Sāhityadarpaṇa (with commentary) · Chapter 8
anubhayātmatā adoṣaguṇatā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) ityaucityāt evam aucityāt, adoṣatā guṇatā iti /
tathādoṣatāmātraṃ paryavasyāti /
anubhayātmatāṃ vyācaṣṭe---adoṣaguṇeti /
adoṣatā aguṇatā ca ityarthaḥ /
doṣatāguṇatayorvyātireko hi na doṣatā na guṇatā /
doṣatāsahitaguṇatvasattve 'pi ubhayābhāvasattvāt yathā---prahelikākriyākarmakartṛguptyādau kaṣṭārthatāyāḥ /
iti śrīmaheśvaratarkālaṅkārabhaṭṭācāryakṛtāyāṃ sāhityadarpaṇaṭīkāyāṃ doṣa- nirūpaṇākhyasaptamaparicchedasya vivaraṇam /
Locanā:
(lo, ai) adoṣatā "autsukyena kṛtatvarā"ityādivad /
guṇatā "kvākārya-"mityādivat /
adoṣaguṇātmatā "tiṣṭhet kopavaśā"dityādivat /
iti sāhityadarpaṇalocane doṣanirūpaṇo nāma saptamaparicchedaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
iti sāhityadarpaṇe doṣanirūpaṇo nāma saptamaḥ paricchedaḥ /
aṣṭamaḥ paricchedaḥ
guṇānāha---
rasasyāṅgitvamāptasya dharmāḥ śauryādayo yathā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) guṇanirūpaṇamārabhate---guṇānāheti /
aṅgitvamāptasyeti /
etacca kāvyam aṅgam raso 'ṅgī ityetatpradarśanaparameva, natvaṅgipadādaṅgarasasya vyavṛttistatrapi mādhuryyādyanubhavāt rasapadaṃ cāsaṃlakṣyakramaparaṃ bhāvādāvapi guṇāṅgīkārāt /
Locanā:
(lo, a) evaṃ doṣānnirūpya guṇanirūpaṇamavatārayati /
aṅgitvamāptasya kāvyātmabhūtatayā /
********** END OF COMMENTARY **********
guṇāḥ---
yathā khalvaṅgitvamāptasyātmana utkarṣahetutvācchauryādayo guṇaśabdavācyāḥ, tathā kāvye 'ṅgitvamāptasya rasasya dharmāḥ svarūpaviśeṣā mādhuryādayo 'pi svasamarpakapadasandarbhasya kāvyavyapadeśasyaupayikānuguṇyabhāja ityarthaḥ /
yathā caiṣāṃ rasamātrasya dharmatvaṃ tathā darśitameva /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) aṅgitvamāptasyetyanena śarīriṇa ātmana upasthitatvāt taṃ dṛṣṭāntayati--yathā khalviti /
svarūpaviśeṣā iti /
vailakṣaṇyarūpatvena itaravyāvarttakaviśeṣā ityarthaḥ /
svasamarpaketi---svasya guṇasya samarpako bodhako yaḥ padasamūhastasya kāvyavyapadeśasyaupayikaṃ yadānuguṇyaṃ svāśrayiṇā rasena saha kāvye sthitirūpaṃ tadbhāja ityarthaḥ /
nīrasasya kāvyaśabdavācyatvābhāvāt kintu tatra lākṣaṇikameva kāvyapadamityarthaḥ /
yadyapi varṇaireva guṇā vyaḍajyante na padairiti padasamūhasya guṇasamarpakatā nāsti tathāpi padasamūhaghaṭakavarṇaistatsamarpaṇāt ; padasamūhasyāpi tatsamarpakatvaṃ yuktam /
ānuguṇyapradharśanena guṇapadārtho vivṛtaḥ /
rasamātradharmatvaṃ darśitamiti /
śauryyadṛṣṭāntena dariśatamityarthaḥ /
mātrapadāt varṇadharmatvavyavacchedaḥ /
Locanā:
(lo, ā) yathā khalvityato 'nantaraṃ loke iti śeṣaḥ /
svasyātmano mādhuryyādereva samarpakaḥ arthāt sahṛdayahṛdayeṣu niveśayitā yaḥ padasamudāyaḥ yadanuguṇatvamiti; yadyapi mādhuryyādīnāṃ rasasyātmasvarūpaviśeṣātmakatvāt utkarṣahetutvaṃ nāsti, tathāpi padasandarbhasya tanmukhaprekṣitayaiva tathāvidhavyañjakatvaucityānusāreṇa "mūdrdhni vargāntyagāḥ sparśā ityādyuktaprakārakavinirmāṇāt tatkāraṇakatvam /
tena padasandarbheṇanukūlyattasya rasotkarṣakatvaṃ mādhuryyādiguṇeṣu upacaryyata iti darśitaṃ prathamaparicchede /
********** END OF COMMENTARY **********
mādhuryamojo 'tha prasāda iti te tridhā
Locanā:
(lo, i) tridhā prācīnoktasya pratyekaṃ daśaprakārasya nirākariṣyamāṇatvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
te guṇāḥ /
tatra---
cittadravībhāvamayo ṅlādo mādhuryamucyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) mādhuryyalakṣaṇamāha---cittadravīti--mayaṭpratyayo 'tra svārthe āhlāda ityatra āhlādaviśeṣavṛttiḥ /
sa ca āhlādaviśeṣe ratyādijñānānandajātaḥ svādanākhyavyāpāragrahyo rasasvarūpaḥ tadvṛttiḥ na tu tādṛśāhlāda eva mādhuryyaṃ, tadā tasya rasadharmatvānupapatteḥ tathā ca cittadravībhāvasvarūpāhlādavṛttiḥ tādṛśāhlādatāvacchedako dharmo mādhuryyamityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ī) hlādo hlādasvarūpaḥ tasya tadbhinnatvasyoktatvāt /
iha cāsvādasya ānandaparaparyyāyatvena svādasādhāraṇatvāt cittadravībhāvamaya ityanenāvyāptiparihāraḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yattu--kenaciduktam--"mādhuryaṃ drutikāraṇam" iti tanna, dravībhāvasyāsvādasvarūpāhlādābhinnatvena kāryatvābhāvāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) kāvyaprakāśakṛduktaṃ dūṣayitumāha---yattviti /
āhlādakatvaṃ mādhuryyaṃ śṛṅgāre drutikāraṇamiti tallakṣaṇam /
sa ca rasasvarūpāhlādajanakatāvacchedako ratyādiniṣṭho dharma ityarthaḥ /
ratyādereva rasatāprāptyā tasya rasavṛttitvamapi; sa eva dharmo manaso drutikāraṇamityarthaḥ /
taddaṣūyati--tanneti /
dravībhāvasyeti---svena svāśrayājananādibhāvaḥ /
etacca dravībhāvāhlādayorabhedaṃ svayamabhyupetya dūṣitaṃ ca /
tanmate tu dravībhāvaścittavṛttirāhlāda ātmavṛttirityanayorabheda eva nāsti /
kintu āhlādasthena mādhuryyeṇa cittasya dravībhāvo janyata eva rāgamādhuryyeṇaiveti
********** END OF COMMENTARY **********
dravībhāvaśca svābhāvikānāviṣṭatvātmakakāṭhinyamanyukrodhādikṛtadīptatvavismayahāsādyupahitavikṣepaparityāgena ratyādyākā rānuviddhānandodvodhenasahṛdayacittārdraprāyatvam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) āsvādarūpāhlādābhinnatvena uktaṃ dravībhāvaṃ darśayati---dravībhāvaśceti /
cittasyāviṣṭatvameva hi dravībhāvaḥ /
anāviṣṭatā tu tasya svābhāvikī tadātmakaṃ yatkāṭhinyaṃ tajjanyau yau śatrumāraṇotsāharūpamanyukrodhau tadādikṛtvā ye uṣṇaprāyatvarūpadīptatvavismayahāsāstadādyupahito yaścittasya vikṣepaścāñcalyaṃ tatparityāgena arthāt cittasyāviṣṭatvena yo ratyādyākārānuviddho ratyādiviṣayapāraṇimeva jñānarūpānandastaduddhodhena sahṛdayacittasyārdraprāyatvaṃ dravībhāva ityarthaḥ /
etatsiddhāntastu āhlādasya manovṛttitvasvīkāre eva sambhavatītyavadheyam /
anyathā drutyāhlādayorabhedoktyanupapatteḥ /
ratyādyākāretyatra ādipadāt mādhuryyāśrayayoḥ karuṇaśāntayoḥ sthāyibhāvasyāpi parigrahaḥ /
evaṃ ca ratyādijñānānandajanyāhlādaviśeṣa eva rasaḥ /
sa eva svādanākhyavyāpāragamyaḥ prāgukto rasa ityuktaṃ, tadvṛttidharmaviśeṣo mādhuryyamiti siddhāntasiddhaḥ /
Locanā:
(lo, u) svābhāviketi---svābhāvikaṃ sahajam anāviṣṭatvamanāveśor'thāt cittasya eva tatsvarūpaṃ kāṭhinyaṃ, tathā vīrādāviva manyukodhādijanyaṃ yaddīptatvam, evaṃ adbhutādāviva vismayahāsayukto yo vikṣepasteṣāṃ parityāgena parihāreṇa /
etasya mādhuryākhyaguṇasya /
********** END OF COMMENTARY **********
tacca---
saṃbhoge karuṇo vipralambhe śānte 'dhikaṃ kramāt
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) tacceti---tacca mādhuryyamityarthaḥ /
kramāttadādhikyaṃ sambhogādau kramaśaścittadrutyādhikyāt /
Locanā:
(lo, ū) śānte 'dhikamiti /
tasya sahajānandasundaratayā mādhuryyaṃ prāyeṇeti prakṛṣṭameva /
kvacittu viṣayajugupsādyanugame bhedaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
sambhogādiśabdā upalakṣaṇāni /
tena sambhogābhāsādiṣvapyetasya sthitirjñeyā /
mūrdhni vargāntyavarṇona yuktāṣṭaṭhaḍaḍhānvinā /
raṇau ladhū ca tadvyaktau varṇāḥ kāraṇatāṃ gatāḥ
avṛttiralpavṛttirvā madhurā racanā tathā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) tadvyañjakān varṇānāha---mūdrdhniti /
vargāntyavarṇena pañcamena yuktā ityanvayaḥ /
tatraiva ṭaṭhaḍaḍhān paryyudasyati /
takārastu tanmūdrdhni aparyyudastaḥ /
tadvyaktau mādhuryyasya vyañjane kāraṇatāmityanvayaḥ /
avṛttirasamāsaḥ /
racanā sandhiḥ tasya ca tadutpannavarṇamādhuryyavaśādeva mādhuryyavarṇatvena prāptāvapi sandhau api tādṛśā varṇaḥ na ūhādyā iti kavyupadeśārthaṃ pṛthaguktam /
Locanā:
(lo, ṛ) mūdrdhni iti vargā kādayo māvasānāḥ pañca pañca bhūtvā pañcavārgāḥ teṣāmantyāḥ ṅañaṇanamāḥ tairmūdrdhni sthitairyuktā arthāt nijavargoyā eva /
ṭa ṭha ḍa ḍhāḥ na tu antimavarṇena yuktāḥ na ca svarūpāvāsthitā api /
raṇau laghuhrasvāntaritau, tasya mādhuryyasya vyaktau, evamasamāsā mandasamāsāśca /
madhurā padāntarayoge mādhuryyavatī /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---
"anaṅgamaṅgalabhuvastadapāṅgasya bhaṅgayaḥ /
janayanti muhuryūnāmantaḥ santāpasantatim" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) aneṅgetyādi udāharaṇe sandhyutpannatādṛśavarṇau, santāpasantatimityatra upasargadhātvoḥ sandhau dvāveva /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā vā mama---
"latākuñjaṃ guñjan madavadalipuñjaṃ capalayan samāliṅgannaṅgaṃ drutataramanaṅgaṃ prabalayan /
marunmandaṃ mandaṃ dalitamaravindaṃ taralayan rajovṛndaṃ vindan kirati makarandaṃ diśi diśi" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) ato bahūn tādṛśān varṇān darśayitumāha---yathā veti /
marut diśi diśi makarandaṃ kirati, kīdṛśaḥ, guñjatāṃ madavatāmalīnāṃ puñjo yatra tādṛśaṃ latākuñjaṃ mandaṃ mandaṃ capalayan /
aṅgam arthāt nṛṇāṃ samāliṅgan /
anaṅgaṃ ca drutataraṃ pravalayan prakṛṣṭaṃ balavantaṃ kurvan /
svenaiva dalitaṃ vikāsitamaravindaṃ taralayan /
rajovṛndam arthāt vikasitāravindānāṃ parāgasamūhaṃ vindan labhamānaḥ (vidḷ lābhe ) atra sandhāvapi bahavo varṇā uktarūpāḥ /
Locanā:
(lo,ṛ) latākuñjamityādau vidhānamātravarṇane 'pi śṛṅgāraḥ prakāraṇāt /
********** END OF COMMENTARY **********
ojaścittasya vistārarūpaṃ dīptatvamucyate
vīrabībhatsaraudreṣu krameṇādhikyamasya tu /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) ojolakṣaṇamāha---ojaścittasyeti /
atrāpi dīptatvajanakamityevārthaḥ /
āyurghṛtamitivat, tathā ca rasavṛttinā ojasā cittasya vistārarūpaṃ dīptatvaṃ janya ityarthaḥ /
atra eva cittasya vistārarūpadīptatvajanakamoja iti kāvyaprakāśakṛtāpyuktam /
vistārastu cittasya uṣṇaprāyatvakāraka ātmasaṃyogaviśeṣaḥ /
yathāśrute tu cittavṛtteḥ dīptatvasya rasavṛttitvānupapatteḥ /
krameṇādhikyamiti dīptatvarūpaphalādhikyād ādhikyam /
********** END OF COMMENTARY **********
asyaujasaḥ /
atrāpi vīrādiśabdā upalakṣaṇāni /
tena vīrābhāsādāvapyasyāvasthitiḥ /
Locanā:
(lo, ṝ) iha cānuktamapi aucityādeva /
hāsye vikāśadharmakatvāt ojaśca prāyaḥ śṛṅgāraniṣṭhatayā ca mādhuryasyotkṛṣṭatvam /
bhayānake cittavṛttervikāśābhāvāt yadyapi mādhuryaṃ, tathāpi vibhāvaucityādojaḥ samāveśaḥ /
adbhute śṛṅgārigate dvayoḥ sāmyam /
atra prakṛṣṭamojaḥ /
yadyapi bībhatse prakṛṣṭatamamojastathāpi mādhuryamaprakṛṣṭataram /
********** END OF COMMENTARY **********
vargasyādyatṛtīyābhāyāṃ yuktau varṇau tadantimau
uparyadho dvayorvā sarephau ṭaṭhaḍaḍhaiḥ saha /
śakāraśca ṣakāraśra tasya vyañjakatāṃ gatāḥ
tathā samāso bahulo ghaṭanauddhatyaśālinī /
Locanā:
(lo, ḷ) ayamarthaḥ--kacaṭatapaiḥ khachaṭhathaphāḥ, gajaḍadabaiḥ ghajhaḍhadhabhāḥ yuktāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---"cañcadbhuja--" ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) tadvyañjakānāha---vargasyeti /
tadantimau iti /
ādyatṛtīyayorantimau dvitīyacaturthau ityarthaḥ /
tathā cādyena yuktaḥ dvitīyaḥ /
tṛtīyena yuktaścaturthau varṇa ityarthaḥ /
ādyatṛtīyayostadantimayośca naikavargoyatvaniyamaḥ /
kintu bhinnavargoyayorapi tathātvaṃ bodhyam /
tena kakhkha iva keccachāpi gaghgha iva ghecchāpi tathā bodhyā kaṭutvasāmyāt /
atra cānukte 'pi tulyayoryogo 'pi kāvyaprakāśakṛdukto grāhyaḥ kaṭutvāviśeṣāt /
tena kka gga jja ityādayo 'pi bodhyāḥ /
uparyadha ityādi /
tarka ityādau upari /
takracakrādau adhaḥ ārdrakam ityādau dvayoḥ rephau bodhyau /
ṭaṭhaḍaḍhaiḥ saheti /
sāhityaṃ vyañjakatvakathanena vyañjanaparasparasahitairapi vyañjanāt /
samāsabahulā ghaṭanā ityatra ghaṭanāpadaṃ vinyāsamātraparaṃ sandhiparaṃ ca /
tena samāsabahulā dīrghasamāsavān vinyāsaḥ, auddhatyena kaṭutvena yuktaḥ sandhiścetyarthaḥ /
cañjadbhujetyādikaṃ nāṭyaparicchede vyākhyātam /
atra dīrghasamāsaḥ katipaye yathoktā varṇāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
cittaṃ vyāpnoti yaḥ kṣipraṃ śuṣkendhanamivānalaḥ
sa prasādaḥ samasteṣu raseṣu racanāsu ca /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) prasādaguṇalakṣaṇamāha---cittamiti /
atra cittapadaṃ jñānaparam /
tathā ca yo guṇaḥ kṣipraṃ ślokārthajñānaṃ vyāpnoti āviṣkaroti janayatīti yāvat /
ata evāviṣkarotīti vyākhyāsyati /
sa guṇaḥ prasāda ityarthaḥ /
atra dṛṣṭāntamāha śuṣketi /
analaḥ śuṣkendhanaṃ yathā kṣipraṃ suviśiṣṭatayā'viṣkarotītyarthaḥ /
samasteṣu raseṣu iti /
racanāsu iti /
saptamyadhikaraṇatāyāṃ, racanā śabdaprathanā tatra saptamī ca vyañjakatāyām /
tathā ca sarvaracanāvyaṅgyaścetyarthaḥ /
na caivaṃ prasādarahitaḥ ko 'pi aloko na syāditi vācyam /
sarvajātīyāsu racanāsu, na tu sarvaracanāvyaktiṣu ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, e) cittaṃ pratipattṝṇāmityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
vyāpnoti āviṣkaroti /
śabdāstadvyañjakā arthabodhakāḥ śrutimātrataḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) tadvyañjakaracanāvyaktiṃ darśayati---śabdā iti /
śrutimātrator'thabodhakāḥ śabdāstadvyañjakā ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ai) iha ca prasādaguṇasya jhaṭityarthaprakāśanena uktarūparasaniṣṭhaprasādaguṇābhivyañjanādau paricārikamapi racanāniṣṭhatvaṃ prayatnavidheyatvena rasasādacaryeṇa uktiṃ prasādātikrameṣu sāmānyamapi saṅghaṭanā karuṇavipralambhaśṛṅgārau vyanākti /
tadapi parityāge madhyamasamāsāpi prakāśayatiti /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---
"sūcīmukhena sakṛdeva kṛtavraṇastvaṃ muktākalāpa ! luṭhasi stanayoḥ priyāyāḥ /
bāṇaiḥ smarasya śataśo vinikṛttamarmā svapne 'pi tāṃ kathamahaṃ na vilokayāmi" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) sūcimukheneti---priyāyāḥ stananyastaṃ muktāhāraṃ parokṣamapi bhāvopanītaṃ sambodhya virahiṇa uktiriyam /
ślokārthastu prasādāt spaṣṭa eva /
********** END OF COMMENTARY **********
eṣāṃ śabdaguṇatvaṃ ca guṇavṛttyocyate budhaiḥ /
śarīrasya śauryādiguṇayoga iva iti śeṣaḥ /
Locanā:
(lo, o) yat punareṣāṃ śabdavṛttitvamucyate tatra hetumāha---eṣāmiti /
guṇavṛttyā pūrvoktarītyā upacāreṇa /
********** END OF COMMENTARY **********
śleṣaḥ samādhiraudāryaḥ pasāda iti ye punaḥ
guṇāścirantanairuktā aujasyāntarbhavanti te /
ojasi bhaktyā aujaḥ padavācye śabda (artha) dharmaviśeṣe /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) rasavṛttīnāmapyeṣāṃ śabdaguṇatvavyavahāramupapādayati---eṣāmiti /
guṇavṛttyā paramparāvṛttyā guṇāśrayarasavyañjakatvaṃ paramparāśabdaguṇatvamityupalakṣaṇam /
arthaguṇatvamapyevaṃ bodhyam /
itthaṃ rasavṛttaya eva traya eva guṇāḥ paramparayā śabdārthavṛttayaḥ /
cirantanairuktānāṃ"śleṣaḥ prasādaḥ samatā mādhuryaṃ sukumāratā /
arthavyaktimudāratvamojaḥ kāntiḥ samādhayaḥ "iti daśaguṇānāṃ madhye śleṣādiguṇacatuṣṭayamojasyantarbhavatītyāha---śleṣa ityādi /
ojasyantarbhāve prakāramāha---bhaktyeti /
asmaduktaujoguṇavyañjakavarṇeṣveva hi te catvārā guṇā varttante iti tairucyate /
tathā ca paramparayā śabdavṛtterasmaduktaujoguṇasamādhānādhikaraṇā eva te tanmate paryyavasyanti /
tathā teṣāṃ tadbhinnatvoktau gauravaṃ tadātmakatvamevocitamityetadevāha---bhaktyeti /
ājaḥ padavācye rasaguṇaviśeṣe bhaktyā paramparārūpayā bhaktyā śabdadharme 'ntarbhavantītyarthaḥ /
tadabhinnā ete ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra śleṣo bahūnāmapi padānāmekapadavadbhāsanātmā /
Locanā:
(lo, au) kathaṃ traya eva guṇā ityatrāha---śleṣa iti /
bhaktyā upacāreṇa /
padānāṃ bahūnāmekapadavadbhāsanam /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---
"unmajjajjalakuñjarendrarabhāsāsphālānubandhoddhatāḥ sarvāḥ parvatakandarodarabhuvaḥ kurvan pratidhvāninīḥ /
uccairuccarati dhvaniḥ śrutipathonmāthī yathāyaṃ tathā prāyapreṃkhadasaṃkhyaśaṅkhadhavalā veleyamudracchati" //
ayaṃ bandhavaikaṭyātmakatvādoja eva /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) tatra tairuktasya śleṣasya lakṣaṇamāha---śleṣo bahūnāmiti /
ekapadavadbhāsanaṃ dīrghasamāsena /
unmajjaditi---unmajjato jalakuñjarendrasya rabhasā sphālanānubandhena sahasā sphālanakriyayā uddhataḥ ityataḥ ayaṃ dhvaniḥ yathā uccairuccarati, prāyaḥ sambhāvane, tathā velā samudrasya nīram udracchati; kuñjarāsphālanena tīraṃ plāvayatītyarthaḥ /
velā kīdṛśī---preṅkadbhiścaladbhirasaṃkhyaśaṅkhaiḥ dhavalā /
dhvaniḥ kīdṛśaḥ ?śrutipathonmāthī /
sarvāḥ parvatakantarodarabhuvaśca pratidhvāninīḥ kurvaṃśca /
ayamiti /
bandhavaikaṭyamuddhatabalaviśiṣṭaśabdatvam /
tacca tādṛśaśabdavṛttitvāt paramparayā śabdavṛttyojoguṇa eva ityarthaḥ /
samānādhikaraṇadharmadvayakalpane gauravāditi bhāvaḥ /
Locanā:
(lo, a) uccairuccarati dhvanirityādau suvyaktam /
jalakuñjaro hastyākāramukho jalajantuviśeṣaḥ /
tasya rabhasena āsphālaḥ arddanam arthāt jalasyaiva /
preṅkhantaḥ valgantaḥ /
velā samudravīciḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
samādhirārohāvarohakramaḥ /
āroha utkarṣaḥ, avaroho 'pakarṣaḥ, tayoḥ kramo vairasyatānāvaho vinyāsaḥ /
yathā---"cañcadbhuja--" ityādi /
atra padātraye krameṇa bandhasya gāḍhatā /
caturthapāde tvapakarṣaḥ /
tasyāpi ca tīvraprayatnoccāryatayā ojasvitā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) samādhikaraṇalakṣaṇamāha---samādhiriti /
utkarṣaḥ samāsādhīnaḥ apakarṣastadabhāvādīnaḥ /
tayoḥ krama iti /
kramo yathoctasthāne vinyāsād vairasyānadhānam, tadāha--vairasyānāvaha iti /
cañcadbhujetyādi iti /
vyākhyātamidaṃ prāk /
bandhagāḍhateti--dīrghasamāsāt sa eva cotkarṣaḥ /
caturthapāda iti /
"uttaṃsayiṣyati kacāṃstava devi bhīma "ityatra dīrghasamāsābhāvo 'pakarṣaḥ sa cātra draupadāyaśvāsanarūpeṇa krodhābhāvena dīrghasamāsābhāvaḥ yogyasthāne vinyāsād vairasyānādhāyakaḥ /
ata evātra patatprakarṣatvamapi guṇaḥ /
asyāpyojasyantarbhāvaṃ darśayati---asyāpīti /
tathā ca pādatrayavaśādojasyāntarbhāva iti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
udāratā vikaṭatvalakṣaṇā /
vikaṭatvaṃ padānāṃ nṛtyatprāyatvam /
Locanā:
(lo, ā) nṛtyatprāyatvamiti /
padāni narttakīkṛtya darśitānīvānubhūyante yatra /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---
sucaraṇaviniviṣṭairnūpurairnartakīnāṃ jhaṇiti raṇitamāsīttatra citraṃ kalaṃ ca /
atra ca tanmatānusāreṇa rasānusandhānamantareṇaiva śabdaprauḍhoktimātreṇaujaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) audāryyalakṣaṇamāha---udāhatā ceti /
nṛtyatprāyatā ca anubhavaikagamyā vaktumaśakyā udāharaṇe bodhyā /
svacaraṇeti /
ayaṃ śṛṅgarīyaḥ ślokaḥ /
laghurephaśakāralpasamāsāśca tadīyamādhuryyavyañjakāḥ /
tathāpi tanmate tādṛśarasānusandhānāt prāgeva śabdānāṃ nṛtyatprāyatvarūpaprauḍhauktimātrajñānāt aujoguṇānubhāva ityāha---atra tanmate iti /
tathā cātra sṛṅgāranuguṇe 'pyetādṛśaprauḍhyā vyajyamāne aujasya smadukte audāryyasyāntabhārva iti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
prasāda ojomiśritaśauthilyātmā /
yathā---
"yo yaḥ śastraṃ bibharti svabhujagurumadāt pāṇḍavīnāṃ camūnām" iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) prasādaguṇalakṣaṇamāha---prasāda iti /
kaṭhinakomalavarṇamiśraṇamityarthaḥ /
yo ya iti prāg vyākhyātam /
atra kaṭhinavarṇānāmapi miśraṇādojasvitā /
********** END OF COMMENTARY **********
mādhuryavyañjakatvaṃ yadasamāsasya darśitam
pṛthakpadatvaṃ mādhuryaṃ tenaivāṅgīkṛtaṃ punaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) mādhuryyalakṣaṇaṃ pṛthakpadatvaṃ taccāsmākaṃ mādhuryyavyañjako 'samāsenāṅgīkṛtamityāha---mādhuryyeti /
śvāsān muñcatītyādāvasamāsaḥ /
Locanā:
(lo, i) asamāsasya varṇitam---avṛttiralpavṛttirvetyanena /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---"śvāsānmuñcati-" ityādi /
arthavyakteḥ prasādākhyaguṇenaiva parigrahaḥ
arthavyaktiḥ padānāṃ hi jhaṭityarthasamarpaṇam /
spaṣṭamudāharaṇam /
grāmyaduḥ śravatātyāgātkāntiśca sukumāratā
aṅgīkṛteti sambandhaḥ /
tacca hālikādipadavinyāsavaiparītyenālaukikaśobhāśālitvam /
sukumāratā apāruṣyam /
anayorudāharaṇe spaṣṭe /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) spaṣṭamudāharaṇamiti /
sūcimukhenetyādi prasādaguṇodāharaṇasyānyeṣāṃ ca bahūnāṃ tadudāharaṇatvāt /
apāruṣyam aduḥ śravatvam /
anayorudāharaṇe iti /
etaddoṣadvayarahitāḥ ślokā evetyarthaḥ /
Locanā:
(lo, ī) kāntiryathā mama--- netre khañjanagañjane sarasijapratyarthipāṇidvayaṃ vakṣojau karikumbhavibhramakarīmatyunnatiṃ gacchataḥ /
kāntiḥ kāñcanacampakapratinidhirvāṇī sudhāsparddhinī smerendīvaradāmasodaravapustasyāḥ kaṭākṣacchaṭā //
********** END OF COMMENTARY **********
kvaciddoṣastu samatā mārgābhedasvarūpiṇī /
anyathoktaguṇeṣvasyā antaḥ pāto yathāyatham
masṛṇena vikaṭena vā mārgeṇopakrāntasya sandarbhasya tenaiva pariniṣṭhānaṃ mārgābhedaḥ /
sa ca kvaciddoṣaḥ /
tathāhi---
"avyūḍhāṅgamarūḍhapāṇijaṭharābhogaṃ ca bibhradvapuḥ pārīndraḥ śiśureṣa pāṇipuṭake sammātu kiṃ tāvatā /
udyaddurdharagandhasindhuraśataproddāmadānārṇava- strotaḥ śoṣaṇaroṣaṇātpunaritaḥ kalpāgniralpāyate" //
atroddhater'the vācye sukumārabandhatyāgo guṇa eva /
anevaṃvidhasthāne mādhuryādāvevāntaḥ pātaḥ /
yathā---"latākuñjaṃ guñjan-" ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) kvaciditi /
mārgābhedapradarśanī samatā kvaciddoṣaḥ /
anyatheti /
atra tādṛśasthale tu samatā mādhuryyaujoguṇayoranyataraguṇa ityarthaḥ /
vyācaṣṭe---masṛṇeneti /
avyūḍhāṅgamiti /
śisureṣaḥ pārīndraḥ siṃhaḥ avyūḍhāṅgam aprauḍhāvayavaṃ pāṇijaṭharāṇāmābhogena paripūrṇatayā rahitaṃ ta vapuḥ dadhat, kṣudratayā pāṇipuṭake sammātu /
etāvatā kim ito dṛśyamānāt prodyatāṃ durddharagandhānāṃ sindhuraśatasya hastiśatasya proddāmadānārṇavānāṃ śoṣaṇāt punaḥ kalpāgniralpāyate /
anevaṃvidheti /
anuddhate vācye ityarthaḥ /
doṣastu prakṛtiviparyyayarūpobodhyaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
ojaḥ prasādo mādhuryaṃ saukumāryamudāratā /
tadabhāvasya doṣatvātsvīkṛtā arthagā guṇāḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) idānīm uktanāmnāṃ bhinnalakṣaṇānāṃ paroktadaśārthaguṇānāmapyanaṅgīkārabījamāha---ojaḥ prasāda ityādi /
oja ādi udāhāntāḥ pañcārthaguṇāḥ tadabhāvasya doṣatvādeva svīkṛtā ityarthaḥ /
tathā ca doṣābhāva eva ete pañcaguṇā ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
ojaḥ sābhiprāyatvarūpam /
prasādor'thavaimalyam /
mādhuryamuktivaicitryam saukumāryamapāruṣyam /
udāratā agramyatvam /
eṣāṃ pañjānāmapyarthaguṇānāṃ yathākramamapuṣṭārthādhikapadānavīkṛtāmaṅgalarūpāślīlagrāmyāṇāṃnirākaraṇenaivāṅgīkāraḥ /
spaṣṭānyudāharaṇāni /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) oja ādipañcaguṇānāṃ lakṣaṇānyāha---oja iti /
viśeṣyapuṣṭyabhiprāyakaviśeṣaṇatvaṃ sābhiprāyatvam /
taccāpuṣṭārthatvadoṣābhāvatvena svīkṛtam /
arthavaimalyamadhikapadenākaluṣīkaraṇam /
taccādhikapadatvadoṣābhāvatvena uktivaicitryam anekavārapratipādanīyasyārthasya bhaṅgyantareṇa kathanam, tacca anavīkṛtvādoṣābhāvatvena /
apāruṣyamamaṅgalarūpapāruṣyavirahaḥ, /
taccāmaṅgalāślīlatvadoṣābhāvatvena, agramyatāvaidagdhyapratipādakārthabhinnatvam; tacca grāmyatvadoṣābhāvatvena svīkṛtamityarthaḥ /
spaṣṭānīti---etaddoṣapañcakarahitaślokā evetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
arthavyaktiḥ svabhāvoktyālaṅkāreṇa tathā punaḥ /
rasadhvaniguṇībhūtavyaṅgyānāṃ kāntināmakaḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) rasadhvaniḥ śūnyaṃ vāsagṛhamityādi /
rasaguṇībhūtavyaṅgyaḥ /
"ayaṃ sa rasanotkarṣo" tyādi aparāṅgam /
********** END OF COMMENTARY **********
aṅgīkṛta iti sambandhaḥ /
arthavyaktirvastusvabhāvasphuṭatvam /
Locanā:
(lo, u) uddhatārthaḥ prodyaddurddharetyādau /
arthavyaktiryayo-- lāṅgūlenābhihatya kṣititalamasakṛddārayannagrapadbhyā- mātmanyevāvalīya drutamatha gaganaṃ protpatan vikameṇa /
sphūrjatphutkāraghoraḥ pratidiśamakhilān vārayanneṣa jantūn kopāviṣṭaḥ praviṣṭaḥ prativanamarūṇocchūnacakṣustarakṣuḥ //
********** END OF COMMENTARY **********
kāntirdeptarasatvam /
spaṣṭe udāharaṇe /
śleṣo vicitratāmātramadoṣaḥ samatā param /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) vicitratāmātramiti---tathā ca vaicitryamalaṅkāra ityalaṅkārasāmānyalakṣaṇākrāntatvādalaṅkāra evaisau na guṇa ityarthaḥ /
samateti /
samatā paramadoṣo doṣābhāvamātramityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
śleṣaḥ kramakauṭilyānulvaṇatvopapattiyogarūpaghaṭanātmā /
tatra kramaḥ kriyāsantatiḥ, vidagdhaceṣṭitaṃ kauṭilyam, aprasiddhavarṇanāviraho 'nulvaṇatvam, upapādakayuktivinyāsa upapattiḥ eṣāṃ yogaḥ sammelanaṃ sa eva rūpaṃ yasyā ghaṭanāyāstadrūpaḥ śleṣo vaicitryamātram /
ananyasādhāraṇarasopakaritvātiśayavirahāditi bhāvaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) tatra śleṣalakṣaṇamāha---śleṣakrameti /
kramādīn vyācaṣṭe-kramaḥ kriyate---sākāṅkṣākriyābāhulyamityarthaḥ /
kramakauṭilyetyādi bahuvrīhisamāsaṃ vivṛṇotisa eva rūpaṃ yasyā iti /
sa eva eṣāṃ yoga eva ityarthaḥ /
tadrūpa ityatra rūpapadamātmapadārthavivaraṇam /
ananyeti /
mādhuryyādayastadantarbhūtaṃ guṇāntaraṃ vā yathā vilakṣaṇarasopakārātiśayaheturasya, tathātvavirahānna guṇatvabhityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---
"dṛṣṭvaikānasāṃsthite priyatame-" ityādi /
atra darśanādayaḥ kriyāḥ, ubhayasamarthanarūpaṃ kauṭilyam,
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) dṛṣṭvaiketi---priyatame priyatamādvayam ekāsanasaṃsthita tad dvayaṃ dṛṣṭvā dhūrtto nāyakaḥ paścāt pṛṣṭhataḥ upetya vihitakrīḍānubandhacchalaḥ san ekasyā nayane nayanadvayaṃ pidhāya īṣadvakritakandharaḥ sapulakaḥ san ādarādaparāṃ cumbati /
aparāṃ kīdṛśī, premṇā ullasanmanasām antarhāsena lasatkapole pulako yasyāstādṛśī ca /
ubhayasamarthaneti---pihitanayanāyāḥ krodhaḥ, cumbitāyāḥ prītiścetyumayaṃ pṛṣṭato gamanena nayanapidhānena ca vidagdhaceṣṭitarūpakauṭilyena tatsamarthanaṃ samarthanarūpamityatra karaṇe lyuṭ /
********** END OF COMMENTARY **********
lokasaṃvyavahārarupamanulvaṇatvam, ekāsanasaṃsthite, "paścādupetya" "nayane pidhāya" "īṣadvaktritakandharaḥ" iti copapādakāni, eṣāṃ yogaḥ /
anena ca vācyopapattigrahaṇavyagratayā rasatvādau vyavahitaprāya ityasyāguṇatā /
samatā ca prakrāntaprakṛtipratyayāviparyāsenārthasya visaṃvāditāvicchedaḥ /
sa ca prakramabhaṅgarūpaviraha eva /
spaṣṭamudāharaṇam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) lokavyavahāreti---anyalokairapyevaṃ karaṇāt /
upapādakānīti---sapatnyādṛśyamānacumbanopapādakānītyarthaḥ /
asya guṇatvābhāvaṃ darśayati---anena ceti /
vācyaṃ yaccumbanaṃ paścādgamanādinā tadupapattergrahaṇaniṣpādane dhūrttasya vyagratayā tadvodhāt boddhṝṇāṃ rasāsvādo vyavahitaprāya ityarthaḥ /
kiñjiddhilambanāditibhāvaḥ /
prakrānteti---prakrāntayoḥ prakramyamāṇayoḥ prakṛtipratyayayoḥ sāmyamityarthaḥ /
spaṣṭamiti /
prakramabhaṅgadoṣarahitaśloka evetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
na guṇatvaṃ samādheśca---
samādhiścāyonyanyacchāyāyonirūpadvividhārthadṛṣṭirūpaḥ /
tatrāyonirartho yathā---
"sadyomuṇḍitamattahūṇacibukapraspardhi nāraṅgakam /
anyacchāyāyoniryathā---
"nijanayanaprativimbairambuni bahuśaḥ pratāritā kāpi /
nīlotpale 'pi vimṛśati karamarpayituṃ kusumalāvī" //
atra nīlotpalanayanayoratiprasiddhaṃ sādṛśyaṃ vicchittiviśeṣeṇa nibaddham /
asya cāsādhāraṇaśobhānādhāyakatvānna guṇatvam, kintu kāvyaśarīramātranirvartakatvam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) ayoniranyairavarṇitārthaḥ /
anyacchāyāyoniranyavarṇitārthānusārī, sadya iti /
hūṇaḥ pāścātyadeśaviśeṣīyayavanaḥ, sa ca tāmravarṇaḥ /
mattatvena cātitāmraḥ , nāraṅgakaṃ nāraṅgaphalam ātitāmram /
anyairavarṇito 'yamarthaḥ /
nijanayaneti---kāpi kusumalāvī mālākārapatnī jale nijanayanapratibimbe nīlotpalabhrameṇa taddharaṇe pravarttya tadaprāptyā pratāritā vāstavanīlotpale 'pi karamarpāyituṃ tadbhavati na veti vimṛśatītyarthaḥ /
iyamanyavarṇitārthacchāyā /
asya ceti---tanubhrameṇa rasānupakārāditi bhāvaḥ /
Locanā:
(lo, ū) ayoniḥ pūrvakavibhiradṛṣṭor'thaḥ /
kāvyaśarīramātranirvāhakatvametat prakāradvayavyatirekeṇa kāvyaśarīrānirvāhāt /
********** END OF COMMENTARY **********
kvacit "candram" ityekasmin padārthe vaktavye "atrernayanasamutthaṃ jyotiḥ" iti vākyavacanam /
Locanā:
(lo, ṛ) vākyavacanamiti padasamūhābhidhānam /
********** END OF COMMENTARY **********
kvacit "nidāghaśītalahimakāloṣṇsukumāraśarīrāvayavā yoṣit" iti vākyārthe vaktavye "varavaṇinī" iti padābhidhānam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) prauḍhiroja ityaparaḥ parokta ojoguṇaḥ /
tatra ca padārthe vākyaracanā vākyārthe ca padābhidhā /
prādirvyāsasamāsau ca iti caturvidhā prauḍhiḥ parairuktā /
tasya guṇatvaṃ nocitam iti vaktuṃ tadīyaṃ padārthe vākyaracanetyādikaṃ darśayati---kvaciñcandra itīti /
vākyārthe padābhidhānaṃ darśayati---kvacinnidāgheti /
śītakāle bhaveduṣṇā grīṣme ca sukhaśītalā /
sarvāvayavaśobhāḍhyā sā smṛtā varavarṇinī /
iti varavarṇinīlakṣaṇaṃ vyāsaṃ darśayadi /
********** END OF COMMENTARY **********
kvacidekasya vākyārthasya kiñcidviśeṣaniveśādanekairvākyārabhidhānamityevaṃrūpo vyāsaḥ /
kvacidvahuvākyapratipādyasyaikavākyenābhidhānamityevaṃrūpaḥ samāsaśca,
Locanā:
(lo, ṝ) vākyārthanyāso yathā--- asau nānākāro bhavati sukhaduḥ khavyatikaraḥ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā prabhavati bhavatyeva bhavataḥ /
janastasmādūrddhaṃ bhavati na ca duḥkhaṃ na ca sukham /
iti asyaiva samāso yathā--- śrūyatāṃ dharmasarvasvaṃ śrutvā caivāvadhāryyatām /
ātmanuḥ pratikūlāni pareṣāṃ na samācareti //
iti
********** END OF COMMENTARY **********
ityevamādīnāmanyairuktānāṃ na guṇatvamucitam,
Locanā:
(lo, ḷ) na guṇatvam---ananyasādhāraṇarasopakāritābhāvāditi bhāvaḥ /
iti /
iti śrīsāhityadarpaṇalocane guṇanirūpaṇo nāmāṣṭamaḥ paricchedaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
api tu vaicitryamātrāvahatvam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) kvacidekasyeti---veśeṣāt vicchedaviśeṣāt khaṇḍakhaṇḍavākyena kathanādityarthaḥ /
yathā nāyaṃ paṇḍita ityekavākyena vaktavye nāyaṃ vyākaraṇaṃ nāyaṃ tarkaṃ vettītyādikhaṇḍakhaṇḍavākyena samastaśāstrājñānakathanam /
samāsaṃ darśayati---kvacidūhviti /
bahupratipādyasya bahuvākyapratipādyasya yathā darśitavyāsaviparyyayaḥ--evamādīnāṃmiti /
aujoguṇatvena anyairuktānāṃ caturvidhaprauḍhīnāmityarthaḥ /
vaicitryamātreti tathā cālaṅkāra evāyamityarthaḥ /
iti śrīmaheśvaranyāyālaṅkārabhaṭṭācāryyaviracitāyāṃ sāhityadarpaṇaṭīkāyāṃ guṇavivecanākhyasyāṣṭamaparicchedasya vivaraṇam
********** END OF COMMENTARY **********
---tena nārthaguṇāḥ pṛthak
Original text: Sāhityadarpaṇa · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0