સાહિત્યદર્પણ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 9

તેનોક્તપ્રકારેણ ।
અર્થગુણ ઓજઃ પ્રભૃતયઃ પ્રોક્તાઃ ।
ઇતિ સાહિત્યદર્પણે ગુણવિવેચનો નામાષ્ટમઃ પરિચ્છેદઃ ।
નવમઃ પરિચ્છેદઃ
અથોદ્દેશક્રમપ્રાપ્તમલઙ્કારનિરૂપણં બહુવક્તવ્યત્વેનોલ્લઙ્ઘ્ય રીતિમાહ---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) ઉદ્દેશેતિ---ગુણઆલઙ્કારરીતય ઇત્યુદ્દેશે ઽલઙ્કારસ્ય પ્રાગુદ્દિષ્ટત્વેન તદુલ્લઙ્ઘયમ્ ઇત્યર્થઃ ।
તદુલ્લઙ્ઘને હેતુમાહ---બહુવક્તવ્યત્વેનેતિ ।
એતેન સૂચીકટાહન્યાયો દર્શિતઃ ।
લોચના:
(લો, અ) ઇદાનીં રીતિં નિરૂપયિતુકામઃ સંગતિ કરોતિ---અથોદ્દેશેતિ ।
બહુવક્તવ્યત્વેન ઉલ્લઙ્ઘ્યકમં સૂચીકટાહન્યાયાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પદસંઘટના રીતિરઙ્ગસંસ્થાવિરોષવત્ ।
ઉપકર્ત્રો રસાદીનાં---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) રસાદીનામિત્યાદિપદાત્ સમસ્તાસંલક્ષ્યક્રમપરિગ્રહઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રસાદીનામર્થાચ્છબ્દાર્થશરીરસ્ય કાવ્યસ્યાત્મભૂતાનામ્ ।
લોચના:
(લો, આ) પદાનાં સઙ્ગટના રચના અર્થાત્ વિશિષ્ટા, વિશેષશ્ચ વિશેષલક્ષણેષ્વભિવ્યક્તઃ ।
રસાદીનામિતિ ।
અઙ્ગસંસ્થાવિશેષો યથા લોકે આત્માનમુપકરોતિ તથા કાવ્યેષુ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---સા પુનઃ સ્યાચ્ચતુર્વિધા

વૈદર્ભો ચાથ ગૌડી ચ પાઞ્ચાલી લાટિકા તથા ।
સરીતિઃ ।
તત્ર---
માધુર્યવ્યઞ્જકેર્વર્ણૈ રચના લલિતાત્મિકા

અવૃત્તિરલ્પવૃત્તિર્વા વૈદર્ભો રીતિરિષ્યતે ।
યથા---"અનઙ્ગમઙ્ગલભુવઃ--" ઇત્યાદિ ।
રુદ્રટસ્ત્વાહ---
અસમસ્તૈકસમસ્તા યુક્તા દશભિર્ગુણૈશ્ચ વૈદર્ભો ।
વર્ગદ્વિતીયબહુલા સ્વલ્પપ્રાણાક્ષરા ચ સુવિધેયા ॥
અત્ર દશગુણાસ્તન્મતોક્તાઃ શ્લેષાદયઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) અનઙ્ગમઙ્ગલભુવ ઇત્યાદિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
એકપદસમસ્તા ન ત્વનેકપદૈર્દેર્ઘસમસ્તા ।
સ્વલ્પપ્રાણાનિ અક્ષરાણિ ઈષત્ પ્રયત્નોચ્ચાર્ય્યાપિ કકારહકારાદીનિ યત્ર ।
શ્લેષાદિર્દશગુણાઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) લલિતાત્મિકા સુકુમારસ્વરૂપા ।
વૃત્તિઃ સમાસઃ ।
અત્ર રુદ્રટાચાર્ય્યમતપ્રકટનમ્ ।
એકસમસ્તા એકપદસમાસયુક્તા, સ્વલ્પપ્રાણાક્ષરા મૂર્દ્ધ્ના મૃદ્વૃત્તેત્યાદિવત્ ન કષ્ટોચ્ચારણીયવર્ણા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઓજઃ પ્રકાશકૈર્વણૈર્બન્ધ આડમ્બરઃ પુનઃ

સમાસબહુલા ગૌડી---
યથા---"ચઞ્ચદ્ભુજ--" ઇત્યાદિ ।
પુરુષોત્તમસ્ત્વાહ---
"બહુતરસમાસયુક્તા સુમહાપ્રાણાક્ષરા ચ ગૌડીયા ।
રીતિરનુપ્રાસમહિમપરતન્ત્રા સ્તોકવાક્યા ચ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) આડમ્બર ઉદ્દતવર્ણઘટિતઃ ।
પુરુષોત્તસ્ત્વિતિ ।
અન્યાપેક્ષયા પ્રાક્લિખિતબન્ધ આડમ્બરઃ; એતન્મતે ઉક્તવર્ણાનામનુપ્રસિતત્વનિયમ ઇતિ વિશેષસ્તદાહઅનુપ્રાસમહિમપરતન્ત્રેતિ ।
પારતન્ત્ર્યં વ્યાપ્તિઃ ।
અસ્તોભવાક્ય યતિરહિતવાક્યા ।
લોચના:
(લો, ઈ) અનુપ્રાસમહિમપરતન્ત્રાનુપ્રાસબહુલા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---વર્ણૈઃ શેષૈઃ પુનર્દ્વયોઃ ।
સમસ્તપઞ્ચષપદો બન્ધઃ પાઞ્ચાલિકા મતા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) પાઞ્ચાલિકાં રીતિમાહ---વર્ણૈરિતિ ।
દ્વયોઃ શેષૈરવશિષ્ટૈર્વર્ણૈરિત્યર્થઃ ।
સમસ્તપઞ્ચમપદ ઇતિ અત્ર પદપદમ્ અક્ષરમ્ ।
તેન સમાસગતપઞ્ચમાક્ષર ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દ્વયોર્વૈદર્ભોગૌડ્યોઃ ।
યથા---
"મધુરયા મધુબોધિતમાધવીમધુસમૃદ્ધિસમેધિતમેધયા ।
મધુકરાઙ્ગનયા મુહુરુન્મદધ્વનિભૃતા નિભૃતાક્ષરમુજ્જગે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) મધુરયેતિ ।
મધુકરાઙ્ગનયા ભ્રમર્ય્યા નિભૃતાક્ષરં ગુપ્તાક્ષરમસ્ફુટાક્ષરં યથા સ્યાત્તથા મુહુરુજ્જગે ઽગીયત ।
કીદૃશ્યા મધુરયા ધ્વનિમધુરતયૈવ તસ્યા મધુરતા, તથા મધુના વસન્તેન બોધિતાયા ઉદ્વોધિતાયા માધવીલતાયા મધુનો મકરન્દસ્ય સમૃદ્ધ્યા સમ્પત્ત્યા સમેધિતા દીપ્તા મેધા બુદ્ધિર્યસ્યાસ્તાદૃશ્યા ।
તથોન્મદદ્વનિભૃતા ઉચ્ચત્વમેવોન્મદત્વમ્ ।
અત્ર મકારનકારૌ પઞ્ચમવર્ણૌ સમાસગતૌ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ભોજસ્ત્વાહ---
"સમસ્તપઞ્ચષપદામોજઃ કાન્તિસમન્વિતામ્ ।
મધુરાં સુકુમારાં ચ પાઞ્ચાલીં કવયો વિદુઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) કણ્ઠારણકૃતો ભોજસ્ય સમ્પતલક્ષણમાહ---ભોજસ્ત્વિતિ ।
ઓજઃ કાન્તીતિ ।
સાભિપ્રાયત્વરૂપેણ ઓજસા ઔજ્જ્વલ્યરૂપયા કાન્ત્વા ચ સમન્વિતામિત્યર્થઃ ।
મધુરાંસુકુમારાં ચેતિ ।
પૃથક્ પદત્વરૂપેણ માધુર્ય્યેણ સૌકુમાર્યેણ ચ યુક્તામિત્યર્થઃ ।
અનઙ્ગમઙ્ગલભુવ ઇતિ વૈદર્ભ્યુદાહરણે પઞ્ચમમૂર્દ્ધાન એવ વર્ણા ઇતિ ।
ન તત્ર સમસ્તપઞ્ચમવર્ણઘટિતપાઞ્ચાલીત્વપ્રસક્તિઃ ।
મધુરયેત્યાદિપાઞ્ચાલ્યુદાહરણે સમાસગતા એવ પઞ્ચમવર્ણા ઇતિ ન તત્ર પઞ્ચમમૂર્દ્ધવર્ણઘટિતવૈદર્ભોત્વપ્રસક્તિઃ ।
તત્ર માધુર્ય્યવ્યઞ્જકૈરિત્યત્ર બહુવચનાદત્ર મધુકરાઙ્ગનયા ઇત્યત્ર તદ્વ્યઞ્જકૈકવર્ણમાત્રસત્ત્વેન તત્પ્રસક્ત્યભાવાત્ ।
લોચના:
(લો, ઉ) ઓજઃ--કાન્તી તન્મતોક્તૌ ગુણવિશેષૌ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
લાટી તુ રીતિર્વૈદર્ભોપાઞ્ચાલ્યોરન્તરે સ્થિતા ।
લોચના:
(લો, ઊ) અન્તરા સ્થિતેત્યનેન નાત્યલ્પસમાસા ન બહુલસમાસા, એવમન્યત્ર ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---
"અયમુદયતિ મુદ્રાભઞ્જનઃ પદ્મિનીનામુદયગિરિવનાલીબાલમન્દારપુષ્પમ્ ।
વિરહવિધુરકોકદ્વન્દ્વબન્ધુવિભિન્દન્ કુપિતકપિકપોલક્રોડતામ્રસ્તમાંસિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) અયમુદયતીતિ ।
લાટ્યુદાહરણે તદુભયમિશ્રણં દર્શયિષ્યતે ।
તદર્થસ્તુ અયમ્ અર્થાત્ સૂર્ય્ય ઉદયતિ ।
કીદૃશઃ ।
પદ્મિનીનાં મુદ્રાયાઃ સઙ્કોચસ્ય ભઞ્જનઃ તત્પુષ્પવિકાશકરત્વાત્ ।
તથા ઉદયગિરિસ્થાયા વનશ્રેણ્યા નવીનમન્દારપુષ્પસ્વરૂપઃ ।
વિરહદુઃ ખિતસ્ય ચક્રવાકમિથુનસ્ય બન્ધુર્મિત્રં તદ્વિરહનાશકત્વાત્ ।
તમાંસિ ભિન્દન્ ચ કુપિતસ્ય વાનરસ્ય કપોલક્રોડોભયવત્ તામ્રશ્ચ ।
કોપશાત્ કપોલસ્ય તામ્રતા ક્રોડસ્ય તુ સ્વાભાવિકી ।
અત્ર ભઞ્જનેતિ, મન્દારેતિ, દ્વન્દ્વબન્ધુરિતિ, ભિન્દન્નિતિ પઞ્ચમમૂર્દ્ધવર્ણાનાં વૈદર્ભોઘટકત્વં તચ્છેષવર્ણાનાંબહૂનામેવં પાઞ્ચાલીઘટકત્વમિત્યુભયમિશ્રણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કશ્ચિદાહ---
"મૃદુપદસમાસસુભગા યુક્તૈર્વર્ણૈર્ન ચાતિભૂયિષ્ઠા ।
લોચના:
(લો, ઋ) યુક્તૈઃ સંયુક્તૈઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉચિતવિશેષણપૂરિતવસ્તુન્યાસા ભવેલ્લાટી" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) કશ્ચિદાહેતિ---લાટીલક્ષણમિતિ શેષઃ ।
મૃદુપદેતિ---પદસમાસયોરુભયત્ર મૃદુત્વાન્વયઃ ।
યુક્તૈઃ સંયુક્તૈર્વર્ણૈર્નચાતિભૂયિષ્ઠા, ભૂયિષ્ઠસંયુક્તવર્ણરહિતેત્યર્થઃ ।
ઉચિતેતિ---ઉચિતમ્ ઉક્તદોષરહિતં વિશેષણં પૂરિતમ્ પ્રતિપાલિતં યેન તાદૃશસ્ય વસ્તુનો ન્યાસયુક્તા લાટી ભવેદિત્યર્થઃ ।
એતદપ્યુક્તોદાહરણે એવ સમ્ભવતિ ।
તત્તદ્ગુણવ્યઞ્જકાનાં વર્ણાદીનાં તત્તદ્ગુણવ્યઞ્જનાર્થમુપાદેયત્વેનોક્તત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અન્યે ત્વાહુઃ---
"ગૌડી ડમ્બરબદ્ધા સ્યાદ્વૈદર્ભો લલિતક્રમા ।
પાઞ્ચાલી મિશ્રભાવેન લાટી તુ મૃદુભૈઃ પદૈઃ" ॥
ક્વચિત્તુ વક્ત્રાદ્યૌચિત્યાદન્યથા રચનાદયઃ