛśānubhavād vastu-smṛtiḥ smaraṇam ucyate

rūpakaṃ rūpitāropād viṣaye nirapahnave /
tat paraṃparitaṃ sāṅgaṃ niraṅgam iti ca tridhā

yatra kasyacid āropaḥ parāropaṇa-kāraṇam /
tat paraṃparitaṃ prāhuḥ śliṣṭāśliṣṭa-nibandhanam

pratyekaṃ kevalaṃ mālā-rūpakaṃ ceti caturvidham /
aṅgino yadi sāṅgasya rūpaṇaṃ sāṅgam eva tat

samasta-vastu-viṣayam eka-deśa-vivarti ca /
āropyāṇām aśeṣāṇāṃ śābdatve prathamaṃ matam

yatra kasyacid ārthatvam eka-deśa-vivarti tat /
niraṅgaṃ kevalasyaiva rūpaṇaṃ tad api dvidhā

mālā-kevala-rūpatvāt tenāṣṭau rūpaka-bhedāḥ /
dṛśyante kvacid āropyāḥ śliṣṭāḥ saṅge 'pi rūpake

adhikārūḍha-vaiśiṣṭyaṃ rūpakaṃ yat tad eva tat /
viṣayārthatayāropye prakṛtārthopayogini

pariṇāmo bhavet tulyā tulyādhikaraṇo dvidhā /
sandehaḥ prakṛte 'nyasya saṃśayaḥ pratibhotthitaḥ

śuddho niścaya-garbhāsau niścayānta iti tridhā /
sāmyād atasmiṃs tad-buddhir bhrāntimān pratibhotthitā

kvacid bhedād gṛhītṛṇāṃ viṣayāṇāṃ tathā kvacit /
ekasyānekadhollekho yaḥ sa ullekha ucyate

prakṛtaṃ pratiṣidhyānyasthāpanaṃ syād apahnutiḥ /
gopanīyaṃ kam apy arthaṃ dyotayitvā kathañcana

yadi śleṣeṇānyathā vānyathayet sāpy apahnutiḥ /
anyan niṣidhya prakṛta-sthāpanaṃ niścayaḥ punaḥ

bhavet saṃbhāvanotprekṣā prakṛtasya parātmanā /
vācyā pratīyamānā sā prathamaṃ dvividhā matā

vācye vādeḥ prayoge syād aprayoge parā punaḥ /
jātir guṇaḥ kriyā dravyaṃ yad utprekṣyaṃ dvayor api

tad aṣṭadhāpi pratyekaṃ bhāvābhāvābhimānataḥ /
guṇa-kriyā-svarūpatvān nimittasya punaś ca tāḥ

dvātriṃśad-vidhatāṃ yānti tatra vācyābhidhāḥ punaḥ /
vinā dravyaṃ tridhā sarvāḥ svarūpa-phala-hetugāḥ

ukty-anuktyor nimittasya dvidhā tatra svarūpagāḥ /
pratīyamānā bhedāś ca pratyekaṃ phala-hetugāḥ

ukty-anuktyoḥ prastutasya pratyekaṃ tā api dvidhā /
alaṅkārāntarotthā sā vaicitryam adhikaṃ bhajet

siddhatve 'dhyavasāyasyātiśayoktir nigadyate /
bhede 'py abhedaḥ saṃbandhe 'saṃbandhas tad-viparyayau

paurvāparyātmakaṃ kārya-hetvoḥ sā pañcadhā mataḥ /
padārthānāṃ prastutānām anyeṣāṃ vā yadā bhavet

eka-dharmābhisaṃbandhaḥ syāt tadā tulyayogitā /
aprastuta-prastutayor dīpakaṃ tu nigadyate

atha kārakam ekaṃ syād anekāsu kriyāsu cet /
prativastūpamā sā syād vākyayor gamya-sāmyayoḥ

eko 'pi dharmaḥ sāmānyo yatra nirdiśyate pṛthak /
dṛṣṭāntas tu sadharmasyāpi vastunaḥ pratibimbanaḥ

saṃbhavan vastusaṃbandho 'saṃbhavan vāpi kutracit /
yatra bimbānubimbatvaṃ bodhayets sā nidarśanā

ādhikyam upameyasyopamānān nyūnatāthavā /
vyatireka eka ukte 'nukte hetau punas tridhā

caturvidho 'pi sāmyasya bodhanāc chabdato 'rthataḥ /
ākṣepāc ca dvādaśadhā śleṣe 'pīti triraṣṭadhā

pratyekaṃ syān militāṣṭa-catvāriṃśad-vidhaḥ punaḥ /
sahārthasya balād ekaṃ yatra syād vācakaṃ dvayoḥ

sā sahoktir mūla-bhūtātiśayoktir yadā bhavet /
vinoktir yad vinānyena nāsādhv anyad asādhu vā

samāsoktiḥ samair yatra kārya-liṅga-viśeṣaṇaiḥ /
vyavahāra-samāropaḥ prakṛtenāsya vastunaḥ

uktair viśeṣaṇaiḥ sābhiprāyaiḥ parikaro mataḥ /
śabdaiḥ svabhāvād ekārthe śleṣo 'nekārtha-vācanam

kvacid viśeṣaḥ sāmānyāt sāmānyaṃ vā viśeṣataḥ /
kāryān nimittaṃ kāryaṃ ca hetor atha samāt samam

aprastutāt prastutaṃ ced gamyate pañcadhā tataḥ /
aprastuta-praśaṃsā syād uktā vyāja-stutiḥ punaḥ

nindā-stutibhyāṃ vācyābhyāṃ gamyatve stuti-nindayoḥ /
paryāyoktaṃ yadā bhaṅgyā gamyam evābhidhīyate

sāmānyaṃ vā viśeṣeṇa viśeṣas tena vā yadi /
kāryaṃ ca kāraṇenedaṃ kāryeṇa ca samarthyate

sādharmyenetareṇārthāntara-nyāso 'ṣṭadhā tataḥ /
hetor vākya-padārthatve kāvya-liṅgo nigadyate

anumānaṃ tu vicchityā jñānaṃ sādhyasya sādhanāt /
abhedenābhidhā-hetur hetor hetumatā saha

anukūlaṃ prātikūlyam anukūla-vidhāyi cet /
vastuno vaktum iṣṭasya viśeṣa-pratipattaye

niṣedhābhāsa ākṣepo vakṣyamāṇoktago dvidhā /
aniṣṭasya tathārthasya vidhyābhāsaḥ paro mataḥ

vibhāvanā vinā hetuṃ kāryotpattir yad ucyate /
uktānukta-nimittatvād dvidhā sā parikīrtitā

sati hetau phalābhāve viśeṣoktis tathā dvidhā /
jātiś caturbhir jātādyair guṇo guṇādibhis tribhiḥ

kriyā ca kriyādravyābhyāṃ dravyaṃ dravyeṇa vā mithaḥ /
viruddham iva bhāseta virodho 'sau daśākṛtiḥ

kārya-kāraṇayor bhinna-deśatāyām asaṅgatiḥ /
guṇau kriye vā yat syātāṃ viruddhe hetu-kāryayoḥ

yad vārabdhasya vaiphalyam anarthasya ca saṃbhavaḥ /
virūpayoḥ saṃghaṭanā yā ca tad viṣamaṃ matam

samaṃ syād ānurūpyeṇa ślāghā yogyasya vastunaḥ /
vicitraṃ yad viruddhasya kṛtir iṣṭa-phalāptaye

āśrayāśrayinor ekasyādhikye 'dhikam ucyate /
anyonyam ubhayor eka-kriyāyāḥ kāraṇaṃ mithaḥ

yad ādheyam anādhāram ekaṃ cāneka-gocaram /
kiñcit prakurvataḥ kāryam aśakyasyetarasya vā

kāryasya karaṇaṃ daivād viśeṣas trividhas tataḥ /
vyāghātaḥ sa tu kenāpi vastu yena yathākṛtam

tenaiva ced upāyena kurute 'nyas tad anyathā /
saukāryeṇa ca kāryasya viruddhaṃ kriyate yadi

paraṃ paraṃ prati yadi pūrva-pūrvasya hetutā /
tadā kāraṇa-māla syāt tan mālā-dīpakaṃ punaḥ

dharmiṇām ekadharmeṇa saṃbaddho yady athottaram /
pūrvaṃ pūrvaṃ prati viśeṣaṇatvena paraṃ param

sthāpyate 'pohate vā cet syāt tadaikāvalī dvidhā /
uttarottaram utkarṣo vastunaḥ sāra ucyate

yathāsāṅkhyam anuddeśa uddiṣṭānāṃ krameṇa yat /
kvacid ekam anekasmin ekaṃ caikaśaḥ kramāt

bhavati kriyate vā cet tadā paryāya iṣyate /
parivṛttir vinimayaḥ sama-nyūnādhikair bhavet

praśnād apraśnato vāpi kathitād vastuno bhavet /
tādṛg anya-vyāpohaś cec chābda ārtho 'thavā tadā

parisaṅkhyottaraṃ praśnasyottarād unnayo yadi /
yac cāsakṛd asaṃbhāvyaṃ saty api praśna uttaram

daṇḍāpūpikayānyārthāgamo 'rthāpattir iṣyate /
vikalpas tulya-balayor virodhaś cāntarāyataḥ

samuccayo 'yam ekasmin sati kāryasya sādhake /
khalekapotikā-nyāyāt tat-karas tat-paro 'pi cet

guṇau kriye vā yugapat syātāṃ yad vā guṇa-kriye /
samādhiḥ sukare kārye daivād vastv antarāgamāt

pratyanīkam aśaktena pratīkāre ripor yadi /
tadīyasya tiraskāras tasyotkarṣasya sādhakaḥ

prasiddhasyopamānasyopameyatva-prakalpanam /
niṣphalatvābhidhānaṃ vā pratīpam iti kathyate

uktvā cātyantam utkarṣam atyutkṛṣṭasya vastunaḥ /
kalpite 'py upamānatve pratīpaṃ kecid ūcire

mīlitaṃ vastuno guptiḥ kenacit tulya-lakṣmaṇā /
sāmānyaṃ prakṛtasyānya-tādātmyaṃ sadṛśair guṇaiḥ

tadguṇaḥ sva-guṇa-tyāgād atyutkṛṣṭa-guṇa-grahaḥ /
tad-rūpānahāras tu hetau saty apy atadguṇaḥ

saṃlakṣitas tu sūkṣmo 'rtha ākāreṇeṅgitena vā /
kayāpi sūcyate bhaṅgyā yatra sūkṣmaṃ tad ucyate

vyājoktir gopanaṃ vyājād udbhinnasya tu vastunaḥ /
svabhāvoktir durūhārthaḥ svakriyā-rūpa-varṇanam

adbhutasya padārthasya bhūtasyārthe bhaviṣyataḥ /
yat pratyakṣāyamānatvaṃ tad bhāvikam udāhṛtam

lokātiśayasaṃpattir vastunodāttam ucyate /
yad vāpi prastutasyāṅgaṃ mahatāṃ caritaṃ bhavet

rasa-bhāvau tad-ābhāsau bhāvasya praśamas tathā /
guṇī-bhūtatvam āyānti yadālaṅkṛtayas tadā

rasavat preya ūrjasvi samāhitam iti kramāt /
bhāvasya codaye sandhau miśratve ca tad-ākhyakāḥ

yady eta evālaṅkārāḥ paraspara-vimiśritāḥ /
tadā pṛthag-alaṅkārau saṃsṛṣṭiḥ saṅkaras tathā

aṅgāṅgitve 'laṃkṛtīnāṃ tadvad ekāśrayasthitau /
sandigdhatve ca bhavati saṅkaras trividhaḥ punaḥ

śrī-candra-śekhara-mahā-kavi-candra-sūnu-śrī-viśvanātha-kavirāja-kṛtaṃ prabandham /
sāhitya-darpaṇam amuṃ sudhiyo vilokya sāhitya-tattvam akhilaṃ sukham eva vitta

yāvat prasannendu-nibhānanā śrī-nārāyaṇasyāṅkam alaṅkaroti /
tāvan manaḥ saṃmadayan kavīnām eṣa prabandhaḥ prathito 'stu loke