સાહિત્યદર્પણ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 8

અનુભયાત્મતા અદોષગુણતા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) ઇત્યૌચિત્યાત્ એવમ્ ઔચિત્યાત્, અદોષતા ગુણતા ઇતિ ।
તથાદોષતામાત્રં પર્યવસ્યાતિ ।
અનુભયાત્મતાં વ્યાચષ્ટે---અદોષગુણેતિ ।
અદોષતા અગુણતા ચ ઇત્યર્થઃ ।
દોષતાગુણતયોર્વ્યાતિરેકો હિ ન દોષતા ન ગુણતા ।
દોષતાસહિતગુણત્વસત્ત્વે ઽપિ ઉભયાભાવસત્ત્વાત્ યથા---પ્રહેલિકાક્રિયાકર્મકર્તૃગુપ્ત્યાદૌ કષ્ટાર્થતાયાઃ ।
ઇતિ શ્રીમહેશ્વરતર્કાલઙ્કારભટ્ટાચાર્યકૃતાયાં સાહિત્યદર્પણટીકાયાં દોષ- નિરૂપણાખ્યસપ્તમપરિચ્છેદસ્ય વિવરણમ્ ।
લોચના:
(લો, ઐ) અદોષતા "ઔત્સુક્યેન કૃતત્વરા"ઇત્યાદિવદ્ ।
ગુણતા "ક્વાકાર્ય-"મિત્યાદિવત્ ।
અદોષગુણાત્મતા "તિષ્ઠેત્ કોપવશા"દિત્યાદિવત્ ।
ઇતિ સાહિત્યદર્પણલોચને દોષનિરૂપણો નામ સપ્તમપરિચ્છેદઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇતિ સાહિત્યદર્પણે દોષનિરૂપણો નામ સપ્તમઃ પરિચ્છેદઃ ।
અષ્ટમઃ પરિચ્છેદઃ
ગુણાનાહ---
રસસ્યાઙ્ગિત્વમાપ્તસ્ય ધર્માઃ શૌર્યાદયો યથા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) ગુણનિરૂપણમારભતે---ગુણાનાહેતિ ।
અઙ્ગિત્વમાપ્તસ્યેતિ ।
એતચ્ચ કાવ્યમ્ અઙ્ગમ્ રસો ઽઙ્ગી ઇત્યેતત્પ્રદર્શનપરમેવ, નત્વઙ્ગિપદાદઙ્ગરસસ્ય વ્યવૃત્તિસ્તત્રપિ માધુર્ય્યાદ્યનુભવાત્ રસપદં ચાસંલક્ષ્યક્રમપરં ભાવાદાવપિ ગુણાઙ્ગીકારાત્ ।
લોચના:
(લો, અ) એવં દોષાન્નિરૂપ્ય ગુણનિરૂપણમવતારયતિ ।
અઙ્ગિત્વમાપ્તસ્ય કાવ્યાત્મભૂતતયા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ગુણાઃ---
યથા ખલ્વઙ્ગિત્વમાપ્તસ્યાત્મન ઉત્કર્ષહેતુત્વાચ્છૌર્યાદયો ગુણશબ્દવાચ્યાઃ, તથા કાવ્યે ઽઙ્ગિત્વમાપ્તસ્ય રસસ્ય ધર્માઃ સ્વરૂપવિશેષા માધુર્યાદયો ઽપિ સ્વસમર્પકપદસન્દર્ભસ્ય કાવ્યવ્યપદેશસ્યૌપયિકાનુગુણ્યભાજ ઇત્યર્થઃ ।
યથા ચૈષાં રસમાત્રસ્ય ધર્મત્વં તથા દર્શિતમેવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) અઙ્ગિત્વમાપ્તસ્યેત્યનેન શરીરિણ આત્મન ઉપસ્થિતત્વાત્ તં દૃષ્ટાન્તયતિ--યથા ખલ્વિતિ ।
સ્વરૂપવિશેષા ઇતિ ।
વૈલક્ષણ્યરૂપત્વેન ઇતરવ્યાવર્ત્તકવિશેષા ઇત્યર્થઃ ।
સ્વસમર્પકેતિ---સ્વસ્ય ગુણસ્ય સમર્પકો બોધકો યઃ પદસમૂહસ્તસ્ય કાવ્યવ્યપદેશસ્યૌપયિકં યદાનુગુણ્યં સ્વાશ્રયિણા રસેન સહ કાવ્યે સ્થિતિરૂપં તદ્ભાજ ઇત્યર્થઃ ।
નીરસસ્ય કાવ્યશબ્દવાચ્યત્વાભાવાત્ કિન્તુ તત્ર લાક્ષણિકમેવ કાવ્યપદમિત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ વર્ણૈરેવ ગુણા વ્યડજ્યન્તે ન પદૈરિતિ પદસમૂહસ્ય ગુણસમર્પકતા નાસ્તિ તથાપિ પદસમૂહઘટકવર્ણૈસ્તત્સમર્પણાત્ ; પદસમૂહસ્યાપિ તત્સમર્પકત્વં યુક્તમ્ ।
આનુગુણ્યપ્રધર્શનેન ગુણપદાર્થો વિવૃતઃ ।
રસમાત્રધર્મત્વં દર્શિતમિતિ ।
શૌર્ય્યદૃષ્ટાન્તેન દરિશતમિત્યર્થઃ ।
માત્રપદાત્ વર્ણધર્મત્વવ્યવચ્છેદઃ ।
લોચના:
(લો, આ) યથા ખલ્વિત્યતો ઽનન્તરં લોકે ઇતિ શેષઃ ।
સ્વસ્યાત્મનો માધુર્ય્યાદેરેવ સમર્પકઃ અર્થાત્ સહૃદયહૃદયેષુ નિવેશયિતા યઃ પદસમુદાયઃ યદનુગુણત્વમિતિ; યદ્યપિ માધુર્ય્યાદીનાં રસસ્યાત્મસ્વરૂપવિશેષાત્મકત્વાત્ ઉત્કર્ષહેતુત્વં નાસ્તિ, તથાપિ પદસન્દર્ભસ્ય તન્મુખપ્રેક્ષિતયૈવ તથાવિધવ્યઞ્જકત્વૌચિત્યાનુસારેણ "મૂદ્ર્ધ્નિ વર્ગાન્ત્યગાઃ સ્પર્શા ઇત્યાદ્યુક્તપ્રકારકવિનિર્માણાત્ તત્કારણકત્વમ્ ।
તેન પદસન્દર્ભેણનુકૂલ્યત્તસ્ય રસોત્કર્ષકત્વં માધુર્ય્યાદિગુણેષુ ઉપચર્ય્યત ઇતિ દર્શિતં પ્રથમપરિચ્છેદે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
માધુર્યમોજો ઽથ પ્રસાદ ઇતિ તે ત્રિધા

લોચના:
(લો, ઇ) ત્રિધા પ્રાચીનોક્તસ્ય પ્રત્યેકં દશપ્રકારસ્ય નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તે ગુણાઃ ।
તત્ર---
ચિત્તદ્રવીભાવમયો ઙ્લાદો માધુર્યમુચ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) માધુર્ય્યલક્ષણમાહ---ચિત્તદ્રવીતિ--મયટ્પ્રત્યયો ઽત્ર સ્વાર્થે આહ્લાદ ઇત્યત્ર આહ્લાદવિશેષવૃત્તિઃ ।
સ ચ આહ્લાદવિશેષે રત્યાદિજ્ઞાનાનન્દજાતઃ સ્વાદનાખ્યવ્યાપારગ્રહ્યો રસસ્વરૂપઃ તદ્વૃત્તિઃ ન તુ તાદૃશાહ્લાદ એવ માધુર્ય્યં, તદા તસ્ય રસધર્મત્વાનુપપત્તેઃ તથા ચ ચિત્તદ્રવીભાવસ્વરૂપાહ્લાદવૃત્તિઃ તાદૃશાહ્લાદતાવચ્છેદકો ધર્મો માધુર્ય્યમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઈ) હ્લાદો હ્લાદસ્વરૂપઃ તસ્ય તદ્ભિન્નત્વસ્યોક્તત્વાત્ ।
ઇહ ચાસ્વાદસ્ય આનન્દપરપર્ય્યાયત્વેન સ્વાદસાધારણત્વાત્ ચિત્તદ્રવીભાવમય ઇત્યનેનાવ્યાપ્તિપરિહારઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યત્તુ--કેનચિદુક્તમ્--"માધુર્યં દ્રુતિકારણમ્" ઇતિ તન્ન, દ્રવીભાવસ્યાસ્વાદસ્વરૂપાહ્લાદાભિન્નત્વેન કાર્યત્વાભાવાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) કાવ્યપ્રકાશકૃદુક્તં દૂષયિતુમાહ---યત્ત્વિતિ ।
આહ્લાદકત્વં માધુર્ય્યં શૃઙ્ગારે દ્રુતિકારણમિતિ તલ્લક્ષણમ્ ।
સ ચ રસસ્વરૂપાહ્લાદજનકતાવચ્છેદકો રત્યાદિનિષ્ઠો ધર્મ ઇત્યર્થઃ ।
રત્યાદેરેવ રસતાપ્રાપ્ત્યા તસ્ય રસવૃત્તિત્વમપિ; સ એવ ધર્મો મનસો દ્રુતિકારણમિત્યર્થઃ ।
તદ્દષૂયતિ--તન્નેતિ ।
દ્રવીભાવસ્યેતિ---સ્વેન સ્વાશ્રયાજનનાદિભાવઃ ।
એતચ્ચ દ્રવીભાવાહ્લાદયોરભેદં સ્વયમભ્યુપેત્ય દૂષિતં ચ ।
તન્મતે તુ દ્રવીભાવશ્ચિત્તવૃત્તિરાહ્લાદ આત્મવૃત્તિરિત્યનયોરભેદ એવ નાસ્તિ ।
કિન્તુ આહ્લાદસ્થેન માધુર્ય્યેણ ચિત્તસ્ય દ્રવીભાવો જન્યત એવ રાગમાધુર્ય્યેણૈવેતિ
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દ્રવીભાવશ્ચ સ્વાભાવિકાનાવિષ્ટત્વાત્મકકાઠિન્યમન્યુક્રોધાદિકૃતદીપ્તત્વવિસ્મયહાસાદ્યુપહિતવિક્ષેપપરિત્યાગેન રત્યાદ્યાકા રાનુવિદ્ધાનન્દોદ્વોધેનસહૃદયચિત્તાર્દ્રપ્રાયત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) આસ્વાદરૂપાહ્લાદાભિન્નત્વેન ઉક્તં દ્રવીભાવં દર્શયતિ---દ્રવીભાવશ્ચેતિ ।
ચિત્તસ્યાવિષ્ટત્વમેવ હિ દ્રવીભાવઃ ।
અનાવિષ્ટતા તુ તસ્ય સ્વાભાવિકી તદાત્મકં યત્કાઠિન્યં તજ્જન્યૌ યૌ શત્રુમારણોત્સાહરૂપમન્યુક્રોધૌ તદાદિકૃત્વા યે ઉષ્ણપ્રાયત્વરૂપદીપ્તત્વવિસ્મયહાસાસ્તદાદ્યુપહિતો યશ્ચિત્તસ્ય વિક્ષેપશ્ચાઞ્ચલ્યં તત્પરિત્યાગેન અર્થાત્ ચિત્તસ્યાવિષ્ટત્વેન યો રત્યાદ્યાકારાનુવિદ્ધો રત્યાદિવિષયપારણિમેવ જ્ઞાનરૂપાનન્દસ્તદુદ્ધોધેન સહૃદયચિત્તસ્યાર્દ્રપ્રાયત્વં દ્રવીભાવ ઇત્યર્થઃ ।
એતત્સિદ્ધાન્તસ્તુ આહ્લાદસ્ય મનોવૃત્તિત્વસ્વીકારે એવ સમ્ભવતીત્યવધેયમ્ ।
અન્યથા દ્રુત્યાહ્લાદયોરભેદોક્ત્યનુપપત્તેઃ ।
રત્યાદ્યાકારેત્યત્ર આદિપદાત્ માધુર્ય્યાશ્રયયોઃ કરુણશાન્તયોઃ સ્થાયિભાવસ્યાપિ પરિગ્રહઃ ।
એવં ચ રત્યાદિજ્ઞાનાનન્દજન્યાહ્લાદવિશેષ એવ રસઃ ।
સ એવ સ્વાદનાખ્યવ્યાપારગમ્યઃ પ્રાગુક્તો રસ ઇત્યુક્તં, તદ્વૃત્તિધર્મવિશેષો માધુર્ય્યમિતિ સિદ્ધાન્તસિદ્ધઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) સ્વાભાવિકેતિ---સ્વાભાવિકં સહજમ્ અનાવિષ્ટત્વમનાવેશોર્ઽથાત્ ચિત્તસ્ય એવ તત્સ્વરૂપં કાઠિન્યં, તથા વીરાદાવિવ મન્યુકોધાદિજન્યં યદ્દીપ્તત્વમ્, એવં અદ્ભુતાદાવિવ વિસ્મયહાસયુક્તો યો વિક્ષેપસ્તેષાં પરિત્યાગેન પરિહારેણ ।
એતસ્ય માધુર્યાખ્યગુણસ્ય ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તચ્ચ---
સંભોગે કરુણો વિપ્રલમ્ભે શાન્તે ઽધિકં ક્રમાત્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) તચ્ચેતિ---તચ્ચ માધુર્ય્યમિત્યર્થઃ ।
ક્રમાત્તદાધિક્યં સમ્ભોગાદૌ ક્રમશશ્ચિત્તદ્રુત્યાધિક્યાત્ ।
લોચના:
(લો, ઊ) શાન્તે ઽધિકમિતિ ।
તસ્ય સહજાનન્દસુન્દરતયા માધુર્ય્યં પ્રાયેણેતિ પ્રકૃષ્ટમેવ ।
ક્વચિત્તુ વિષયજુગુપ્સાદ્યનુગમે ભેદઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સમ્ભોગાદિશબ્દા ઉપલક્ષણાનિ ।
તેન સમ્ભોગાભાસાદિષ્વપ્યેતસ્ય સ્થિતિર્જ્ઞેયા ।
મૂર્ધ્નિ વર્ગાન્ત્યવર્ણોન યુક્તાષ્ટઠડઢાન્વિના ।
રણૌ લધૂ ચ તદ્વ્યક્તૌ વર્ણાઃ કારણતાં ગતાઃ

અવૃત્તિરલ્પવૃત્તિર્વા મધુરા રચના તથા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) તદ્વ્યઞ્જકાન્ વર્ણાનાહ---મૂદ્ર્ધ્નિતિ ।
વર્ગાન્ત્યવર્ણેન પઞ્ચમેન યુક્તા ઇત્યન્વયઃ ।
તત્રૈવ ટઠડઢાન્ પર્ય્યુદસ્યતિ ।
તકારસ્તુ તન્મૂદ્ર્ધ્નિ અપર્ય્યુદસ્તઃ ।
તદ્વ્યક્તૌ માધુર્ય્યસ્ય વ્યઞ્જને કારણતામિત્યન્વયઃ ।
અવૃત્તિરસમાસઃ ।
રચના સન્ધિઃ તસ્ય ચ તદુત્પન્નવર્ણમાધુર્ય્યવશાદેવ માધુર્ય્યવર્ણત્વેન પ્રાપ્તાવપિ સન્ધૌ અપિ તાદૃશા વર્ણઃ ન ઊહાદ્યા ઇતિ કવ્યુપદેશાર્થં પૃથગુક્તમ્ ।
લોચના:
(લો, ઋ) મૂદ્ર્ધ્નિ ઇતિ વર્ગા કાદયો માવસાનાઃ પઞ્ચ પઞ્ચ ભૂત્વા પઞ્ચવાર્ગાઃ તેષામન્ત્યાઃ ઙઞણનમાઃ તૈર્મૂદ્ર્ધ્નિ સ્થિતૈર્યુક્તા અર્થાત્ નિજવર્ગોયા એવ ।
ટ ઠ ડ ઢાઃ ન તુ અન્તિમવર્ણેન યુક્તાઃ ન ચ સ્વરૂપાવાસ્થિતા અપિ ।
રણૌ લઘુહ્રસ્વાન્તરિતૌ, તસ્ય માધુર્ય્યસ્ય વ્યક્તૌ, એવમસમાસા મન્દસમાસાશ્ચ ।
મધુરા પદાન્તરયોગે માધુર્ય્યવતી ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---
"અનઙ્ગમઙ્ગલભુવસ્તદપાઙ્ગસ્ય ભઙ્ગયઃ ।
જનયન્તિ મુહુર્યૂનામન્તઃ સન્તાપસન્તતિમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) અનેઙ્ગેત્યાદિ ઉદાહરણે સન્ધ્યુત્પન્નતાદૃશવર્ણૌ, સન્તાપસન્તતિમિત્યત્ર ઉપસર્ગધાત્વોઃ સન્ધૌ દ્વાવેવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વા મમ---
"લતાકુઞ્જં ગુઞ્જન્ મદવદલિપુઞ્જં ચપલયન્ સમાલિઙ્ગન્નઙ્ગં દ્રુતતરમનઙ્ગં પ્રબલયન્ ।
મરુન્મન્દં મન્દં દલિતમરવિન્દં તરલયન્ રજોવૃન્દં વિન્દન્ કિરતિ મકરન્દં દિશિ દિશિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) અતો બહૂન્ તાદૃશાન્ વર્ણાન્ દર્શયિતુમાહ---યથા વેતિ ।
મરુત્ દિશિ દિશિ મકરન્દં કિરતિ, કીદૃશઃ, ગુઞ્જતાં મદવતામલીનાં પુઞ્જો યત્ર તાદૃશં લતાકુઞ્જં મન્દં મન્દં ચપલયન્ ।
અઙ્ગમ્ અર્થાત્ નૃણાં સમાલિઙ્ગન્ ।
અનઙ્ગં ચ દ્રુતતરં પ્રવલયન્ પ્રકૃષ્ટં બલવન્તં કુર્વન્ ।
સ્વેનૈવ દલિતં વિકાસિતમરવિન્દં તરલયન્ ।
રજોવૃન્દમ્ અર્થાત્ વિકસિતારવિન્દાનાં પરાગસમૂહં વિન્દન્ લભમાનઃ (વિદૢ લાભે ) અત્ર સન્ધાવપિ બહવો વર્ણા ઉક્તરૂપાઃ ।
લોચના:
(લો,ઋ) લતાકુઞ્જમિત્યાદૌ વિધાનમાત્રવર્ણને ઽપિ શૃઙ્ગારઃ પ્રકારણાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઓજશ્ચિત્તસ્ય વિસ્તારરૂપં દીપ્તત્વમુચ્યતે

વીરબીભત્સરૌદ્રેષુ ક્રમેણાધિક્યમસ્ય તુ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) ઓજોલક્ષણમાહ---ઓજશ્ચિત્તસ્યેતિ ।
અત્રાપિ દીપ્તત્વજનકમિત્યેવાર્થઃ ।
આયુર્ઘૃતમિતિવત્, તથા ચ રસવૃત્તિના ઓજસા ચિત્તસ્ય વિસ્તારરૂપં દીપ્તત્વં જન્ય ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર એવ ચિત્તસ્ય વિસ્તારરૂપદીપ્તત્વજનકમોજ ઇતિ કાવ્યપ્રકાશકૃતાપ્યુક્તમ્ ।
વિસ્તારસ્તુ ચિત્તસ્ય ઉષ્ણપ્રાયત્વકારક આત્મસંયોગવિશેષઃ ।
યથાશ્રુતે તુ ચિત્તવૃત્તેઃ દીપ્તત્વસ્ય રસવૃત્તિત્વાનુપપત્તેઃ ।
ક્રમેણાધિક્યમિતિ દીપ્તત્વરૂપફલાધિક્યાદ્ આધિક્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસ્યૌજસઃ ।
અત્રાપિ વીરાદિશબ્દા ઉપલક્ષણાનિ ।
તેન વીરાભાસાદાવપ્યસ્યાવસ્થિતિઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) ઇહ ચાનુક્તમપિ ઔચિત્યાદેવ ।
હાસ્યે વિકાશધર્મકત્વાત્ ઓજશ્ચ પ્રાયઃ શૃઙ્ગારનિષ્ઠતયા ચ માધુર્યસ્યોત્કૃષ્ટત્વમ્ ।
ભયાનકે ચિત્તવૃત્તેર્વિકાશાભાવાત્ યદ્યપિ માધુર્યં, તથાપિ વિભાવૌચિત્યાદોજઃ સમાવેશઃ ।
અદ્ભુતે શૃઙ્ગારિગતે દ્વયોઃ સામ્યમ્ ।
અત્ર પ્રકૃષ્ટમોજઃ ।
યદ્યપિ બીભત્સે પ્રકૃષ્ટતમમોજસ્તથાપિ માધુર્યમપ્રકૃષ્ટતરમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વર્ગસ્યાદ્યતૃતીયાભાયાં યુક્તૌ વર્ણૌ તદન્તિમૌ

ઉપર્યધો દ્વયોર્વા સરેફૌ ટઠડઢૈઃ સહ ।
શકારશ્ચ ષકારશ્ર તસ્ય વ્યઞ્જકતાં ગતાઃ

તથા સમાસો બહુલો ઘટનૌદ્ધત્યશાલિની ।
લોચના:
(લો, ઌ) અયમર્થઃ--કચટતપૈઃ ખછઠથફાઃ, ગજડદબૈઃ ઘઝઢધભાઃ યુક્તાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---"ચઞ્ચદ્ભુજ--" ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) તદ્વ્યઞ્જકાનાહ---વર્ગસ્યેતિ ।
તદન્તિમૌ ઇતિ ।
આદ્યતૃતીયયોરન્તિમૌ દ્વિતીયચતુર્થૌ ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચાદ્યેન યુક્તઃ દ્વિતીયઃ ।
તૃતીયેન યુક્તશ્ચતુર્થૌ વર્ણ ઇત્યર્થઃ ।
આદ્યતૃતીયયોસ્તદન્તિમયોશ્ચ નૈકવર્ગોયત્વનિયમઃ ।
કિન્તુ ભિન્નવર્ગોયયોરપિ તથાત્વં બોધ્યમ્ ।
તેન કખ્ખ ઇવ કેચ્ચછાપિ ગઘ્ઘ ઇવ ઘેચ્છાપિ તથા બોધ્યા કટુત્વસામ્યાત્ ।
અત્ર ચાનુક્તે ઽપિ તુલ્યયોર્યોગો ઽપિ કાવ્યપ્રકાશકૃદુક્તો ગ્રાહ્યઃ કટુત્વાવિશેષાત્ ।
તેન ક્ક ગ્ગ જ્જ ઇત્યાદયો ઽપિ બોધ્યાઃ ।
ઉપર્યધ ઇત્યાદિ ।
તર્ક ઇત્યાદૌ ઉપરિ ।
તક્રચક્રાદૌ અધઃ આર્દ્રકમ્ ઇત્યાદૌ દ્વયોઃ રેફૌ બોધ્યૌ ।
ટઠડઢૈઃ સહેતિ ।
સાહિત્યં વ્યઞ્જકત્વકથનેન વ્યઞ્જનપરસ્પરસહિતૈરપિ વ્યઞ્જનાત્ ।
સમાસબહુલા ઘટના ઇત્યત્ર ઘટનાપદં વિન્યાસમાત્રપરં સન્ધિપરં ચ ।
તેન સમાસબહુલા દીર્ઘસમાસવાન્ વિન્યાસઃ, ઔદ્ધત્યેન કટુત્વેન યુક્તઃ સન્ધિશ્ચેત્યર્થઃ ।
ચઞ્જદ્ભુજેત્યાદિકં નાટ્યપરિચ્છેદે વ્યાખ્યાતમ્ ।
અત્ર દીર્ઘસમાસઃ કતિપયે યથોક્તા વર્ણાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ચિત્તં વ્યાપ્નોતિ યઃ ક્ષિપ્રં શુષ્કેન્ધનમિવાનલઃ

સ પ્રસાદઃ સમસ્તેષુ રસેષુ રચનાસુ ચ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) પ્રસાદગુણલક્ષણમાહ---ચિત્તમિતિ ।
અત્ર ચિત્તપદં જ્ઞાનપરમ્ ।
તથા ચ યો ગુણઃ ક્ષિપ્રં શ્લોકાર્થજ્ઞાનં વ્યાપ્નોતિ આવિષ્કરોતિ જનયતીતિ યાવત્ ।
અત એવાવિષ્કરોતીતિ વ્યાખ્યાસ્યતિ ।
સ ગુણઃ પ્રસાદ ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ શુષ્કેતિ ।
અનલઃ શુષ્કેન્ધનં યથા ક્ષિપ્રં સુવિશિષ્ટતયાઽવિષ્કરોતીત્યર્થઃ ।
સમસ્તેષુ રસેષુ ઇતિ ।
રચનાસુ ઇતિ ।
સપ્તમ્યધિકરણતાયાં, રચના શબ્દપ્રથના તત્ર સપ્તમી ચ વ્યઞ્જકતાયામ્ ।
તથા ચ સર્વરચનાવ્યઙ્ગ્યશ્ચેત્યર્થઃ ।
ન ચૈવં પ્રસાદરહિતઃ કો ઽપિ અલોકો ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ ।
સર્વજાતીયાસુ રચનાસુ, ન તુ સર્વરચનાવ્યક્તિષુ ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, એ) ચિત્તં પ્રતિપત્તૄણામિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વ્યાપ્નોતિ આવિષ્કરોતિ ।
શબ્દાસ્તદ્વ્યઞ્જકા અર્થબોધકાઃ શ્રુતિમાત્રતઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) તદ્વ્યઞ્જકરચનાવ્યક્તિં દર્શયતિ---શબ્દા ઇતિ ।
શ્રુતિમાત્રતોર્ઽથબોધકાઃ શબ્દાસ્તદ્વ્યઞ્જકા ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઐ) ઇહ ચ પ્રસાદગુણસ્ય ઝટિત્યર્થપ્રકાશનેન ઉક્તરૂપરસનિષ્ઠપ્રસાદગુણાભિવ્યઞ્જનાદૌ પરિચારિકમપિ રચનાનિષ્ઠત્વં પ્રયત્નવિધેયત્વેન રસસાદચર્યેણ ઉક્તિં પ્રસાદાતિક્રમેષુ સામાન્યમપિ સઙ્ઘટના કરુણવિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારૌ વ્યનાક્તિ ।
તદપિ પરિત્યાગે મધ્યમસમાસાપિ પ્રકાશયતિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---
"સૂચીમુખેન સકૃદેવ કૃતવ્રણસ્ત્વં મુક્તાકલાપ ! લુઠસિ સ્તનયોઃ પ્રિયાયાઃ ।
બાણૈઃ સ્મરસ્ય શતશો વિનિકૃત્તમર્મા સ્વપ્ને ઽપિ તાં કથમહં ન વિલોકયામિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) સૂચિમુખેનેતિ---પ્રિયાયાઃ સ્તનન્યસ્તં મુક્તાહારં પરોક્ષમપિ ભાવોપનીતં સમ્બોધ્ય વિરહિણ ઉક્તિરિયમ્ ।
શ્લોકાર્થસ્તુ પ્રસાદાત્ સ્પષ્ટ એવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એષાં શબ્દગુણત્વં ચ ગુણવૃત્ત્યોચ્યતે બુધૈઃ ।
શરીરસ્ય શૌર્યાદિગુણયોગ ઇવ ઇતિ શેષઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) યત્ પુનરેષાં શબ્દવૃત્તિત્વમુચ્યતે તત્ર હેતુમાહ---એષામિતિ ।
ગુણવૃત્ત્યા પૂર્વોક્તરીત્યા ઉપચારેણ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શ્લેષઃ સમાધિરૌદાર્યઃ પસાદ ઇતિ યે પુનઃ

ગુણાશ્ચિરન્તનૈરુક્તા ઔજસ્યાન્તર્ભવન્તિ તે ।
ઓજસિ ભક્ત્યા ઔજઃ પદવાચ્યે શબ્દ (અર્થ) ધર્મવિશેષે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) રસવૃત્તીનામપ્યેષાં શબ્દગુણત્વવ્યવહારમુપપાદયતિ---એષામિતિ ।
ગુણવૃત્ત્યા પરમ્પરાવૃત્ત્યા ગુણાશ્રયરસવ્યઞ્જકત્વં પરમ્પરાશબ્દગુણત્વમિત્યુપલક્ષણમ્ ।
અર્થગુણત્વમપ્યેવં બોધ્યમ્ ।
ઇત્થં રસવૃત્તય એવ ત્રય એવ ગુણાઃ પરમ્પરયા શબ્દાર્થવૃત્તયઃ ।
ચિરન્તનૈરુક્તાનાં"શ્લેષઃ પ્રસાદઃ સમતા માધુર્યં સુકુમારતા ।
અર્થવ્યક્તિમુદારત્વમોજઃ કાન્તિઃ સમાધયઃ "ઇતિ દશગુણાનાં મધ્યે શ્લેષાદિગુણચતુષ્ટયમોજસ્યન્તર્ભવતીત્યાહ---શ્લેષ ઇત્યાદિ ।
ઓજસ્યન્તર્ભાવે પ્રકારમાહ---ભક્ત્યેતિ ।
અસ્મદુક્તૌજોગુણવ્યઞ્જકવર્ણેષ્વેવ હિ તે ચત્વારા ગુણા વર્ત્તન્તે ઇતિ તૈરુચ્યતે ।
તથા ચ પરમ્પરયા શબ્દવૃત્તેરસ્મદુક્તૌજોગુણસમાધાનાધિકરણા એવ તે તન્મતે પર્ય્યવસ્યન્તિ ।
તથા તેષાં તદ્ભિન્નત્વોક્તૌ ગૌરવં તદાત્મકત્વમેવોચિતમિત્યેતદેવાહ---ભક્ત્યેતિ ।
આજઃ પદવાચ્યે રસગુણવિશેષે ભક્ત્યા પરમ્પરારૂપયા ભક્ત્યા શબ્દધર્મે ઽન્તર્ભવન્તીત્યર્થઃ ।
તદભિન્ના એતે ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર શ્લેષો બહૂનામપિ પદાનામેકપદવદ્ભાસનાત્મા ।
લોચના:
(લો, ઔ) કથં ત્રય એવ ગુણા ઇત્યત્રાહ---શ્લેષ ઇતિ ।
ભક્ત્યા ઉપચારેણ ।
પદાનાં બહૂનામેકપદવદ્ભાસનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---
"ઉન્મજ્જજ્જલકુઞ્જરેન્દ્રરભાસાસ્ફાલાનુબન્ધોદ્ધતાઃ સર્વાઃ પર્વતકન્દરોદરભુવઃ કુર્વન્ પ્રતિધ્વાનિનીઃ ।
ઉચ્ચૈરુચ્ચરતિ ધ્વનિઃ શ્રુતિપથોન્માથી યથાયં તથા પ્રાયપ્રેંખદસંખ્યશઙ્ખધવલા વેલેયમુદ્રચ્છતિ" ॥
અયં બન્ધવૈકટ્યાત્મકત્વાદોજ એવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) તત્ર તૈરુક્તસ્ય શ્લેષસ્ય લક્ષણમાહ---શ્લેષો બહૂનામિતિ ।
એકપદવદ્ભાસનં દીર્ઘસમાસેન ।
ઉન્મજ્જદિતિ---ઉન્મજ્જતો જલકુઞ્જરેન્દ્રસ્ય રભસા સ્ફાલનાનુબન્ધેન સહસા સ્ફાલનક્રિયયા ઉદ્ધતઃ ઇત્યતઃ અયં ધ્વનિઃ યથા ઉચ્ચૈરુચ્ચરતિ, પ્રાયઃ સમ્ભાવને, તથા વેલા સમુદ્રસ્ય નીરમ્ ઉદ્રચ્છતિ; કુઞ્જરાસ્ફાલનેન તીરં પ્લાવયતીત્યર્થઃ ।
વેલા કીદૃશી---પ્રેઙ્કદ્ભિશ્ચલદ્ભિરસંખ્યશઙ્ખૈઃ ધવલા ।
ધ્વનિઃ કીદૃશઃ ?શ્રુતિપથોન્માથી ।
સર્વાઃ પર્વતકન્તરોદરભુવશ્ચ પ્રતિધ્વાનિનીઃ કુર્વંશ્ચ ।
અયમિતિ ।
બન્ધવૈકટ્યમુદ્ધતબલવિશિષ્ટશબ્દત્વમ્ ।
તચ્ચ તાદૃશશબ્દવૃત્તિત્વાત્ પરમ્પરયા શબ્દવૃત્ત્યોજોગુણ એવ ઇત્યર્થઃ ।
સમાનાધિકરણધર્મદ્વયકલ્પને ગૌરવાદિતિ ભાવઃ ।
લોચના:
(લો, અ) ઉચ્ચૈરુચ્ચરતિ ધ્વનિરિત્યાદૌ સુવ્યક્તમ્ ।
જલકુઞ્જરો હસ્ત્યાકારમુખો જલજન્તુવિશેષઃ ।
તસ્ય રભસેન આસ્ફાલઃ અર્દ્દનમ્ અર્થાત્ જલસ્યૈવ ।
પ્રેઙ્ખન્તઃ વલ્ગન્તઃ ।
વેલા સમુદ્રવીચિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સમાધિરારોહાવરોહક્રમઃ ।
આરોહ ઉત્કર્ષઃ, અવરોહો ઽપકર્ષઃ, તયોઃ ક્રમો વૈરસ્યતાનાવહો વિન્યાસઃ ।
યથા---"ચઞ્ચદ્ભુજ--" ઇત્યાદિ ।
અત્ર પદાત્રયે ક્રમેણ બન્ધસ્ય ગાઢતા ।
ચતુર્થપાદે ત્વપકર્ષઃ ।
તસ્યાપિ ચ તીવ્રપ્રયત્નોચ્ચાર્યતયા ઓજસ્વિતા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) સમાધિકરણલક્ષણમાહ---સમાધિરિતિ ।
ઉત્કર્ષઃ સમાસાધીનઃ અપકર્ષસ્તદભાવાદીનઃ ।
તયોઃ ક્રમ ઇતિ ।
ક્રમો યથોચ્તસ્થાને વિન્યાસાદ્ વૈરસ્યાનધાનમ્, તદાહ--વૈરસ્યાનાવહ ઇતિ ।
ચઞ્ચદ્ભુજેત્યાદિ ઇતિ ।
વ્યાખ્યાતમિદં પ્રાક્ ।
બન્ધગાઢતેતિ--દીર્ઘસમાસાત્ સ એવ ચોત્કર્ષઃ ।
ચતુર્થપાદ ઇતિ ।
"ઉત્તંસયિષ્યતિ કચાંસ્તવ દેવિ ભીમ "ઇત્યત્ર દીર્ઘસમાસાભાવો ઽપકર્ષઃ સ ચાત્ર દ્રૌપદાયશ્વાસનરૂપેણ ક્રોધાભાવેન દીર્ઘસમાસાભાવઃ યોગ્યસ્થાને વિન્યાસાદ્ વૈરસ્યાનાધાયકઃ ।
અત એવાત્ર પતત્પ્રકર્ષત્વમપિ ગુણઃ ।
અસ્યાપ્યોજસ્યન્તર્ભાવં દર્શયતિ---અસ્યાપીતિ ।
તથા ચ પાદત્રયવશાદોજસ્યાન્તર્ભાવ ઇતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉદારતા વિકટત્વલક્ષણા ।
વિકટત્વં પદાનાં નૃત્યત્પ્રાયત્વમ્ ।
લોચના:
(લો, આ) નૃત્યત્પ્રાયત્વમિતિ ।
પદાનિ નર્ત્તકીકૃત્ય દર્શિતાનીવાનુભૂયન્તે યત્ર ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---
સુચરણવિનિવિષ્ટૈર્નૂપુરૈર્નર્તકીનાં ઝણિતિ રણિતમાસીત્તત્ર ચિત્રં કલં ચ ।
અત્ર ચ તન્મતાનુસારેણ રસાનુસન્ધાનમન્તરેણૈવ શબ્દપ્રૌઢોક્તિમાત્રેણૌજઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) ઔદાર્ય્યલક્ષણમાહ---ઉદાહતા ચેતિ ।
નૃત્યત્પ્રાયતા ચ અનુભવૈકગમ્યા વક્તુમશક્યા ઉદાહરણે બોધ્યા ।
સ્વચરણેતિ ।
અયં શૃઙ્ગરીયઃ શ્લોકઃ ।
લઘુરેફશકારલ્પસમાસાશ્ચ તદીયમાધુર્ય્યવ્યઞ્જકાઃ ।
તથાપિ તન્મતે તાદૃશરસાનુસન્ધાનાત્ પ્રાગેવ શબ્દાનાં નૃત્યત્પ્રાયત્વરૂપપ્રૌઢૌક્તિમાત્રજ્ઞાનાત્ ઔજોગુણાનુભાવ ઇત્યાહ---અત્ર તન્મતે ઇતિ ।
તથા ચાત્ર સૃઙ્ગારનુગુણે ઽપ્યેતાદૃશપ્રૌઢ્યા વ્યજ્યમાને ઔજસ્ય સ્મદુક્તે ઔદાર્ય્યસ્યાન્તભાર્વ ઇતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રસાદ ઓજોમિશ્રિતશૌથિલ્યાત્મા ।
યથા---
"યો યઃ શસ્ત્રં બિભર્તિ સ્વભુજગુરુમદાત્ પાણ્ડવીનાં ચમૂનામ્" ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) પ્રસાદગુણલક્ષણમાહ---પ્રસાદ ઇતિ ।
કઠિનકોમલવર્ણમિશ્રણમિત્યર્થઃ ।
યો ય ઇતિ પ્રાગ્ વ્યાખ્યાતમ્ ।
અત્ર કઠિનવર્ણાનામપિ મિશ્રણાદોજસ્વિતા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
માધુર્યવ્યઞ્જકત્વં યદસમાસસ્ય દર્શિતમ્

પૃથક્પદત્વં માધુર્યં તેનૈવાઙ્ગીકૃતં પુનઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) માધુર્ય્યલક્ષણં પૃથક્પદત્વં તચ્ચાસ્માકં માધુર્ય્યવ્યઞ્જકો ઽસમાસેનાઙ્ગીકૃતમિત્યાહ---માધુર્ય્યેતિ ।
શ્વાસાન્ મુઞ્ચતીત્યાદાવસમાસઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) અસમાસસ્ય વર્ણિતમ્---અવૃત્તિરલ્પવૃત્તિર્વેત્યનેન ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---"શ્વાસાન્મુઞ્ચતિ-" ઇત્યાદિ ।
અર્થવ્યક્તેઃ પ્રસાદાખ્યગુણેનૈવ પરિગ્રહઃ

અર્થવ્યક્તિઃ પદાનાં હિ ઝટિત્યર્થસમર્પણમ્ ।
સ્પષ્ટમુદાહરણમ્ ।
ગ્રામ્યદુઃ શ્રવતાત્યાગાત્કાન્તિશ્ચ સુકુમારતા

અઙ્ગીકૃતેતિ સમ્બન્ધઃ ।
તચ્ચ હાલિકાદિપદવિન્યાસવૈપરીત્યેનાલૌકિકશોભાશાલિત્વમ્ ।
સુકુમારતા અપારુષ્યમ્ ।
અનયોરુદાહરણે સ્પષ્ટે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) સ્પષ્ટમુદાહરણમિતિ ।
સૂચિમુખેનેત્યાદિ પ્રસાદગુણોદાહરણસ્યાન્યેષાં ચ બહૂનાં તદુદાહરણત્વાત્ ।
અપારુષ્યમ્ અદુઃ શ્રવત્વમ્ ।
અનયોરુદાહરણે ઇતિ ।
એતદ્દોષદ્વયરહિતાઃ શ્લોકા એવેત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઈ) કાન્તિર્યથા મમ--- નેત્રે ખઞ્જનગઞ્જને સરસિજપ્રત્યર્થિપાણિદ્વયં વક્ષોજૌ કરિકુમ્ભવિભ્રમકરીમત્યુન્નતિં ગચ્છતઃ ।
કાન્તિઃ કાઞ્ચનચમ્પકપ્રતિનિધિર્વાણી સુધાસ્પર્દ્ધિની સ્મેરેન્દીવરદામસોદરવપુસ્તસ્યાઃ કટાક્ષચ્છટા ॥
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્વચિદ્દોષસ્તુ સમતા માર્ગાભેદસ્વરૂપિણી ।
અન્યથોક્તગુણેષ્વસ્યા અન્તઃ પાતો યથાયથમ્

મસૃણેન વિકટેન વા માર્ગેણોપક્રાન્તસ્ય સન્દર્ભસ્ય તેનૈવ પરિનિષ્ઠાનં માર્ગાભેદઃ ।
સ ચ ક્વચિદ્દોષઃ ।
તથાહિ---
"અવ્યૂઢાઙ્ગમરૂઢપાણિજઠરાભોગં ચ બિભ્રદ્વપુઃ પારીન્દ્રઃ શિશુરેષ પાણિપુટકે સમ્માતુ કિં તાવતા ।
ઉદ્યદ્દુર્ધરગન્ધસિન્ધુરશતપ્રોદ્દામદાનાર્ણવ- સ્ત્રોતઃ શોષણરોષણાત્પુનરિતઃ કલ્પાગ્નિરલ્પાયતે" ॥
અત્રોદ્ધતેર્ઽથે વાચ્યે સુકુમારબન્ધત્યાગો ગુણ એવ ।
અનેવંવિધસ્થાને માધુર્યાદાવેવાન્તઃ પાતઃ ।
યથા---"લતાકુઞ્જં ગુઞ્જન્-" ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) ક્વચિદિતિ ।
માર્ગાભેદપ્રદર્શની સમતા ક્વચિદ્દોષઃ ।
અન્યથેતિ ।
અત્ર તાદૃશસ્થલે તુ સમતા માધુર્ય્યૌજોગુણયોરન્યતરગુણ ઇત્યર્થઃ ।
વ્યાચષ્ટે---મસૃણેનેતિ ।
અવ્યૂઢાઙ્ગમિતિ ।
શિસુરેષઃ પારીન્દ્રઃ સિંહઃ અવ્યૂઢાઙ્ગમ્ અપ્રૌઢાવયવં પાણિજઠરાણામાભોગેન પરિપૂર્ણતયા રહિતં ત વપુઃ દધત્, ક્ષુદ્રતયા પાણિપુટકે સમ્માતુ ।
એતાવતા કિમ્ ઇતો દૃશ્યમાનાત્ પ્રોદ્યતાં દુર્દ્ધરગન્ધાનાં સિન્ધુરશતસ્ય હસ્તિશતસ્ય પ્રોદ્દામદાનાર્ણવાનાં શોષણાત્ પુનઃ કલ્પાગ્નિરલ્પાયતે ।
અનેવંવિધેતિ ।
અનુદ્ધતે વાચ્યે ઇત્યર્થઃ ।
દોષસ્તુ પ્રકૃતિવિપર્ય્યયરૂપોબોધ્યઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઓજઃ પ્રસાદો માધુર્યં સૌકુમાર્યમુદારતા ।
તદભાવસ્ય દોષત્વાત્સ્વીકૃતા અર્થગા ગુણાઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) ઇદાનીમ્ ઉક્તનામ્નાં ભિન્નલક્ષણાનાં પરોક્તદશાર્થગુણાનામપ્યનઙ્ગીકારબીજમાહ---ઓજઃ પ્રસાદ ઇત્યાદિ ।
ઓજ આદિ ઉદાહાન્તાઃ પઞ્ચાર્થગુણાઃ તદભાવસ્ય દોષત્વાદેવ સ્વીકૃતા ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ દોષાભાવ એવ એતે પઞ્ચગુણા ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઓજઃ સાભિપ્રાયત્વરૂપમ્ ।
પ્રસાદોર્ઽથવૈમલ્યમ્ ।
માધુર્યમુક્તિવૈચિત્ર્યમ્ સૌકુમાર્યમપારુષ્યમ્ ।
ઉદારતા અગ્રમ્યત્વમ્ ।
એષાં પઞ્જાનામપ્યર્થગુણાનાં યથાક્રમમપુષ્ટાર્થાધિકપદાનવીકૃતામઙ્ગલરૂપાશ્લીલગ્રામ્યાણાંનિરાકરણેનૈવાઙ્ગીકારઃ ।
સ્પષ્ટાન્યુદાહરણાનિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) ઓજ આદિપઞ્ચગુણાનાં લક્ષણાન્યાહ---ઓજ ઇતિ ।
વિશેષ્યપુષ્ટ્યભિપ્રાયકવિશેષણત્વં સાભિપ્રાયત્વમ્ ।
તચ્ચાપુષ્ટાર્થત્વદોષાભાવત્વેન સ્વીકૃતમ્ ।
અર્થવૈમલ્યમધિકપદેનાકલુષીકરણમ્ ।
તચ્ચાધિકપદત્વદોષાભાવત્વેન ઉક્તિવૈચિત્ર્યમ્ અનેકવારપ્રતિપાદનીયસ્યાર્થસ્ય ભઙ્ગ્યન્તરેણ કથનમ્, તચ્ચ અનવીકૃત્વાદોષાભાવત્વેન ।
અપારુષ્યમમઙ્ગલરૂપપારુષ્યવિરહઃ, ।
તચ્ચામઙ્ગલાશ્લીલત્વદોષાભાવત્વેન, અગ્રમ્યતાવૈદગ્ધ્યપ્રતિપાદકાર્થભિન્નત્વમ્; તચ્ચ ગ્રામ્યત્વદોષાભાવત્વેન સ્વીકૃતમિત્યર્થઃ ।
સ્પષ્ટાનીતિ---એતદ્દોષપઞ્ચકરહિતશ્લોકા એવેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અર્થવ્યક્તિઃ સ્વભાવોક્ત્યાલઙ્કારેણ તથા પુનઃ ।
રસધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યાનાં કાન્તિનામકઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) રસધ્વનિઃ શૂન્યં વાસગૃહમિત્યાદિ ।
રસગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યઃ ।
"અયં સ રસનોત્કર્ષો" ત્યાદિ અપરાઙ્ગમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અઙ્ગીકૃત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
અર્થવ્યક્તિર્વસ્તુસ્વભાવસ્ફુટત્વમ્ ।
લોચના:
(લો, ઉ) ઉદ્ધતાર્થઃ પ્રોદ્યદ્દુર્દ્ધરેત્યાદૌ ।
અર્થવ્યક્તિર્યયો-- લાઙ્ગૂલેનાભિહત્ય ક્ષિતિતલમસકૃદ્દારયન્નગ્રપદ્ભ્યા- માત્મન્યેવાવલીય દ્રુતમથ ગગનં પ્રોત્પતન્ વિકમેણ ।
સ્ફૂર્જત્ફુત્કારઘોરઃ પ્રતિદિશમખિલાન્ વારયન્નેષ જન્તૂન્ કોપાવિષ્ટઃ પ્રવિષ્ટઃ પ્રતિવનમરૂણોચ્છૂનચક્ષુસ્તરક્ષુઃ ॥
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કાન્તિર્દેપ્તરસત્વમ્ ।
સ્પષ્ટે ઉદાહરણે ।
શ્લેષો વિચિત્રતામાત્રમદોષઃ સમતા પરમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) વિચિત્રતામાત્રમિતિ---તથા ચ વૈચિત્ર્યમલઙ્કાર ઇત્યલઙ્કારસામાન્યલક્ષણાક્રાન્તત્વાદલઙ્કાર એવૈસૌ ન ગુણ ઇત્યર્થઃ ।
સમતેતિ ।
સમતા પરમદોષો દોષાભાવમાત્રમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શ્લેષઃ ક્રમકૌટિલ્યાનુલ્વણત્વોપપત્તિયોગરૂપઘટનાત્મા ।
તત્ર ક્રમઃ ક્રિયાસન્તતિઃ, વિદગ્ધચેષ્ટિતં કૌટિલ્યમ્, અપ્રસિદ્ધવર્ણનાવિરહો ઽનુલ્વણત્વમ્, ઉપપાદકયુક્તિવિન્યાસ ઉપપત્તિઃ એષાં યોગઃ સમ્મેલનં સ એવ રૂપં યસ્યા ઘટનાયાસ્તદ્રૂપઃ શ્લેષો વૈચિત્ર્યમાત્રમ્ ।
અનન્યસાધારણરસોપકરિત્વાતિશયવિરહાદિતિ ભાવઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) તત્ર શ્લેષલક્ષણમાહ---શ્લેષક્રમેતિ ।
ક્રમાદીન્ વ્યાચષ્ટે-ક્રમઃ ક્રિયતે---સાકાઙ્ક્ષાક્રિયાબાહુલ્યમિત્યર્થઃ ।
ક્રમકૌટિલ્યેત્યાદિ બહુવ્રીહિસમાસં વિવૃણોતિસ એવ રૂપં યસ્યા ઇતિ ।
સ એવ એષાં યોગ એવ ઇત્યર્થઃ ।
તદ્રૂપ ઇત્યત્ર રૂપપદમાત્મપદાર્થવિવરણમ્ ।
અનન્યેતિ ।
માધુર્ય્યાદયસ્તદન્તર્ભૂતં ગુણાન્તરં વા યથા વિલક્ષણરસોપકારાતિશયહેતુરસ્ય, તથાત્વવિરહાન્ન ગુણત્વભિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---
"દૃષ્ટ્વૈકાનસાંસ્થિતે પ્રિયતમે-" ઇત્યાદિ ।
અત્ર દર્શનાદયઃ ક્રિયાઃ, ઉભયસમર્થનરૂપં કૌટિલ્યમ્,
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) દૃષ્ટ્વૈકેતિ---પ્રિયતમે પ્રિયતમાદ્વયમ્ એકાસનસંસ્થિત તદ્ દ્વયં દૃષ્ટ્વા ધૂર્ત્તો નાયકઃ પશ્ચાત્ પૃષ્ઠતઃ ઉપેત્ય વિહિતક્રીડાનુબન્ધચ્છલઃ સન્ એકસ્યા નયને નયનદ્વયં પિધાય ઈષદ્વક્રિતકન્ધરઃ સપુલકઃ સન્ આદરાદપરાં ચુમ્બતિ ।
અપરાં કીદૃશી, પ્રેમ્ણા ઉલ્લસન્મનસામ્ અન્તર્હાસેન લસત્કપોલે પુલકો યસ્યાસ્તાદૃશી ચ ।
ઉભયસમર્થનેતિ---પિહિતનયનાયાઃ ક્રોધઃ, ચુમ્બિતાયાઃ પ્રીતિશ્ચેત્યુમયં પૃષ્ટતો ગમનેન નયનપિધાનેન ચ વિદગ્ધચેષ્ટિતરૂપકૌટિલ્યેન તત્સમર્થનં સમર્થનરૂપમિત્યત્ર કરણે લ્યુટ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
લોકસંવ્યવહારરુપમનુલ્વણત્વમ્, એકાસનસંસ્થિતે, "પશ્ચાદુપેત્ય" "નયને પિધાય" "ઈષદ્વક્ત્રિતકન્ધરઃ" ઇતિ ચોપપાદકાનિ, એષાં યોગઃ ।
અનેન ચ વાચ્યોપપત્તિગ્રહણવ્યગ્રતયા રસત્વાદૌ વ્યવહિતપ્રાય ઇત્યસ્યાગુણતા ।
સમતા ચ પ્રક્રાન્તપ્રકૃતિપ્રત્યયાવિપર્યાસેનાર્થસ્ય વિસંવાદિતાવિચ્છેદઃ ।
સ ચ પ્રક્રમભઙ્ગરૂપવિરહ એવ ।
સ્પષ્ટમુદાહરણમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) લોકવ્યવહારેતિ---અન્યલોકૈરપ્યેવં કરણાત્ ।
ઉપપાદકાનીતિ---સપત્ન્યાદૃશ્યમાનચુમ્બનોપપાદકાનીત્યર્થઃ ।
અસ્ય ગુણત્વાભાવં દર્શયતિ---અનેન ચેતિ ।
વાચ્યં યચ્ચુમ્બનં પશ્ચાદ્ગમનાદિના તદુપપત્તેર્ગ્રહણનિષ્પાદને ધૂર્ત્તસ્ય વ્યગ્રતયા તદ્વોધાત્ બોદ્ધૄણાં રસાસ્વાદો વ્યવહિતપ્રાય ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્જિદ્ધિલમ્બનાદિતિભાવઃ ।
પ્રક્રાન્તેતિ---પ્રક્રાન્તયોઃ પ્રક્રમ્યમાણયોઃ પ્રકૃતિપ્રત્યયયોઃ સામ્યમિત્યર્થઃ ।
સ્પષ્ટમિતિ ।
પ્રક્રમભઙ્ગદોષરહિતશ્લોક એવેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ન ગુણત્વં સમાધેશ્ચ---
સમાધિશ્ચાયોન્યન્યચ્છાયાયોનિરૂપદ્વિવિધાર્થદૃષ્ટિરૂપઃ ।
તત્રાયોનિરર્થો યથા---
"સદ્યોમુણ્ડિતમત્તહૂણચિબુકપ્રસ્પર્ધિ નારઙ્ગકમ્ ।
અન્યચ્છાયાયોનિર્યથા---
"નિજનયનપ્રતિવિમ્બૈરમ્બુનિ બહુશઃ પ્રતારિતા કાપિ ।
નીલોત્પલે ઽપિ વિમૃશતિ કરમર્પયિતું કુસુમલાવી" ॥
અત્ર નીલોત્પલનયનયોરતિપ્રસિદ્ધં સાદૃશ્યં વિચ્છિત્તિવિશેષેણ નિબદ્ધમ્ ।
અસ્ય ચાસાધારણશોભાનાધાયકત્વાન્ન ગુણત્વમ્, કિન્તુ કાવ્યશરીરમાત્રનિર્વર્તકત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) અયોનિરન્યૈરવર્ણિતાર્થઃ ।
અન્યચ્છાયાયોનિરન્યવર્ણિતાર્થાનુસારી, સદ્ય ઇતિ ।
હૂણઃ પાશ્ચાત્યદેશવિશેષીયયવનઃ, સ ચ તામ્રવર્ણઃ ।
મત્તત્વેન ચાતિતામ્રઃ , નારઙ્ગકં નારઙ્ગફલમ્ આતિતામ્રમ્ ।
અન્યૈરવર્ણિતો ઽયમર્થઃ ।
નિજનયનેતિ---કાપિ કુસુમલાવી માલાકારપત્ની જલે નિજનયનપ્રતિબિમ્બે નીલોત્પલભ્રમેણ તદ્ધરણે પ્રવર્ત્ત્ય તદપ્રાપ્ત્યા પ્રતારિતા વાસ્તવનીલોત્પલે ઽપિ કરમર્પાયિતું તદ્ભવતિ ન વેતિ વિમૃશતીત્યર્થઃ ।
ઇયમન્યવર્ણિતાર્થચ્છાયા ।
અસ્ય ચેતિ---તનુભ્રમેણ રસાનુપકારાદિતિ ભાવઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) અયોનિઃ પૂર્વકવિભિરદૃષ્ટોર્ઽથઃ ।
કાવ્યશરીરમાત્રનિર્વાહકત્વમેતત્ પ્રકારદ્વયવ્યતિરેકેણ કાવ્યશરીરાનિર્વાહાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્વચિત્ "ચન્દ્રમ્" ઇત્યેકસ્મિન્ પદાર્થે વક્તવ્યે "અત્રેર્નયનસમુત્થં જ્યોતિઃ" ઇતિ વાક્યવચનમ્ ।
લોચના:
(લો, ઋ) વાક્યવચનમિતિ પદસમૂહાભિધાનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્વચિત્ "નિદાઘશીતલહિમકાલોષ્ણ્સુકુમારશરીરાવયવા યોષિત્" ઇતિ વાક્યાર્થે વક્તવ્યે "વરવણિની" ઇતિ પદાભિધાનમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) પ્રૌઢિરોજ ઇત્યપરઃ પરોક્ત ઓજોગુણઃ ।
તત્ર ચ પદાર્થે વાક્યરચના વાક્યાર્થે ચ પદાભિધા ।
પ્રાદિર્વ્યાસસમાસૌ ચ ઇતિ ચતુર્વિધા પ્રૌઢિઃ પરૈરુક્તા ।
તસ્ય ગુણત્વં નોચિતમ્ ઇતિ વક્તું તદીયં પદાર્થે વાક્યરચનેત્યાદિકં દર્શયતિ---ક્વચિઞ્ચન્દ્ર ઇતીતિ ।
વાક્યાર્થે પદાભિધાનં દર્શયતિ---ક્વચિન્નિદાઘેતિ ।
શીતકાલે ભવેદુષ્ણા ગ્રીષ્મે ચ સુખશીતલા ।
સર્વાવયવશોભાઢ્યા સા સ્મૃતા વરવર્ણિની ।
ઇતિ વરવર્ણિનીલક્ષણં વ્યાસં દર્શયદિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્વચિદેકસ્ય વાક્યાર્થસ્ય કિઞ્ચિદ્વિશેષનિવેશાદનેકૈર્વાક્યારભિધાનમિત્યેવંરૂપો વ્યાસઃ ।
ક્વચિદ્વહુવાક્યપ્રતિપાદ્યસ્યૈકવાક્યેનાભિધાનમિત્યેવંરૂપઃ સમાસશ્ચ,
લોચના:
(લો, ૠ) વાક્યાર્થન્યાસો યથા--- અસૌ નાનાકારો ભવતિ સુખદુઃ ખવ્યતિકરઃ સુખં વા દુઃખં વા પ્રભવતિ ભવત્યેવ ભવતઃ ।
જનસ્તસ્માદૂર્દ્ધં ભવતિ ન ચ દુઃખં ન ચ સુખમ્ ।
ઇતિ અસ્યૈવ સમાસો યથા--- શ્રૂયતાં ધર્મસર્વસ્વં શ્રુત્વા ચૈવાવધાર્ય્યતામ્ ।
આત્મનુઃ પ્રતિકૂલાનિ પરેષાં ન સમાચરેતિ ॥
ઇતિ
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********

ઇત્યેવમાદીનામન્યૈરુક્તાનાં ન ગુણત્વમુચિતમ્,
લોચના:
(લો, ઌ) ન ગુણત્વમ્---અનન્યસાધારણરસોપકારિતાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
ઇતિ ।
ઇતિ શ્રીસાહિત્યદર્પણલોચને ગુણનિરૂપણો નામાષ્ટમઃ પરિચ્છેદઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અપિ તુ વૈચિત્ર્યમાત્રાવહત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) ક્વચિદેકસ્યેતિ---વેશેષાત્ વિચ્છેદવિશેષાત્ ખણ્ડખણ્ડવાક્યેન કથનાદિત્યર્થઃ ।
યથા નાયં પણ્ડિત ઇત્યેકવાક્યેન વક્તવ્યે નાયં વ્યાકરણં નાયં તર્કં વેત્તીત્યાદિખણ્ડખણ્ડવાક્યેન સમસ્તશાસ્ત્રાજ્ઞાનકથનમ્ ।
સમાસં દર્શયતિ---ક્વચિદૂહ્વિતિ ।
બહુપ્રતિપાદ્યસ્ય બહુવાક્યપ્રતિપાદ્યસ્ય યથા દર્શિતવ્યાસવિપર્ય્યયઃ--એવમાદીનાંમિતિ ।
ઔજોગુણત્વેન અન્યૈરુક્તાનાં ચતુર્વિધપ્રૌઢીનામિત્યર્થઃ ।
વૈચિત્ર્યમાત્રેતિ તથા ચાલઙ્કાર એવાયમિત્યર્થઃ ।
ઇતિ શ્રીમહેશ્વરન્યાયાલઙ્કારભટ્ટાચાર્ય્યવિરચિતાયાં સાહિત્યદર્પણટીકાયાં ગુણવિવેચનાખ્યસ્યાષ્ટમપરિચ્છેદસ્ય વિવરણમ્
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---તેન નાર્થગુણાઃ પૃથક્