Sāhityadarpaṇa (with commentary) · Chapter 9
tenoktaprakāreṇa /
arthaguṇa ojaḥ prabhṛtayaḥ proktāḥ /
iti sāhityadarpaṇe guṇavivecano nāmāṣṭamaḥ paricchedaḥ /
navamaḥ paricchedaḥ
athoddeśakramaprāptamalaṅkāranirūpaṇaṃ bahuvaktavyatvenollaṅghya rītimāha---
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) uddeśeti---guṇaālaṅkārarītaya ityuddeśe 'laṅkārasya prāguddiṣṭatvena tadullaṅghayam ityarthaḥ /
tadullaṅghane hetumāha---bahuvaktavyatveneti /
etena sūcīkaṭāhanyāyo darśitaḥ /
Locanā:
(lo, a) idānīṃ rītiṃ nirūpayitukāmaḥ saṃgati karoti---athoddeśeti /
bahuvaktavyatvena ullaṅghyakamaṃ sūcīkaṭāhanyāyādityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
padasaṃghaṭanā rītiraṅgasaṃsthāviroṣavat /
upakartro rasādīnāṃ---
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) rasādīnāmityādipadāt samastāsaṃlakṣyakramaparigrahaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
rasādīnāmarthācchabdārthaśarīrasya kāvyasyātmabhūtānām /
Locanā:
(lo, ā) padānāṃ saṅgaṭanā racanā arthāt viśiṣṭā, viśeṣaśca viśeṣalakṣaṇeṣvabhivyaktaḥ /
rasādīnāmiti /
aṅgasaṃsthāviśeṣo yathā loke ātmānamupakaroti tathā kāvyeṣu /
********** END OF COMMENTARY **********
---sā punaḥ syāccaturvidhā
vaidarbho cātha gauḍī ca pāñcālī lāṭikā tathā /
sarītiḥ /
tatra---
mādhuryavyañjakervarṇai racanā lalitātmikā
avṛttiralpavṛttirvā vaidarbho rītiriṣyate /
yathā---"anaṅgamaṅgalabhuvaḥ--" ityādi /
rudraṭastvāha---
asamastaikasamastā yuktā daśabhirguṇaiśca vaidarbho /
vargadvitīyabahulā svalpaprāṇākṣarā ca suvidheyā //
atra daśaguṇāstanmatoktāḥ śleṣādayaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) anaṅgamaṅgalabhuva ityādi vyākhyātam /
ekapadasamastā na tvanekapadairderghasamastā /
svalpaprāṇāni akṣarāṇi īṣat prayatnoccāryyāpi kakārahakārādīni yatra /
śleṣādirdaśaguṇāḥ /
Locanā:
(lo, i) lalitātmikā sukumārasvarūpā /
vṛttiḥ samāsaḥ /
atra rudraṭācāryyamataprakaṭanam /
ekasamastā ekapadasamāsayuktā, svalpaprāṇākṣarā mūrddhnā mṛdvṛttetyādivat na kaṣṭoccāraṇīyavarṇā /
********** END OF COMMENTARY **********
ojaḥ prakāśakairvaṇairbandha āḍambaraḥ punaḥ
samāsabahulā gauḍī---
yathā---"cañcadbhuja--" ityādi /
puruṣottamastvāha---
"bahutarasamāsayuktā sumahāprāṇākṣarā ca gauḍīyā /
rītiranuprāsamahimaparatantrā stokavākyā ca" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) āḍambara uddatavarṇaghaṭitaḥ /
puruṣottastviti /
anyāpekṣayā prāklikhitabandha āḍambaraḥ; etanmate uktavarṇānāmanuprasitatvaniyama iti viśeṣastadāhaanuprāsamahimaparatantreti /
pāratantryaṃ vyāptiḥ /
astobhavākya yatirahitavākyā /
Locanā:
(lo, ī) anuprāsamahimaparatantrānuprāsabahulā /
********** END OF COMMENTARY **********
---varṇaiḥ śeṣaiḥ punardvayoḥ /
samastapañcaṣapado bandhaḥ pāñcālikā matā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) pāñcālikāṃ rītimāha---varṇairiti /
dvayoḥ śeṣairavaśiṣṭairvarṇairityarthaḥ /
samastapañcamapada iti atra padapadam akṣaram /
tena samāsagatapañcamākṣara ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
dvayorvaidarbhogauḍyoḥ /
yathā---
"madhurayā madhubodhitamādhavīmadhusamṛddhisamedhitamedhayā /
madhukarāṅganayā muhurunmadadhvanibhṛtā nibhṛtākṣaramujjage" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) madhurayeti /
madhukarāṅganayā bhramaryyā nibhṛtākṣaraṃ guptākṣaramasphuṭākṣaraṃ yathā syāttathā muhurujjage 'gīyata /
kīdṛśyā madhurayā dhvanimadhuratayaiva tasyā madhuratā, tathā madhunā vasantena bodhitāyā udvodhitāyā mādhavīlatāyā madhuno makarandasya samṛddhyā sampattyā samedhitā dīptā medhā buddhiryasyāstādṛśyā /
tathonmadadvanibhṛtā uccatvamevonmadatvam /
atra makāranakārau pañcamavarṇau samāsagatau /
********** END OF COMMENTARY **********
bhojastvāha---
"samastapañcaṣapadāmojaḥ kāntisamanvitām /
madhurāṃ sukumārāṃ ca pāñcālīṃ kavayo viduḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) kaṇṭhāraṇakṛto bhojasya sampatalakṣaṇamāha---bhojastviti /
ojaḥ kāntīti /
sābhiprāyatvarūpeṇa ojasā aujjvalyarūpayā kāntvā ca samanvitāmityarthaḥ /
madhurāṃsukumārāṃ ceti /
pṛthak padatvarūpeṇa mādhuryyeṇa saukumāryeṇa ca yuktāmityarthaḥ /
anaṅgamaṅgalabhuva iti vaidarbhyudāharaṇe pañcamamūrddhāna eva varṇā iti /
na tatra samastapañcamavarṇaghaṭitapāñcālītvaprasaktiḥ /
madhurayetyādipāñcālyudāharaṇe samāsagatā eva pañcamavarṇā iti na tatra pañcamamūrddhavarṇaghaṭitavaidarbhotvaprasaktiḥ /
tatra mādhuryyavyañjakairityatra bahuvacanādatra madhukarāṅganayā ityatra tadvyañjakaikavarṇamātrasattvena tatprasaktyabhāvāt /
Locanā:
(lo, u) ojaḥ--kāntī tanmatoktau guṇaviśeṣau /
********** END OF COMMENTARY **********
lāṭī tu rītirvaidarbhopāñcālyorantare sthitā /
Locanā:
(lo, ū) antarā sthitetyanena nātyalpasamāsā na bahulasamāsā, evamanyatra /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---
"ayamudayati mudrābhañjanaḥ padminīnāmudayagirivanālībālamandārapuṣpam /
virahavidhurakokadvandvabandhuvibhindan kupitakapikapolakroḍatāmrastamāṃsi" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) ayamudayatīti /
lāṭyudāharaṇe tadubhayamiśraṇaṃ darśayiṣyate /
tadarthastu ayam arthāt sūryya udayati /
kīdṛśaḥ /
padminīnāṃ mudrāyāḥ saṅkocasya bhañjanaḥ tatpuṣpavikāśakaratvāt /
tathā udayagiristhāyā vanaśreṇyā navīnamandārapuṣpasvarūpaḥ /
virahaduḥ khitasya cakravākamithunasya bandhurmitraṃ tadvirahanāśakatvāt /
tamāṃsi bhindan ca kupitasya vānarasya kapolakroḍobhayavat tāmraśca /
kopaśāt kapolasya tāmratā kroḍasya tu svābhāvikī /
atra bhañjaneti, mandāreti, dvandvabandhuriti, bhindanniti pañcamamūrddhavarṇānāṃ vaidarbhoghaṭakatvaṃ taccheṣavarṇānāṃbahūnāmevaṃ pāñcālīghaṭakatvamityubhayamiśraṇam /
********** END OF COMMENTARY **********
kaścidāha---
"mṛdupadasamāsasubhagā yuktairvarṇairna cātibhūyiṣṭhā /
Locanā:
(lo, ṛ) yuktaiḥ saṃyuktaiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
ucitaviśeṣaṇapūritavastunyāsā bhavellāṭī" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) kaścidāheti---lāṭīlakṣaṇamiti śeṣaḥ /
mṛdupadeti---padasamāsayorubhayatra mṛdutvānvayaḥ /
yuktaiḥ saṃyuktairvarṇairnacātibhūyiṣṭhā, bhūyiṣṭhasaṃyuktavarṇarahitetyarthaḥ /
uciteti---ucitam uktadoṣarahitaṃ viśeṣaṇaṃ pūritam pratipālitaṃ yena tādṛśasya vastuno nyāsayuktā lāṭī bhavedityarthaḥ /
etadapyuktodāharaṇe eva sambhavati /
tattadguṇavyañjakānāṃ varṇādīnāṃ tattadguṇavyañjanārthamupādeyatvenoktatvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
anye tvāhuḥ---
"gauḍī ḍambarabaddhā syādvaidarbho lalitakramā /
pāñcālī miśrabhāvena lāṭī tu mṛdubhaiḥ padaiḥ" //
kvacittu vaktrādyaucityādanyathā racanādayaḥ
Original text: Sāhityadarpaṇa · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0