સાહિત્યદર્પણ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 7

યથા મમ---ષોડશભાષામયી પ્રશાસ્તિરત્નાવલી ।
એવમન્યે ઽપિ ભેદા ઉદ્દેશમાત્રપ્રસીદ્ધત્વાદુક્તભેદાનતિક્રમાચ્ચ ન પૃથગ્લક્ષિતાઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) એવમન્યેપિ ભેદા ઇતિ ।
ન પૃથગ્ લક્ષિતા ઇત્યન્વયઃ ।
પૃથગલક્ષણે હેતુમાહ--ઉદ્દેશમાત્રસિદ્ધત્વાદિતિ ।
તત્તત્કીર્ત્તનમાત્રેણૈવ સિદ્ધાઃ ન તુ કૃતલક્ષણઃ ।
તેષામુક્તપ્રભેદલક્ષણાક્રાન્તત્વમેવેત્યાહ---ઉક્તભેદાનેતિ ।
ઇતિ શ્રીમહેશ્વરન્યાયાલઙ્કારવિરચિતાયાં સાહિત્યદર્પણટીકાયાં ષષ્ઠપરિચ્છેદવિવરણમ્
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇતિ સાહિત્યદર્પણો દૃશ્યશ્રવ્યકાવ્યનિરૂપણો નામ ષષ્ઠઃ પરિચ્છેદઃ ।
સપ્તમઃ પરિચ્છેદઃ
ઇહ હિ પ્રથમતઃ કાવ્યે દોષગુણરીત્યલઙ્કારાણામવસ્થિતિક્રમો દશિતઃ, સંપ્રતિ કે ત ઇત્યપેક્ષાયામુદ્દેશક્રમપ્રાપ્તાનાં દોષણાં સ્વરૂપમાહ---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) ઇહ હિ પ્રથમતઃ પ્રથમપરિચ્છેદે દોષાનામવસ્થિતિક્રમો ઽવસ્થિતિપ્રકારો દર્શિત ઇત્યર્થઃ ।
તે દોષાઃ ।
"દોષાસ્તસ્યાપકર્ષકાઽ; ઇત્યુક્ત્યા અપકર્ષકત્વેન દોષાણાં પ્રકારો દર્શિતઃ ।
"ઉત્કર્ષહેતવઃ પ્રોક્તા ગુણાલઙ્કારરીતયઃઽ; ઇત્યુક્ત્યા ચ ગુણાદીનામુત્કર્ષકત્વેનાવસ્થિતિપ્રકારો દર્શિત ઇતિ ।
અત્ર ચ રીત્યલઙ્કારાણામિતિ પાઠસ્તુ ઉદ્દેશવ્યુત્ક્રમેણ લેખકપ્રમાદપરમ્પરયૈવેતિ લક્ષ્યતે ।
તત એવ ઉદ્દેશક્રમપ્રાપ્તાનામિત્યુક્તમ્ ।
લોચના:
(લો, અ) કાવ્યસ્વરૂપં નિરૂપ્ય દોષાન્ નિરૂપયિતુકામઃ તત્પ્રસ્તાવં દર્શયતિ ।
ઇહ હિ ઇતિ ।
સ્વરૂપં સ્વમસાધારણં રૂપમ્ ઇતરવ્યાવર્ત્તકો ધર્મ્મઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રસાપકર્ષકા દોષાઃ,---
અસ્યાર્થઃ પ્રગેવ સ્ફુટીકૃતઃ ।
તદ્વિશેષાનાહ---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) પ્રાગેવ સ્ફુટીકૃત ઇતિ ।
શ્રુતિદુષ્ટત્વાદીનાં શબ્દદ્વારા, અપુષ્ટાર્થત્વાદીનામ્, અર્થદ્વારા, વ્યભિચારિભાવાદિશબ્દવાચ્યત્વાદીનાં ચ સાક્ષાત્ રસાપકર્ષકત્વમિત્યર્થઃ ।
પ્રાગેવ સ્ફુટીકૃત ઇત્યર્થઃ ।
તદ્વિશેષાન્ દોષવિશેષાન્ ।
તે પુનરિતિ તે દોષાઃ ।
લોચના:
(લો, આ) રસેતિ--રસાપકર્ષકા આસ્વાદવિન્ઘહેતવઃ ।
પ્રગેવેતિ---પ્રાકપ્રથમપરિચ્છેદે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---તે પુનઃ પઞ્ચધા મતાઃ ।
પદે તદંશે વાક્યેર્ઽથે સંભવન્તિ રસે ઽપિ યત્

લોચના:
(લો, ઇ) તે પુનરિતિ--તે દોષાઃ પદતદંશાદિપઞ્ચકે સ્થિતા યસ્માત્ વાક્યાર્થભૂતસ્યાસ્વાદસ્યાપકર્ષકારણાનિ તસ્માત્ પઞ્ચ પ્રકારાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દુઃશ્રવત્રિવિધાશ્લીલાનુચિતાર્થપ્રયુક્તતાઃ ।
ગ્રામ્યાપ્રતીતસન્દિગ્ધનેયાર્થનિહતાર્થતાઃ

અવાચકત્વં ક્લિષ્ટત્વં વિરુદ્ધમતિકારિતા ।
અવિમૃષ્ટવિધેયાંશભાવશ્ચ પદવાક્યયોઃ

દોષાઃ કેચિદ્ભવન્ત્યેષુ પદાંશે ઽપિ પદે પરે ।
નિરર્થકાસમર્થત્વે ચ્યુતસંસ્કારતા તથા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) દુઃ શ્રવ ઇત્યાદિ ।
અપ્રયુક્તતા ઇત્યત્ર દ્વન્દ્વોત્તરસ્ય ભાવપ્રત્યયસ્ય પ્રત્યેકમભિસમ્બન્ધાત્ દુઃ શ્રવત્વાદય એવ દોષાઃ ।
એતદાદ્યવિમૃષ્ટવિધેયાશભાવાન્તાઃ ત્રયોદશ દોષાઃ પદવાક્યયોઃ પદે વાક્યે ઽપિ સમ્ભવન્તિ ઇત્યર્થઃ ।
એષાં મધ્યે કેચિદ્દોષાઃ પદાંશે ઽપીત્યર્થઃ ।
પદે પરમ્ ઇતિ ।
નિરર્થકત્વમસમર્થત્વં ચ્યુતસંસ્કારતા ચેતિ દોષત્રયં પરં કેવલં પદે નતુ વાક્યે ઇત્યર્થઃ ।
તદ્ બીજં તત્તદ્દોષપ્રસ્તાબે વક્ષ્યામઃ ।
લોચના:
(લો, ઈ) તત્ર કે દોષાઃ કિનિષ્ટા ઇત્યત આહ--દુઃ શ્રવેતિ ।
તલ્પ્રત્યયસ્ય દુઃ શ્રવાદિષુ પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ ।
સન્દિગ્ધં સન્દેહઃ ।
અથ ભવેત્ ક્લિષ્ટમ્ અવિમૃષ્ટવિધેયાંશં વિરુદ્ધમતિકૃત્સમાસપદમેવ ।
સર્વે દોષાં પદવાક્યયોઃ ।
એષુ દુઃ શ્રવાદિષુ મધ્યે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પરુષવર્ણતયા શ્રુતિદુઃખાવહત્વં દુઃશ્રવત્વમ્ ।
યથા---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) તત્ર દુઃ શ્રવત્વલક્ષણમાહ--પરુષેતિ ।
એતચ્ચ વીરબીભત્સરૌદ્રાન્ રસાન્ વિહાય ઇતિ બોધ્યમ્, તેષુ તસ્યાનુગુણત્વાદેવ ।
તથા પ્રાદેશિકત્વે એવાય દોષઃ ।
સમગ્રપદવ્યાપકત્વે તુ પ્રતિકૂલવર્ણત્વદોષ એવ ઇત્યદિ બોદ્ધવ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"કાર્ત્તર્થ્યં યાતુ તન્વઙ્ગી કદાનઙ્ગવશંવદા" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) કાર્ત્તાર્થ્યમિતિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
રેફયુક્તવર્ણં શ્રુતિદુઃ ખદાયિ ।
લોચના:
(લો, ઉ) પરુષવર્ણં પરુષાક્ષરમ્ ।
કાર્ત્તર્થ્યં કૃતાર્થતાં--કૃતાર્થસ્ય ભાવમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અશ્લીલત્વં વ્રીડાદુગુપ્સામઙ્ગલવ્યઞ્જકત્વાત્નિવિધમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) વ્રીડાજુગુપ્સામઙ્ગલત્વાદિતિ ।
એતત્ત્રયહેતુત્વાદિત્યર્થઃ ।
હેતુત્વં જ્ઞાપકત્વં કારકત્વં ચ ।
તત્ર વ્રીડાજુગુપ્સયોઃ કારકત્વં મઙ્ગલસ્ય ચ જ્ઞાપકત્વં બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણોદાહરણમ્---
"તૃપ્તારિવિજયે રાજન્ ! સાધનં સુમહત્તવ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) દૃપ્તારીતિ---સાધનં સેના ચ ચાર્થઃ પ્રાકરણિકત્વાત્ અનેકાર્થસ્ય સાધનશબ્દસ્ય વાચ્યઃ ।
પુંવ્યઞ્જનરૂપસ્ત્વર્થો વ્યઙ્ગ્યઃ શ્રોતૄણાં વ્રીડાજનકઃ; નતુ વ્રીડાવ્યઞ્જકઃ તદપ્રતીતેઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"પ્રસસાર શનૈર્વાયુર્વિનાશે તન્વિ ! તે તદા" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) પ્રસસારેતિ--વિરહોત્તરં નાયકાં પ્રાપ્ય નાયકસ્યોક્તિરિયમ્ ।
હે તન્વિ ! તવ વિનાશે અદર્શને સતિ તદા મમ દુઃ ખોત્પાદનાય વાયુઃ શનૈઃ મન્દં પ્રસસાર ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર અનેકાર્થસ્ય વિનાશશબ્દસ્ય વ્યઙ્ગ્યો મરણરૂપોર્ઽથો ઽમઙ્ગલવ્યઞ્જકઃ ।
વાયુશબ્દસ્તુ અપાનવાયુવ્યઞ્જનયા ઘૃણારૂપજુગુપ્સાજનકઃ ।
દુઃ ખકાલે શનૈઃ પ્રસૃતવાયોરપાનવાયુત્વપ્રતીતેઃ ।
અનુચિતાર્થત્વમિતિ--અપશ્લોક્યસ્ય નિન્દાવ્યઞ્જકત્વં તત્ત્વમ્ ।
લોચના:
(લો, ઊ) દૃપ્તેતિ--અત્ર સાધનશબ્દો હસ્ત્યશ્વાદિસાધનાર્થે પ્રયુક્તઃ પુંધ્વજસ્ય, વાયુશબ્દઃ પવનમાત્રાર્થે અપાનપવનવિશેષસ્ય, વિનાશશબ્દશ્ચ અદર્શનાર્થે મરણસ્ય ચ સ્મારણાત્ કમેણ વ્રીડાદિવ્યઞ્જકાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર સાધન-વાયુ-વિનાશ-શબ્દા અશ્લીલાઃ ।
"શૂરા અમરતાં યાન્તિ પશુભૂતા રણાધ્વરે ।
અત્ર પશુત્વં કાતર્યમભિવ્યનક્તીત્યનુચિતાર્થત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) દૃપ્તેતિ--અત્ર સાધનશબ્દો હસ્ત્યશ્વાદિસાધનાર્થે પ્રયુક્તઃ પુંધ્વજસ્ય, વાયુશબ્દઃ પનવમાત્રાર્થે અપાનપવનવિશેષસ્ય, વિનાશશબ્દશ્ચ અદર્શનાર્થે મરણસ્ય ચ સ્મારણાત્ ક્રમેણ વ્રીડાદિવ્યઞ્જકાઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) પશુપદં તથાવિધસમયે પ્રયુક્તમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અપ્રયુક્તત્વં તથા પ્રસિદ્ધાવપિ કવિભિરનાદૃતત્વમ્ ।
યથા---
"ભાતિ પદ્મઃ સરોવરે" ॥
અત્ર પદ્મશબ્દઃ પુંલ્લિઙ્ગઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) તથા પ્રસિદ્ધાવપિ ઇતિ ।
અનુશાસને તલ્લિઙ્ગકત્વેન ઉક્તાવપીત્યર્થઃ ।
કવિભિરિત બહુવચનાત્ પ્રાચીનાનેકકવિભિરિત્યર્થઃ ।
તેન ઇદાનીન્તનાનેકકવિભિઃ પ્રાચીનૈકકવિના વાસ્યાઽદરે ઽપિ દોષ એવ ।
એવઞ્ચ "પદ્માન્ હિ મે પ્રાવૃષિ ખઞ્જરીટાન્ "ઇતિ નૈષધકૃતા પ્રાચીનૈકકવિના આદરે ઽપિ દોષ એવ ।
કાવ્યવ્યતિરિક્તે ભાષામાત્રે તદાદરે તુ અદોષ એવ, ઇત્યતઃ નાનુશાસનપ્રામાણ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ગ્રામ્યત્વં યથા---
"કટિસ્તે હરતે મનઃ" ॥
અત્ર કટિશબ્દો ગ્રામ્યઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) ગ્રામ્યો યથેતિ---ગ્રામ્યઃ શબ્દ ઇત્યર્થઃ ।
તસ્ય તથાત્વં ચ વિદગ્ધાપ્રયોજ્યત્વાત્ ।
કાવ્યકવિસાધારણવિદગ્ધાનાદરાદપ્રયુક્તત્વાદસ્ય ભેદઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અપ્રતીતત્વમેકદેશમાત્રપ્રસિદ્ધત્વમ્ ।
યથા---
યોગેન દલિતાશયઃ" ॥
અત્ર યોગશાસ્ત્ર એવ વાસનાર્થ આશયશબ્દઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) એકદર્શને, એકશાસ્ત્રમાત્રે ।
લોચના:
(લો, ૠ) આશય ઇતિ ।
યોગશસ્ત્ર એવ ન તુ લોકે અર્થશાસ્ત્રે વા ।
તથા હિ પાતઞ્જલસૂત્રં,"ક્લેશકર્મવિપાકાશયૈરપરામૃષ્ટઃ પુરુષવિશેષ ઈશ્વરઃ"ઇતિ ।
ક્લેશા અવિદ્યાકર્માણિ, દુષ્કૃતસુકૃતાદિ તત્ફલં વિપાકઃ ।
તદનુગુણા વાસના આશયાઃ ।
તે ચ મનસિ વર્ત્તમાનાઃ પુરુષે અપદિશ્યન્તે ઇતિ ।
કિઞ્ચૈવં વક્તૃબોદ્ધવ્યયોઃ શાસ્ત્રાનભિજ્ઞત્વબોધાદિં વિના દોષ ઇતિ ।
તતશ્ચ અપ્રયુક્તત્વાદ્ ભિદ્યતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"આશઈઃ પરમ્પરાં વન્દ્યાં કર્ણે કૃત્વા કૃપાં કુરુ" ।
અત્ર વન્દ્યામિતિ કિં બન્દીભૂતાયામુત વન્દનીયામિતિ સંદેહઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) સન્દિગ્ધમિતિ ।
કિમિદં વા પદમિતિ પદસ્યૈવં સન્દિગ્ધત્વમ્ ।
કર્ણે કૃત્વા ઇતિ શ્રુત્વા ઇત્યર્થઃ ।
વન્દીભૂતાયામ્ ઇતિ, બલાત્ વન્દીકૃતશત્રુનાર્યામિત્યર્થઃ ।
અત્ર વન્દીવન્દ્યાશબ્દયોઃ સન્દેહઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) વન્દ્યામિતિ--અસ્ય સપ્તમ્યન્તત્વેન દ્વિતીયાન્તત્વેન ચ સમ્ભવાત્ પ્રકરણાભાવેન વિનિગમનાભાવાત્ સન્દેહઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નોત્યર્થત્વં રૂઢીપ્રયોજનાભાવાદશક્તિકૃતં લક્ષ્યાર્થપ્રકાશનમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) નેયાર્થત્વમિતે ।
અશક્તિકૃતં કવેરસામર્થ્યમાત્રેણ કૃતં ન તુ રૂઢિપ્રયોજનયોઃ અન્યતરેણ કૃતમિત્યર્થઃ ।
કમલે ઇતિ ।
મુખં કર્ત્તૃ ।
ચરણાઘાતં કર્મ ।
અત્ર ચરણાઘાતેન ઇતિ ।
ચરણાઘાતપદેન ઇત્યર્થઃ ।
વાક્યે ઽપિ લક્ષણાસ્વીકારાત્ નિર્જિતત્વં લક્ષ્યતે ।
તથા ચ કમલે નિર્જિતત્વમ્ અકરોદિત્યર્થઃ ।

નન્વત્ર નિર્જિતત્વાતિશયઃ કથં ન પ્રયોજનમ્ ।
દર્શિતં હિ સ્થાને સ્થાને લક્ષ્યાર્થાતેશયઃ પ્રયોજનમિતિ ચેત્, ન ।
કવિપ્રયોગાર્હલક્ષણાયા મુખ્યાર્થબાધાવગમ ઇવ વિવક્ષિતમુખ્યાર્થયોગાવગમો ઽપિ હેતુઃ ।
ન તુ વિવક્ષિતપ્રમેયત્વાદ્યેકથર્મવત્ત્વપ્રયોગાવગમો ઽપિ અવ્યાવર્ત્તકત્વાત્ ।
પ્રકૃતે નિર્જિતત્વે લક્ષ્યાર્થે મુખનિષ્ઠશોભાજન્યત્વમેવ વિવક્ષિતો યોગશ્ચરણાઘાતે મુખ્યાર્થે ચાલીકે તચ્છોભાભાવાત્ તજ્જન્યત્વનિર્જિતત્વં ન પ્રતીયત એવ ।
તતશ્ચ તદપ્રતીત્યા અસ્યા લક્ષણાયાઃ કવિપ્રયોગાનર્હત્વજ્ઞાનેન અશ્રદ્ધેયત્વાત્ લક્ષ્યાર્થતિશયઃ પ્રયોજનં ન પ્રતીયતે એવ ઇતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---
"કમલે ચરણાઘાતં મુખં સુમુખિ ! તે ઽકરેત્ ।
અત્ર ચરણાઘાતેન નિર્જિતત્વં લક્ષ્યમ્ ।
નિહતાર્થત્વમુભયાર્થસ્ય શબ્દસ્યાપ્રસિદ્ધેર્ઽથે પ્રયોગઃ ।
યથા---
"યમુનાશમ્બરમમ્બરં વ્યતાનીત્" ।
શમ્બરશબ્દો દૈત્યે પ્રસિદ્ધઃ, ઇહ તુ જલે નિહતાર્થઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) નિહતેતિ ।
યમુનાયાઃ શમ્બરં જલમ્ અમ્બરમ્ આકાશં વ્યતાનીત્ વ્યાપ્તમિત્યર્થઃ "અમ્બુ શમ્બુમ્" ઇતિ કોષઃ ।
અત્રેતિ---નચ નપુંસકલિઙ્ગરૂપવ્યક્તિવિશેષાત્ જલસ્યૈવ ઉપસ્થિતિરિતિ વાચ્યમ્, તુલ્યપ્રસિદ્ધિકસ્થલે એવ તસ્ય નિયન્ત્રિતત્વાત્ ।
અત્ર તુ પ્રસિદ્ધિવશાત્ લિઙ્ગાનનુસન્ધાને ઽપિ પદમાત્રેણૈવ પ્રથમતઃ તદુપસ્થિત્યવલમ્બનાત્ લિઙ્ગસ્યાન્વયસ્ય ચ બોધાત્તુ પશ્ચાદેવ જલપ્રતીતેઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ગીતેષુ કર્ણમાદત્તે" ।
અત્રાઙ્--પૂર્વો દાઞ્-ધાતુર્દાનાર્થે ઽવાચકઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) અવાચકેતિ ।
શક્તિભ્રમપ્રયુક્તત્વમવાચકત્વમ્ ।
આદત્તે દદાતિ ।
અત્રેતિ ન ચ ઘધાતોર્નાનાર્થત્વેન દાને ગ્રહણે ઽપિ શક્તિરસ્ત્યેવ, આઙુપસર્ગેણ તુ દાનબોધપ્રતિબન્ધ એવેત્યતઃ શક્યાર્થે કથં શક્તિભ્રમ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
ઉપસર્ગસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વકલ્પને કારણીભૂતાભાવપ્રતિયોગિત્વપ્રવેશેન ગૌરવાત્, તદપેક્ષ્યા આડુપસર્ગરહિતસ્યૈવ દાઞઃ દાને શક્તિરિત્યસ્યૈવ યુક્તત્વાત્ ।
ડુદાઞ્ દાને ઇતિ સામાન્યતઃ શક્તિદર્શનાત્તુ શક્તિભ્રમઃ ।
નેયાર્થે તુ ભ્રમબીજાભાવાત્ ન ભ્રમ ઇતિ વિશેષઃ ।
અતો નેયાર્થત્વલક્ષણે શક્તિભ્રમાભાવે સતિ ઇતિ વિશેષણાદાનાદસાઙ્કર્યમ્ ।
અવાચકે ચ શક્તિભ્રમાત્ વિવક્ષિતાર્થે તાત્પર્યસત્ત્વાત્ તાત્પર્યરૂપાયા લક્ષણાયા વિવક્ષિતાર્થત્વબોધકત્વમસ્ત્યેવ ઇતિ ।
અતો વાક્યાર્થબોધકત્વેન નિરર્થકાસમર્થત્વચ્યુતસંસ્કારણામિવ નાસ્ય વાક્યાર્થદોષતાપાસ્યા ।
એતદ્યુતપદસમૂહે વાક્યાર્થબોધજનનાત્ લક્ષણયા સ્વવાક્યાર્થબોધજનકદ્વારા વાક્યાર્થબોધજનનાત્ ।
પરન્તુ ઇયં લક્ષણા ન નેયાર્થો, નાપિ કવિપ્રયોગાર્હેતિ બોધ્યમ્ ।
નિર્થકાદિદોષપત્રયસ્ય તુ વાક્યદોષત્વં ન સમ્ભવતીતિ તદપાસ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, એ) દાનાર્થે અવાચકઃ, ગ્રહણાર્થત્વાત્ ।
"ઉપસર્ગેણ ધાત્વર્થો બલાદન્યત્ર નીયતે"ઇતિ ન્યાયાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વા---
"જિનં મે ત્વયિ સંપ્રાપ્તે ધ્વાન્તચ્છન્નાપિ યામિની" ।
અત્ર દિનમિતિ પ્રકાશમયાર્થે ઽવાચકમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) યથા વા--"દિનં મે ત્વયિ સંપ્રાપ્તે ધ્વાન્તચ્છન્નાપિ યામિની ।
"મે મમ દિનં પ્રકાશમયમિત્યર્થઃ ।
ધ્વાન્તચ્છન્નાપીતિ અપિકારેણ ધ્વાન્તચ્છન્નત્વવિપરીતબોધનાત્ પ્રકાશમયત્વસ્યૈવ તદ્વિપરીતબોધાત્ ન તુ દિનત્વસ્ય ।
મેઘાચ્છન્નદિનસ્ય તદ્વિપરીતત્વાભાવાત્ ।
અત્રાપિદિનસ્ય પ્રાયશઃ પ્રકાશમયત્વદર્શનાત્ તથાત્વેનૈવ શક્તિભ્રમઃ ।
લોચના:
(લો, ઐ) દિનમિતિ ।
સૂર્યસ્યાસ્તમયનપર્યન્તં, તદ્રત્યવચ્છિન્નઃ કાલવિશેષ એવ દિનશબ્દવાચ્યઃ ।
ન તદવિનાભૂતં પ્રકાશમયત્વમપીતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્લિષ્ટત્વમર્થપ્રતીતેર્વ્યવહિતમ્, યથા---
"ક્ષીરોદજાવસતિજન્મભુવઃ પ્રસન્નાઃ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) ક્લિષ્ટત્વમિતિ---વ્યવધાનં ચ દ્વિધા, ક્વચિદન્વિતાન્વયવશેન વિશેષાપ્રતીતૌ કાલિકવ્યવધાનમ્ ।
ક્વચિત્તુ અનાસત્તિરૂપં વ્યવધાનમ્ ।
તત્રાદ્યં પદગતમુદાહરતિ--"ક્ષીરોદજાવસતિજન્મભુવઃ" ।
અસ્ય વ્યાખ્યા વૃત્તાવેવ ।
અનાસત્તિરૂયં વ્યવધાનં તુ વાક્યદોષે ઉદાહરિષ્યતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર ક્ષીરોદજા લક્ષ્મીસ્તસ્યા વસતિઃ પદ્મં તસ્ય જન્મભુવો જલાનિ ।
લોચના:
(લો, ઓ) ક્ષીરોદજેત્યાદિ પાદો ઽપિ પદં, સમસ્તત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ભૂતયે ઽસ્તુ ભવાનીશઃ" ।
અત્ર ભવાનીશશબ્દો ભવાન્યાઃ પત્યન્તરપ્રતીતિકારિત્વાદ્વિરુદ્ધમતિકૃત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) વિરુદ્ધમતીતિ ।
અન્યાન્વયવશેન ઉપશ્લોક્યસ્ય નિન્દાવ્યઞ્જકત્વં તત્ત્વમ્ ।
અનુચિતાર્થસ્ય તુ અન્યાન્વયં વિનેતિ ભેદઃ ।
અત્રેતિ---ભવસ્ય પત્નીત્યર્થે સાધિતસ્ય ભવાનીશબ્દસ્ય અર્થેન પતિશબ્દાર્થસ્ય અન્વયવશાત્ ચૈત્રસ્ય ભાર્યાયાઃ પતિરિત્યત્ર ઇવ ઉપપતિપ્રતીત્યાનિન્દા ।
લોચના:
(લો, ઔ) ભવાનીશબ્દો ભવસ્ય પત્નીત્યર્થે નદાદૌ આનપ્રત્યયાન્તઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિધેયસ્ય વિમર્શાભાવેન ગુણીભૂતત્વમ્ અવિમૃષ્ટવિધેયાંશત્વમ્ ।
યથા---
"સ્વર્ગગ્રામટિકાવિલુણ્ઠનવૃથોચ્છૂનૈઃ કિમેભિર્ભુજૈઃ" ।
અત્ર વૃથાત્વં વિધેયમ્, તચ્ચ સમાસે ગુણીભાવાદનુવાદ્યત્વપ્રતીતિકૃત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) અવિમૃષ્ટેતિ---સમભિવ્યાહારવિશેષવશાદ્ વિધેયસ્ય વિધેયત્વપ્રતીત્યજનકત્વં તત્ત્વમ્ ।
સ ચ સમભિવ્યાહારપ્રતીતિસાક્ષિકો ન તુ ગત એવ ।
તથા હિ પ્રાઙ્નિર્દ્દિષ્ટવિધેયકં બહુવ્રીહિં વિના સમાસાન્તરે વિધેયસ્ય પાતે, અસમાસે તુ ઉદ્દેશ્યાત્ પૂર્વવિધેયસ્ય પાતે તથાત્વમ્ ।
તત્ર કર્મધારયસમાસગતવિધેયસ્યાવિમર્શમુદાહરતિ---સ્વર્ગેતિ ।
રામસૈન્યવેષ્ટિતલઙ્કસ્ય રાવણસ્ય વિષાદોક્તિરિયમ્ ।
વિલુણ્ઠનેનેત્યર્થઃ ।
અત્ર ભુજાનામુચ્છૂનત્વં સિદ્ધમેવ ।
તસ્યેદાનીં વૃથાત્વમિત્યતઃ ઉચ્છૂનત્વે ઉદ્દેશ્યે વૃથાત્વ વિધેયમ્ ।
તચ્ચાત્ર કર્મધારયસમાસગતત્વેનાવિમૃષ્ટમિત્યર્થઃ બહુવ્રીહિસમાસે પ્રાઙ્નિર્દ્દિષ્ટં વિધેયં તુ વિધેયતયૈવ પ્રતીયતે ।
યથા "વપુર્વિરૂપાક્ષ"મિત્યત્ર અક્ષિણ વૈરૂપ્યસ્ય,"નિર્મૃષ્ટરાગો ઽધર"ઇત્યત્ર રાગે નિર્મૃષ્ટત્વસ્ય ચિત્રગુરિત્યત્ર ગવિચિત્રત્વસ્ય ચ વિધેયસ્ય વિધેયતયૈવ સાર્વલૌકિકી પ્રતીતિઃ ।
ન તુ કર્મધારયે વિધેયપાતે તદવિમર્શ ઇતિ સત્યમ્ ।
કિન્તુ યદિ વિધેયમુદ્દેશ્યાન્વયિ ભવતિ ।
યથા--- અગ્રે ઉદાહરિષ્યણામે,"ષષ્ઠબાણ ઇવ પઞ્ચશરસ્ય"ઇત્યત્ર બાણે ઉદ્દેશ્યે ઽન્વયિ ષષ્ઠત્વં વિધેયમવિમૃષ્ટમ્ ।
યત્ર તૂદ્દેશ્યતાવચ્છેદકે વિધેયમન્વેતિ તત્ર વિધેયતયૈવ પ્રતીતેઃ આનુભાવિકત્વાન્ન દોષઃ ।

યથા"એષ્વયમત્યન્વપણ્ડિત"ઇત્યત્ર અત્યન્તસ્ય વિધેયસ્ય ઉદ્દેશ્યતાવચ્છેદકે પાણ્ડિત્યે એવાન્વયો વિધેયતયૈવ પ્રતીતિઃ ।
એવં"નિતાન્તસુન્દરીકાન્તા"ઇત્યત્રાપિ સૌન્દર્યે ઽન્વિતસ્ય નિતાન્તત્વસ્ય એવ---"અનિર્દ્દયોપભોગસ્ય રૂપસ્ય મૃદુનઃ કથં ।
કઠિનં ખલુ તે ચેતઃ શિરીષસ્યેવ બન્ધનમ્ ॥
"ઇત્યત્ર ઉપભોગ ઉદ્દેશ્યતાવચ્છેદકે ઽન્વિતસ્યાનિર્દ્દયત્વસ્ય વિધેયતયેવ પ્રતીતિરાનુભાવિકી ।
તથા ચ પ્રકૃતે ઽપિ ઉચ્છૂનત્વેન ઉદ્દેશ્યતાવચ્છેદકેનાન્વિતસ્ય વૃથાત્વસ્ય કથમવિમૃષ્ટત્વમ્. ઉચ્છૂનભુજે વૃથાત્વસ્ય તુ કિંપદેનૈવ ઉક્તત્વાત્ ।
યત્તુ કાવ્યપ્રકાશકૃતા અસ્યૈવ શ્લોકસ્ય પ્રથમચરણે"ન્યક્કારો હ્યયમેવ મે યદહયઃઽ; ઇત્યત્ર વાક્યગતં વિધેયાવિમર્શમુદાહરતિ ।
અત્ર ચરણે ઉચ્છૂનત્વમાત્રં ચાનુવાદ્યં નતુ વૃથાત્વવિશેષિતમ્"ઇત્યુક્તમ્, તેન વિધેયાવિમર્શદોષો વિધેયે દર્શિતઃ ।
વાક્યે દોષપ્રદર્શનપ્રસ્તાવે સમાસગતદોષપ્રદર્શનાનુપયોગાત્સમાસગતસ્ય તદુદાહરણસ્ય"મૂર્દ્ધ્રામુદ્વૃત્તકૃત્તા"ઇત્યાદેરેવ દર્શિતત્વાત્ ।
કિન્તુ પ્રસઙ્ગાત્ અભવન્મતયોગદોષ એવ દર્શિતઃ ।
તથા હિ સ્વર્ગવિલુણ્ઠને ઉચ્છૂનત્વમેવ જન્યતે નતુ તદ્ વૃથાત્વં વૃથાત્વવિશેષિતમુચ્છૂનત્વં વા ।
ઉચ્છૂનત્વવૃથાત્વસ્ય રામેણ લઙ્કાવેષ્ટનાદ્ એવ જાતત્વાત્ ।
અતો વિલુણ્ઠનસ્ય જનકતાસમ્બન્ધેન વૃથોચ્છૂનત્વે ઽનન્વયાદભવન્મતયોગદોષ એવ દર્શિતઃ ન ચાભવન્મતદોષસ્ય વાક્યમાત્રગામિત્વમેવ તેનોક્તં કથં,"સમાસૈકપદે તત્સમ્ભવ"મિતિ વાચ્યમ્ ।
સમાસસ્ય પદત્વવાક્યત્વોભયસત્ત્વાદસમસ્તપદગામિત્વાભાવસ્ય તદભિપ્રતેત્વાત્ ।
તથા ચાત્ર અવિમૃષ્ટત્વં નાસ્ત્યેવ ઇત્યતો ઽન્યદુદાહરતિ ।
લોચના:
(લો, અ) અત્ર વૃથાત્વમિતિ ।
સમાસે તત્પુરુષસમાસે ગુણીભાવાત્ ।
અયમાશયઃ-- તત્પુરુષસમાસે ઉત્તરપદસ્યૈવ પ્રાધાન્યાત્ વૃથેતિ પૂર્વપદસ્ય વિધેયસ્ય પ્રાધાન્યેનાનિર્દ્દેશાદવિમૃષ્ટવિધેયાંશો દોષઃ ।
અવિમર્શો હિ પ્રાધાન્યેનાનિર્દ્દેશઃ ।
ઇહ વક્તુર્દશમુખસ્યાયમાશયઃ--પુરા મમ ભુજાનાં યદ્ ઉચ્છૂનત્વં સ્થિતં તદિતાનીં વૃથાભૂતમિતિ ।
એવં વિધેયત્વેન વિવભિતસ્ય વૃથાત્વસ્ય સમાસે ગુણીભાવાદનુવાદ્યત્વપ્રત્યયઃ ।
તેન ચ પૂર્વતો ભુજાનામુચ્છૂનત્વસ્ય વૃથાત્વાભાવાદ્ ભુજાનામપકર્ષ એવ પ્રતીયતે ન ભુજવિક્ષેપણોત્કર્ષઃ ।
એવમુપરિતનોદાહરણેષ્વપિ બોદ્ધવ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વા---
"રક્ષાંસ્યપિ પુરઃ સ્થાતુમલં રામાનુજસ્ય મે" ।
અત્ર રામસ્યેતિ વાચ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) યથા વા---રક્ષાંસ્યપિ ઇતિ ।
અત્ર શિરશ્ચાલનકાક્કા પુરઃ સ્થાતું નાલમેવેત્યર્થઃ ।
અત્ર રામસમ્બન્ધાદેવાયમહઙ્કાર ઇત્યતો રામસમ્બન્ધબોધિકાયાઃ ષષ્ઠ્યાઃ તત્પુરુષે લોપાત્ રામસમ્બન્ધસ્ય વિધેયસાવિમર્શઃ ।
ષષ્ઠીસત્ત્વે તુ અદોષ ઇત્યાહ---અત્રેતિ ।
લોચના:
(લો, આ) વિષયવ્યાપ્તયે ઉદાહરણાન્તરાણી દર્શયતિ--રક્ષાંસીતિ ।
ઇદં લક્ષ્મણવચનમ્ ।
રામસ્યેતિ ।
ન ખલુ તસ્ય કેવલસ્ય મુખ્યતા કિન્તુ રામસમ્બન્ધિન ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વા---
"આસમુદ્રક્ષિતીશાનામ્" ।
અત્રાસમુદ્રમિતિ વાચ્યમ્ ।
યથા વા---
"યત્ર તે પતતિ સુભ્રુ ! કટાક્ષઃ ષષ્ઠબાણ ઇવ પઞ્ચશરસ્ય" ।
અત્ર ષષ્ઠ ઇવેત્યુત્પ્રેક્ષ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) યથા વેતિ---અત્ર સમુદ્રપર્ય્યન્તત્વસ્ય વિધેયસ્ય સમાસે ઽવિમર્શઃ ।
કર્મ્મધારયે ઉદ્દેશ્યાન્વિતવિધેયસ્યાવિમર્શમુદાહરતિ---યથા વા યત્ર તે ઇતિ ।
ઉત્પ્રેક્ષ્યમ્ ઉત્પ્રેક્ષયા વિધેયમ્ ।
લોચના:
(લો, ઇ) ષષ્ઠ ઇતિ--અત્ર ઉત્પ્રેક્ષાવિષયત્વેન વિવક્ષિતસ્ય ષષ્ટપદસ્ય તત્પુરુષસમાસે પૂર્વાનિક્ષેપો ન યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
વિધેયત્વમેવોચિતં નતુ તત્પુરુષસમાસેન ગુણીવૃત્ત્યાનુવાદ્યત્વપ્રત્યાયનમિતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વા---
"અમુક્તા ભવતા નાથ ! મુહૂર્ત્તમપિ સા પુરા" ।
અત્રામુક્તેત્યત્ર "નઞઃ પ્રસજ્યપ્રતિષેધત્વ" મિતિ વિધેયત્વમેવોચિતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) નઞ્સમાસે ઽપ્યુદાહરતિ---અમુક્તેતિ ।
પ્રસજ્યપ્રતિષેધત્વમિતિ---પ્રતિયોગિનમસમાસેન પ્રસજ્ય પ્રસક્તીકૃત્ય પ્રતિષેધત્વમત્યન્તાભાવત્વમિત્યર્થઃ ।
તથા ચ મોચનાભાવસ્ય એવાત્ર વિધેયત્વાત્ અસમાસેનૈવ તથાત્વં બોધયિતુમુચિતમિત્યાહ---વિધેયત્વમેવોચિતમિતિ ।
સમાસે તુ તદ્ભન્નત્વસ્ય એવ પ્રતીત્યા પર્ય્યુદાસત્વમેવ તત્ર તુ વિધેયસ્ય પ્રતીષેધો ન પ્રતીયતે ઇતદ્યતસ્તસ્યાવિમર્શ ઇતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યદાહુઃ---
"અપ્રાધાન્યં વિધેર્યત્ર પ્રતિષેધે પ્રધાનતા ।
પ્રસજ્યપ્રતિષેધો ઽસૌ ક્રિયયા સહ યત્ર નઞ્" ॥
લોચના:
(લો, ઈ) કો ઽસૌ પ્રસજ્યપ્રતિષેધ ઇત્યત આહ--અપ્રાધાન્યમિતિ ।
જુગોપાત્માનમત્રસ્ત ઇત્યાદૌ ઇવ વિધેઃ પ્રાધાન્ય યત્ર નાસ્તિ ।
નવજલધર ઇત્યાદિસમનન્તરોક્તોદાહરણવત્ યત્ર પ્રતિષેધસ્ય પ્રાધાન્યં કિયયા કણ્ઠોક્તયા અધ્યાહાર્ય્યયા વા અસ્તિભવત્યાદિરૂપયા પર્ય્યુદાસતાપાતાત્પર્ય્યુદાસયોગક્ષેમાપત્તેઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---
"નવજલધરઃ સંનદ્ધો ઽયં ન દૃપ્તનિશાચરઃ" ।
ઉક્તોદાહરણો તુ તત્પુરુષસમાસે ગુણીભાવે નઞઃ પર્યુદાસતયા નિષેધસ્ય વિધેયતયાનવગમઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) અસમાસે એવ નઞર્થસ્ય વિધેયત્વરૂપં પ્રાધાન્યં, પ્રતિયોગિનસ્ત્વપ્રાધાન્યં તાદૃશસ્થલે નઞઃ પ્રસજ્યપ્રતિષેધત્વમ્ ઇત્યત્ર સમ્વાદમાહ---અપ્રાધાન્યમિતિ ।
વિધેઃ ભાવસ્ય પ્રતિયોગિન ઇત્યર્થઃ ।
પ્રતિષેધે નઞર્થે ઽસમાસવશાત્ પ્રધાનતા, વિધેયતા પ્રતીયતે ઇતિ શેષઃ ।
તથાત્વં કીદૃશપ્રયોગમિત્યત્રાહ---ક્રિયયેતિ---ન પચતીત્યાદૌ આખ્યાતક્રિયયા સહ સમાસાભાવાત્ ; ક્રિયયેત્યનેન અસમાસ એવ લક્ષ્યતે ।
તથા ચ અસમાસે યત્ર નઞ્ ઇત્યર્થઃ ।
અત એવાત્ર મુક્તક્રિયયા નઞઃ સાહિત્યે ઽપિ અસમાસાભાવાત્ ન પ્રસજ્યપ્રતિષેધતા ।
એવં નવજલધર ઇત્યત્રાપિ નઞઃક્રિયાસાહિત્યાભાવે ઽપ્યસમાસાત્ પ્રસજ્યપ્રતિષેધતા ।
અમુક્તેત્યત્ર તુ સમાસાત્ ન તથાત્વમિત્યાહ---ઉક્તોદાહરણે ત્વિતિ ।
સમાસવશાત્ તથાત્વનવગમેન પર્ય્યુદાસત્વમેવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યદાહુઃ---
"પ્રધાનત્વં વિધેર્યત્ર પ્રતિષેધે ઽપ્રધાનતા ।
પર્યુદાસઃ સ વિજ્ઞેયો, યત્રોત્તરપદેન નઞ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) ઇત્યત્ર સમ્વાદમાહ---યદાહુરિતિ ।
પ્રધાનત્વમુત્તરપદપ્રધાનતત્પુરુષવશાદ્ વિશેષ્પત્વમ્ ।
વિધેયપ્રતિયોગિભૂતાભાવસ્ય પ્રતિષેધે નઞો ઽપ્રધાનતા સમાસવશાત્ અપ્રતીયમાનવિધેયતારૂપાપ્રધાનતા ઇત્યર્થઃ ।
તાદૃશસ્થલં દર્શયતિ---યત્રેત્તરપદે ઇતિ ।
પદં ચાત્ર સ્થાનપરમ્ ।

પ્રતિયોગિપદોત્તરસ્થાને યત્ર નઞ ઇત્યર્થે યત્રોત્તરપદે, અર્થાત્ અસમાસેન પર્ય્યુદાસો જ્ઞેય ઇત્યર્થઃ ।
ન પચતીત્યત્ર ઉત્તરત્ર નઞ્સત્ત્વાત્તુ ન પર્ય્યુદાસ ઇત્યર્થઃ ।
ઇદમત્રાવધેયમ્---પ્રતિયોગિપદોત્તરનઞ્સત્ત્વે સમાસાસમ્ભવાત્ યત્રોત્તરેત્યાદિના સમાસસ્થ એવ પર્ય્યુદાસ ઇત્યર્થઃ ।
અન્યથા ન પચતીત્યત્ર, ન દૃપ્તનિશાચર ઇત્યત્ર પૂર્વપતિતસ્યાપિ નઞઃ પર્ય્યુદાસત્વાત્ યત્રોત્તરેત્યાદેઃ પ્રલાપત્વાપત્તેઃ ।
યદ્યપ્યસમાસસ્થસ્યાપિ ઘટો નેત્યત્ર પર્ય્યુદાસત્વમ્ અસમાસસ્થસ્ય ક્રિયાન્વયિનઃ પ્રસજ્યપ્રતિષેધત્વમિતિ તુ નિયતં બોધ્યમ્ ।
સમાસે કૃદન્તક્રિયાન્વયિનો ઽપિ પર્ય્યુદાસત્વાત્ અસમસ્તેતિ ક્રિયાવિશેષણં સમાસે પર્ય્યુદાસત્વમેવ ।
તત્ર ચ વિવેકેન તદુત્તરં સાકાઙ્ક્ષતૈવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તેન---"જુગોપાત્માનમત્રસ્તો ભેજે ધર્મમનાતુરઃ ।
અગુધ્નુરાદદે સોર્ઽથાનસક્તઃ સુખમન્વભૂત્" ॥
અત્રાત્રસ્તતાદ્યનૂદ્યાત્મગોપનાદ્યેવ વિધેયમિતિ નઞઃ પર્યુદાસતયા ગુણીભાવો યુક્તઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) ઇત્યસ્ય ઉદાહરણં દર્શયતિ--જુગોપેતિ--એવં ચ નઞઃ પર્ય્યુદાસત્વે તદર્થસ્ય સમાસે વિધેયત્વાપ્રતીતેઃ ઇત્યાહ ।
યુક્ત ઇત્યત્ર વિધયસ્ય નઞર્થસ્ય અવિમર્શ એવેતિ સાધિતમ્ ।
લોચના:
(લો, ઉ) પ્રધાનત્વમિતિ--પ્રધાનત્વં જુગોપાત્માનમિત્યાદાવિવ અપ્રધાનતા અત્રૈવોદાહરણે ।
અત્ર, અત્રસ્તતાદૌ ઇત્યર્થઃ ।
નોત્તરપદે કિન્તુ પૂર્વપદે ।
અમુક્તેત્યત્રાપિ અનન્તરં નઞઃ સમાસાન્તરપ્રવેશેષઽપીતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નનુ "અશ્રાદ્ધભોજી બ્રાહ્મણઃ" "અસૂર્યંપશ્યા રાજદારાઃ" ઇત્યાદિવત્ "અમુક્તા" ઇત્યત્રાપિ પ્રસજ્યપ્રતિષેધો ભવતીતિ ચેદ્ ? ન, અત્રાપિ યદિ ભોજનાદિરૂપક્રિયાંશેન નઞઃ સમ્બન્ધઃ સ્યાત્તદૈવ તત્ર પ્રસજ્યપ્રતિષેધત્વં વક્તું શક્યમ, ન ચ તથા ; વિશેષ્યતયા પ્રધાનેન તદ્ધોજ્યાર્થેન કર્ત્રંશેનૈવ નઞઃ સમ્બન્ધાત્ ।
લોચના:
(લો, ઊ) ભોજનદર્શનરૂપકિયાંશે ।
કર્ત્રંશેનેતિ ।
ભુજિદૃશોઃ કર્તર્થવિહિતણિનિપ્રત્યયાન્તત્વાગતેન ।
યદિ ક્રિયાંશે નઞઃ સમ્બન્ધઃ સ્યાત્ તદૈવ પ્રસજ્યપ્રતિષેધઃ સ્યાત્ "કિયયા સહ યત્ર નઞ"ઇતિ વચનાત્ ।
ઇહ તુ શ્રાદ્ધબોજનશીલાદયમન્ય ઇતિ કર્ત્રંશેનૈવ સમ્બન્ધાત્ નઞઃ પર્ય્યુદાસત્વમેવેતિ ।
તદભોજ્યર્થેનેત્યુપલક્ષણં તદદર્શ્યર્થેનેત્યપિ બોદ્ધવ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યદાહુઃ---
"શ્રાદ્ધભોજનશીલો હિ યતઃ કર્તા પ્રતીયતે ।
ન તદ્ભોજનમાત્રં તુ કર્તરીનેર્વિધાનતઃ" ॥
ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) અશ્રાદ્ધભોજી, અસૂર્ય્યમ્પશ્યા ઇત્યત્ર સમાસે ઽપિ પ્રસજ્યપ્રતિષેધરૂપયોઃ શ્રાદ્ધભોજનાભાવસૂર્ય્યદર્શનાભાવયોઃ પ્રતીતિદર્શનાત્ તદ્ દૃષ્ટાન્તેન અમુક્તેત્યત્રાપિ મોચનાભાવરૂપસ્ય પ્રતિષેધસ્ય વિધેયસ્ય વિધેયત્વાપત્તિમાશઙ્કતે---નન્વિતિ ।
સમાધત્તે, ચેન્નેતિ ।
ક્રિયાન્વયિન એવ પ્રસજ્યપ્રતિષેધત્વનિયમઃ ।
અક્ષોદ્ધેત્યનયોરપિ યદિ ભજનદર્શનક્રિયયોર્નઞર્થસ્યાન્વયઃ સ્યાત્ તદૈવ તથાત્વાપાદનં સમ્ભવતિ ।
તયોરન્વય એવ તત્ર નેત્યાહ--- ન ચ તથેતિ ।
તર્હિ કુત્રાન્વયઃ ઇત્યત્રાહ---વિશેષ્યતયેતિ ।
કર્ત્તરિ વિહિતાભ્યાં કૃત્પ્રત્યયાભ્યામુપસ્થાપિતેન ભોજિરૂપકર્ત્રંશેન ચ સહૈવ નઞો નઞર્થસ્ય સમ્બન્ધાત્ ઇત્યર્થઃ ।
કુત ઇત્યત્રાહ---કર્ત્તર ણિનેરિતિ ।
ભોજ્યાર્થેન ઇત્યસ્ય ઉપલક્ષણતયા દર્શનકર્ત્રંશેનેત્યપિ બોધ્યમ્ ।
કૃત્પ્રત્યયેન કર્ત્રુપસ્થાનાત્ શ્રાદ્ધભોજી ઇત્યત્ર ભોજનકર્ત્તૈવ પ્રતીયતે ઇત્યત્ર સમ્વાદમાહ--યદાહુઃ--શ્રાદ્ધભોજનેતિ ।
અત્ર કૃત્પ્રત્યયાદેવં દર્શનકર્ત્તારો રાજદારા અપિ પ્રતીયન્તે ઇત્યપિ બોધ્યમ્ ।
તથા ચ તયોરપિ શ્રાદ્ધભોજિભિન્નસૂર્ય્યદર્શકભિન્નત્વમ્ ઇત્યેવં પર્ય્યુદાસ એવ પ્રતીયતે ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ સમાસસ્થતન્નઞ્--દૃષ્ટાન્તેનાપ્યમુક્તા ઇત્યત્ર સમાસસ્થનઞઃ પર્ય્યુદાસત્વમેવ સિધ્યતીતિ મનસિકૃત્ય અમુક્તેત્યત્ર ભોજીત્યતઃ કિઞ્ચિન્માત્રં વલક્ષણ્યં દર્શયતિ ।
લોચના:
(લો, ઋ) અત્રાર્થે આચાર્ય્યસમ્મતિમાહ---યદાહુરિતિ ।
અત્રાશ્રાદ્ધભોજીત્યત્ર તદ્ભોજનમાત્રમ્ ।
અશ્રાદ્ધભોજનમાત્રમ્ ।
સમ્બન્ધ ઇત્યનન્તરમ્ અભિમત ઇતિ શેષઃ ।
ઇહ તુ ભાષ્યકારાદિમતમાશ્રિત્ય કિયાન્વયાંશાપેક્ષયા પ્રસજ્યપ્રતિષેધાર્થસ્વીકારે ઽપિ અમુક્તેત્યાદૌ ।
કિયામાત્રપ્રાધાન્યાત્ સમાસો નોપપદ્યત એવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"અમુક્તા" ઇત્યત્ર તુ ક્રિયયૈવ સહ સંબન્ધ ઇતિ દોષ એવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) અમુક્તેત્યત્ર ત્વિતિ ।
અભોજીત્યત્ર સમાસસ્થકર્ત્રન્વયઃ ।
અમુક્તેત્યત્ર તુ સમાસસ્થક્રિયાયામેવાન્વ ઇત્યેતન્માત્રં વિશેષઃ ।
ઉભયત્રાપિ પર્ય્યુદાસત્વમેવેતિ ભાવઃ ।
ન પચતિ ન નિદ્રાતિ ઇત્યન્વયે કર્ત્તુરુપસ્થાને ઽપિ નિદ્રાપાકકૃત્યોરેવાન્વયાત્ અથ નિયમાભાવે ઽપિ તાત્પર્ય્યવશાત્ તત્ર કર્ત્તર્ય્યેવ નઞર્થાન્વય ઇતિ ચેન્ન ।
તાદૃશતાત્પર્ય્યસ્ય એવ તત્રાભાવાત્ ।
શ્રાદ્ધાભોજનશીલાન્વયે તુ શ્રાદ્ધભોજનશીલભિન્ન ઇતિ પ્રતીતૌ ન કદચિત્ ભોજનકૃત્ અપિ પ્રતીયતે ઇત્યતો ગ્રન્થકૃતાનવધાનાદેવ ઇત્થં સમાધાનં કૃતમ્ ।
વયં તુ તાત્પર્ય્યવશાત્ શ્રાદ્ધપદં શ્રાદ્ધમાત્રપરં, તત્રેવ ચ નઞર્થાન્વયઃ, તથા ચ શ્રાદ્ધમાત્રભોજીત્યર્થલાભે માત્રાર્થવશાત્ શ્રાદ્ધભોજનશીલલાભ ઇતિ બ્રૂમઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એતે ચ ક્લિષ્ટત્વાદયઃ સમાસગતા એવ પદદોષાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) એતે ચેતિ ।
ક્લિષ્ટત્વવિરુદ્ધમતિકૃત્ત્વાવિમૃષ્ટવિધેયાંશભાવાસ્ત્રય ઇત્યર્થઃ ।
સમાસગતા એવેતિ નતુ અસમાસે ઽપિ પદદોષા ઇત્યર્થઃ ।
અન્વિતાન્વયાધીનક્લિષ્ટત્વસ્ય સમાસં વિના પદગતત્વાસમ્ભવાત્ ।
અનાસત્ત્યધીનક્લિષ્ટત્વે તુ સમાસસ્ય એવાસમ્ભવાત્ પદગતત્વં નાસ્તિ ।
વિરુદ્ધમતિકૃતઃ પદાર્થન્તરાન્વયેનૈવ દુષ્ટત્વાત્ અવિમૃષ્ટવિધેયાંશસ્ય ચાનુવાદ્યવિધેયાર્થકપદદ્વયઘટિતત્વાત્ વા સમાસં વિના પદત્વાસમ્ભવાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વાક્યે દુઃ શ્રવત્વં યથા---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) એષાં ત્રયોદશાનાં પદગતત્વં દર્શયિત્વા વાક્યગતં તુ દર્શયિતુમારભતે ।
વાક્યે દુઃ શ્રવત્વં યથેતિ ।
એવમ્ એકવાક્યે પદદ્વયાવલમ્બિત્વેન વાક્યદોષત્વમ્ ।
લોચના:
(લો, ૠ) ક્લિષ્ટત્વાદય ઇત્યાદિશબ્દાદ વિરુદ્ધમતિકૃત્ત્વમવિમૃષ્ટવિધેયાંશત્વં ચ ।
અતઃ શ્રુતિકટ્વાદીનાં ક્વચિત્ પદાંશનિષ્ટત્વે ઽપિ બહુવ્યાપિત્વેન વાક્યગતત્વં બોદ્ધવ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સ્મરાર્ત્ત્યન્ધઃ કદા લપ્સ્યે કાર્ત્તાર્થ્યં વિરહે તવ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) સ્મરાર્ત્ત્યેતિ---સ્મરાર્ત્ત્યાન્ધો ઽહમિત્યર્થઃ ।

અત્ર આર્ત્ત્યેતિ કાર્ત્તાર્થ્યમિતિ પદદ્વયગામિત્વાદ્ વાક્યદોષતા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કૃતપ્રવૃત્તિરન્યાર્થે કવિર્વાન્તં સમશ્નુતે ॥
લોચના:
(લો, ઌ) પ્રવૃત્તિઃ, પ્રસહણં, પુરીષોત્સર્ગશ્ચ ।
વાન્તં કથિતં, ભક્ષિતોદ્રીર્ણં ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર જુગુપ્સાવ્યઞ્જિકાશ્લીલતા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) જુગુપ્સાશ્લીલમાહ---કૃતપ્રવૃત્તિરિતિ ।
અન્યાર્થે અન્યકવિનિબદ્ધાર્થે કૃતયત્નઃ ।
અત્ર પ્રવૃત્તિશબ્દસ્ય પુરીષવ્યઞ્જનયા, વાન્તશબ્દસ્ય ચ ઉદ્રીર્ણવાચકતયા જુગુપ્સા ।
વ્યઞ્જનેન ઇત્યત્ર જનનેન ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ઉદ્યત્કમલલૌહિત્યૈર્વક્રાભિર્ભૂષતા તનુઃ" ॥
અત્ર કલલલૌહિત્યં પદ્મરાગઃ, વક્રાભિર્વામાભિઃ, ઇતિ નેયાર્થતા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) સંક્ષેપાયાન્યાન્ દોષાનુપેક્ષ્ય વાક્યે નેયાર્થદોષમાહ---ઉદ્યદિતિ ।
ઉદ્યદ્ભિર્દેપ્યમાનૈઃ કમલલૌહિત્યૈઃ પદ્મરાગમણિભિઃ કરણભૂતૈઃ, વક્રાભિઃ વામાભિઃ સ્ત્રીભિઃ કર્ત્ત્ત્રોભિસ્તનુર્ભૂષિતા ઇત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ ।
કમલલૌહિત્યે તનુભૂષણસ્ય બાધિતત્વાત્તત્તુલ્યપર્ય્યાયાર્થકં પદ્મારગપદમત્ર લક્ષ્યતે ।
લક્ષિતેન પદેન ચ પદ્મરાગમણિરુચ્યતે ઇત્યર્થઃ ન ચ પ્રત્યયાનાં કૃત્યર્થાન્વિતસ્વાર્થબોધકત્વાત્ કથમત્ર તૃતીયયા પદ્મારગે કરણતા બોધ્યતે ઇતિ વાચ્યમ્ , ઈદૃશસ્થલે પ્રકૃત્યર્થે ઽપિ તત્ સ્વીકારાત્ ।
વક્રભિરિત્યત્ર ચ વામાપદે લક્ષણા ।
તેન ચ સ્ત્રીરૂપાર્થ ઉપસ્થાપ્યતે ।
વસ્તુતસ્તુ વામાવક્રાપદયોઃ પર્ય્યાયૈક્યદર્શનસ્ય શક્તિભ્રમબીજસ્ય સત્ત્વાત્ અત્ર અવાચકત્વમેવ યુક્તમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ધમ્મિલ્લસ્ય ન કસ્ય પ્રેક્ષ્ય નિકામં કુરઙ્ગશાવાક્ષ્યાઃ ।
રજ્યત્યપૂર્વબન્ધવ્યુત્પત્તેર્માનસં શોભામ્" ॥
અત્ર ધમ્મિલ્લસ્ય શોભાં પ્રેક્ષ્ય કસ્ય માનસં ન સજ્યતીતિ સંબન્ધઃ ક્લિષ્ટઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) ક્લિષ્ટત્વમાહ---ધમ્મિલ્લસ્ય ઇતિ ।
"ધમ્મિલ્લઃ સંયતાઃ કચાઃ "નિક્રમમ્ અતિશયં રજ્યતીતિ અન્યઃ ।
બન્ધવ્યુત્પત્તિઃ બન્ધવિન્યાસઃ ।
શેષં વૃત્તાવેવ વ્યાખ્યાતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ન્યક્કારો હ્યયમેવ મે યદરયઃ" ઇતિ ।
અત્ર ચાયમેવ ન્યક્કાર ઇતિ ન્યક્કારસ્ય વિધેયત્વં વિવક્ષિતમ્ ।
તચ્ચ શબ્દરચનાવૈપરીત્યૈન ગુણીભૂતમ્ ।
રચના ચ પદદ્વયસ્ય વિપરીતેતિ વાક્યદોષઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) અવિમૃષ્ટવિધેયાંશભાવમાહ---ન્યક્કાર ઇતિ ।
શબ્દરચનેતિ ।
વિધેયવાચકપદસ્ય ઉદ્દેશ્યવાચકપદાત્ પૂર્વનિર્દ્દેશેન ઇત્યર્થઃ ।
અનુવાદ્યમનુક્ત્વૈવ ન વિધયમુદીરયેત્ ઇતિ નિયમાદિતિ ભાવઃ ।
અત એવ વહ્નિમાન્ પર્વત ઇતિ ન પ્રયુજ્યતે ।
નનુ વિધેયપદસ્ય પૂર્વનિપાતેન દોષે પદદોષત્વમેવ ઉચિતમિત્યત આહ---રચના ચેતિ
લોચના:
(લો, એ) ન્યક્કાર ઇતિ--અયમાશયઃ, તત્ર ધર્મ્મિણમુદ્દિશ્ય સાદ્યધર્મ્મોવિધીયતે ઇત્યનુસારેણ પ્રથમમનૂદ્ય વિધેયો ન્યક્કારઃ પશ્ચાન્નિર્દ્દિષ્ટુમુચિતઃ ।
અન્વયવૈપરીત્યેનાવિમૃષ્ટવિધેયાંશો દોષઃ ।
અત એવ શબ્દો ઽનિત્ય ઇતિ વક્તવ્યે ઽનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ વચનેન ચ પ્રાપ્તં નિગ્રહસ્થાનમાહુઃ ।
તથા હિ કથમત્ર વાક્યદોષ ઇત્યત આહ---રચનેતિ ।
પદદ્વયસ્ય વિપરીતતાયામેવેતિ પદં નિર્દ્દિશ્ય પશ્ચાન્ન્યક્કાર ઇતિ પદસ્ય ચ પશ્ચાન્નિર્દ્દેશ્યસ્ય પ્રથમનિર્દ્દેશાત્ ।
કિઞ્ચ દોષસ્યાસ્ય બહુવ્યાપિત્વેન વાક્યદોષત્વમ્ ।
વૃથોચ્છૂનૈરિત્યત્રાપિ અવસ્થાનસત્ત્વે પૂર્વમત્ર પદદોષત્વમુદાહૃતં તત્ર ન્યક્કાર ઇત્યાદ્યનપેક્ષા ગ્રન્થગૌરવભયાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"આનન્દયતિ તે નેત્રે યો ઽસૌ સુભ્રુ ! સમાગતઃ" ।
ઇત્યાદિષુ "યત્તદોનિત્યસંબન્ધઃ" ઇતિ ન્યાયાદુપક્રાન્તસ્ય યચ્છબ્દસ્ય નિરાકાઙ્ક્ષત્વપ્રતિપત્તયે તચ્છબ્દસમાનાર્થતયા પ્રતિપાદ્યમાના ઇદમેતદઃ શબ્દા વિધેયા એવ ભવિતું યુક્તાઃ ।
લોચના:
(લો, ઐ) આનન્દયતીતિ ।
ય આનન્દયતિ અસૌ સમાગત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
નિત્યસમ્બન્ધઃ એવં વિના અપરસ્ય સાકાઙ્ક્ષત્વાત્ ।
યચ્છબ્દસ્ય નિરાકાઙ્ક્ષત્વપ્રતિપત્તયે પ્રતિપદ્યમાના ઇદમેતદદઃ શબ્દાઃ ઇત્યનેન તેષાં સર્વત્ર તચ્છબ્દાભિધાનમિતિ શેષઃ ।
તથાહિ---"અસાવન્તશ્ચઞ્ચત્પિકવચનનીલાબ્જયુગલ- સ્થલસ્ફૂર્જત્કમ્બુવિલસદલિસમ્પાત ઉપરિ ।
વિના દોષાસઙ્ગં સતતપરિપૂર્ણાખિલકલઃ કુતઃ પ્રાપ્તશ્ચન્દ્રો વિગલિતકલઙ્કઃ સુમુખૈ ! તે" ॥
અત્ર હિ અદસ્ શબ્દસ્તચ્છબ્દાર્થમાહ ।
એવમિદમેતદાવપિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર તુ યચ્છબ્દનિકટસ્થતયા અનુવાદ્યત્વપ્રતીતિકૃત્ ।
તચ્છબ્દસ્યાપિ યચ્છબ્દનિકટસ્થિતસ્ય પ્રસિદ્ધપરામર્શિત્વમાત્રમ્ ।
લોચના:
(લો, ઓ) અત્ર ત્વિતિ ।
યો ઽસાવિત્યત્રાનુવાદ્યત્વપ્રતીતિકૃદદઃ શબ્દઃ પ્રસિદ્ધિપરામર્શિત્વાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---
"યઃ સ તે નયનાનન્દકરઃ સુભ્રુ ! સ આગતઃ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) વિધેયાર્થકસ્યાદઃ શબ્દસ્ય ઉદ્દેશ્યાર્થકાત્ યચ્છબ્દાત્ પરનિપાતે ઽપિ સાન્નિધ્યવશાત્ વિધેયત્વાપ્રતીત્યા એતદ્દેષમુદાહરતિ---આવન્દયતીતિ ।
અત્ર યસ્તે નેત્રે આનન્દયતિ અસૌ સમાગત ઇતિ બોધે યચ્છબ્દાર્થે ઽનુવાદ્યો ઽદઃ શબ્દાર્થો વિધેયઃ, તસ્યાવિમર્શં ગ્રાહયિતુમ્ અદઃ શબ્દસ્ય વિધેયતૌચિત્યં દર્શયતિ---યત્તદોરિતિ ।
ઉપક્રાન્તસ્યેતિ ।
પ્રથમોદ્દિષ્ટસ્યેત્યર્થઃ ।
તસ્ય આકાઙ્ક્ષાયાઃ પૂરકત્વાદેવ તદસ્તત્ર નિત્યસમ્બન્ધઃ ।
આકાઙ્ક્ષાપૂરણરૂપબીજસત્ત્વાત્ ।
ઇદમદસોરપિ તત્ર નિત્યસમ્બન્ધ ઇત્યાહ---તચ્છબ્દસમાનેતિ ।
તથા ચ તચ્છબ્દ ઇવ ઇદમેતદદઃ શબ્દા અપિ આકાઙ્ક્ષાપૂરકત્વેન વિધેયાર્થકતયૌવ વિધેયા ભવિતું યુક્તા ઇત્યર્થઃ ।
તતશ્ચાદસ્ શબ્દાર્થો ઽત્ર વિધેયો ઽપ્યવિમૃષ્ટ ઇત્યાહ---અત્ર ઇતિ ।
અનુવાદ્યત્વસ્ય પ્રતીતેરેવાવિમર્શઃ ।
ન કેવલમેવંભૂતો ઽદઃ શબ્દ એવ ઈદૃશઃ ।
અપિ તચ્છબ્દો ઽપિ ઇત્યાહ---તચ્છબ્દસ્યાપિ ।
હિશબ્દ એવાર્થે ।
પ્રસિદ્ધપરામર્શકત્વમાત્રમેવેત્યર્થઃ ।
યઃ સ તે ઇતિ યઃ પ્રસિદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યચ્છબ્દવ્યવધાનેન સ્થિતાસ્તુ નિરાકાઙ્ક્ષત્વમવગમયન્તિ ।
લોચના:
(લો, ઔ) નિરાકાઙ્ક્ષત્વમવગમયતિ ઇતિ ।
તથા સતિ તેષાં વિધેયત્વં સ્ફુટમવગમ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---
"આનન્દયતિ તે નેત્રે યો ઽધુનાસૌ સમાગતઃ" ।
એવમિદમાદિશબ્દોપાદાને ઽપિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) નિરાકાઙ્ક્ષત્વમિતિ ।
નિરાકાઙ્ક્ષત્વગમકસ્યૈવ ચ વિધેયત્વાપ્રતીતિવિષયત્વમિત્યતસ્તતો નાવિમર્શ ઇતિ ભાવઃ ।
આનન્દયતીતિ અત્ર અધુનાપદેન વાયવધાનાન્નાવિમર્શઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********

યત્ર ચ યત્તદોરેકસ્યાર્થત્વં સંભવતિ, તત્રૈકસ્યોપાદાને ઽપિ નિરાકાઙ્ક્ષત્વપ્રતીતિરિતિ ન ક્ષતિઃ ।
તથાહિ યચ્છબ્દસ્યોત્તરવાક્યગત્વેનોપાદાને સામર્થ્યાત્ પૂર્વવાક્યે તચ્છબ્દસ્યાર્થત્વમ્ ।
યથા---
"આત્મા જાનાતિ યત્પાપમ્" ।
એવમ્---
લોચના:
(લો, અ) ઉપાદાને સાક્ષાદુક્તૌ સામર્થ્યાત્ તચ્છબ્દસ્યાર્થતયાક્ષેપક્ષમત્વાત્ ।
આત્મેતિ ।
તદાત્મા જાનાતીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"યં સર્વશૈલાઃ પરિકલ્પ્ય વત્સં મેરૌ સ્થિતે દોગ્ધરિ દોહદક્ષે ।
ભાસ્વન્તિ રત્નાનિ મહૌષધીશ્ચ---" ઇત્યાદાવપિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) દ્વયોરુપાદાને એવ એષ વિચારઃ ।
એકસ્યૈવોપાદાને તુ નાયં વિચાર ઇત્યાહ---યત્ર ચ યત્તદોરિતિ ।
આર્થત્વં પદાનુપાદાને ઽપિ તસ્યાર્થવશાલ્લભ્યત્વમિત્યર્થઃ ।
ન ક્ષતિરિતિ ।
વિધેયત્વાપ્રતીતિરૂપા ક્ષતિઃ નાસ્તિ ઇત્યર્થઃ ।
આત્મેતિ ।
યત્પાપમર્થાત્ સ્વનિષ્ટં તદાત્મા જાનાતિ ઇત્યર્થઃ--એવં યં સર્વેતિ ।
અત્ર સો ઽસ્તીતિ બોધઃ ।
ન ચાત્ર કથમુત્તરસ્થત્વમ્ ઇતિ વાચ્યમ્, કુલકત્વેન તત્પૂર્વવાક્યાર્થતત્પદેન સાહઽસ્યાન્વયાત્ તદ્વાક્યોત્તરવાક્યસ્થત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તચ્છબ્દસ્ય પ્રક્રાન્તપ્રસિદ્ધાનુભૂતાર્થત્વે યચ્છબ્દસ્યાર્થત્વમ્ ।
ક્રમેણ યથા---
"સ હત્વા વાલિનં વીરસ્તત્પદ્રે ચિરકાઙ્ક્ષિતે ।
ધાતોઃ સ્થાન ઇવાદેશં સુગ્રીવં સંન્યવેશયત્" ॥
"સ વઃ શશિકલામૌલિસ્તાદાત્મ્યાયોપકલ્પતામ્" ।
"તામિન્દુસુન્દરમુખીં હૃદિ ચિન્તયામિ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) યત્તદોર્નિત્યસાકાઙ્શ્રત્વેન તચ્છબ્દમાત્રોપાદાને યચ્છબ્દસ્યાર્થત્વં પ્રસઙ્ગાદ્દર્શયતિ---તચ્છબ્દસ્ય ઇતિ ।
સ હત્વેતિ ---સ પ્રકાન્તો રામસ્તત્પદે તત્સ્થાને ।
ધાતોરિતિ બોધનમ્ ।
ધાતોઃ કાર્યં યથા આદેશેન ।
ક્રિયતે તથા વાલિકાર્યમ્ અપિ સુગ્રીવેણ કર્ત્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
સ વઃ શશિકલેતિ ।
સ પ્રસિદ્ધઃ ।
તામિન્દ્વિતિ ।
તામનુભૂતામ્ ।
લોચના:
(લો, આ) સહત્વેતિ ।
સ ઇત્યનેન યઃ પ્રકૃતો રામચન્દ્રઃ સ ઇતિ ।
તત્ર સ ઇત્યનેન યઃ સકલલોકપ્રસિદ્ધઃ સર્વજ્ઞાત્વાદિગુણાવિશિષ્ટઃ તાદાત્મ્યાયાત્મન એકાભાવાપત્તયે ।
તાં યા તદ્ગુણવિશિષ્ટતયા અનુભૂતેત્યાદિષુ યદ આર્થત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યત્ર ચ યચ્છબ્દનિકટસ્થિતાનામપીદમાદિશબ્દાનાં ભિન્નલિઙ્ગવિભક્તિત્વં તત્રાપિ નિરાકાઙ્ક્ષત્વમેવ ।
ક્રમેણ યથા--
"વિભાતિ મૃગશાવાક્ષી યેદં ભુવનભૂષણમ્" ।
"ઇન્દુર્વિભાતિ યસ્તેન દગ્ધાઃ પથિકયોષિતઃ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) વિભાતીતિ, યા ભુવનભૂષણમિત્યર્થઃ ।
યત્ર ય આધારસ્તદધિકારણમિત્યત્ર ઇવ ઇદં પદે વિધેયસ્ય ભૂ,ણસ્ય લિઙ્ગમ્ ।
વિભક્તિભેદે ઉદાહરતિ---ઇન્દુરિતિ ।
યઃ ઇન્દુર્વિભાતિ તેન પથિકયોષિતો દગ્ધા ઇત્યર્થઃ ।
એવમપિકારાન્વિતસ્યાપિ તદાદેર્નિરાકાઙ્ક્ષત્વમેવ ।
યથા"શીતાંશુરપિ યઃ સો ઽપિ દગ્ધવાન્ પથિકાઙ્ગનાઃ ।
"ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્વચિદનુપાત્તયોર્દ્વયોરપિ સામર્થ્યાદવગમઃ ।
યથા---
લોચના:
(લો, ઇ) દ્વયોઃ ઉપાત્તવસ્તુવિષયત્વેનોપકલ્પિતયોર્યત્તદોઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ન મે શમયિતા કો ઽપિ મારસ્યેત્યુવિ ! મા શુચઃ ।
નન્દસ્ય ભવને કો ઽપિ બાલો ઽસ્ત્યદ્ભુતપૌરુષઃ" ॥
અત્ર યો ઽસ્તિ, સ તે ભારસ્ય શમયિતેતિ બુધ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) અનુપાત્તયોર્દ્વયોરિતિ ।
ક્ષત્રિયભારાદૂનામુર્વો પ્રતિ વાક્યમિદમ્ ।
હે ઉર્વિ ! મે ભારસ્ય શમયિતા કો ઽપિ ન, એવં મા શુચઃ ।
યતો નન્દસ્યેત્યાદિ ।
અત્રેતિ ।
ઇદં ચ દ્વયોરનુપાદાનોદાહરણતયા ન યુક્તમુદાહૃતમ્ ।
વ્યાખ્યાતં ચ તચ્છબ્દાર્થાવગમં વિનાપિ યથોક્તબાલકસત્ત્વસ્ય યત ઇતિ ઉત્તરવાક્યગતતયા કારણહેતુત્વાવગમાદ્ ઉત્તરવાક્યગતયચ્છબ્દસ્ય તચ્છબ્દાનપેક્ષણાત્ ।
કિન્તુ--- "યે નામ કેચિદિહ નઃ પ્રથયન્ત્યવજ્ઞાં જાનન્તિ તે કિમપિ તાન્ પ્રતિ નૈષ યત્નઃ ।
ઉત્પત્સ્યતે ઽસ્તિ મમ કો ઽપિ સમાનધર્મા કાલો હ્યયં નિરવધિર્વિપુલા ચ પૃથ્વી ॥
ઇતિ યો ભવભૂતેરહઙ્કારશ્લોકઃ કાવ્યપ્રકાશકૃતા યત્તદોર્દ્વયોરનુપાદાનોદાહરણં દર્શિતં તદેવોદાહરણં બોધ્યમ્ ।
તત્ર ઉત્પત્સ્યમાનસ્ય ધર્મિણો વિશેષ્યાનિશ્ચિતત્વાત્ યત્તદ્ભ્યાં સામાન્યત એવ ય ઉત્પત્સ્યતે તં પ્રતિ યત્ન ઇત્યુક્તૌચિત્યાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"યદ્યદ્વિરહદુઃખં મે તત્કો વાપહરિષ્યતિ" ।
ઇત્યત્રૈકો યચ્છબ્દઃ સાકાઙ્ક્ષ ઇતિ ન વાચ્યમ્, તથાહિ---યદ્યદિત્યનેન કેનચિદ્રૂપેણ સ્થિતં સર્વાત્મકં વસ્તુ વિવક્ષિતમ્ ।
તથાભૂતસ્ય તસ્ય તચ્છબ્દેન પરામર્શઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) યચ્છબ્દસ્યોત્તરવાક્યગતત્વે એવ તચ્છબ્દસ્ય નિરાકાઙ્ક્ષત્વં દર્શિતમ્ ।
પૂર્વવાક્યગતત્વે ઉત્તરવાક્યગતં તચ્છબ્દં વિના સાકાઙ્ક્ષમિત્યનુભવસિદ્ધમ્ ।
તથાપિ વીપ્સિતયચ્છબ્દસ્થલે એકયત્પદાકાઙ્ક્ષૈવ એકતત્પદેન નિવર્ત્તતામ્ અન્યદ્ યત્પદં તુ સાકાઙ્ક્ષમેવસ્યાત્ ।
તથા ચ---યદ્ યદ્ વિરહદુઃ ખં મે તદિત્યત્ર એકં યત્પદં સાકાઙ્ક્ષંસ્યાત્ ઇત્યાશઙ્ક્ય સમાધત્તે--ઇતિ ન વાચ્યમિતિ ।
તથા હિ ઇતિ ।
યેન કેનચિત્ ઇત્યસ્યાયમભિપ્રાયો વીપ્સયા તાવત્ સમસ્તા વ્યક્તય ઉપસ્થાપ્યન્તે ।
તા વ્યક્તય એવ તત્પદેન ચ પરામર્શ યદિ વક્તુસ્તાત્પર્ય્યં તદા એકતત્પદેનૈવ સમસ્તવ્યક્તિપારમર્શાત્ યત્પદદ્વયાકાઙ્ ક્ષાપૂરણાત્ ન તત્પદે વીપ્સા ।
યથા દર્શિતોદાહરણે ।
તદાહ--યેન કેનચિદિતિ ।
તથાભૂતં દુઃ ખત્વસામાન્યાવચ્છિન્નમ્ ।
યદિ વીપ્સિતયત્પદદ્વયેન તદ્વ્યક્તિત્વેન એવ ઉપસ્થાપયિતું વકાતુસ્તાત્પર્ય્યં તદા ભવત્યેવ તત્પદે ઽપિ વીપ્સા ।
યથા "યં યં વ્યતીયાય પતિં વરા સા વિવર્ણભાવં સ સ ભૂમિપાલઃ ।
"ઇત્યત્ર "યાં યાં પ્રિયઃ પ્રૈક્ષત કાતરક્ષીં સા સા હ્રિયા નમ્રંમુકી બભૂત ।
"યો યઃ પાઞ્ચાલગોત્રે......તસ્ય તસ્યાન્તકો ઽહમ્ ॥
"ઇત્યત્ર ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમન્યેષામપિ વાક્યગતત્વેનોદાહરણં બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ઈ) અન્યેષામ્ અનુચિતાર્થત્વાદીનામ્ ।
તત્ર અપ્રયુક્તસ્ય વાક્યગતત્વે યથા--"સ પાતુ વો દુશ્ચ્યવનો ભાવુકાનાં પરમ્પરામ્ ।
" અત્ર દુશ્ચ્યવન ઇન્દ્રઃ ।
ગ્રામ્યત્વસ્ય યથા---"તામ્બૂલભૃતગલ્લો ઽયં ભલ્લં જલ્પતિ માનુષઃ ।
"નિહતાર્થસ્ય યથા---સાયકસહાયવાહોરિત્યાદિ ।
એવમન્યદપિ ।
અત્ર પદદોષાનન્તરં પદાંશદોષાણામ્ ઉદ્દેશ્યકમપ્રાપ્તત્વે યેષાં વાક્યદોષાણાં પદદોષસજાતીયત્વેન પ્રથમં કથનં, "ન્યક્કારો હ્યયમેવ"ઇત્યાદેશ્ચ પદદોષજાતીયત્વે ઽપિ અવિમૃષ્ટવિધેયાંશસ્ય વિશેષત્વેનૈતત્ પ્રસ્તાવ એવોદાહરણમ્ ।
એવં ધમ્મિલ્લસ્યેત્યાદેરપિ ક્લિષ્ટવિશેષત્વેન ક્લિષ્ટપ્રસ્તાવઃ ।
નિરર્થકત્વાદીનાઞ્ચ પદમાત્રનિષ્ટત્વેન પઞ્ચાન્નિર્દેશઃ સૂત્રસ્ય સૂગમપ્રતિપત્તયે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********

પદાંશે દુઃ શ્રવત્વં યથા---
"તદ્ગચ્છ સિદ્ધયૈ કુરુ દેવકાર્યમ્" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) તદ્ગચ્છ સિદ્ધ્યૈ કુરુ દેવકાર્ય્યમિત્યત્ર ઇતિ શ્રુતિકટુઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ધાતુમત્તાં ગિરિર્ધત્તે" ।
અત્ર મત્તાશબ્દઃ ક્ષીબાર્થે નિહતઃ ।
"વર્ણ્યતે કિં મહાસેનો વિજેયો યસ્ય તારકઃ" ।
અત્ર વિજેય ઇતિ કૃત્યપ્રત્યયઃ ક્તપ્રત્યયાર્થે ઽવાચકઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) ક્લપ્રત્યયાર્થે અવાચક ઇતિ ।
ન ચાત્ર ચ્યુતસંસ્કારતા ઇતિ વાચ્યમ્ ।
અનિર્દ્દિષ્ટકાલકાઃ પ્રત્યયાઃ ત્રિષ્વપિ કાલેષુ ભવન્તીત્યનુસાસનાત્ ત્રૈકાલિકક્રિયાસ્વેવ તસ્ય સાધુત્વાત્ ।
પરન્તુ કાલસ્તસ્ય ન વાચ્યઃ ।
કિન્તુ લક્ષણીય એવ સા લક્ષણા ન નેયાર્થા ।
અનિર્દ્દિષ્ટેત્યાદ્યનુશાસનેન કાલત્રયવાચકત્વભ્રમપ્રયુક્તત્વેનાવાચકત્વમેવ ।
લોચના:
(લો, ઉ) વિજેય ઇત્યનેન વિજેતું શક્ય એવ પ્રતિપાદ્યતે નતુ વિજિતત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"પાણિઃ પલ્લવપેલ્લત્રઃ" ।
પેલવશબ્દસ્યાદ્યાક્ષરે અશ્લીલે ।
લોચના:
(લો, ઊ) પેલવશબ્દે હ્યાદ્યક્ષરે ઉત્કલભાષાયાં પુંવ્યઞ્જકસ્મારકે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સંગ્રામે નિહતાઃ શૂરા વચો બાણત્વમાગતાઃ" ।
અત્ર વચઃ શબ્દસ્ય ગીઃ શબ્દવાચકત્વે નેયાર્થાત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) સંગ્રામે ઇતિ--- વચોબાણત્વં ગીર્વાણત્વમ્ ।
ગીઃ શબ્દવાચકત્વ ઇતિ ।
ગીઃ શબ્દબોધકલ્પે ઇત્યર્થઃ ।
ન ગીર્વચઃ શબ્દયોર્દ્વયોરપિ વાચ્યવાચકત્વેન વાક્યબાણત્વરૂપયોગાર્થેન દેવાર્થે કથં શબ્દલક્ષણેતિ વાચ્યમ્ ।
બાણશબ્દપૂર્વવર્ત્તિનો ગીઃ શબ્દસ્ય પરિવૃત્ત્યક્ષમત્વાત્ વચોબાણશબ્દેન દેવાબોધનાત્ ।
યૌગિકશક્તિસત્ત્વે ઽપિ આનુપૂર્વોવિશેષસ્ય બોધપ્રતિબન્ધકત્વાત્ ।
શક્તિસત્ત્વાદેવ નચ દેવે લક્ષણા કિન્તુ ગીઃ શબ્દબોધસ્ય આનુભવિકત્વાત્, ગીઃ શબ્દે એવ લક્ષણેત્યર્થઃ ।
ન ચૈવં ગીઃ શબ્દો વાણત્વમેવ પ્રત્યેતુમુચિતમ્, ન વાક્યબાણત્વમિતિ વાચ્યમ્ ।
લક્ષિતગીઃ શબ્દેનૈકવાક્યબોધનાત્ તથા પ્રતીતિરિતિ પ્રપઞ્ચિતમિદમસ્મત્કૃતકાવ્યપ્રકાશટીકાયાં વસ્ત્રવૈદૂર્યચરણૈરિતિ નેયાર્થોદાહરણે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તથા તત્રૈવ બાણસ્થાને શરેતિ પાઠે ।
અત્ર પદદ્વયમપિ ન પરિવૃત્તિસહમ્ ।
જલધ્યાદૌ તૂત્તરપદમ્, વાડવાનલાદૌ પૂર્વપદમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) શરેતિ પાઠ ઇતિ---તથા ચ ગીઃ શર ઇતિ ન ભવતિ ।
તથા પાઠે ઽપિ નેયાર્થતા ઇત્યર્થઃ ।
જલધ્યાદૌતુ ઇતિ ।
ઉત્તરપદં ન પરિવૃત્તિસમિત્યર્થઃ ।
એવમુત્તરત્રાપિ ।
તથા ચ જલાશય ઇતિ સમુદ્રત્વેન રૂપએમાબોધકમ્ ।
યોગાર્થેનૈવ બોધકમ્ ।
જલનિધિરિત્યત્ર તુ ઉપસર્ગમાત્રમબોધકમ્ ।
પદં તુ તદેવ ।
પૂર્વપદં તુ પરિવૃત્તિસહમ્ ।
તેન વારિધિરિત્યાદયો ભવન્તિ ।
બડવેતિ તેનાશ્વાનલ ઇતિ ન ભવતિ બડવાગ્નિરિતિ તુ ભવતિ ।
લોચના:
(લો, ઋ) વચઋ શબ્દસ્યેતિ---અત્ર વચોબાણશબ્દેન ગીર્વાણો વિવક્ષિતઃ ઉત્તરપદમેવ પરિવૃત્તિં ન સહત ઇત્યર્થઃ ।
જલસ્થાને સલિલાદિપદપ્રયોગે ન કાચિત્ક્ષતિઃ ।
યથા---સલિલનિધિઃ પયોનિધિરિત્યાદિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમન્યે ઽપિ યથાસંભવં પદાંશદોષા જ્ઞેયાઃ ।
નિરર્થકત્વાદીનાં ત્રયાણાં ચ પદમાત્રગતત્વેનૈલ લક્ષ્યે સંભવઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) નિરર્થકત્વાદીનામિતિ ।
પદમાત્રગતત્વેનૈવ વાક્યગતત્વેનાપિ લક્ષ્યે ઽસમ્ભવઃ ।
તથાવિધદોષાવહં હિ કો નામ મૂઢઃ પુનઃ પુનરભિદધ્યાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમતો યથા---
"મુઞ્ચ માનં હિ માનિનિ !" ॥
અત્ર હિશબ્દો વૃત્તપૂરણમાત્રપ્રયોજનઃ ।
કુઞ્જં હન્તિ કૃશોદરી ।
અત્ર હન્તીતિ ગમનાર્થે પઠિતમપિ ન તત્ર સમર્થમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) ન તત્ર સામર્થ્યમિતિ ।
શક્તિસત્ત્વે ઽપિ જઙ્ઘાપદ્ધતિરિત્યાદૌ પ્રત્યયવિશેષોપપદવિશેષસહકારેણૈવ ગતિસ્મારણસમર્થં ન સ્વત ઇત્યર્થઃ ।
પુનઃ પુનઃ ગમ્યતે, પદ્ભ્યાં ગમ્યતે, ઇતિ હિ જઙ્ઘાપદ્ધતિપદયોર્વ્યુત્પત્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ગણ્ડીવી કનકશિલાનિભં ભુજભ્યામાજધ્ને વિષમવિલોચનસ્ય વક્ષઃ" ।
"આઙો યમહનઃઽ, "સ્વાઙ્ગકર્મકાચ્ચ" ઇત્યનુશાસનબલાદાઙ્પૂર્વસ્ય હનઃ સ્વાઙ્ગકર્મકસ્યૈવાત્મનેપદં નિયમિતમ્ ।
ઇહ તુ તલ્લાઙ્ઘતમિતિ વ્યાકરણલક્ષણહીનત્વાત્ ચ્યુતસંસ્કારત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) ચ્યુતસંસ્કારત્વમાહ---ગાણ્ડીવીતિ ।
ગાણ્ડીવી અર્જુનઃ ।
કનકશિલાનિભં કિરાતમૂર્ત્તેસ્ત્રિલોચનસ્ય વક્ષો ભુજાભ્યામ્ આજઘ્ને ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર સંસ્કૃતચ્યુતિર્વૃત્તૌ એવ દર્શિતા ।
લોચના:
(લો, ઌ) ગાણ્ડીવી-અર્જુનઃ ।
તલ્લઙ્ગિતાપરાઙ્ગકર્મકસ્ય તસ્યાત્મનેપદપ્રયોગાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નન્વત્ર "આજધ્ને" ઇતિ પદસ્ય સ્વતો ન દુષ્ટતા, અપિ તુ પદાન્તરાપેક્ષયૈવ ઇત્યસ્ય વાક્યદોષતા ? મૈવમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) તત્રાસ્ય વાક્યદોષત્વમાશઙ્કતે---નન્વિતિ ।
ન સ્વત ઇતિ ।
સ્વાઙ્ગકર્મકત્વે ઽદૃષ્ટત્વાત્ ।
પદાન્તરેતિ---પરાઙ્ગકર્મવાચકપદાન્તરમિત્યર્થઃ ।
સંસ્કૃતચ્યુતેઃ પદમાત્રદોષત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તથાહિ ગુણદોષાલઙ્કારાણાં શબ્દાર્થગતત્વેન વ્યવસ્થિતેસ્તદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વં હેતુઃ ।
ઇહ તુ દોષસ્ય "આજઘ્ને" ઇતિ પદમાત્રસ્યૈવાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વમ, પદાન્તરાણાં પરિવર્ત્તને ઽપિ તસ્ય તાદવસ્થ્યાદિતિ પદદોષત્વમેવ ।
તથા યથેહાત્મનેપદસ્ય પરિવૃત્તાવપિ ન પદદોષઃ, તથા હન્પ્રકૃતેરપીતિ ન પદાંશદોષઃ ।
લોચના:
(લો, એ) આજઘ્ન ઇત્યત્ર ન સકલસ્ય પદસ્ય પરિવૃત્ત્યસહનમ્ ।
કિન્તુ પ્રત્યયમાત્રસ્ય ।
તથા હિ આજઘાન ઇત્યુક્તે હનપ્રકૃતિસદ્ભાવે ઽપિ દોષસ્યાભાવ ઇત્યાશઙ્ક્ય આહ---યથાહેતિ ।
અયમર્થઃ--યથેહ પ્રકૃત્યંશમવસ્થાપ્ય પ્રત્યયાંશપરિત્યાગે દોષાભાવઃ ।
તથા પ્રત્યયાંશમવસ્થાપ્ય પ્રકૃત્યંશપરિત્યાગે ઽપીત્યુભયાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વાત્ પદદોષતાભ્યુપગમઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવં "પદ્મઃ" ઇત્યત્રાપ્રયુક્તસ્ય પદગતત્વં બોધ્યમ્ ।
એવં પ્રાકૃતાદિવ્યાકરણલક્ષણહાનાવપિ ચ્યુતસંસ્કારત્વમૂહ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) ન વાક્યદોષત્વમિતિ સાધયિતુમાહ---ગુણદોષેતિ ।
શ્લેષપ્રસાદાદયો દશગુણાઃ પરોક્તાસ્તેષામેવ શબ્દાર્થગતત્વાત્ ।
સ્વમતે તુ માધુર્યૌજઃ પ્રસાદાખ્યાસ્ત્રય એવ ગુણાઃ ।
તે તુ રસવૃત્તય એવ ।
આજઘ્ને ઇતિ પદસ્ય દોષશ્વ પદમાત્રગામીતિ દર્શયતિ---ઇહ ત્વિતિ ।
તસ્યાન્વયવાયતિરેકાનુવિધાયિત્વં તુ તદર્થકસ્ય આજઘાન ઇત્યસ્ય પ્રજહારેત્યસ્ય ચ દાનેન દોષાભાવાત્ ।

પદાન્તરાણઆં ત્વિતિ--વિષમવિલોચનાદિપદાનામિત્યર્થઃ ।
તસ્ય તાદવસ્થ્યાદિતિ ।
અજઘ્ને ઇતિ પદસ્ય દુષ્ટતાતાદવસ્થ્યાદિત્યર્થઃ ।
એવં હન્ધાતૂત્તરાત્મનેપદસ્ય દોષતાપ્રયોજકાન્વયાદ્યનુવિધાનં દર્શયિત્વા તસ્ય પદૈકદોષતાપ્રસક્તિવારણાય આત્મનેપદપૂર્વવર્ત્તિહન્ધાતોરપિ તથાત્વમાહ---યથેહેત્યાદિ ન પદદોષ ઇતિ ।
પ્રકૃતિપ્રત્યયમેલનેન દોષત્વાત્ પદદોષ એવ ।
ન પદાંશદોષ ઇત્યર્થઃ ।
ઉક્તન્યાયાદપ્રયુક્તત્વસ્યાપિ પદમાત્રગતત્વં દર્શયતિ ।
એવં પદ્મ ઇત્યત્રાપિ ઇતિ ।
"ભાતિ પદ્મઃ સરોવર" ઇત્યત્રોક્તઃ પુંલિઙ્ગઃ પદ્મશબ્દો ઽપ્રયુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
ઇદમુપલક્ષણમ્ ।
આદત્તે ઇતિ અવાચકપદસ્ય શ્રુતિકટુપદાદેરપિ એવં ન્યાયાત્ પદદોષતેત્યર્થઃ ।
ઇદમત્રાવધેયમ્ ।
તથાહિ----યદિ ઉક્તન્યાયાત્ અપ્રયુક્તત્વાદ્યનેકદોષાણામપિ પદમાત્રદોષત્વમુક્તં તત્કથં સ્મારાર્ત્ત્યન્ધઃ ઇત્યાદિષુ તેષાં વાક્યગતત્વમુદાહૃતમ્ ।
કથં વા નિરર્થકત્વચ્યુતસંસ્કૃતત્વાસમર્થત્વાનામેવ વાક્યદોષતો બહિર્ભાવઃ કૃતઃ ।
અપ્રયુક્તત્વાવાચકત્વાદીનામપિ તદ્વદ્ બહિર્ભાવૌચિત્યાત્ ।
અથ તેષામેકવાક્યસ્થાનેકપદાવલમ્બિત્વાદ્ વાક્યદોષતા ઉદાહૃતા ઇતિ ચેત્ તદા પદમાત્રદોષતાપ્રયોજકતયા દર્શિતન્યાયકથનસ્ય પ્રમત્તગીતતૈવ ।
કિઞ્ચ નિરર્થકત્વાદિત્રયસ્યાપિ એકવાક્યસ્થાનૈકપદાવલમ્બિત્વં ન સમ્ભવતિ ।
યથા "શોભનપથા ગચ્છતે ।
સ પુનાતુ હિ હરિશ્ચ વઃ ।
હન્તીત્યર્થાન્તરે---હન્તિ ગઙ્ગાં સમ્પ્રતિ ધાર્મિકઃ ।
ઇતિ તસ્માદેતદ્દોષત્રયવિશિષ્ટપદઘટિતપદસમૂહસ્ય શબ્દબોધાજનકત્વાદ્ વાક્યત્વાસમ્ભવ એવ ।
એતત્ત્રયસ્ય વાક્યદોષતો બહિર્ભાવે ઽવાચકત્વદોષવ્યાખ્યાપ્રસઙ્ગેન અસ્માભિર્દર્શિતો હેતુર્બોધ્યઃ ।
લોચના:
(લો, ઐ) પ્રાકૃતાદીતિ---સંસ્કારો ઽત્ર સૂત્રવ્યાકરણમાત્રલક્ષણઃ ।
સંસ્કિયતે ઽનેન ઇતિ વ્યુત્પત્તિયોગાત્ ।
દેષાઃ કેચિત્ ઇત્યાદિકારિકાવાક્યસ્ય કાકાક્ષિ(ગોલક) ન્યાયેન નિરર્થક ઇત્યાદિવાક્યે સમ્બન્ધઃ ।
તેન નિરર્થકત્વ યથા--- "પયસાં પ્રવાહ ઇવ સૌરસૈન્ધવઃ"અત્ર સુરસિન્ધોરિત્યેતાવતાપિ ગતાર્થત્વે અણ્ પ્રત્યયો નિરર્થકઃ ।
એવં વનકરિણામિત્યેતાવતૈવ ગતાર્થત્વે વન્યકરિણામિત્યત્ર યપ્રત્યયઃ ।
તથા---"તદીયમાતઙ્ગઘટાવિઘચ્ચિતૈ"રિત્યત્રેયપ્રત્યયઃ ।
એવં "બિસકિસલયચ્છેદપાથેયવન્ત"ઇત્યત્ર વતુપપ્રત્યયઃ ।
તેન પદપરમિત્યત્ર પરમિત્યનેન વાક્યમાત્રવ્યવચ્છેદઃ ।
નનુ "કુઞ્જં હન્તિ કૃશોદરી"ઇત્યત્ર હન્ પ્રકૃતેરેવ પરિવૃત્તયસહત્વાદસગર્થસ્ય પદાંશનિષ્ટત્વમેવ કથં પદનિષ્ટત્વમિતિ ચેત્ ।
અત્રોચ્યતે અસમર્થત્વસ્ય પૃથક્ પદનિષ્ટત્વસ્ય પ્રાયેણાદર્શનાત્ પ્રકૃતિપ્રત્યયૌ હિ સ્વાર્થબોધકૌ ।
ઇત્યનાદૃત્ય સમુદિતં પદં વાચકમિતિ મતમાલમ્બ્ય ઇન્તીત્યત્ર પદનિષ્ટત્વમેવોક્તમ્ ।
અત એવ કાવ્યપ્રકાશકૃતાપિ-- અપાસ્ય ચ્યુતસંસ્કારમસમર્થં નિરર્થકમ્ ।
વાક્યે ઽપિ દોષાઃ સન્ત્યેતે પદસ્યાંશે ઽપિ કેચન ॥
ઇતિ સૂત્રં પદાંશદોષોદાહરણપ્રસ્તાવે ઽસમર્થત્વે ઽપ્યુક્તમ્ ।
દિનશોણિતાદિપદેષૌ પરિવૃત્તિસહત્વે ઽપિ મુખ્યતરધર્મિરૂપપ્રતિપાદકપ્રતિપાદિકાનાં તથાવિધત્વાભાવાદ્ અવાચકત્વાદીનાં પદગતત્વામુક્તમ્ ।
અત એવાલઙ્કારે "સુનયને ! નયને વિધેહી"ત્યસ્યાપૌનરુક્ત્યે ઽપિ લાટાનુપ્રાસ ઉક્તઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇહ તુ શબ્દાનાં સર્વથા પ્રયોગાભાવે ઽસમર્થત્વમ્ ।
વિરલપ્રયોગે નિહતાર્થત્વમ્ ।
નિહતાર્થત્વમનેકાર્થશબ્દવિષયમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) ઇદાનીં દર્શિતસ્વસ્વલક્ષણાનુસારેણૈવ ઉક્તદોષાણાં પરસ્પરભેદસમ્ભવે ઽપિ ભેદાન્તરમાહ--ઇવ શબ્દાનામિતિ ।
શબ્દાનામસમર્થાદિશબ્દાનાં પરસ્પરભેદ ઇત્યન્વયઃ ।
શબ્દાનામિત્યત્ર દુષ્ટશબ્દાનામિત્યર્થઃ ।
સર્વથા પ્રયોગાભાવ ઇતિ જઙ્ઘાપદ્ધતિરિત્યેતન્નિષ્ઠસહકારિવિશેષણં વિનેતિ શેષઃ ।
વિરલેતિ---પ્રસિદ્ધાપ્રસિદ્ધાનેકાર્થવિષયમ્ ।
નિહતાર્થત્વં વિરલપ્રયોગે ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) સર્વથા પ્રયોગાભાવઃ અત એવ વાક્યદોષમધ્યે ઽગણનમ્ ।
એવંવિધસ્ખલનસ્ય કાદાચિત્કસ્યાપિ દુર્લ્લભત્વાત્ વિરલપ્રયોગે નિહતાર્થત્વમ્ ।
અત એવાહુઃ- અપ્રયુક્તનિહતાર્થો શ્લેષાદાવદુષ્ટાવિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અપ્રતીતત્વં ત્વેકાર્થસ્યાપિ શબ્દસ્ય સાર્વત્રિકપ્રયોગવિરહઃ ।
અપ્રયુક્તત્વમેકાર્થશબ્દવિષયમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) અસમર્થત્વાપ્રયુક્તયોર્ભેદમાહ---અપ્રયુક્તત્વમિતિ ।
અનેકાર્થશબ્દેતિ, શબ્દો ઽત્ર ધાતુઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસમર્થત્વમનેકાર્થશબ્દવિષયમ્ ।
અસમર્થત્વે હન્ત્યાદયો ઽપિ ગમનાર્થે પઠિતાઃ ।
અવાકચત્વે દિનાદયઃ પ્રકાશમયાદ્યર્થે, ન તથેતિ પરસ્પરભેદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) અસમર્થત્વાવાચકત્વાયોર્ભેદમાહ---અસમર્થેતિ ।
અસ્યાનેકાર્થત્વં ગ્રાહયતિ---હન્ત્યાદય ઇતિ ।
લોચના:
(લો, ઔ) સાર્વત્રિકપ્રયોગવિરહઃ, કિઞ્ચ નિહતાર્થત્વેર્ઽથદક્ષમપિ લૌકિકમ્ ।
અપ્રતીતહેતુસ્ત્વેકોર્ઽથઃ શસ્ત્રીય એવ ।
દ્વિતીયસ્તુ સમ્ભવન્નપિ લૌકિકઃ ।
તથાનુચિતાર્થમપિ લૌકિકમ્ અપશ્વાદિપદાનામારોપિતત્વાત્ તદભેદઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવં પદદોષસજાતીયા વાક્યદોષા ઉક્તાઃ, સમ્પ્રતિ તદ્વિજાતીયા ઉચ્યન્તે---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) ઇદાનીમુક્તષોડશદોષભિન્નાન્ ત્રયોવિંશતિવાક્યદોષાન્ વક્તુમાહ---એવં પદેતિ ।
પદે યો દોષઃ વાક્યે ઽપિ તાદૃશદોષસ્ય સત્ત્વાત્---તત્સજાતીયતા; તદવૃત્તેસ્તદ્વિજાતીયતા ।
લોચના:
(લો, અ) સમ્પ્રતિ વક્ષ્યમાણાનાં વાક્યદોષાણાં સમનન્તરેભ્યો ભેદદર્શિકાં કારિકામાહ--એવમિતિ ।
પદદોષાણાં સજાતીયાઃ શ્રુતિકટ્વાદય ઉભયત્ર વર્ત્તમાનત્વાદ્ વાક્યમાત્રગાઃ ન પુનઃ શ્રુતિકટ્વાદિવત્ પદતદંશવાક્યગાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"વર્ણાનાં પ્રતિકૂલત્વં, લુપ્તાઽહતવિસર્ગતે ।
અધિકન્યૂનકથિતપદતાહતવૃત્તતા

પતત્પ્રકર્ષતા, સન્ધૌ વિશ્લેષાશ્લીલકષ્ટતાઃ ।
અર્ધાન્તરૈકપદતા સમાપ્તપુનરાત્તતા

અભવન્મતસમ્બન્ધાક્રમામતપરાર્થતાઃ ।
વાચ્યસ્યાનભિધાનં ચ ભગ્નપ્રકમતા તથા

ત્યાગઃ પ્રસિદ્ધેરસ્થાને ન્યાસઃ પદસમાસ્યોઃ ।
સંકીર્ણતા ગર્ભિતતા દોષાઃ સ્યુર્વાક્યમાત્રગાઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) લુપ્તાહતેતિ---લુપ્તવિસર્ગતા આહતવિસર્ગતા ચેતિ દોષદ્વયમ્ ।
અધિકપદતા ન્યૂનપદતા કથિતપદતા ચેતિ દોષત્રયમ્ ।
વિશ્લેષતાશ્લિલતા કષ્ટતા ચ સન્ધૌ દોષત્રયમ્ ।
અભવન્મ--સમ્બન્ધતા અક્રમતા અમતપરાર્થતા ચેતિ દોષત્રયમ્ ।
પદસમાસયોરસ્થાને ન્યાસ ઇતિ દોષદ્વયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વર્ણાનાં રસાનુગુણ્યવિપરીતત્વં પ્રતિકૂલત્વમ્ ।
યથા મમ---
"ઓવટ્ટૈ ઉલ્લટ્ટૈ સઅણો કહિંપિ મોટ્ટાઐ ણો પરિહટ્ટૈ ।
હિઅએણ ફિટ્ટૈ લજ્જાઇ ખુટ્ટૈ દિહીએ સા" ॥
અત્ર ટકારાઃ શૃઙ્ગારસપરિપન્થિનઃ કેવલં શક્તિપ્રદર્શનાય નિબદ્ધાઃ ।
એષાં ચૈકદ્વિત્રિચતુઃ પ્રયોગે ન તાદૃશગ્રસભઙ્ગ ઇતિ ન દોષઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) ઓવટ્ટ ઇતિ---અવલુઠતિ ઉલ્લુઠતિ, લુઠતિ, શયને કદાપિ ।
મુઞ્ચતિ નો પરિહસતિ હૃદયે એનં પશ્યતિ, લજ્જયા ખિદ્યતિ ।
વિરહિણ્યાઃ ક્રિયાવર્ણનમિદમ્ ।
અવલુઠતિ અવાઙ્મુખીભવતિ, ઉલ્લુઠતિ ઉત્તાના ભવતિ ।
લુઠતિ પાર્શ્વં બહુશઃ પરાવર્ત્તયતિ ।
શયને શય્યાયામ્ ।
હૃદયે એનં મુઞ્ચતિ પરિહસતિ ।
લજ્જયા પશ્યતિ ચ દિશિ દિશિ ખિદ્યતિ ચ ઇત્યર્થઃ ।
ન દોષ ઇતિ ।
ન પ્રતિકૂલવર્ણત્વદોષ ઇત્યર્થઃ ।
દુઃ શ્રવત્વદોષસ્તુ તદા ભવત્યેવ ।
લોચના:
(લો, આ) રસાનુગુણ્યં ગુણપ્રસ્તાવે વક્ષ્યમાણમ્ ।
ઓવટ્ટૈ ઇતિ---સંસ્કૃતચ્છાયા---"અપવર્ત્તત ઉદ્વર્ત્તતે પરિવર્ત્તતે શયને કસ્મિન્નપિ ।
રમતે નો વિલુલિતહૃદયે ભ્રશ્યતિ લજ્જયા ત્રુટ્યતિ ધૃતૌ સા" ॥
ઇતિ ।
એષાં તુ ઇત્યાદિનાસ્યવાક્યગતશ્રુતિકટ્વાદેર્વિજાતીયત્વં સૂચિતમ્ ।
વિકટવર્ણાદીનાં પદપદાંશનિષ્ઠત્વે ઽપિ દુષ્ટત્વમ્ ।
કિન્તુ તથાસતિ તેષાં પદપદાંશદોષત્વમ્ ।
અત એવ તથાવિધાનાં બહુવારપ્રયોગે પદદોષસજાતીયો વાક્યદોષઃ ।
ટકારદીનાં તુ એકપદનિષ્ઠત્વે નાયં દોષઃ ।
વર્ણવાક્યવ્યપિત્વે એવેત્યત્ર પદદોષસજાતીયો વાક્યદોષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ગતા નિશા ઇમા બાલે !" ।
અત્ર લુપ્તવિસર્ગાઃ ।
આહતા ઓત્વં પ્રાપ્તા વિસર્ગા યત્ર ।
યથા---
"ધીરો વરો નરો યાતિ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) લુપ્તવિસર્ગત્વમાહ--ગતા નિશા ઇમા બાલે ।
ગતા નિશા ઇતિ ।
અત્ર ઘોષવતિ સ્વરે ચ વિસર્ગત્રયલોપઃ ।
બન્ધશૈથિલ્યકારિત્વમત્ર દોષતાબીજમ્ ।
એકદ્વિલોપે તુ તદભાવાન્ન દોષઃ ।
આહતેતિ---અસ્ય તુ બહુશઃ પાત એવ દોષઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) એવં ળુપ્તાહતપ્રયોગયોરપિ સકૃદેવ પ્રયોગે ન દોષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"પલ્લવાકૃતિરક્તોષ્ઠી" ।
અત્રાકૃતિપદમધિકમ્ ।
એવમ્---"સદાશિવં નૌમિ પિનાકપાણિમ્" ।
ઇતિ વિશેષણમધિકમ્ ।
"કુર્યાં હરસ્યાપિ પિનાકપાણોઃઽઇતિ ।
અત્ર તુ પિનાકપાણિપદં વિશેષપ્રતિપત્ત્યર્થમુપાત્તમિતિ યુક્તમેવ ।
યથા વા---
"વાચમુવાચ કૌત્સઃ" ।
અત્ર વાચમિત્યધિકમ્ ।
ઉવાચેત્યનેનૈવ ગતાર્થત્વાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) પલ્લવેતિ---પલ્લવરક્તેત્યુક્ત્યૈવ વિવક્ષિતસિદ્ધેઃ ।
વિશેષણમધિકમિતિ ।
અપુષ્ટાર્થદોષસંકીર્ણમિદમ્ ।
વિશેષપ્રતિપત્ત્યર્થમિતિ---ધનુર્ધરણાદપ્યસૌ ન માં વારયિતું શક્ત ઇત્યર્થો વિશેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્વચિત્તુ વિશેષણદાનાર્થં તત્પ્રયોગો યુજ્યતે ।
યથા---
"ઉવાચ મધુરા વાચમ્" ઇતિ ।
કેચિત્ત્વાહુઃ---યત્ર વિશેષણસ્યાપિ ક્રિયાવિશેષણત્વં સમ્ભવતિ તત્રાપિ તત્પ્રયોગો ન ઘટતે ।
યથા---
"ઉવાચ મધુરં ધીમાન્" ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) ક્વચિત્તુ ઇતિ---ક્વચિત્ સ્થલ ઇત્યર્થઃ ।
તત્પ્રયોગો વાચમિત્યસ્ય પ્રયોગઃ ।
એતચ્ચ કાવ્યપ્રકાશકૃતા દૂષિતમ્ ।
તદાહ---કેચિત્ત્વિતિ---અત્રાપિ ન યુજ્યત ઇતિ પ્રકાશાભિપ્રાયમબુદ્ધ્વા લિખિતં વાચ્પ્રયોગસ્તુ ઉપપત્ત્યન્તરાસત્ત્વાદ્ યુજ્યત એવ ।
કિન્તુ વિશેષણદાનાર્થં તત્પ્રયોગ ઇત્યુક્તિરેવ વિશેષણસ્ય ક્રિયાવિશેષણસમ્ભવોક્ત્યા દૂષિતા ન તુ વાચમિત્યસ્ય પ્રયોગઃ ।
"ઊચે વચસ્તાપસકુઞ્જરેણ" "નૃપમૂચે વચનં વૃકોદરઃ ।
"સંપ્રસ્થિતો વાચમુવાચ કૌત્સઃ" ।
"જગાદ વાક્યં ગિરિરાજપુત્રી" ।
ઇત્યાદિબહુપ્રયોગદર્શનાત્તત્પ્રયોગસ્ય તત્સમ્મતત્વાદેવ ।
તદુપપત્તિસ્તુ યથા---વચેર્દ્વિધા વુયત્પત્તિઃ કણ્ઠતાલ્વાદ્યભિઘાતઃ તજ્જન્યં વચનં ચાર્થઃ ।
તત્ર વચનાર્થકતયા પ્રયોગે વાચમિતિ ન પ્રયુજ્યતે ।
કણ્ઠતાલ્વાદ્યભિઘાતાર્થકતયા પ્રયોગે તુ તત્કર્મભૂતસ્ય વાચમિત્યસ્ય યુજ્યત એવ પ્રયોગ ઇતિ ।
યચ્ચ વાચમિત્યધિકમિત્યુક્તં તદપિ યુક્તમ્ ।
વચ્ ધાતોર્વચનાર્થકત્વે વાચમિત્યસ્ય પુનરુક્તત્વાદેવ ।
પુનરુક્તભાવ એવ અધિકપદત્વદોષપ્રસક્તેઃ ।
યથા---પલ્લવાકૃતિરક્તેત્યત્ર ।
લોચના:
(લો, ઈ) અધિકં સદાશિવમિત્યતો વિશેષપ્રતિપત્ત્યભાવાત્ ।
ઉપાત્તસ્યાપિ પિનાકીતિ પદેન વિશેષપ્રતિપત્તેરિવેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"યદિ મય્યર્પિતા દૃષ્ટિઃ કિં મમેન્દ્રતયા તદા" ।
અત્ર પ્રથમે ત્વયેતિ પદં ન્યૂનમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) ન્યૂનપદત્વમાહ---યદિ મયીતિ---મમ ઇન્દ્રતયા ઇન્દ્રત્વેન તદા કિમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) ત્વયેતિ ।
નૂનં પ્રસ્તુતકાવ્યપ્રતિપાદકસ્ય ચાસંમુખીનસ્ય મહાત્મન એવેતિ દૃષ્ટિપાતેન વક્તુરભિષ્ટપૂરણમિતિ ।
તસ્યાનિર્દ્દેશેન યસ્ય કસ્યચિદપિ દૃષ્ટપાતસૂચનેન તત્પ્રત્યાયનમન્થરમિતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"રતિલીલાશ્રમં ભિન્તે સલીલમનિલો વહન્" ।
અત્ર લીલાશબ્દઃ પુનરુક્તઃ ।
એવમ્---"જક્ષુર્વિસં ધૃતવિકાસિવિસપ્રસૂનાઃ" ।
અત્ર વિસશબ્દસ્ય ધૃતપરિસ્ફુટતત્પ્રસૂના ઇતિ સર્વનામ્નૈવ પરામર્શો યુક્તઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) કથિતપદત્વમાહ---રતિલીલેતિ ।
લીલાશબ્દ ઇતિ સલીલભિત્યત્ર લીલાશબ્દ ઇત્યર્થઃ ।
પુનરુક્ત ઇતિ ।
પુનઃ કથિત ઇત્યર્થઃ ।
નતુ પુનરુક્તદોષઃ ।
શબ્દાર્થયોરન્વયભેદેન પુનરુક્ત્યભાવાત્ તસ્યાર્થદોષત્વાત્ ।
ન્યૂનપદોત્તરં કથિતપદસ્યૈવ ક્રમપ્રાપ્તત્વાચ્ચ ।
ચક્ષુરિતિ ।
બિસપ્રસૂનં પદ્મમ્ ।
ધૃતવિકાશિતત્કાઃ સૈન્યાઃ સેનાસમવેતજનાઃ વિસં મૃણાલં જક્ષુઃ બુભુજિરે ।
અત્ર બિસશબ્દસ્યેતિ કથિતપદત્વમિતિ શેષઃ ।
પાઠાન્તરેણ કથિતપદત્વોદ્ધારૌચિત્યં દર્શયતિ---ધૃતપરિસ્ફુટેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
હતવૃત્તમ્---લક્ષણાનુસરણો ઽપ્યશ્રવ્યમ્, રસાનનુગુણમ્, અપ્રાપ્તગુરુભાવાન્તલઘુ ચ ।
ક્રમેણ યથા---
"હન્ત ! સતતમેતસ્ય હૃદયં ભિન્તે મનોભવઃ કુપિતઃ" ।
"અયિ ! મયિ માનિનિ ! મા કુરુ માનમ્" ।
ઇદં વૃત્તં હાસ્યરસસ્યૈવાનુકૂલમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) હતપદાર્થત્રૈવિધ્યેન ત્રિવિધં હતવૃત્તમાહ---હતવૃત્તમિતિ ।

અપ્રાપ્તગુરુભાવઃ, અન્તલઘુઃ પાદાન્તલઘુર્યસ્ય તાદૃશવાક્યમિત્યર્થઃ ।
અત્ર પદમધ્યયતિવશાદશ્રવ્યવૃત્તમાહ---હન્ત સતતમેતસ્યા ઇતિ ।
અત્ર સતતમેતસ્ય ઇત્યત્ર પદમધ્યે યતિરશ્રવ્યા ।
પઢમં વારદમત્તેતિ ગાહાચ્છન્દોલક્ષણાનુસરણમસ્ત્યેવ ।
રસાનનુગુણવૃત્તમાહ---અયિ મયિ માનિનિ ઇતિ ।
ઇદં વૃત્તમિતિ દોધકં નામ વૃત્તં છન્દ ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) હન્તેતિ--હન્ત સતતમેતસ્યા ઇતિ ।
એતત્ દ્વિતીયાર્ય્યાલક્ષણાનુગમે ઽપિ શ્રુતિવૈરસ્યજા ।
ઇદમિતિ ।
અયમાશયઃ--સામાન્યતો હાસસ્ય શૃઙ્ગારરસપ્રતિકૂલ્યાભાવે ઽપિ તથાવિધમાનસ્થલે સ્મરશરવિષાર્દ્દિતસ્ય નાયકસ્યોક્તૌ પ્રતિકૂલતેતિ
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"વિકસિત-સહકાર-ભાર-હારિ-પરિમલ એષ સમાગતો વસન્તઃ" ।
યત્પાદાન્તે લઘોરપિ ગુરુભાવઃ ઉક્તઃ, તત્સર્વત્ર દ્વિતીયચતુર્થપાદવિષયમ્ ।
પ્રથમતૃતીયપાદવિષયન્તુ વસન્તતિલકાદેરેવ ।
અત્ર"પ્રમુદિતસૌરભ આગતો વસન્તઃ" ઇતિ પાઠો યુક્તઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) અપ્રાપ્તગુરુભાવાન્તલઘુ આહ---વિકસિતેતિ--એષ વસન્તઃ સમાગતઃ ।
કીદૃશઃ વિકસિતસહકારભારસ્ય હારી મનોહારી પરિમોલ યત્ર તાદૃશઃ ।
અત્ર હારીતિ પાદાન્તલઘોર્ગુરુર્ભાવાપ્રાપ્તિઃ ।
પાદાન્તલઘોર્ગુરુભાવપ્રાપ્તેઃ વિષયં દર્શયતિયત્પાદાન્ત ઇતિ, વસન્તતિલકાદાવેવેતિ ।
નહ્યત્ર પુષ્પિતાગ્રા છન્દસીત્યર્થઃ ।
પાઠં પરિષ્કારોતિ---અત્રેતિ---પ્રમુદિતં પ્રમોદવિષયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વા---
"અન્યાસ્તા ગુણરત્નરોહણભુવો ધન્યા મૃદન્યૈવ સા સમ્ભારાઃ ખલુ તે ઽન્ય એવ વિધિના યૈરેષ સૃષ્ટો યુવા ।
શ્રીમત્કાન્તિજુષાં દ્વિષાં કરતલાત્ સ્ત્રીણાં નિગ્તબસ્થલાત્ દૃષ્ટે યત્ર પતન્તિ મૂઢમનસામસ્ત્રાણિ વસ્ત્રાણિ ચ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) શાર્દ્દૂલવિક્રીડિતેતિ દર્શયતિ---અન્યાસ્તા ઇતિ ।
રત્નરોહણભુવઃ પ્રસિદ્ધા એવ, ગુણરત્નરોહણભુવસ્ત્વન્યા વિલક્ષણા એવ ।
એવં ધન્યા મૃદન્યૈવ, એવં સમ્ભારા અપિ ખલ્વન્યે ।
એવં યૈરર્થાત્ યદ્ગુણરત્નમૃદ્વિશેષસહિતૈઃ સમ્ભારૈરેષ યુવા વિધિના સૃષ્ટઃ ।
યત્ર યૂનિ દૃષ્ટે સતિ મૂઢમનસાં દ્વિષાં કરતલાદસ્ત્રાણિ મૂઢમનસાં સ્ત્રીણાં નિતમ્બસ્થલાદ્ વસ્ત્રાણિ ચ પતન્તિ ઇત્યર્થઃ ।
શ્રીમદિત્યાદિ દ્વયોર્વિશેષણમ્ ।
દ્વિષાં મોહો ભયેન ।
સ્ત્રીણાં મોહઃ કામેન ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર "વસ્ત્રાણિ ચ" ઇતિ બન્ધસ્ય શ્લથત્વશ્રુતિઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) રોહણો માણિક્યાદ્રિઃ ।
અથવા ગુણરત્નસ્ય રોહણમુત્પત્તિર્યાસુ તા ભુવઃ ।
સમ્ભાર ઉપકારણમ્ ।
મૃત્સમવાયિકારણરૂપઃ પાર્થિવો ભાગઃ ।
અત્ર ચકારસ્ય અતીવ્રપ્રયત્નોચ્ચાર્ય્યતયા બન્ધશોથિલ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"વસ્ત્રાણ્યપિ" ઇતિ પાઠે તુ દાર્ઢ્યમિતિ ન દોષઃ ।
"ઇદમપ્રાપ્તગુરુભાવાન્તલઘુ" ઇતિ કાવ્યપ્રકાશકારઃ ।
વસ્તુતસ્તુ "લક્ષણાનુસરણો ઽપ્યશ્રવ્યમ્" ઇત્યન્યે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) અત્ર ચતુર્થપાદાન્તલઘોર્બન્ધશૌથિલ્યકારિત્વેન ગુરુકાર્ય્યબન્ધદાર્ઢ્યકારિત્વાભાવાદશ્રવ્યવૃત્તદોષ ઇત્યાહ---અત્રેતિ ।
બન્ધદાર્ઢ્યમિતિ ન દોષ ઇતિ ।
તખત્વકરણાન્ન દોષ ઇત્યર્થઃ ।
કાવ્યપ્રકાશકારમતે દ્વયમપ્યપ્રાપ્તગુરુભાવાન્તલઘુભૂતાપહતવૃત્તદોષ એવેત્યાહ---ઇદમપીતિ ।
અન્યમતે તુ, અશ્રવ્યવૃત્તરૂપહતવૃત્તમેવેદમિત્યાહ---વસ્તુતસ્તુ ઇતિ ।
અત્ર સ્વમતાનુસારિણ એવાન્યે ઇત્યનેનોક્તાઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) લક્ષણાનુસરણે ઽપ્યત્ર દ્વિતીયચતુર્થપાદાન્તલઘોરપ્રાપ્તગુરુભાવાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રોજ્જલજ્જ્વાલનજ્વાલા-વિકટોરુસટાચ્છટઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) ગ્રીવાગતોદ્દામકેસરકલાપઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શ્વાસક્ષિપ્તકુલક્ષ્માભૃત્ પાતુ વો નરકેશરી ॥
અત્ર ક્રમેણાનુપ્રાસપ્રકર્ષઃ પતિતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) પતત્પ્રકર્ષમાહ---પ્રોજ્જ્વલદિતિ---નરકેસરી વઃ પાતુ ।
કીદૃશઃ ।
પ્રોજ્જ્વલતઃ જ્વલનસ્ય જ્વાલાવત્ વિકટા સુન્દરી ઉરુસટાનાં છટા કાન્તિર્યસ્ય તાદૃશઃ ।
શ્વાસેનાક્ષિપ્તાઃ પાતિતાઃ કુલક્ષ્માભૃતઃ કુલાચલા યેન તાદૃશઃ ।
પાતો ન્યૂનતા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"દલિતે ઉત્પલે એતે અક્ષિણી અમલાઙ્ગિ ! તે" ।
એવંવિધસન્ધિવિશ્લેષસ્ય અસકૃત પ્રયોગ એવ દોષઃ ।
લોચના:
(લો, એ) અસકૃત્પ્રયોગ એવ સકૃત્પ્રયોગે તથાવિધારુચિદાયિત્વાભાવાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અનુશાસનમુલ્લઙ્ઘ્ય વૃત્તભઙ્ગભયમાત્રેણ સન્ધૈવિશ્લેષસ્ય તુ સકૃદપિ ।
યથા---
"વાસવાશામુખે ભાતિ ઇન્દુશ્ચન્દનબિન્દુવત્" ।
લોચના:
(લો, ઐ) ભાતીન્દુરિત્યનયોર્વૃત્તોપગતત્વેન સન્ધૈર્ન કૃતઃ, તચ્ચ મહાકવિસમયવિરુદ્ધમ્ ।
આદ્યન્તરગતયોરેવેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ચલણ્ડામરચેષ્ટિતઃ" ઇતિ ।
અત્ર સન્ધૌ જુગુપ્સાવ્યઞ્જકમશ્લીલત્વમ્ ।
"ઉર્વ્યસાવત્ર તર્વાલીમર્વન્તે ચાર્વવસ્થિતિઃ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) વિશ્લેષસન્ધિમાહ--દલિતેતિ ।
દલિતે વૃન્તાદાકૃષ્ટે એવંવિધે વ્યાકરણનિષિદ્ધસન્ધૌ ।
વાસવાશા ઐન્દ્રી દિક્ ।
અશ્લીલસન્ધિમાહ---ચલણ્ડામરચેષ્ટિતેતિ ।
અત્ર સન્ધૌ લણ્ડાશબ્દોત્પત્ત્યાપભ્રંશલણ્ડાશબ્દાર્થસ્ય દીર્ઘપુરીષવ્યઞ્જનયા જુગુપ્સા ।
મૌલિઃ શ્રેણીઃ ।
ચારુરવસ્થિતિર્યસ્યાસ્તાદૃશીત્યર્થઃ ।
અત્ર સન્ધ્યુત્પન્ના વર્ણાઃ કટવઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) મર્વન્તે--મરોરન્તે અસૌ ઉર્વો ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"અત્ર સન્ધૌ કષ્ટત્વમ્ ।
"ઇન્દુર્વિભાતિ કર્પૂરગૌરૈર્ધવલયન્ કરૈઃ ।
જગન્મા કુરુ તન્વઙ્ગિ ! માનં પાદાનતે પ્રિયે" ॥
અત્ર જગદિતિ પ્રથમાર્દ્ધે પઠિતમુચિતમ્ ।
"નાશયન્તો ઘનધ્વાન્તં તાપયન્તો વિયોગિનઃ ।
પતન્તિ શશિનઃ પદા ભાસયન્તઃ ક્ષમાતલમ્" ॥
અત્ર ચતુર્થપાદો વાક્યસમાપ્તાવપિ પુનરુપાત્તઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) સમાપ્તપુનરાત્તતામાહ---નાશયન્ત ઇતિ ।
અત્રેતિ ।
તૃતીયપાદે વિશેષસ્ય ક્રિયાન્વયેન વાક્યાર્થસમાપ્તાવપિ અનાકઙ્ક્ષિતવિશેષણાન્વયાર્થં વિશેષસ્યાવૃત્તિરૂપો ઽત્ર દોષઃ ।
અત્ર હિ ધ્વાન્તનાશનેનૈવ ક્ષમાતલભાસનપ્રાપ્તૌ તદ્વિશેષણમ્ અનાકઙ્ક્ષિતમ્ ।
યત્ર તુ વિશેષણે આકાઙ્ક્ષા તિષ્ઠતિ તત્ર નાયં દોષઃ ।
તથા---"અદ્યાપિ સ્તનેપથું જનયતિ શ્વાસઃ પ્રમાણાધિકઃ ।
ઽ; ઇત્યત્ર પ્રમાણાધિકત્વવિશેષણં વિના પ્રકૃતશ્વાસેન સ્તનેવપથ્વજનનાત્ શ્વાસસ્ય પ્રમાણાધિકત્વ આકાઙ્ક્ષા ।
એવં "ઉઅ ણિચ્ચલ" ઇત્યાદાનપ્યુપમાનાલઙ્કારરૂપપ્રકર્ષપ્રાપ્ત્યર્થમાકાઙ્ક્ષા ।
એવમેવાન્યત્રાપિ વિચાર્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અભવન્મતસમ્બન્ધો યથા---
"યા જયશ્રીર્મનોજસ્ય યયા જગદલઙ્કૃતમ્ ।

યામેણાક્ષીં વિના પ્રાણા વિફલા મે કુતો ઽદ્ય સા" ॥
અત્ર યચ્છબ્દનિદ્દિષ્ટનાં વાક્યાનાં પરસ્પરનિરપેક્ષત્વાત્ તદેકાન્તઃ પાતિના એણાક્ષીશબ્દેન અન્યેષાં સમ્બન્ધઃ કવેરભિમતો નોપપદ્યત એવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) અભવન્નિતિ ।
અસમ્ભવન્ અસમ્ભવી કવેરભિમતસમ્બન્ધો યત્રેત્યર્થઃ ।
અસમ્ભવશ્ચ શાબ્દવ્યુત્પત્તિરાહિત્યાત્ ।
તચ્ચોદાહરણે દર્શયિષ્યતે ।
યા જયશ્રીરિતિ---અત્ર યા એણાક્ષી ।
યયા એણાક્ષ્યા ઇત્યેવમેણાક્ષીવિશેષ્યકો ઽન્વયઃ કવેરભિપ્રેતઃ સ ચ ન સમ્ભવતિ ।
દ્વિતીયાન્તપદાર્થસ્ય, યા, યયેતિ પ્રથમાન્તતૃતીયાન્તયત્પદાર્થયોઃ અભેદેન વિશેષ્યભાવાપ્યુત્પત્તેરિતિ પ્રતિપાદયિતુમાહ---અત્રેતિ ।
નનુ યા યયેત્યનયોર્ન એણાક્ષ્યામન્વયઃ ।
કિન્તુ યા યયેત્યનયોરેવ પરસ્પરમન્વય ઇત્યત્રાહ---યચ્છબ્દનિર્દ્દિષ્ટાનામિતિ ।
નિરપેક્ષત્વાદન્વયિત્વાન્નિરાકાઙ્ક્ષત્વેન તથાત્વં બોધ્યમ્ ।
તથા ચ એણાક્ષ્યામેવ સાકાઙ્ક્ષત્વાત્ તદ્વિશેષ્યક એવ ।
યા યયેત્યાનયોરર્થાન્વયઃ કવેરભિમતઃ સ ચ ન સમ્ભવતીત્યાહ---એકાન્તઃ પાતિનેતિ ।
યાં વિનેતિ ।
એકં યત્પદં તદન્તઃ પાતિના તદર્થાન્વયિના એણાક્ષીશબ્દેન એણાક્ષીશબ્દાર્થેન ઇત્યર્થઃ ।
અન્યેષાં યા યયેતિ યચ્છબ્દાર્થાનાં દ્વયોરપ્યત્ર બહુત્વારોપાદ્ બહુવચનમ્ ।
ન ચાત્ર એણાક્ષીમિતિપદસ્ય વિભક્તિવ્યત્યયેન યા યયેત્યનયોરન્વય ઇતિ બાચ્યમ્, અવ્યત્યયેન પ્રથમમન્વિતસ્યૈવ વ્યત્યયવ્યુત્પત્તેઃ ।
અત્ર તુ પશ્ચાદેવ યામ્ ઇત્યસ્યાવ્યત્યયેનાન્વયઃ ।
લોચના:
(લો, ઔ) સમાપ્તપુનરાત્તત્વે ઉદાહરતિ ।
અભવન્, મતમ્, ઇષ્ટમ્, અર્થાત્ કવેઃ યોગઃ સમ્બન્ધો યત્ર ।
પરસ્પરનિરપેક્ષત્વાદનુવાદ્યત્વેન તચ્છબ્દનિર્દ્દિષ્ટવિધેયવાક્યસ્ય ગુણભૂત્વેન તુલ્યતયાસમવાયાત્ ।
યદાહુઃ--"ગુણાનાં ચ પરાર્થત્વાત્ અસમ્બન્ધઃ, સમ્ત્વાત્ સ્યાદિતિ"તદેકાન્તઃ પાતિનાં તેષાં-વાક્યાનામેકવાક્યાન્તઃ પાતિનામ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"યાં વિનામી વૃથા પ્રાણા એણાક્ષી સા કૃતો ઽદ્ય મે" ।
ઇતિ તચ્છબ્દનિર્દિષ્ટવાક્યાન્તઃ પાતિત્વે ઽપિ યચ્છબ્દનિદ્દિષ્ટવાક્યૈઃ સમ્બન્ધો ઘટતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) યદિ તુ તચ્છબ્દાર્થસ્ય વિશેષ્યતયા એણાક્ષીશબ્દઃ પ્રયુજ્યતે તદાદોષ ઇત્યાહ---યાં વિના મે વૃથા ઇતિ ।
સા એણાક્ષીતિ તચ્છબ્દવિશેષ્યતયૈવ પ્રયોગઃ ।
સર્વૈરપીતિ ।
ન ચ તથાપિં ભિન્નવિભક્તિકયત્તત્પદાર્થયોઃ કથમભેદાન્વય ઇતિ વાચ્યમ્ ।
તત્પદાર્થાન્વિતવિશેષ્યસ્ય યત્પદાર્થે ઽન્વયે સમાનવિભક્તિકત્વનિયમાભાવાત્ ।
યથા યત્ર ધૂમઃ સ દેશો વાહ્નિમાન્ ઇત્યત્ર તત્પદાર્થાન્વિતસ્ય પ્રથમાન્તપદાર્થસ્ય દેશસ્ય સપ્તમ્યન્તયત્પદાર્થે ઽન્વયઃ ।
લોચના:
(લો, અ) યથા તદ્ધટતે તદાહ ।
યાં વિનેત્યાદિઃ ।
તચ્છબ્દનિર્દ્દિષ્ટં વેધેયં વાક્યમ્ ।
સમ્બન્ધ એણાક્ષીશબ્દસ્ય ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વા---
"ઈક્ષસે યત્કટાક્ષેણ તદા ધન્વી મનોભુવઃ" ।
અત્ર યદિત્યસ્ય તદેત્યનેન સમ્બન્ધો ન ઘટતે ।
"ઈક્ષસે ચેત્" ઇતિ તુ યુક્તઃ પાઠઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) અત્ર પ્રથમમપિ વ્યત્યયમઙ્ગીકુર્વતઃ પ્રત્યુદાહરણાન્તરમાહ---ઈક્ષસે યદિતિ ।
યતો હેતોરિત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ---યદિતિપદેન કટાક્ષેક્ષ્ણસ્યોપસ્થાનમ્ ।
તદેત્યનેન તુ કાલસ્યોપસ્થાનમ્ ઇત્યેકાર્થાનુપસ્થાનાત્તયોર્નાભેદાન્વયઃ ઇત્યર્થઃ ।
ઈક્ષસે ચેદિતિ ।
તથા ચ યદિ કટાક્ષેણ ઈક્ષસે તદા તેન કટાક્ષેણ મનોભવઃ ધન્વી ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વા---
"જ્યોત્સ્નાચયઃ પયઃ પૂરસ્તારકાઃ કૈરવાણિ ચ ।
રાજતિ વ્યોમકાસારરાજહંસઃ સુધાકરઃ" ॥
અત્ર વ્યોમકાસારશબ્દસ્ય સમાસે ગુણીભાવાત્તદર્થસ્ય ન સર્વૈઃ સંયોગઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) ઇત્થમભેદાન્વયસમ્ભવં દર્શયિત્વા ભેદાન્વયાસમ્ભવમાહ---જ્યોત્સ્નાચય ઇતિ ।
કાસારઃ સરઃ ।
વ્યોમરૂપે ઽસ્મિન્ જ્યોત્સ્નાચયાદિરૂપપયઃ પૂરાદય ઇત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ---કાસારે રાજહંસ ઇત્યેવંશમાસે તત્પુરુષે ઉત્તરપદાર્થસ્ય વિશેષ્યત્વાત્ કાસારશબ્દાર્થસ્ય વિશેષણીભાવ એવ ગુણીભાવઃ ।
તાદૃશગુણીભૂતસ્ય ચ વિશેષ્યાન્તરે ઽપિ ગુણીભાવો ઽવ્યુત્પન્નો નિરાકાડ્ક્ષત્વાત્, તથા ચ તસ્ય પયઃ પૂરાદૌ વિશેષણીભાવેન અન્વયાસમ્ભવ ઇત્યર્થઃ ।
તાદૃશવિશેષણસ્ય અન્યત્ર વિશેષ્યાભાવેનાન્વયે તુ નિરાકાઙ્ક્ષત્વમ્ ।
અત એવ ચૈત્રસ્ય દાસભાર્ય્યા ઇત્યત્ર ભાર્ય્યાયં વિશેષણસ્ય દાસસ્ય ચૈત્રવિશેષ્યાભાવેનાન્વયે સાકાઙ્ક્ષતૈવ ।
લોચના:
(લો, આ) સર્વૈઃ પયઃ પૂરાદિપદાર્થૈઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિધેયાવિમર્શે યદેવાવિમૃષ્ટં તદેવ દુષ્ટમ્ ।
ઇહ તુ પ્રધાનસ્ય કાસારપદાર્થસ્ય પ્રાધાન્યેનાપ્રતીતેઃ સર્વો ઽપિ પયઃ પૂરાદિશબ્દાર્થસ્તદઙ્ગતયા ન પ્રતીયત ઇતિ સર્વવાક્યાર્થવિરોધાવભાસ ઇત્યુભયોર્ભેદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) અભવન્મતયોગવિધેયાવિમર્શયોર્ભેદમાહ---વિધેયાવિમર્શ ઇતિ ।
વિધેયાવિમર્શે ઽન્વયબોધો જાયત એવ ।
કિન્તુ વિધેયસ્ય વિધેયત્વાપ્રતીત્યા યદેવ વિધેયમવિમૃષ્ટં તદેવ દુષ્ટમિત્યર્થઃ ।
ન ચૈવં તસ્ય વાક્યદોષત્વભાવાપત્તિરિતિ વાચ્યમ્ ।
ઉદ્દેશ્યસમ્બન્ધિતયા વિધેયત્વાપ્રતીત્યા ઉદ્દેશ્યઘટિતવાક્યસ્યાન્વયવ્યતિરેકાદ્ વાક્યદોષત્વાદ્ દુષ્ટં તુ વિધેયપદમેવેત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતે તુ નિરાકાઙ્ક્ષત્વેનાન્વયાસમ્ભવાદન્વયપ્રતિયોગિસમસ્તમેવ દુષ્ટમિત્યાહ---ઇહ ત્વિતિ ।
પ્રધાનસ્યેતિ---પયઃ પૂરાદિસમસ્તાન્વયિત્વેન પ્રધાનસ્યેત્યર્થઃ ।
પ્રાધાન્યેનેતિ સમસ્તાન્વયિત્વેનેત્યર્થઃ ।
તદઙ્ગતયેતિ તદન્વયિત્વેનેત્યર્થઃ ।
તિરોભાવ ઇતીતિ ।
બોધાનુપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) યદેવોચ્છૂનત્વાદેર્વૃથાત્વં તદેવ દુષ્ટમ્ ।
ન તુ સર્વવાક્યાનાં તિરોભાવઃ ।
એવં કલ્પોપપદાઃ દ્રુમાઃ ।
કલ્પોપપદત્વં દ્રુમસ્ય નતુ દ્રુમાર્થસ્ય ।
ઇત્યેવમાદિષુ અભવન્મતયોગો બોદ્ધવ્યઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"અનેન ચ્છિન્દતા માતુઃ કણ્ઠં પશુના તવ ।
બદ્ધસ્પર્દ્ધઃ કૃપાણો ઽયં લજ્જતે મમ ભાર્ગવ !" ॥
અત્ર "ભાર્ગવનિન્દાયાં પ્રયુક્તસ્ય માતૃકણ્ઠચ્છેદનકર્ત્તૃત્વસ્ય પરશુના સમ્બન્ધો ન યુક્તઃ" ઇતિ પ્રાચ્યાઃ ।
"પરશુનન્દામુખેન ભાર્ગવનિન્દાધિક્યમેવ વૈદગ્ધ્યં દ્યોતયતિ " ઇત્યાધુનિકાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) વાચ્યાર્થે વિવક્ષિતસ્ય વ્યઙ્ગ્યાર્થયોગસ્યાસમ્ભવે ઽપિ ક્વચિદયં દોષ ઇતિ કાવ્યપ્રકાશકૃન્મતં દૂષયિતુમાહ---અનેનેતિ ।
તવ માતુઃ કણ્ઠં છિન્દતા ઇત્યન્વયઃ ।
મમ કૃપાણ ઇત્યન્વયઃ ।
પ્રાચ્યાઃ કાવ્યપ્રકાશકૃદાદયો દૂષયન્તિ ।
પરશ્વિતિ ।
ભાર્ગવસ્યાધિકનિન્દા કર્તરો અધિકં વૈદગ્ધ્યં દ્યોતયતિ ઇત્યન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અક્રમતા યથા---

સમય એવ કરોતિ બાલબલં પ્રણિગદન્ત ઇતીવ શરીરિણામ્ ।
શરદિ હંસરવાઃ પરુષીકૃતાઃ સ્વરમયૂરમયૂરયણીયતામ્ ॥
અત્ર પરામૃશ્યમાનવાક્યાનન્તરમેવેતિ શબ્દોપયોગો યુજ્યતે, ન તુ "પ્રણિગદન્ત" ઇત્યનન્તરમ્ ।
એવમ્ ----
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) અક્રમતેતિ--અવ્યવધાનેન તદુત્તરપાતનિયમેનૈવ તત્પરામર્શકસ્ય શબ્દસ્ય તત્પરામર્શાર્થમન્યોત્તરપાતસ્તત્ત્વમ્ ।
સમય એવેતિ ।
પરુષીકૃતાઃ દુઃ શ્રવીકૃતાઃ સ્વરા યેષાં તાદૃશ મયૂરા યત્ર ક્રિયાયાં તાદૃશં યથા સ્યાત્તથા શરદિં હંસરવા રમણીયતામ્ અયુઃ પ્રાપ્તવન્તઃ ।
કીદૃશાઃ ? શરીરિણાં બલાબલં સમય એવ કરોતીતિ વિનિગદન્તઃ કથયન્ત ઇતિ ।
મયૂરરવાપેક્ષયા હંસરવાણામપકૃષ્ટત્વે ઽપિ શરદિં હંસરવાણાં પરુષીકરણાત્ સમયેન સ્વરાણાં બલાબલકરણાત્ શરીરિણામપિ બલાબલલાભ ઇતિ ભાવઃ ।
અત્રેતિ---પરામૃશ્યવાક્યં બલાવલમિત્યુક્તમ્ ।
અત્ર ચ શરીરિણામપિબલાબલમ્ ઇતિ અન્વયે ક્લિષ્ટતાપિ બોધ્યા ।
લોચના:
(લો, ઈ) નતુ પ્રણિગદન્ત ઇત્યનન્તરમ્ ।
એવં સતિ પ્રણિગદન્ત ઇતિ પદસ્યાપિ અનુવાદ્યવાક્યપ્રવેશશઙ્કેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"દ્વયં ગતં સંપ્રતિ શોચનીયતાં સમાગમપ્રાર્થનયા કપાલિનઃ ।
કલા ચ સા કાન્તિમતી કલાવતસ્ત્વમસ્ય લોકસ્ય ચ નેત્રકૌમુદી" ॥
અત્ર ત્વમિત્યનન્તરમેવ ચકારો યુક્તઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) દૂયં ગતં સમ્પ્રતિ શોચનીયતામિતિ---તપસ્યન્તીં પાર્વતીં પ્રતિજટિલવેશસ્ય શિવસ્ય સ્વનિન્દાવાક્યમિદમ્ ।
ચન્દ્રકલા એવ પ્રાક્ શોચનીયા આસીત્ સંપ્રતિ તુ તવાપિ તથાત્વાદ્ દ્વયમિતિ ।
નિન્દ્રાપ્રતિપાદનાર્થં કપાલવત્ત્વકથનં કલાયાઃ પ્રાર્થના ચ તત્સમાગમાદનુમેયા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અમતપરાર્થતા યથા---
"રામમન્મથશરેણ તાડિતા-" ઇત્યાદિ ।
અત્ર શૃઙ્ગારસસ્ય વ્યઞ્જકો દ્વિતીયોર્ઽથઃ પ્રકૃતરસવિરોધિત્વાદનિષ્ટઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) અમતેતિ---પરાર્થો ઽપ્રકૃતાર્થો રૂપ્યમાણસ્વરૂપો ઽમતઃ પ્રકૃતરસવિરોધરસવ્યઞ્જકત્વેનાનુચિતઃ યત્ર તાદૃશં વાક્યમિત્યર્થઃ ।
રામમન્મથેતિ--સા નિશાચરી રાક્ષસી તાડકા એવ નિશાચરી અભિસારિકા રામસ્ય એવ મન્મથસ્ય કન્દર્પસ્યૈવ દુઃ સહેન શરેણ હૃદયે તાડિતા સતી દુર્ગન્ધવદ્ રુધિરણૈવ ગન્ધદ્રવ્યયુક્તરક્તચન્દનૈવ ઉક્ષિતા જીવિતેશસ્ય યમસ્યૈવ જીવિતેશસ્ય પ્રાણેશસ્ય ઉપનાયકસ્ય વસતિં ગતા ઇત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ---દ્વિતીયોર્ઽથો રૂપ્યમાણઃ મન્મથાભિસારિકાદિરૂપઃ અનિષ્ટઃ અનુચિતઃ પ્રકૃતવીભત્સવિરોધિશૃઙ્ગારવ્યઞ્જકત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, ઉ) જીવિતેશો યમઃ પ્રાણેશશ્ચ પ્રકૃતો રસઃ બીભત્સઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વાચ્યસ્યાનિભિધાનં યથા---
"વ્યતિક્રમલવં કં મે વીક્ષ્ય વામાક્ષિ ! કુપ્યસિ" ।
અત્ર વ્યતિક્રમલવમપીત્યપરિવશ્યં વક્તત્ર્યો નોક્તઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) વાચ્યસ્યાનભિધાનમિતિ---વાચ્યમ્ અવશ્યં વક્તવ્યં તસ્યોચ્ચારણેનાધ્યાહારેણ ચ અનભિધાનમિત્યર્થઃ ।
ન્યૂનપદે તુ અધ્યાહારેણાભિધાનમિતિ ભેદો વક્ષ્યતે ।
વ્યતિક્રમલવમિતિ---પ્રીતિહેતુક્રિયાવ્યતિક્રમસ્યાલ્પભાવમપીત્યર્થઃ ।
અત્રેતિસ્થૂલાસ્થૂલવ્યતિક્રમસામાન્યાદર્શનાર્થં વ્યતિક્રમસ્ય લવં કથમપીતિ વાચ્યમિત્યર્થઃ ।
અત્ર તુ વ્યતિક્રમલવમપીતિ અપિકારાધ્યાહરેણાપિ ન વિવક્ષિતસિદ્ધિઃ ।
વ્યતિક્રમસ્યેત્યેવ સમાસેન ષષ્ઠીસત્ત્વ એવ વ્યતિક્રમસમ્બન્ધિસ્થૂલભાગપ્રતીતિસમ્ભવાન્નતુ વ્યતિક્રમલવમપીતિ ।
સમાસે તદા વ્યતિક્રમલવં પદાર્થન્તરમપીત્યેવમ્વ બોધોદયાદતો ઽત્રોચ્ચારણેનાધ્યાહારેણાવશ્યં વાચ્યસ્યાનભિધાનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ન્યૂનપદત્વે વાચકપદસ્યૈવ ન્યૂનતા વિવક્ષિતા, અપેસ્તુ ન તથાત્વમિત્યનયોર્ભેદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) ન્યૂનપદત્વાદસ્ય ભેદમાહ---ન્યૂનેતિ---વાચકપદસ્યૈવ નત્વધ્યાહારસ્યપિ ન્યૂનપદત્વમિત્યર્થઃ ।
તત્ર અધ્યાહારસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ ।
અત્ર તુ ન તથા અધ્યાહારસમ્ભવ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમન્યત્રાપિ ।
યથા વા---
"ચરણાનતકાન્તાયાસ્તન્વિ ! કોપસ્તથાપિ તે" ॥
અત્ર ચરણાનતકાન્તાસીતિ વાચ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) ચરણનતેતિ---હે ચણ્ડિ ! કોપને ! ચરણે આનતઃ કાન્તઃ યસ્યાસ્તસ્યાસ્તવ તથાપિ કોપ ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર કાકુવશાત્કથં કોપ ઇત્યર્થઃ ।
અત્રેતિતથાપીત્યનેન યદ્યપિ ઇતિ આકાઙ્ક્ષતે ।
યદ્યપીતિ નિરાકાઙ્ક્ષમ્ એવ સમ્બદ્ધં ભવતિ તથાપીતિ તત્ર દ્વિતીયવાક્યગતત્વે એવ ઉપપદ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
અત્રાપિ અધ્યાહારાસમ્ભવઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) ન્યૂનપદત્વે ન્યૂનપદસદ્ભાવમાત્રેણ દોષાભાવઃ ।
ઇહ તુ ઙસન્તં પદં વિહાયાસીતિ પદનિવેશનેન ઇત્યનયોર્ભેદઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ભગ્નપ્રક્રમતા યથા---
"એતમુક્તો મન્ત્રિમુખ્યૈઃ રાવણઃ પ્રત્યભાષત" ।
અત્ર વચધાતુના પ્રક્રાન્તં પ્રતિવચનમપિ તેનૈવ વક્તુમુચિતમ્ ।
તેન "રાવણઃ પ્રત્યવોચત" ઇતિ પાઠો યુક્તઃ ।
એવં ચ સતિ ન કથિતપદત્વદોષઃ, તસ્યોદ્દેશ્યવ્યતિરિક્તવિષયકત્વાત્ ।
ઇહ હિ વચનપ્રતિવચનયોરુદ્દેશ્યપ્રતિનિર્દેશત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) ભગ્નપ્રક્રમતેતિ---પ્રથમોપક્રાન્તરૂપેણાકાઙ્ક્ષિતં યાદૃશં રૂપં તાદૃશરૂપેણાનુક્તિઃ તત્ત્વમ્ ।
એવમુક્ત ઇતિ--સ્પષ્ટમ્ ।
અત્ર વચ્ધાતુના ઉદ્દેશ્યે પ્રતિવચને ઽપિ વચ્ધાતુનાપિ આકાઙ્ક્ષા ઇતિ દર્શયતિ---પ્રત્યવોચતેતિ ।
તથા ચ કથિતપદત્વદોષપ્રસક્તિં નિરસ્યતિએવમિતિ---તસ્યોદ્દેશ્યેતિ--ઉદ્દેશ્યે પ્રતિનિર્દેશ્યતા અનેકવિધાઃ તત્ર વિધ્યતયા નિર્દેશ્યસ્ય ધર્મસ્યૈવ પુનર્વિધેયતયા આકાઙ્ક્ષિતસ્ય પ્રતિનિર્દેશઃ ।
યથત્રૈવ શ્લોકે રાવણે વિધેયતયા નિર્દિષ્ટસ્ય વચનસ્ય પ્રતિવચનત્વેન વિધેયતયા પ્રતિનિર્દેશઃ ।
યથા વા--- ઉદેતિ સવિતા તામ્રસ્તામ્ર એવાસ્તમેતિ ચ ।
સમ્પત્તૌ ચ વિપત્તૌ મહતામેકરૂપતા ॥
ઇત્યત્ર એકરૂપતાકથનાદ્ ઉદ્યત્સવિતરિ વિધેયતયા નિર્દિષ્ટસ્ય તામ્રત્વસ્ય અસ્તસવિતર્ય્યપિ વિધયતયા પ્રતિનિર્દેશઃ ।
(2) એકોદ્દેશેન વિધ્યસ્ય વિધેયાન્તરે ઉદ્દેશ્યતયા પ્રતિનિર્દેશ ઇત્યપરા ।
યથા---"જિતેન્દ્રિયત્વં વિનયસ્ય કારણં ગુણપ્રકર્ષો વિનયાદવાપ્યતેઽ; ઇત્યત્ર જિતેન્દ્રિયત્વેન વિધેયસ્ય વિનયકારણત્વસ્ય શરીરપ્રવિષ્ટતયા વિધેયસ્ય વિનયસ્ય ગુણપ્રકર્ષવિધૌ ઉદ્દેશ્યતયા પ્રતિનિર્દેશઃ ।
(3) એકવિધૌ ઉદ્દિષ્ટસ્ય વિધેયાન્તરે ઽપ્યુદેસ્યતયા પ્રતિનિર્દેશ ઇત્યપરા ।
યથા--તે હિમાલયમામન્ત્ર્ય પુનઃ પ્રેક્ષ્ય ચ શૂલિનમ્ ।
સિદ્ધં ચાસ્મૈનિવેદ્યાર્થં તદ્વિસૃષ્ટાઃ ખમુદ્યયુઃ ।

ઇત્યત્ર સિદ્ધાર્થનિવેદનવિધૌ ઉદ્દિષ્ટસ્ય તત્રૈવ વિધેયે ઉદ્દેશ્યતયા પુનઃ પ્રતિનિર્દેશ ઇત્યપરા ।
એતદુદાહરણં ચ---યશો ઽધિગન્તુમ્ ઇત્યાદિકં દર્શયિષ્યતે ।
તચ્ચ તત્રૈવ દર્શયિષ્યામિ ।
લોચના:
(લો, ૠ) તેનૈવ વક્તુમુચિતં નતુ ભાષિધાતુના ।
તસ્ય કથિતપદત્વસ્ય ઉદ્દેશ્યપ્રતિનિર્દેશ્યવ્યતિરિક્તવિષયત્વાત્ ।
અયમાશયઃ---યદેવોદ્દિષ્ટં તદેવ પ્રતિનિર્દેષ્ટુમિષ્ટમ્ ।
તત્પૂર્વોદ્દિષ્ટશબ્દત્વેન સર્વનામ્ના વા પ્રતીનિર્દેષ્ટવ્યમ્ ।
એતદેવોદાહરણદર્શનેન દ્રઢયતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---
"ઉદેતિ સવિતા તામ્રસ્તામ્ર એવાસ્તમેતિ ચ" ।
ઇત્યત્ર હિ યદિ પદાન્તરેણ સ એવાર્થઃ પ્રતિપાદ્યતે તદાન્યોર્ઽથ ઇવ પ્રતિભાસમાનઃ પ્રતીતિં સ્થગયતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) ઇત્થમેવમુક્ત ઇત્યત્ર પ્રક્રમભઙ્ગમુદાહૃત્ય પ્રક્રમાભઙ્ગમુદાહરતિ ।
યથા-- ઉદેતીતિ ।
અન્યોર્ઽથ ઇવેતિ નાવિશિષ્ટસ્યૈવ નામિનો બોધ ઇતિ મતે તામ્રરક્તશબ્દદ્વરૂપવિશેષણભેદાદ્ ભેદાવભાસ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રતીતિમ્ અભેદપ્રતીતિમ્ ।
લોચના:
(લો, ઌ) ઉદેતીતિ---પ્રતીતિં સ્થગયતિ ।
તથા ચ સતિ રસાનુભવવિઘ્ન ઇતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વા---
"તે હિમાલયમામન્ત્ર્ય પુનઃ પ્રેક્ષ્ય ચ શૂલિનમ્ ।
સિદ્ધં ચાસ્મૈ નિવેદ્યાર્થં તદ્વિસૃષ્ટાઃ ખમુદ્યયુઃ" ॥
અત્ર "અસ્મૈ" ઇતીદમા પ્રક્રાન્તસ્ય તેનૈવ તત્સમાનાભ્યામેતદઃ શબ્દાભ્યાં વા પરામર્શો યુક્તો ન તચ્છબ્દેન ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) એકવિધૌ ઉદ્દિષ્ટસ્ય વિધેયાન્તરે ઽપ્યુદ્દેશ્યતયા પ્રતિનિર્દેશે પ્રક્રમભઙ્ગમુદાહરતિ---તે હિમાલયમિતિ ।
તે સપ્તર્ષયઃ સિદ્ધમર્થં પાર્વતીપરિણયઘટનારૂપમ્ ।
તદ્વિસૃષ્ટાઃ શૂલિના વિસૃષ્ટઃ ।
તત્સમાનાર્થભ્યામિતિ ।
નચ તત્સમાનાર્થકપદભેદાદ્ ભેદાવભાસ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
સર્વનામ્ના પ્રથમોક્તનામવિશિષ્ટસ્યૈવ પરામર્શાત્ નત્વવિશિષ્ટસ્ય ।
ન ચૈવં તત્પદેનાપિ સર્વનામ્ના તથૈવ પરામર્શાદદોષ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
તત્તુ અત્ર અસ્મૈવ ઇતિ ઇદમ્ શબ્દેન બુદ્ધિસ્થપુરોવર્ત્તિતયા મહાદેવઃ પરામૃષ્ટઃ ।
તચ્છબ્દેન વિપ્રકૃષ્ટપરામર્શિતયા તસ્ય પરામર્શઃ કર્તું ન શક્યતે ઇતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વા---
"ઉદન્વચ્છિન્ના ભૂઃ સ ચ પતિરપાં યોજનશતમ્" ।
અત્ર "મિતા ભૂઃ પત્યાપાં સ ચ પતિરપામ્" ઇતિ યુક્તઃ પાઠઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) ધર્મિભેદભાસકત્વેન ભેદાવભાસાદેકોદ્દેશેન વિધેયસ્ય વિધેયાન્તરોદ્દેશ્યરૂપેણ પ્રતિનિર્દેશે ઽપિ તદ્દોષમુદાહરતિ---ઉદન્વદિતિ ।
ભૂઃ ઉદન્વચ્છિન્ના સ ચાપાં પતિઃ યોજનશતં વ્યાપ્ય તિષ્ઠતીતિ શેષઃ ।
અત્ર ભુવમુદ્દિશ્ય ઉદન્વચ્છિન્નત્વે વિધેયે ઉદન્વાનપિ વિધેયઃ ।
તસ્ય યોજનશતવ્યાપ્તિવિધૌ ઉદ્દેશ્યતયા અપાંપતિશબ્દેન પ્રતિનિર્દેશઃ કૃત ઇતિ દોષઃ ।
પાઠન્તરેણ દોષં પરિહરતિ---મિતિ ભૂરિતિ ।
અયાં પત્યા મિતા પરિચ્છિન્ના ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમ્---
"યશો ઽધિગન્તું સુખલિપ્સયા વા મનુષ્યસંખ્યામતિવર્તિતું વા ।
નિરુત્સુકાનામભિયોગભાજાં સમુત્સુકેવાઙ્કમુપૈતિ સિદ્ધિઃ" ॥
અત્ર "સુખમીહિતુમ્" ઇત્યુચિતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) એવવિધેયે ઉદ્દિષ્ટસ્ય તત્રૈવ વિધેયે ઉદ્દેશ્યતયા પ્રતિનિર્દેશસ્ય પ્રત્યયાર્થસ્ય ક્રમભઙ્ગમુદાહરતિ---યશો ઽધિગન્તુમિતિ ।
યોદ્ધુમ્ ઉદ્વેજન્તીં દ્રૌપદીં પ્રતિ યુધિષ્ઠિરસ્યોક્તિરિયમ્ ।
યશો ઽધિગમનસ્ય સુખલાભસ્ય મનુષ્યગણનાયામ્ આધિક્યરૂપસ્ય મનુષ્યસંખ્યાતિવર્ત્તનસ્ય વેચ્છયા નિરુત્સુકાનામુત્કણ્ઠારહિતાનામથ ચ તદનુકૂલચેષ્ટારૂપાભિયોગભાજામઙ્કં સિદ્ધિઃ સમુત્સુકેવ ઉત્કણ્ઠિતેવ ઉપૈતીત્યર્થઃ ।
અત્ર નિરુસુકવિધાવુદ્દિષ્ટાયા ઇચ્છાયાસ્તત્રૈવ નિરુત્સુકત્વવિધૌ ઉદ્દેશ્યતયા પ્રતિનિર્દેશઃ ।
તત્ક્રમશ્ચ તુમુન્પ્રત્યયભેદેનોદ્દેશકથનાત્ ભગ્ન ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રાદ્યયોઃ પ્રકૃતિવિષયઃ પ્રક્રમભેદઃ ।
તૃતીયે પર્યાયવિષયઃ, ચતુર્થે પ્રત્યયવિષયઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) અત્રાદ્યયોરતિ ।
એવમુક્તો મન્ત્રિમુખ્યૈરિત્યત્ર"તે હિમાલયમામન્ત્ર્ય"ઇત્યત્ર ચેત્યર્થઃ ।
તૃતીયે ઉદન્વચ્છિન્ના ઇત્યત્ર ચતુર્થે યશો ઽધિગન્તુમિત્યત્ર ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમન્યત્રાપિ ।
પ્રસિદ્ધત્યાગો યથા---
"ઘોરો વારિમુચાં રવઃ" ।
અત્ર મેઘાનાં ગર્જિતમેવ પ્રસિદ્ધમ્ ।
યદાહુઃ---
"મઞ્જીરાદિષુ રણતિપ્રાયં પક્ષિષુ ચ કૂજિતપ્રભૃતિ ।
સ્તનિતમણિતાદિ સુરતે મેઘાદિષુ ગર્જિતપ્રમુખમ્" ॥
ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) પ્રસિદ્ધીતિ ।
સમ્બન્ધિવિશેષે પ્રસિદ્ધાર્થકસ્ય શબ્દસ્ય તાદૃશસમ્બન્ધિનિ અપ્રયોગસ્તત્ત્વમ્ ।
ઘોર ઇતિ---સમ્બન્ધૈવિશેષે એવ શબ્દવિશેષાણાં પ્રયોગ ઇત્યત્ર કાવ્યપ્રકાશકૃદુક્તિસમ્વાદમાહ--મઞ્જીરાદિષ્વિતિ ।
મઞ્જીરાદિષુ સમ્બન્ધિષુ ઇત્યર્થઃ ।
એવમુત્તરત્રાપિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસ્થાનસ્થપદતા યથા---
"તીર્થે તદીયે ગજસેતુબન્ધાત્પ્રતીપગામુત્તરતો ઽસ્ય ગઙ્ગામ્ ।
અયત્નબાલવ્યજનીબભૂવુર્હંસા નભોલઙ્ઘનલોલપક્ષાઃ" ॥
અત્ર તદીયપદાત્પૂર્વં ગઙ્ગામિત્યસ્ય પાઠો યુક્તઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) અસ્થાનસ્થેતિ---યાદૃશસ્થાનસત્ત્વ એવ યત્પદસ્ય બોધકતા તદ્ભિન્નસ્થાનસ્થત્વં તત્ત્વમ્ ।
ત્વમસ્ય લોકસ્ય ચ ઇત્યત્ર તુ ઉત્તરપઠિતનિયતપદસ્ય તથાત્વમત્ર તુ તન્નિયમરહિતપદસ્યેતિ ભેદઃ ।
તીર્થે તદીયે ઇતિ---અસ્ય રાજ્ઞો ગજૈઃ સેતુબન્ધાત્ પ્રતીપગાં ગઙ્ગમ્ ઉત્તરતો તદીયે ગાઙ્ગીયે તીર્થે ઉત્તરદિશિ નભોલઙ્ઘનલોલપક્ષા હંસા અયત્નબાલવ્યજનીબભૂવુરિત્યર્થઃ ।
સેતુબન્ધેન જલવૃદ્ધ્યા પ્રાવૃટ્કાલબુદ્ધ્યા ઉત્તરદિશિ માનસરોવરગમનાર્થં હંસા ઉડ્ડીના ઇતિ ભાવઃ ।
અત્રેતિ ।
ગઙ્ગાયાઃ ।
પ્રથમજ્ઞાને તત્પદેન તત્પરામર્શસમ્ભવાત્ ।
લોચના:
(લો, એ) તદીય ઇત્યસ્ય પૂર્વં ગઙ્ગામિત્યસ્ય પાઠો યુક્તઃ ।
તચ્છબ્દપરામૃષ્ટ્યનન્તરમેવ વક્તુમુચિતત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમ્ ---
"હિતાન્ન યઃ સંશૃણુતે સ કિં પ્રભુઃ" ॥
અત્ર સંશૃણુત ઇત્યતઃ પૂર્વં નઞઃ સ્થિતિરુચિતા ।
અત્ર ચ પદમાત્રસ્યાસ્થાને નિવેશે ઽપિ સર્વમેવ વાક્યં વિવક્ષિતાર્થપ્રત્યાયને મન્થરમિતિ વાક્યદોષતા ।
એવમન્યત્રાપિ ।
ઇહ કે ઽપ્યાહુ--"પદશબ્દેન વાચકમેવ પ્રાયશો નિગદ્યતે, ન ચ નઞો વાચકતા, નિર્વિવાદાત્સ્વાતન્ત્ર્યેણાર્થબોધનવિરહાત્" ઇતિ ।
યથા---"દ્વયં ગતમ્-" ઇત્યાદૌ ત્વમિત્યનન્તરં ચકારાનુપાદાનાદક્રમતા તથાત્રાપીતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) હિતાન્ન ય ઇતિ---હિતાત્ જનાત્ ।
હિતમિતિ ક્વચિત્પાઠઃ ।

અત્રેતિ---ક્રિયાન્વયિનો નઞઃ ક્રિયાસન્નિહિતપાઠસ્યૈવૌચિત્યાત્ ।
અત્ર વાક્યદોષતામુપપાદયતિ ।
અત્ર ચેતિ---મન્થરમ્ અસમર્થમ્ ।
હિતાન્ન ય ઇતિ અક્રમદોષોદાહરણમિતિ કેષાઞ્ચિન્મતં દર્શયતિ--ઇહ કે ઽપીતિ ।
પદશબ્દેનેતિ ।
અપદસ્થપદેત્યત્ર દ્વિતીયપદશબ્દેન ઇત્યર્થઃ ।
વાચકમેવેતિ પદાન્તરે યોગં વિના પ્રયોગાભાવેન પઞ્ચપદં ત્રિપદમિતિ યથા ન પ્રયોગઃ તથા નઞો ઽપિ પ્રતિયોગિપદયોગં વિનાપ્રયોગાત્ ન તત્ર વાચકતા, નિયતપદત્વં નિર્વિવાદમિત્યર્થઃ ।
ઘટાદિપદસ્ય તુ સ્વતઃ પ્રયોગાત્ તત્ર પદત્વં નિર્વિવાદમિત્યર્થઃ ।
શક્તિમદ્વર્ણમાત્રસ્યૈવ નૈયાયિકૈઃ પદવ્યવહારાત્ પ્રાયશ ઇત્યુક્તમ્ ।
યથા દ્વયમિત્યાદાવિતિ ।
તત્તદત્રાક્રમત્વદોષ એવેત્યર્થઃ ।
તથા ચ અસ્થાનસ્થપદત્વોદાહરણં તીર્થે તદીયે ઇત્યેવેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસ્થનસ્થસમાસતા યથા---
"અદ્યાપિ સ્તનશૈલદુર્ગવિષમે સીમન્તિનીનાં હૃદિ સ્થાતું વાઞ્છતિ માન એષ ધિગતિ ક્રોધાદિવાલોહિતઃ ।
પ્રોદ્યદ્દૂરતરપ્રસારિતકરઃ કર્ષત્યસૌ તત્ક્ષણા ત્ફુલ્લત્કૈરવકોષનિઃ સરદલિશ્રેણીકૃપાણાં શશી" ॥
અત્ર કોપિન ઉક્તૌ સમાસો ન કૃતઃ, કવેરુક્તૌ કૃતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) અસ્થાનસ્થેતિ---યદ્રસીયવ્યઞ્જકો યઃ સમાસસ્તદ્રસવ્યઞ્જકસ્થાનમુપેક્ષ્યસ્થાનાન્તરે તત્સમાસપાતસ્તત્ત્વમ્ ।
અદ્યાપીતિ--સન્ધ્યાકાલે પર્ય્યુષિતકુમુદકુડ્મલાન્નિઃ સરતાં શ્રેણીભૂતાલીનાં વર્ણનમિદમ્ ।
અદ્યાપીત્યાદ્યુક્તક્રોધાદાલોહિતઃ પ્રોદ્યન્ અસૌશશી ફુલ્લતઃકૈરવકુડ્મલાદિવ ખડ્ગપિધાનરૂપાત્કોષાત્ નિઃ સરતામ્ અલીનાં શ્રેણીભૂતં કૃપાણાં દૂરતરં પ્રસારિતઃ કરો રશ્મિરેવ તાદૃશો હસ્તો યેન તાદૃશઃ સન્ તત્ક્ષણાત્ કર્ષણે ઽપિ હસ્તસ્ય દૂરે પ્રસારણાત્ ।
ક્રોધબીજમાહ---અદ્યાપીતિ ।
સીમન્તિનીનાં માનસ્તાવત્ સ્તનરૂપેણૈવ દુર્ગમાશ્રિત્યાન્યદા તિષ્ઠતુ, અદ્યાપિ મમોદયે ઽપીતિ તન્માં ધિગિતિ ક્રોધઃ ।
અત્રેતિ કોપિનશ્ચન્દ્રસ્ય સમાસો દીર્ઘસમાસઃ ।
લોચના:
(લો, ઐ) કોષઃ કુડ્મલમ્ ખડ્ગપિધાનં ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વાક્યાન્તરપદાનાં વાક્યાન્તરે ઽનુપ્રવેશઃ સઙ્કીર્ણાત્વમ્ ।
યથા---
"ચન્દ્રં મુઞ્ચ કુરઙ્ગાક્ષિ ! પશ્ય માનં નભો ઽઙ્ગને" ।
અત્ર નભો ઽઙ્ગને ચન્દ્રં પશ્ય માનં મુઞ્ચેતિ યુક્તમ્ ।
"ક્લિષ્ટત્વમેકવાક્યવિષયમ્" ઇત્યસ્માદ્ભિન્નમ્ ।
વાક્યાન્તરે વાક્યાન્તરાનુપ્રવેશો ગર્ભિતતા ।
યથા---
"રમણે ચરણપ્રાન્તે પ્રણતિપ્રવણે ઽધુના ।
વદામિ સખિ ! તત્ત્વં તે કદાચિન્નોચિતાઃ ક્રુધઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) સંકીર્ણમાહ---વાક્યાન્તરેતિ ।
મુઞ્ચ માનમિતિ ।
વૃત્તાવેવ અસ્યાન્વયઃ સ્પષ્ટઃ ।
અસ્ય ક્લિષ્ટત્વે ભેદમાહ---ક્લિષ્ટત્વમેવેતિ ।
ગર્ભિતત્વમાહ---વાક્યાન્તરેતિ ।
રમણે ઇતિ---અત્ર રમણે ચરણપ્રાન્તપતિતે સત્યધુના ક્રોધો નોચિત ઇતિ વાક્યસ્ય મધ્યે વદામિ સખિ તે તત્ત્વમિતિ વાક્યમનુપ્રવિષ્ટમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અર્થદોષાનાહ---
અપુષ્ટદુષ્કમગ્રામ્યવ્યાવહતાશ્લીલકષ્ટતાઃ ।
અનવીકૃતનિર્હેતુપ્રકાશિતવિરુદ્ધતાઃ

સન્દિગ્ધપુનરુક્તત્વે ખ્યાતિવિદ્યાવિરુદ્ધતે ।
સાકાઙ્ક્ષતા સહચરભિન્નતાસ્થાનયુક્તતા

અવિશેષે વિશેષશ્ચાનિયમે નિયમસ્તથા ।
તયોર્વિપર્યયૌ વિધ્યનુવાદાયુક્તતે તથા

નિર્મુક્તરુનરુક્તત્વમર્થદોષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) ઇદાનીં ત્રયોવિંશતિમર્થદોષાનાહ---અર્થદોષાનિતિ ।
ખ્યાતેતિ ।
ખ્યાતવિરુદ્ધતા વિદ્યાવિરુદ્ધતેતિ દોષદ્વયમ્ ।
તયો વિપર્ય્યયાવિતિ ।
અવિશેષે વિશેષોક્તેર્વિપર્ય્યયો વિશેષે ઽવિશેષોક્તિઃ ।
અનિયમે નિયમોક્તેર્વિપર્ય્યયશ્ચ નિયમે ઽનિયમોક્તરિત્યર્થઃ ।
વિધ્યયુક્તતાઽનુવાદાયુક્તતા ચેતિ દોષદ્વયમ્ ।
લોચના:
(લો, ઓ) અર્થદોષાનુદ્દેશ્યકમપ્રાપ્તાન્ ।
તાપ્રત્યયસ્યાપુષ્ટાદિપ્રત્યેકમન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદ્વિપર્યયો વિશેષે ઽવિશેષો નિયમે ઽનિયમઃ ।
અત્રાપુષ્ટત્વં મુખ્યાનુપકારિત્વમ્ ।
યથા---
"વિલોક્ય વિતતે વ્યોમ્નિ વિધું મુઞ્ચ રુષં પ્રિયે !" અત્ર વિતતશબ્દો માનત્યાગં પ્રતિ ન કિઞ્ચિદુપકુરુતે ।
અધિકપદત્વે પદાર્થાન્વયપ્રતીતેઃ સમકાલમેવ બાધપ્રતિભાસઃ, ઇહ તુ પશ્ચાદિતિ વિશેષઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) મુખ્યેતિ---મુખ્યો વિધેયરૂપઃ ।
અન્યત્ સ્પષ્ટમ્ ।
અધિકપદાદસ્ય ભેદમાહ---અધિકેતિ ।
પલ્લવાકૃતિરક્તોષ્ઠીત્યત્ર હ્યાકૃતિશબ્દસ્ય નિષ્પ્રયોજનત્વરૂપો બાધો ઽન્વયબોધસમકાલમેવ પ્રતિભાસત ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઔ) મુખ્યં પ્રકૃતપ્રતિપાદ્યમ્ ।
સમકાલમેવં બોધપ્રતિભાસઃ, અત એવ વાક્યદોષતા ।
ઇહ અર્થપ્રત્યયાનન્તરમ્, અત એવ અસ્યાર્થદોષત્વમ્ ।
વિવરં છિદ્રં સ્ત્રીવરાઙ્ગં વા અશ્લીલમ્ ।
પુંધ્વજસ્મારકત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દુષ્ક્રમતા યથા---
"દેહિ મે વાજિનં રાજન્ ! ગજેન્દ્રં વા મદાલસમ્" ।
અત્ર ગજેન્દ્રસ્ય પ્રથમં યાચનમુચિતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) દુષ્ક્રમતામાહ---દેહીતિ ।
અત્રેતિ---અધિકમૂલ્યવસ્તુપ્રર્થને સતિ તત્રાસમ્મતિસમ્ભાવનયૈવ ન્યૂનમૂલ્યપ્રાર્થનૌચિત્યાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સ્વપિહિ ત્વં સમીપે મે સ્વપિમ્યેવાધુના પ્રિય !" ।
અત્રાર્થો ગ્રામ્યઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) સ્વપિહીતિ---નાયકં પ્રતિ નાયિકાયા ઉક્તિરિયમ્ ।
હે પ્રિય ! એષા અહં સ્વપિમિ ।
ત્વમપિ સમીપે સ્વપિહીત્યર્થઃ ।
ગ્રામ્ય ઇતિ વૈદગ્ધીરાહિત્યેનોક્ત ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કસ્યચિત્પ્રગુત્કર્ષમપકર્ષં વાભિધાય પશ્ચાત્તદન્યપ્રતિપાદનં વ્યાહતત્વમ્ ।
યથા---"હરન્તિ હૃદયં યૂનાં ન નવેન્દુકલાદયઃ ।
વીક્ષ્યતે યૈરિયં તન્વી લોકલોચનચન્દ્રિકા" ॥
અત્ર યેષામિન્દુકલા નાનન્દહેતુસ્તેષામેવાનન્દાય તન્વ્યાશ્ચન્દ્રિકાત્વારોપઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) વ્યાહતત્વલક્ષણમાહ---કસ્યચિદિતિ---તદન્યથાત્વમુત્કર્ષાન્યથાત્વમપકર્ષઃ ।
અપકર્ષાન્યથાત્વમુપકર્ષસ્તત્પ્રતિપાદનમિત્યર્થઃ ।
તત્ર પ્રગપકર્ષે ઉદાહરતિ હરન્તીતિ--ઇયં લોકલોચનચન્દ્રિકાસુરૂપા તન્વી યૌર્યુવભિર્વોક્ષતે તેષાં યૂનાં હૃદયં નવેન્દુકલાદયો ન હરન્તીત્યર્થઃ ।
અત્ર આદિપદાચ્ચન્દ્રિકાપિ નિન્દિતા, તન્વ્યાં તદારોપાદુત્કર્ષઃ પ્રતિપાદિતસ્તદાહ---અત્રેતિ ।
પ્રાગુત્કર્ષે તુ યથા---"તવ કર્ણન્દુના તન્વિ ! નભસીન્દુસ્તિરસ્કૃતઃ" ।
ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"હન્તુમેવ પ્રવૃત્તસ્ય સ્તબ્ધસ્ય વિવરૈષિણઃ ।
યથાશુ જાયતે પાતો ન તથા પુનરુન્નતિઃ" ॥
અત્રાર્થો ઽશ્લીલઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) હન્તુમેવેતિ ।
અપ્રણિધાનેન યુદ્ધપ્રવૃત્તપુરુષવર્ણનમિદમ્ ।
સ્તબ્ધસ્ય ભદ્રાભદ્રાવિવેચિનઃ વિવરં પરસ્ય ચ્છિદ્રં તત્ર ઇચ્છામાત્રં નતુ પ્રવૃત્તૌ તદપેક્ષા સ્તબ્ધત્વાત્ ।
અત્ર પુંસો લિઙ્ગસ્ય પ્રતીતિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"વર્ષત્યેતદહર્પતિર્ન તુ ઘનો ધામસ્થામચ્છં પયઃ સત્યં સા સવિતુઃ સુતા સુરસરિત્પૂરો યથા પ્લાવિતઃ ।
વ્યાસસ્યોક્તિષુ વિશ્વસિત્યપિ ન કઃ, શ્રદ્ધા ન કસ્ય શ્રુતૌ ન પ્રત્યેતિ તથાપિ મુગ્ધહરિણી ભાસ્વન્મરીચિષ્વપઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ)ક્લિષ્ટત્વાદ્યભાવે ઽપિ કષ્ટગમ્યાર્થત્વં તત્ત્વમ્ ।
વર્ષતીતિ--કસ્યાશ્ચિત્ કામિન્યાઃ કાન્તદૂતીઃ પ્રતિ અન્યાપદેશેન સોત્કણ્ઠવચનમિદમ્---અહઃ પતિઃ સૂર્ય્યો ધામસ્થં સ્વીયરશ્મિસ્થમ્ એતદ્ દૃશ્યામાનં પયો વર્ષતિ નતુ ઘનો વર્ષતિ ઘનસ્ય સૂર્ય્યહસ્તસ્થાનીયત્વાત્ ।
તથા યયા સુરસરિતો ગઙ્ગાયાઃ પૂરઃ પ્રવાહઃ પ્લાવિતઃ સા અર્થાત્ યમુનાસવિતુઃ સૂર્ય્યસ્ય સત્યં સુતા ।
કથમેતન્નિશ્ચિતમ્ ઇત્યત્રાહ---વ્યાસસ્યેતિ---વૃષ્ટિયમુનયોઃ સૂર્ય્યપ્રભવત્વં ન ખલુ કેનચિદનાપ્તેનોક્તં, કિન્તુ વ્યાસેન શ્રુત્યા વેદાપરપર્ય્યાયનામ્ના ચેતિ ।
અપિ જિજ્ઞાસાયામ્ ।
"આદિત્યાજ્જાયતે વૃષ્ટિસ્તતશ્ચાન્નં તતઃ પ્રજાઃ"ઇતિ ।
એવંરૂપાસુ કાલિન્દ્યાઃ સૂર્ય્યકન્યાત્વબોધિકાસુ ચ વ્યાસોક્તિષુ કો જનો ન વિશ્વસિતિ કસ્ય જનસ્યા વા એવમર્થિકાયાં શ્રુતૌ વેદે ન શ્રદ્ધા ? અપિ પુ સર્વ એવ વિશ્વસિતિ સર્વસ્ય ચ શ્રદ્ધા; તથા ચ હરિણ્યા અપિ તત્ર વિશ્વાસશ્રદ્ધૌચિત્યમેવ ।
તથાપિ મુગ્ધા મૂઢા હરિણી ભાસ્વન્મરીચિષુ અધિકરણેષુ જલં ન પ્રત્યેતિ ।
ધામસ્થમચ્છં પય ઇત્યનેન પયસઃ સૂર્ય્યમરીચિવૃત્તિતયા વ્યાસશ્રુતિભ્યાં બોધિતત્વેન તથા પ્રત્યયોચિત્યાત્ ।
લોચના:
(લો, અ) વર્ષતીતિ યમુના વ્યાસેનેતિ ।
વૃષ્ટિયમુનયોઃ સૂર્ય્યપ્રભવત્વં ન ખલુ કેનાનાપ્તેનોક્તં, કિન્તુ વ્યાસેન શ્રુત્યા વેદાચારચર્ય્યયા ચેતિ ।
શ્રદ્ધા સંપ્રત્યયઃ ।
કસ્યાશ્ચિત્ કામિન્યાઃ કાન્તદૂતીચ્છલાપદેશેન સોલ્લુણ્ટનવચનમિદમ્ ।
અત્ર પ્રકૃષ્ટતરઃ પ્રકૃતોયમર્થઃ-સ નાગરઃ સત્યવાગિતિ પ્રામાણિકમેવેદમ્ ।
તસ્ય દૂતીનાં ભવતીનાં વાચિ સત્યપ્રત્યયો યુજ્યતે ।
કિન્ત્વહમેવ મુગ્ધા મિથ્યાપ્રત્યયમેવ કરોમીતિ ।
કૃગીણાં મરુમરીચિકાસુ જલપ્રત્યયો યથા, મમાપિ ભવતીષુ સંપ્રત્યયસ્તથૈવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર યસ્માત્સૂર્યાદ્વૃષ્ટેર્યમુનાયાશ્ચ પ્રભવસ્તસ્માત્તયોર્જલમપિ સૂર્યપ્રભમ્ ।
તતશ્ચ સૂર્યમરીચીનાં જલપ્રત્યયહેતુત્વમુચિતમ્, તથાપિ મૃગી ભ્રાન્તતત્વાત્તત્ર જલપ્રત્યયં ન કરોતિ ।
અયમપ્રસ્તુતો ઽપ્યર્થો દુર્બોધઃ, દૂરે ચાસ્મત્પ્રસ્તુતાર્થબોધ ઇતિ કષ્ટાર્થત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) અત્ર વિવિક્ષિતાર્થસ્ય કષ્ટબોધત્વં દર્શયતિ---અત્રેતિ ।
પ્રભવો જનકમ્, તયોર્જલમપીતિ વૃષ્ટેર્યમુનાયાશ્ચ ઇત્યર્થઃ ।
સૂર્ય્યજન્યવૃષ્ટિલેનૈવ નદીપૂરણાત્ યમુનાયાશ્ચ વૃષ્ટિજનકપ્રત્યયહેતુત્વમુચિતમિત્યર્થઃ ।
જલસ્ય તદ્ધામસ્થત્વેનોક્તત્વાત્ ।
ભ્રાન્તત્વાત્ તત્રેતિ ।
તત્ર મરીચિષ્વધિકરણેષુ યમુનાજલસ્ય સૂર્ય્યપ્રભવત્વપ્રદર્શનાત્ પિપાસયા યમુનાયામેવ પ્રવર્ત્તતે તત્ર ન જલાપ્રત્યયઃ ।
મરીચિષુ ત્તુલ્યામ્બુભ્રમાન્ન પ્રત્યેતિ ઇત્યેતત્પ્રદર્શનાર્થમયમપ્રસ્તુતોર્ઽથ ઇતિ ।
અત્ર હિ અપ્રસ્તુતપ્રશંસાનામાલઙ્કારઃ ।
અપ્રાકરણિકકથનાત્ પ્રાકરણિકપ્રત્યાયનરૂપઃ ।

પ્રાકરણિકશ્ચાત્ર નાયાયસિદ્ધે ઽપ્યર્થે ભ્રાન્તાનાં જનાનાં પ્રત્યયાભાવ ઇત્યેવંરૂપઃ ।
અપ્રાકરણિકસ્તુ મૃગ્યા જલપ્રત્યયરૂપઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સદા ચરતિ ખે ભાનુઃ સદા વહતિ મારુતઃ ।
સદા ધત્તે ભુવં શેષઃ સદા ધીરો ઽવિકત્થનઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) અનવીકૃતમાહ સદેતિ---ધીરો ઽવિકત્થનઃ ।
નઞઃ પ્રશ્લેષઃ ।
કથિતપદાદસ્ય ભેદમાહ---અત્રેતિ ।
પર્યાયાન્તરેણ સમાનાર્થકેન વિચ્છિત્ત્યનન્તરં પ્રકારકૃતો ભઙ્ગીભેદઃ ।
તથાપીતિ---પ્રકારકૃતભઙ્ગીભેદાભાવાદનવીકૃતત્વમેવેત્યર્થઃ યથા---"સદા ચરતિ ખે ભાનુર્નિત્યં વહતિ મારુતઃ ।
ધત્તે ક્ષ્માં સર્વદા શેષો ઽજસ્ત્રં ધીરો ઽવિકત્થનઃ ॥
"અત્ર સદાનિત્યસર્વદાજસ્ત્રપદાનાં રામાનાર્થતા સમાનપ્રકારતા ચ ।
ભાનુઃ સદેતિ--- ષષ્ઠાંશવૃત્તે રાજ્ઞો ઽપિ ષષ્ઠાંશગ્રહણં પ્રજાપાલનરૂપો ધર્મ એષઃ સદૈવેત્યર્થઃ ।
અત્ર સદાસતતશબ્દયોઃ સમાનપ્રકારકત્વસમાનાર્થકત્વે ઽપિ રાત્રિન્દિવમિત્યત્રાર્થસ્યૈવ સામ્યં રાત્રિત્વદિવાત્વ પ્રકારભેદઃ
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર સદેત્યનવીકૃતત્વમ્ ।
અત્રાસ્ય પદસ્ય પર્યાયાન્તરણોપાદાને ઽપિ યદિ નાન્યદ્વિચ્છિત્ત્યાન્તં તદાસ્ય દોષસ્ય સદ્ભાવ ઇતિ કથિતપદત્વાદ્ભેદઃ ।
લોચના:
(લો, આ) અસ્યેત્યનન્તરં સદેતિ શેષઃ ।
પર્યાયાન્તરેણ સર્વદેત્યાદિના ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નવીકૃતત્વં યથા---
"ભાનુઃ સકૃદ્યુક્તતુરુઙ્ગ એવં રાત્રિન્દિવં ગન્ધવહઃ પ્રયાતિ ।
વિભર્ત્તિ શેષઃ સતતં ધરિત્રીં ષષ્ઠાંશવૃત્તેરપિ ધર્મ એષઃ ॥
ઽઇતિ ।
"ગૃહીતં યેનાસીઃ પરિભવભયાન્નોચિતમપિ પ્રભાવાદ્યસ્યાભૂન્ન ખલુ તવ કશ્ચિન્ન વિષયઃ ।
પરિત્યક્તં તેન ત્વમપિ સુતશોકાન્ન તુ ભયા- દ્વિમોક્ષ્યે શસ્ત્ર !ત્વામહમપિ યતઃ સ્વસ્તિ ભવતે" ॥
અત્ર દ્વિતીયશસ્ત્રમોચને હેતુર્નોક્ત ઇતિ નિર્હેતુત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) નિર્હેતુમાહ--ગૃહીતમિતિ---હેત્વાકાઙ્ક્ષાસત્ત્વે ઽપિ હેત્વનુક્તિસ્તત્ત્વમ્ ।
કર્ણક્રોધાત્ ત્યજ્યમાનમસ્ત્રં સમ્બોધ્ય અશ્વત્થામ્ન ઉક્તિરિયમ્ ।
હે શસ્ત્ર ! ત્વં યેન મમ પિત્રા બ્રાહ્મણજાતેર્નોચિતમનુચિતમપિ પરિભવભયાદ્ દ્રુપદનૃપતિતઃ પરિભવભયાદ્ ગૃહીતમાસીઃ, તથા યસ્ય મમ પિતુઃ પ્રભાવાત્ તવ ખલુ ન વિષયો ન કશ્ચિદ્ અભૂદિન્દો ઽપિ ત્વદ્વિષય આસીદિત્યર્થઃ ।
તેન મમ પિત્રા સુતસ્ય હતત્વેન શ્રુતસ્ય મમ શોકાત્ નતુ ભયાત્ પરિત્યક્તમસિ અહમપિ યતસ્ત્વાં વિમોક્ષેયે, અતઃ સ્વસ્તિ ભવતે ઇત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ---દ્વિતીયમશ્વત્થામ્નાઃ શસ્ત્રમોચનમ્ ।
તત્ર ચાહમપિ ઇત્યપિકાર એવ હેત્વાકાઙ્ક્ષોત્થાપકઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) શસ્ત્રમોચન ઇત્યત્ર અશ્વત્થામ્ન ઇતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"કુમારસ્તે નરાધીશ ! શ્રિયં સમધિગચ્છતુ" ।
અત્ર "ત્વં મ્રિયસ્વ" ઇતિ વિરુદ્ધાર્થપ્રકાશનાત્પ્રકાશિતવિરુદ્ધત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) પ્રકશિતવિરુદ્ધાર્થમાહ---કુમારસ્તે ઇતિ ।
કુમારઃ પુત્રઃ ।
અત્રેતિ પિતૃમરણાનન્તરમેવ પુત્રસ્ય શ્રીલાભઃ પ્રાયશ ઇતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"અચલા અબલા વા સ્યુઃ સેવ્યા બ્રૂત મનીષિણઃ ?" ।
અત્ર પ્રકરણાભાવચ્છાન્તશૃઙ્ગારિણોઃ કો વક્તેતિ નિશ્ચયાભાવાત્સન્દિગ્ધત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) સન્દિગ્ધમર્થમાહ---અચલા ઇતિ ।
અત્રેતિ---ઉક્તિનિશ્ચયાભાવાત્ અચલા એવ અબલા એવ વા સેવ્યા ઇતિ નિશ્ચયાભાવાત્ સન્દેહ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સહસા વિદધીત ન ક્રિયામવિવેકઃ પરમાપદાં પદમ્ ।
વૃણુતે હિ વિમૃશ્યકારિણં ગુણલુબ્ધાઃ સ્વયમેવ સમ્પદઃ" ॥
અત્ર દ્વિતીયાર્ધે વ્યતિરેકેણ દ્વિતીયપાદસ્યૈવાર્થ ઇતિ પુનરુક્તતા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) પુનરુક્તમર્થમાહ---સહસેતિ---અવિવેકો ઽવિમૃશ્યકારિતા સ તુ આપદાં પદમ્ આપજ્જનક ઇત્યર્થઃ ।
અનેકકારણસ્ય કાર્યવ્યાપકત્વાદવિમૃશ્યકારિતાયા આપદ્વ્યાપકત્વં દર્શિતમ્ ।
ઈદૃશાન્વયવાયાપ્ત્યા લભ્યાં વ્યતિરેકવ્યાપ્તિમાહ-- વૃણુતે હિ ઇતિ ।
વિમૃશ્યકારિતા અવિમૃશ્યકારિતારૂપસાય વાયપકસ્ય વ્યતિરેકસ્તસ્યાપદ્રૂપવ્યાપ્યાભાવરૂપાણાં સમ્પદાં વ્યાપ્યતામાહ---ગુણલુબ્ધા ઇતિ ।
યત્ર વિમૃશ્યકારિતા તત્ર સમ્પદ ઇત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ---દ્વિતીયાર્દ્ધવ્યતિરેકેણ દ્વિતીયાર્દ્ધલબ્ધવ્યતિરેકવ્યાપ્ત્યા દ્વિતીયસ્યૈવ દ્વિતીયપાદલબ્ધાન્વયવ્યાપ્તેરેવેત્યર્થઃ ।
અન્વયવ્યાપ્તેરેવ પર્યવસિતોર્ઽથો વ્યતિરેકવ્યાપ્તિઃ ।
સોર્ઽથઃ દ્વિતીયાર્દ્ધેક્તવ્યતિરેકવ્યાપ્ત્યા ઉક્ત ઇત્યતઃ પુનરુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રસિદ્ધિવિરુદ્ધતા યથા---
"તતશ્ચાર સમરે શિતશૂલધરો હરિઃ" ।
અત્ર હરેઃ શૂલં લોકે ઽપ્રસિદ્ધમ્ ।
યથા વા---
"પદાઘાતાદશોકસ્તે સઞ્જાતાઙ્કુરકણ્ટકઃ" ।
અત્ર પાદાધાતાદશોકેષુ પુષ્પમેવ જાયત ઇતિ પ્રસિદ્ધં ન ત્વઙ્કુર ઇતિ કવિસમયખ્યતિવિરુદ્ધતા ।
"અધરે કરજક્ષતં મૃગાક્ષ્યાઃ" ।
અત્ર શૃઙ્ગાર (કામ) શાસ્ત્રીવિરુદ્ધત્વાદ્વિદ્યાવિરુદ્ધતા ।
એવમન્યશાસ્ત્રવિરુદ્ધત્વમપિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) પ્રસિદ્ધિવિરુદ્ધમાહ---પ્રસિદ્ધીતિ ।
કવિપ્રસિદ્ધિવિરુદ્ધત્વં તત્ત્વમ્ ।
કીર્ત્તિધાવલ્યવર્ણનાદાવન્યલોકપ્રસિદ્ધિવિરોધસ્તુ ન દોષઃ ।
તત્ર ઇતિ ।
શીતેતિ---શીત શિલાઘર્ષણેન તનૂકૃતમ્ ।
હરિઃ કૃષ્ણઃ ।
અત્રેતિ---લોકે કવિલોકે ।
પાદાઘાતાદિતિ ।
તે પાતાઘાતાદિતિ અન્વયઃ ।
અત્રેતિ---નત્વઙ્કુર ઇતિ ।
ન ચ કુસુમં કૃતદોહદં ત્વયા ઇતિ કાલિદાસકાવ્યે દોહદસ્યાપિ વર્ણનાત્ કથમઙ્કુરો ન પ્રસિદ્ધ ઇતિ વાચ્યમ્ ? "કવીનાં સત્યર્થે ઽપિ અપ્રસિદ્ધિરસત્યે ઽપિ પ્રસિદ્ધિઃ"ઇતિ અઙ્કુરસ્ય કેનાપિ કવિના અવર્ણનાદ્ દોષ ઇત્યર્થઃ ।
અપ્રયુક્તત્વં તુ પદસ્ય નાર્થસ્, ઇતિ અતો ઽત્ર ન તત્ પ્રસક્તિઃ ।
વિદ્યાવિરુદ્ધમાહ---અધરે ઇતિ ।
વિદ્યાશાસ્ત્રમ્ ।
એવમન્યતિ---"સ્નાતિ રાત્રૌ બુધઃ સદાઽ; ઇતિ ધર્મશાસ્ત્રસ્ય, "શૂરો નીતિં વિના જયીઽતિ નીતિશાસ્ત્રસ્ય, "જ્વરવાન્ સ્નાતુમર્હતિઽ; ઇતિ વૈદ્યશાસ્ત્રસ્ય વિરુદ્ધમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ઐસસ્ય ધનુષો ભઙ્ગં ક્ષત્ત્ત્રસ્ય ચ સમુન્નતિમ્ ।
સ્ત્રીરત્નં ચ કથં નામ મૃષ્યતે ભાર્ગવો ઽધુના" ॥
અત્ર સ્ત્રીરત્નમુપેક્ષિતુમિતિ સાકાઙ્ક્ષતા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) સાકાઙ્ક્ષતામાહ---ઐશસ્યેતિ ।
ઉપાત્તપદાર્થાન્વયભ્રમવિષયત્વે સતિ અનુપાત્તપદાર્થસાકાઙ્ક્ષત્વં તત્ત્વમ્ ।
ન્યૂનપદત્વે તુ ન તાદૃશો ભ્રમ ઇતિ ભેદઃ ।
ઐશસ્યેતિ ।
કથં મૃષ્યતે કથં સહતે કથં ન દ્વેષ્ટિ ઇત્યર્થઃ ।
ઇયમુક્તિશ્ચ દ્વેષ્યવસ્તુન્યેવ ઘટતે સ્ત્રીરત્નં ન દ્વેષયોગ્યમિત્યતઃ સ્ત્રીરત્નોપેક્ષા એવ દ્વેષયોગ્યા ઇત્યત ઉપેક્ષિતુમિત્યાકાઙ્ક્ષતિ ઇત્યાહ---અત્રેતિ ।

અત્ર કર્મપદોત્તરચકારસ્ય કર્માન્યરેણ સહૈકક્રિયાન્વયિત્વં પ્રત્યાય્યતે ઇત્યતઃ સ્ત્રીરત્નસ્યાપિ મૃષ્યતિક્રિયાન્વયિત્વભ્રમઃ ।
અત્ર ચ રાવણ ઇત્યેવ પાઠો યુક્તો ન ભાર્ગવ ઇતિ તસ્ય જિતેન્દ્રિયસ્ય સ્ત્રીરન્તોપેક્ષાયાં દ્વેષાભાવેન મૃષ્યતે તદાકાઙ્ક્ષત્વાભાવાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સજ્જનો દુર્ગતૌ મગ્નઃ કામિની ગલિતસ્તની ।
ખલઃ પૂજ્યઃ સમજ્યાયાં તાપાય મમ ચેતસઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) સહચરભિન્નત્વમાહ---સજ્જન ઇતિ ।
સમજ્યાયાં સમાજે ।
ઉત્કૃષ્ટનિકૃષ્ટયોરેકક્રિયાન્વયિત્વેન કથનં તત્ત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર સજ્જનઃ કામિની ચ શોભનૌ તત્સહચરઃ ખલો ઽશોભન ઇતિ સહચરભિન્નત્વમ્ ।
"આજ્ઞા શક્રશિખામણિપ્રણયિની શાસ્ત્રાણિ ચક્ષુર્નવં ભક્તિર્ભૂતપતૌ પિનાકિનિ પદં લઙ્કેતિ દિવ્યા પુરી ।
ઉત્પત્તિર્દ્રુહિણાન્વયે ચ તદહો નેદૃગ્વરો લભ્યતે સ્યાચ્ચેદેષ ન રાવણઃ ક્વ નુ પુનઃ સર્વત્ર સર્વે ગુણાઃ" ॥
અત્ર ન રાવણ ઇત્યેતાવતૈવ સમાપ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) અસ્થાનમુક્તતામાહ---અસ્થાને સમાપનાયોગ્યસ્થાને મુક્તતા સમાપ્તાતા તત્ત્વમ્ ।
આજ્ઞેતિ---સીતાપરિણયપ્રાર્થનાય રાવણેન પ્રેષિતં તત્પુરોહિતં શૌષ્કલં પ્રતિજનકપુરોહિતસ્ય શતાનન્દસ્ય રાવણપ્રશંસાપૂર્વકોપેક્ષાવાક્યમિદમ્ ।
અહો આશ્ચાર્ય્યમીદૃગ્ વરો ન લભ્યતે ।
યતસ્તસ્ય આજ્ઞા શક્રિશિખામણેઃ પ્રણયિની, મણિરિવ તદાજ્ઞઆપિ શિખાયાં શક્રેણ ધાર્ય્યત ઇત્યર્થઃ ।
તથા શાસ્ત્રાણ્યેવ નવં નવીનં ચક્ષુઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટ્યૈવ કર્મકરણાત્ ।
તથા ભૂતાનાં પ્રાણિનાં પત્યૌ પિનાકિનિ મહેશે ભક્તિઃ ।
તથા લઙ્કેતિ દિવ્યાપુરી પદં નિવાસસ્થાનમ્ ।
તથા દ્રુહિણસ્ય બ્રહ્મણે ઽન્વયે કુલે ઉત્પત્તિઃ ।
એતાનિ સર્વણ્યેવ ઉત્કર્ષહેતવઃ સન્તિ એવ ચેત્ યદિ એષ રાવણોન સ્યાત્ દુર્વૃત્તત્વેન ખ્યાતનામા લોકનામપકારકત્વેન આર્ત્તરવકારકશ્ચ યદિ ન સ્યાત્તદા ઈદૃગ્વરો ન લભ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માદયં ત્યાજ્ય એવ ઇતિ ભાવઃ ।
પુનરાહ---ક્વ પુનરિતિ ।
સર્વત્ર જને સર્વે ધર્મ્માઃ ક્વ નુ ગુણાઃ ? કશ્ચિદ્ધર્મો દોષો ઽપીત્યર્થઃ ।
તથા ચ સર્વેષાં દોષમિશ્રિતા એવ ગુણા ઇત્યર્થઃ ।
નતુ ક્વ નુ સર્વે ગુણા ઇત્યર્થઃ ।
સર્વગુણાસત્ત્વસ્યાનુક્તત્વાત્તત્સમર્થનાનનૌચિત્યાત્ સર્વગુણસત્ત્વમુક્ત્વા કિઞ્ચિદ્દોષસત્ત્વસ્યૈવોક્તત્વાત્ ।
અત્રેતિ ।
ન રાવણ ઇત્યન્તસ્યૈવ રાવણત્યાગાર્હત્વાત્ ।
ક્વ નુ પુનરિત્યાદેઃ તત્પરિગ્રહાર્હત્વાદેવ ।
લોચના:
(લો, ઈ) આજ્ઞા શકેતિ---દ્રુહિણોબ્રહ્મા ।
ઈદૃગુક્તપ્રકારગુણાવિશિષ્ટો વરો જામાતા શ્રેષ્ટો વા ।
રાવણઃ જગદાકન્દકારી ।
અયમર્થઃ--અસ્મિન્ દશમુખે સર્વે ગુણાઃ સન્તિ ।
જગદાક્રન્દકારિત્વં દોષઃ ।
અતશ્ચ રાવણપદસ્યાર્થાન્તરસંકમણાદ્ વાચ્યત્વેનૈવ દોષાસ્પદત્વમ્ ।
એતાવતૈવવાક્યં સમાપયિતુમુચિતમ્ ।
યત્ પુનરુક્તં ક્વ નુ પુનરિત્યાદિ તેન પૂર્વસ્થાનેર્ઽથપ્રતિપાદનં ન ત્યક્તમિત્યપદમુક્તતેયં દોષઃ ।
નનુ ક્વ પુનરિત્યાદિસમર્થકવાક્યત્વેન પુનરુક્તમિતિ વાચ્યમ્ ? રાવણસ્યાર્થસ્ય અયુક્તતાપાદનાર્થમેવ વક્તુમ્ ઇત્યસ્ય વાક્યસ્ય તથાપ્રયુક્તત્વેન સમર્થનસ્યાનૌચિત્યાત્ ।
તથા સતિ યુક્તવેન વક્તુમિષ્ટં વાક્યં યુક્તમુક્તં સ્યાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"હીરકાણાં નિધેરસ્ય સિન્ધોઃ કિં વર્ણયામહે" ।
અત્ર રત્નાનાં નિધેરિત્યવિશેષ એવ વાચ્યઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) અવિશેષે વિશેષોક્તિમાહ---હીરકાણામિતિ--અત્રેતિ ।
અત્કર્ષાપર્ય્યાપ્ત્યા હ્યવર્ણનીયત્વં વક્તુમુચિતમ્ ।
રત્નાન્તરાસત્ત્વે તુ હીરકમાત્રાર્થેત્કર્ષાપર્ય્યાપ્તિબોધ ઇતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"આવર્ત્ત એવ નાભિસ્તે નેત્રે નીલસરોરુહે ।
ભઙ્ગાશ્ચ વલયસ્તેન ત્વં લાવણ્યામ્બુવાપિકા" ॥
અત્રાવર્ત એકેતિ નિયમો ન વાચ્યઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) અનિયમે નિયમોક્તિમાહ---આવર્ત એવેતિ ।
વલયઃ સ્ત્રીવલયઃ ।
અત્ર નાભ્યાદિષુ આવર્ત્તાદયો રૂપ્યત્વેન વિધેયાસ્તત્ર નાભિરેવાવર્ત્ત ઇતિ કરણે આવર્ત્તરૂપણયોગ્યસ્ય અન્યતરસ્ય વ્યાવર્ત્તનાર્થમેવકારો દાતવ્યઃ ।
એવમ્ "આવર્ત્ત એવ ઽ; ઇતિ કરણે તુ નાભાયાં રૂપણયોગ્યવાપીધર્માન્તરભાવેન વ્યાવર્ત્તનીયાભાવાત્તાદૃશનિયમાર્થક એવકારો ન યુક્ત ઇત્યાહ---અત્રેતિ---નાભિરેવેત્યેવં નાભિપદોત્તરમુચિતસ્યૈવકારસ્યાવર્ત્તોત્તરપાતદાસ્થાનસ્થપદત્વં નાશઙ્કનીયમ્ ।
નિયમોક્તિત્વેન વિશેષાત્ તદ્ભેદસ્ય તત્ર પ્રવેશનીયત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"યાન્તિ નીલનિચોલિન્યો રજનીષ્વભિસારિકાઃ" ।
અત્ર તમિસ્ત્રાસ્વિતિ રજનીવિશેષો વાચ્યઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) વિશેષવિપર્ય્યોક્તિમાહ---યાન્તીતિ---નિચોલો વસ્ત્રમ્ ।
અત્રેતિ---તમિસ્ત્રાયામેવ નીલવસ્ત્રૌચિત્યાદ્રજનીવિશેષરૂપાયાસ્તમિસ્ત્રાયા એવં વક્તુમૌચિત્યેન જ્યોત્સ્ત્રાસાધારણરજન્યુક્ત્યાનૌચિત્યમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"આપાતસુરસે ભોગે નિમગ્નાઃ કિં ન કુર્વતે" ।
અત્ર આપાત એવેતિ નિયમો વાચ્યઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) નિયમવિપર્યયોક્તિમાહ---આપાતેતિ---નનુ ભોઃ કિં ન કુર્વતે---અકાર્યમેવ કુર્વત એવેત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ--સર્વકાલસુરસત્વે તન્નિમજ્જનં નાકાર્યમ્, અતઃ સર્વકાલવ્યાવર્ત્તનાય આપાતત એવેતિ નિયમો વાચ્ય ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નનુ વાચ્યસ્યાનિભિધાને "વ્યતિક્રમલવમ્" ઇત્યાદાવપેરભાવઃ, ઇહ ચૈવકારસ્યેતિ કો ઽનયેર્ભેદઃ ।
અત્રાહ---"નિયમસ્ય વચનમેવ પૃથગ્ભૂતં નિયમપરિવૃત્તેવિષયઃ" ઇતિ, તન્ન
લોચના:
(લો, ઉ) નિયમસ્યાવચનમેવાપવાદરૂપમિત્યર્થઃ ।
ગમકાભાવાદેકજાતિત્વાદિતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તથા સત્યપિ દ્વયોઃ શબ્દાર્થદોષતાયાં નિયામકાભાવાત્ ।
તત્કા ગતિરિતિ ચેત્ ? "વ્યતિક્રમલવમ્" ઇત્યાદૌ શબ્દોચ્ચારણાનન્તરમેવ દોષપ્રતિભાસઃ, ઇહ ત્વર્થપ્રત્યયાનન્તરમિતિ ભેદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) અસ્ય વાચ્યાનભિધાનાદ્ ભેદમાશઙ્કતે---નન્વિતિ---ઇહ ત્વેકારસ્યેત્યત્રાભાવ ઇત્યન્વયઃ ।
અત્ર સમાધાનસમ્ભવં દર્શયિત્વા દોષાન્તરં દર્શયિતુમાહ--અત્ર નિયમસ્યેતિ--અત્ર નિયમસ્યાવચનમેવ પૃથગ્ ભૂતં વિશેષભૂતં નિયમપરિવૃત્તેર્વિષય ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ વિશેષવિષયપરિહારેણૈવ સામાન્યં પ્રવર્ત્તતે ઇતિ ન્યાયાન્નિત્યમભિન્નવાચ્યાનભિધાનં તદર્થ ઇત્યર્થઃ ।
એતત્સમાધાનસ્ય સોઢવ્યત્વેન દોષાન્તરમાહ---ઇતિ ચેદિતિ--દ્વયોઃ શબ્દાર્થેતિ--એકઃ શબ્દદોષો ઽન્યોર્ઽથદોષ ઇત્યત્રેત્યર્થઃ ।
નિયામકાભાવાદિત્યત્ર નિયામકાભાવ એવ દોષઃ ઇતિ પૂરણીયમ્ ।
તત્કા ગતિરિતિ તસ્માત્ક ઉપાય ઇત્યર્થઃ ।
સમાધત્તે---વ્યતિક્રમલવમિત્યાદાવિતિ ।
શબ્દોચ્ચારણાનન્તરમેવેતિ ।

વ્યતિક્રમસ્ય લવમપિ ઇત્યેવમાકાઙ્ક્ષયા ઉચ્ચારણાનન્તરમેવ ઉદયતિ ઇતિ ભાવઃ ।
ઇહ ત્વિતિ ।
અપાતસુરસ ઇત્યાદિનિયમવિપર્યોક્તાવિત્યર્થઃ ।
અર્થપ્રત્યયોનન્તરમિતિ ।
આપાતસુરસત્વં પ્રથમં પ્રતીયતે એવ તદનન્તરમેવ સર્વદા સુરસત્વવ્યાવૃત્તિરિત્યર્થપ્રતિસંઘાનમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવં ચ શબ્દપરિવૃત્તિસહત્વાસહત્વાભ્યાં પૂર્વૈરાદૃતો ઽપિ શબ્દાર્થદોષવિભાગ એવં પર્યવસ્યતિ--યો દોષઃ શબ્દપરિવૃત્ત્યાસહઃ સ શબ્દદોષ એવ ।
યશ્ચ પદાર્થન્વયપ્રતીતિપૂર્વબોધ્યઃ સો ઽપિ શબ્દદોષઃ ।
યશ્ચાર્થપ્રતીત્યનન્તરં બોધ્યઃ સોર્ઽથાશ્રય ઇતિ ।
એવં ચાનિયમપરિવૃત્તિત્વાદેરપ્યધિકપદત્વાદ્ભેદો બોદ્ધવ્યઃ ।
અમતપરાર્થત્વે તુ "રામમન્મથશરેણ-" ઇત્યાદૌ નિયમેન વાક્યવ્યાપિત્વાભિપ્રાયાદ્વાક્યદોષતા ।
અશ્લીલત્વાદૌ તુ ન નિયમેન વાક્યવ્યાપિત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) ઇદં ચાનુભવાદુક્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ ક્વચિત્કચિચ્છબ્દાર્થદોષતાયાં શાસ્ત્રકર્ત્તુરિચ્છૈવ નિયામિકાન્યાથા વાક્યગતાવિમૃષ્ટવિધેયાંશે દુષ્કમે ચ દ્વયોરપિ શબ્દરચનાવૈપરીત્યાધીનત્વે ઽપિ એકઃ શબ્દદોષો ઽન્યોર્ઽથદોષ ઇત્યત્ર કા વિનિગમના ?ઇત્થં સ્વયમુક્તઃ શબ્દાર્થદોષતાનિયામકો ઽપિ ક્વચિત્ વ્યભિચરતિ ।
અપ્રયુક્તત્વાદિશબ્દદોષાણામર્થપ્રતીત્યનન્તરમેવ બોધાત્, કષ્ટાર્થત્વરૂપાર્થદોષસ્ય પ્રથમમર્થાપ્રત્યયાચ્છબ્દ એવાર્થપ્રત્યાયક ઇતિ જ્ઞાનોદયાચ્છબ્દ પ્રતીત્યનન્તરમેવ બોધાચ્ચ ।
અતઃ પ્રાચીનૈરુક્તો નિયામકઃ ક્વચિચ્ચાસ્મદુક્તૌ નિયામક ઇતિ દ્વિવિધ એવ નિયામક ઇતિ વક્તુમાહ---એવઞ્ચેતિ ।
પૂર્વૈરાદૃતસ્ય નિયામકસ્ય પર્ય્યવસાને એવં પર્ય્યવસ્યતીતિ ।
વક્ષ્યમાણં તદેવાહ---શબ્દવૃત્તિસહ ઇતિ ।
અત્રાર્થસામ્યે ઇતિ શેષઃ ।
યથા "પલ્લવાકૃતિરક્તોષ્ટીઽ; ઇત્યત્ર પલ્લવાકારેતિ કરણે ઽપિ શબ્દદોષ એવ ।
નિરર્થકશ્રુતિકટ્વાદિવર્ણાનાં ત્વર્થસામ્યાભાવાન્નૈતન્નિયમવિષયત્વં, કિન્તુ શબ્દોચ્ચારણાનન્તરપ્રતીયમાનરૂપસ્યોક્તનિયમવિષયત્વમેવ ।
એવં હન્તીત્યસ્યાસમર્થે ઽપ્યેષ એવ નિયમઃ તમેવ સ્વોક્તનિયમં દર્શયતિ---યશ્ચાર્થપ્રતીત્યનન્તરમિતિ ।
અનિયમપરિવૃત્ત્યાદેરર્થદોષતાધિકપદત્વાદેઃ શબ્દોષતા ।
ઇત્યત્રાપ્યસ્મદુક્તભેદકાદેવ દેવભેદો બોધ્ય ઇત્યાહ---એવઞ્ચેતિ ।
અમતપદાર્થત્વસ્ય વાક્યદોષતાનિયામકમન્યદેવાહ---અમતેતિ ।
વાક્યવ્યાપિત્વં સમસ્તપદ્યરૂપવાક્યવ્યપ્તિત્વમ્ ।
અશ્લીલાર્થત્વે તુ વાક્યવ્યાપિત્વે ઽપ્યર્થાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાદર્થદોષત્વમિતિ હૃદયેન વાક્યવ્યાપિત્વં દર્શયતિ---અશ્લીલત્વાદાવિતિ ।
અર્થાશ્લીલત્વાદાવિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) સહત્વાસહત્વાભ્યામિત્યનન્તરમેવેતિ શેષઃ ।
શબ્દપરિવૃત્તિસહત્વે યથા શ્રુતિકટુન્યૂનત્વ-પ્રતિકૂલવર્ણત્વાદિઃ ।
પદાર્થાન્વયપ્રતીતિપૂર્વબોધ્યો યથા ન્યૂનાધિકપદત્વાદિઃ ।
રામમન્મથશરેણ, ઇત્યાદાવિત્યનન્તરમર્થપ્રતીત્યનન્તરબોદ્ધ્યત્વે ઽપિ ઇતિ શેષઃ ।
અશ્લીલત્વાદાવિતિ--હન્તુમેવેત્યાદૌ ક્વચિદ્ વાક્યવ્યાપિત્વે ઽપિ ક્વચિદ્ વિવરૈષિણ ઇત્યાદૌ પદનિષ્ટત્વે ઽપિ સમ્ભવાન્ન વાક્યદોષતેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"આનન્દિતસ્વપક્ષો ઽસૌ પરપક્ષાન્ હનિષ્યતિ" ।
અત્ર પરપક્ષં હત્વા સ્વપક્ષમાનન્દયિષ્યતીતિ વિધેયમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) વિધ્યયુક્તત્વમાહ---આનન્દિતેતિ ।
વિધેયતાત્પર્ય્યાપ્ત્યયોગ્યે તાત્પર્ય્યાર્પણં તત્ત્વમ્ ।
અત્ર પરપક્ષહનનાનન્તરમેવ સ્વપક્ષાનન્દદાનવિધાવેવ વિધેયતાત્પર્ય્યાપ્ત્યૌચિત્યં નતુ પરપક્ષહનનવિધૌ ઇત્યર્થઃ ।
ન ચાત્ર વિધેયાવિમર્શ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
તત્ર વિધેયતા ન પ્રતીયતે અત્ર તુ પ્રતીતિવિધેયતાકે, તાત્પર્ય્યાપ્ત્યનૌચિત્યમિતિ ભેદાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ચણ્ડીશચૂડાભારણ ! ચન્દ્ર ! લોકતમોપહ ! ।
વિરહિપ્રાણહરણ ! કદર્થય ન માં વૃથા" ॥
અત્ર વિરહિણ ઉક્તૌ તૃતીયપાદસ્યાર્થો નાનુવાદ્યઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) અનુવાદાયુક્તતામાહ---ચણ્ડીશેતિ ।
અનુવાદ્યવિશેષણસ્ય વિધિવિરોધિત્વં તત્ત્વમ્ ।
ચન્દ્રં પ્રતી વિરહિણ્યા ઉક્તિરિયમ્ ।
હે ચન્દ્ર માં વૃથા ન કદર્થય ઇત્યન્વયઃ ।
ચણ્ડીશેત્યાદિકમપિ સમ્બોધનત્રયં તદીયૈકકાલાયાસ્તથાત્વાત્ સ એવ તથાત્વેન સમ્બોધિતઃ ।
પ્રથમવિશેષણદ્વયં તસ્ય મહત્ત્વપ્રતિપાદનાય ।
પ્રાણેત્યાદિતૃતીયપદાર્થસ્તદનુપકારકરૂપો ઽયુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"લગ્નં રાગાવૃતાઙ્ગ્યા સદૃઢમિહ યથૈવાસિયષ્ટ્યાપરિકણ્ઠે માતઙ્ગાનામપીહોપરિ પરપુરુષૈર્યા ચ દૃષ્ટા પતન્તી ।
તત્સક્તો ઽયં ન કિઞ્ચિદ્રણયતિ વિદિતં તે ઽસ્તુ તેનાસ્મદત્તા ભૃત્યેભ્યઃ શ્રીનિયોગાદ્રદિતુમિતિ ગતેવામ્બુધિં યસ્ય કીર્તિઃ ॥
અત્ર વિદિતં તે ઽસ્ત્વિત્યનેન સમાપિતમપિ વચનં તેનેત્યાદિના પુનરુપાત્તમ્ ।
અથ રસદોષાનાહ---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) નિર્મુક્તપુનરુક્તત્વમાહ---લગ્નમિતિ--નિર્મુક્તસ્ય સમાપિતસ્ય કારકસ્ય પુનરુક્તિસ્તત્ત્વમ્ ।
સમાપ્તપુનરાત્તતા તુ વિશેષણસ્યાઽવૃત્તિરૂપૈવેતિ ભાવઃ ।
લગ્નમિત્યાદિ ।
યસ્ય રાજ્ઞઃ કીર્ત્તિરમ્વુધિં ગતા તત્પર્યન્તગામિની તસ્ય કીર્ત્તિરિત્યર્થઃ ।
અત્રોત્પ્રેક્ષ્યતે---શ્રીનિયોગાદિતિ ।
ગદિતુમિવેતિ સમુદ્રપુત્ર્યાઃ શ્રિયઃ સ્વપિતરિસ્વભર્ત્તુરપચારં ગદિતું પ્રેષ્યાયાં કીર્ત્તૌ નિયોગઃ ।
નિયોગમાહ---લગ્નમિતિ ।
યયસિયષ્ટ્યા સ્ત્રીલિઙ્ગશબ્દાર્થત્વેન ઉપસ્ત્રીત્વેનાધ્યાસિતયા અરિકણ્ઠ એવ લગ્નં કીદૃશ્યા ? રાગો રક્તિમાહ એવઅનુરાગસ્તયાઽવૃતાઙ્ગ્યા, તથા યાસિયષ્ટિરિહ જગતિ માતઙ્ગાનાં હસ્તિનામેવ માતઙ્ગાનાં ષિડ્ગાનાં ઉપરિ પતન્તી પરપુરુષૈઃ શત્રુપુરુષૈરેવ પ્રકૃષ્ટપુરુષૈર્દૃષ્ટા ।
અનેન સાક્ષિત્વં દર્શિતમ્ ।
તત્સક્તસ્તાદૃશ્યામસન્નાયિકાયાં સક્તો ઽયં મમ ભર્ત્તા રાજ્ઞા ન કિઞ્ચિદ્ભદ્રાભદ્રં ગણયતિ ઇતિ મે મમ પિતુઃ સમુદ્રસ્ય વિદિતમસ્તુ ।
તેન ભદ્રાભદ્રાગણનેન ભૃત્યેભ્યો ઽહં દત્તાસ્મીતિ ગદિતુમિવેત્યર્થઃ ।
અસિયષ્ટિસાહાય્યેન શત્રુભ્યો ભીત્યગણનેનાશ્રિતત્વાદ્ ભૃત્યા અપિ શ્રીમન્તઃ કૃતા ઇતિ સ્તુતિઃ ।
અત્રેતિવચનં કર્મકારકવચનં ન કિઞ્ચિદ્રણયતિ ઇત્યન્તં હિ વેદનીયં કર્મકારકમ્ ।
તચ્ચ વિદિતં તે ઽસ્તુ ઇત્યનેન સમાપિતમ્ ।
તેનાસ્મિ દત્તા ઇત્યપિ વેદનીયકર્મકારકં પુનરુપાત્તમ્ ।
લોચના:
(લો, ઋ) લગ્નમિતિ---રાગો રક્તઃ શોણિમા, અનુરાગશ્ચ ।
માતઙ્ગા ગજાશ્ચાણ્ડાલાશ્ચ ।
પર ઉત્કૃષ્ટઃ અન્ય ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રસસ્યોક્તિઃ સ્વશબ્દેન સ્થાયિસંચારિણોરપિ

પરિપન્થિરસાઙ્ગસ્ય વિભાવાદેઃ પરિગ્રહઃ ।
આક્ષેપઃ કલ્પિતઃ કૃચ્છ્રાદનુભાવવિભાવયોઃ

અકાણ્ડે પ્રથનચ્છેદૌ તથા દીપ્તિઃ પુનઃ પુનઃ ।
અઙ્ગિનો ઽનનુસંધાનમનઙ્ગસ્ય ચ કીર્તનમ્

અતિવિસ્તૃતિરઙ્ગસ્ય પ્રકૃતીનાં વિપર્યયઃ ।
અર્થાનૌચિત્યમન્યચ્ચ દોષા રસગતા મતાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) રસદોષાનાહ---રસસ્યેતિ ।
સ્થાયિસંચારિણોરપીત્યત્રાપિ સ્વશબ્દેન ઉક્તિરિત્યસ્યાન્વયઃ ।
પરિપન્થીતિ---પ્રતિકૂલરસઙ્ગવિભાવાદ્યુક્તિરિત્યર્થઃ ।
આક્ષેપ ઇતિ ।
અનુભાવવિભાવયોઃ કૃસ્ત્રાદત્યન્તપ્રણિધાનાદ્ આક્ષેપઃ પ્રત્યયનં દોષઃ કથિત ઇત્યર્થઃ ।
અકાણ્ડે અનુચિતકાલે પ્રથનચ્છેદૌ વિસ્તારત્યાગૌ રસસ્ય ઇતિ શેષઃ ।
અનઙ્ગસ્ય પ્રકૃતરસસ્યાનુપકારકસ્ય ।
અર્થાનૌચિત્યમિતિ---અન્યદ્વા ઉક્તાદન્યદ્વા અર્થાનૌચિત્યમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રસસ્ય સ્વશબ્દો રસશબ્દઃ શૃઙ્ગારાદિશબ્દશ્ચ ।
ક્રમેણ યથા---
"તામુદ્વીક્ષ્ય કુરઙ્ગાક્ષીં રસો નઃ કો ઽપ્યજાયત" ।
"ચન્દ્રમણ્ડલમાલોક્ય શૃઙ્ગારે મગ્નમન્તરમ્" ।
સ્થાયિભાવસ્ય સ્વશબ્દવાચ્યં યથા---
"અજાયત રતિસ્તસ્યાસ્ત્વયિ લોચનગોચરે" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) તામુદીક્ષ્યેતિ---અત્ર પૂર્વાર્દ્ધે રસશબ્દઃ પરાર્દ્ધે શૃઙ્ગારશબ્દો વાચકઃ ।
નનુ શ્રોતુરેવ કાવ્યશ્રવણાદ્ રસો જાયતે ન તુ સ્વીયરત્વાદિવક્તુઃ તત્કથમત્ર સ્યીયરતિવક્તૂરસો વાચ્ય ઇતિ ચેન્ન ।
રસસ્ય ઇત્યત્ર સ્થાયિભાવસ્યેત્યર્થાત્ ।
ન ચૈવં સ્થાયિનઃ સ્વશબ્દવાચ્યતાયાઃ પૃથગુક્ત્યનુપપત્તિરિતિ વાચ્યમ્ ।
સ્થાયિભાવસ્યૈવ રસાદિવાચકરસશબ્દેન સ્થાયિભાવશબ્દેન ઉક્તિરિત્યેવં વાચકશબ્દભેદાદેવ પૃથગુક્તેઃ ।
અત એવ રસશબ્દેનાત્ર સ્થાયિભાવ એવ ઉક્ત ઇતિ ।
"રસાદિલક્ષણસ્ત્વર્થઃ સ્વપ્રે ઽપિ ન વાચ્યઃઇતિ ચ કાવ્યપ્રકાશકૃતા લિખિતમ્ ।
સ્થાયિભાવવાચકશબ્દેન વાચ્યતામાહ---અજાયતેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વ્યભિચારિણઃ સ્વશબ્દવાચ્યત્વં યથા---
"જાતા લજ્જાવતી મુગ્ધા પ્રિયસ્ય પરિચુમ્બને" ।
અત્ર પ્રથમે પાદે "આસીન્મુકુલિતાક્ષી સા" ઇતિ લજ્જાયા અનુભાવમુખેન કથને યુક્તઃ પાઠઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) વ્યભિચારિણ ઇતિ---ભાવતાપ્રાપ્તિયોગ્યસ્યેતિ શેષઃ ।
તત્પ્રાપ્તિશ્ચ નિરાકાઙ્ક્ષાવાક્યવ્યઙ્ગ્યત્વે સત્યેવ જાયતે ।
અત્ર લજ્જાવત્ત્વસ્ય વિધેયસ્ય નિરાકાઙ્ક્ષવાક્યબોધ્યત્વેન ભાવતાપ્રાપ્તિયોગ્યતા અસ્ત્યેવ ।
તસ્ય સ્વશબ્દવાચ્યત્વાત્તુ દોષઃ ।
સાકઙ્ક્ષવાક્યબોધ્યત્વે ભાવતાપ્રાપ્તિયોગ્યતામનાપન્નસ્ય તસ્ય સ્વશબ્દવાચ્યત્વં ન દોષઃ ।
યથા---"લજ્જાનમ્રમુખી પ્રિયેણ હસતા બાલા ચિરં ચુમ્બને વિધેયે ઽનુવાદ્યવિશેષણસ્ય લજ્જાયા ભાવતાપ્રાપ્તિયોગ્યતામનાપન્નાયાઃ સ્વશબ્દેનનોક્તિર્ન દોષઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) અનુભાવમુખેન કથન ઇતિ---વ્યભિચારિણો હિ સ્વસ્વાનુભાવ વ્યક્તા એવ સહૃદયાનામાસ્વાદ્યાઃ ।
ઇહ ચ યત્રૈકત્ર વ્યભિચારિણામનુભાવમુખેન વર્ણનં સ્વશબ્દેન ત્વભિધાનં; તત્ર ન રસાદિમાત્રદોષઃ ।
કિન્તુ અધિકપદાખ્યો વાક્યદોષો ઽપિ ।
યથા---"લજ્જાનમ્રમુખી પ્રિયેણ હસતા બાલા ચિરં ચુમ્બિતા"ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"માનં મા કુરુ તન્વઙ્ગિ ! જ્ઞાત્વા યૌવનમસ્થિરમ્" ।
અત્ર યૌવનાસ્થૈર્યનિવેદનં શૃઙ્ગારરસસ્ય પરિપન્થિનઃ શાન્તરસસ્યાઙ્ગં શાન્તસ્યૈવ ચ વિભાવ ઇતિ શૃઙ્ગારે તત્પરિગ્રહો ન યુક્તઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) પરિપન્થિરસાઙ્ગવિભાવપરિગ્રહમાહ---માનમિતિ ।
યન્નિષ્ઠઃ સ્થાયિભાવઃ સામાજિકે રસતામાપદ્યતે પ્રકૃતરસપરિપન્થિરસવિભાવસ્ય તદુક્ત્યૈવ પ્રત્યાયનં દોષ ઇત્યર્થઃ ।
માનં મા કુરુ ઇતિ---અત્ર સામાજિકે રસતામાપદ્યમાના રતિઃ સ્થાયિભાવો વક્તૃનિષ્ઠસ્તપ્રતિકૂલશાન્તરસવિભાવો યૌનવાસ્થૈર્યમિદં તેનૈવોક્તમિત્યાહ--અત્રેતિ ।
એવં ચ "ત્યજતમાનમલં બલ વિગ્રહૈર્ન પુનરેતિ ગતં ચ તુરં વયઃ ।
પરભૃતાભિરિતીવ નિવેદિતે સ્મરમતે ઽરમતેષ્ટસખીજનઃ " ।
ઇતિ રઘૌ યૌવનાસ્થૈર્યકથનં ન દોષઃ ।
અત્રેષ્ટસખજનિષ્ઠરતિભાવ એવ સામાજિકે રસતામાપદ્યતે ।
નત્વિષ્ટસખજનેન યૌવનાસ્થૈર્યમુક્તં કિન્તુ પરભૃતાભિરિત્યદોષઃ અત્રૈવ યૌવનાસ્થૈર્યોક્તિરેવ પરિપન્થ્યનુભાવો ગ્રન્થકૃદનુક્તો ઽપિ બોધ્યઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) શૃઙ્ગારે પ્રતિકૂલ ઇત્યર્થઃ ।
વિભાવાદેરિત્યાદિશબ્દાદનુભાવસઞ્ચારિણૌ ।
તત્ર પ્રતિકૂલાનુભાવપરિગ્રહો યથા--- "સુરતોત્સુકમાલોક્ય મૃગાક્ષી પથિકં પથિ ।
નિર્મુક્તસર્વવિષયા પ્રયયૌ વિપિનાન્તરમ્" ॥
અત્ર નિર્મુક્તસર્વવિષયતયા વનગમનં શાન્તરસાનુભાવઃ ।
અન્યથા તુ વનગમનં ક્વચિત્ ક્વચિદભિસારાદિના ગુણઃ ।
એવં વ્યભિચારિણો ઽપિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ધવલયતિ શિશિરરોચિષિ ભુવનતલં લોકલોચનાન્દે ઈષત્ક્ષિપ્તકટાક્ષા સ્મેરમુખઈ સા નિરીક્ષ્યતાં તન્વી" ॥
અત્ર રસસ્યોદ્દીપનાલમ્બનવિભાવપર્યવસાયિનૌ સ્થિતાવિતિ કષ્ટકલ્પના ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) અનુભાવસ્ય કષ્ટકલ્પનયાપ્રકાશમાહ---ધવલયતીતિ ।
નિરીક્ષિતેતિ ।
અર્થાત્ પુંસા ।
ઉદ્દીપનં ચન્દ્રઃ ।
આલમ્બનં નાયિકા ।
અનુભાવસ્ય સહર્ષચક્ષુઃ પ્રસારણસ્ય પર્યવસાયિનૌ પ્રણિધાનાતિશયેનૈવ બોધકૌ ઇત્યર્થઃ ।
દ્રષ્ટુઃ શાન્તત્વે વૈરાગ્યેણ ચક્ષુર્નિમીલનસ્યાપિ સમ્ભવાત્ ।
પ્રકરણપ્રતિસન્ધાનવૃચ્છ્રેણ તુ ઉક્તાનુભાવપ્રકાશઃ ।
લોચના:
(લો, એ) અનુભાવપર્યવસાયિનૌ ઇતિ ।
રસપર્યવસાયિત્વે કટાક્ષક્ષેપણાદેરનુભાવત્વં સુવ્યક્તં ભવેત્ ।
ઇહ ચ કટાક્ષક્ષેપણાદીનિ તસ્યા નાયકવિષયત્વરત્યુદ્ધોધકાર્યાણિ અત્રાન્યેન કેન સહોપપન્નાનિ ઝટિત્યનિશ્ચિતપ્રતીતિકારણત્વાત્ ।
યદ્વા કસ્યચિન્નાયકસ્યા નિરીક્ષ્યમાણો રૂપાનુભાવઃ તસ્યા રત્યુદ્વોધકો ન જાત ઇતિ કટાક્ષાક્ષેપવિક્ષેપવિભાવયોઃ શૃઙ્ગારરસપર્યવસાનાભાવાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"પરિહરતિ રતિં મતિં લુનીતે સ્ખલતિતરાં પરિવર્તતે ચ ભૂયઃ ।
ઇતિ બત વિષમા દશાસ્ય દેહં પરિભવતિ પ્રસભં કિમત્ર કુર્મઃ" ॥
અત્ર રતિપરિહારાદીનાં કરુણાદાવપિ સમ્ભવાત્કામિનીરૂપો વિભાવઃ કૃચ્છ્રાદાક્ષેપ્યઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) વિભાવસ્ય કૃચ્છ્રાત્ કલ્પનમાહ---પરિહરતીતિ ।
પરિહરતીત્યાદૌ સર્વત્ર મુમાન્ કર્ત્તા ।
બત ખેદે ઇત્યસ્ય વિષમા તશા અસ્ય દેહમિત્યન્વયઃ ।
પ્રસભં બલાત્ ।
અત્રેતિ---અત્રાપિ પ્રકરણપ્રતિસન્ધાનકૃચ્છ્રગમ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અકાણ્ડે પ્રથનં યથા---વેણીસંહારે દ્વિતીયે ઽઙ્કે પ્રવર્તમાનાનેકવીરસંક્ષયે ઽકાલે દુર્યોધનસ્ય ભાનુમત્યા સહ શૃઙ્ગારપ્રથનમ્ ।
છેદો યથા--વીરચરિતે રાઘવભાર્ગવયોર્ધારાધિરૂઢે ઽન્યોન્યસંરમ્ભે કઙ્કણમોચનાય ગચ્છામીતિ રાઘવસ્યોક્તિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) કઙ્કણમોચનં વિવાહોત્તરમાઙ્ગલ્યક્રિયાવિશેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********

પુનઃ પુનર્દેપ્તિર્યથા--કુમારસંભવે રતિવિલાપે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) રતિવિલાપ ઇતિ--- "અથ સા પુનરે વિહ્વલા વસુધાલિઙ્ગનધૂસરસ્તની ।
વિલલાપ વિકીર્ણમૂર્દ્ધજા સમદુઃ ખામિવ કુર્વતી સ્થલીમ્ ॥
"ઇત્યુપક્રમ્ય પ્રવર્ત્તિતે ધારાવાહિકે કરુણરસે મધૌ દૃષ્ટે--- "તમવેક્ષ્ય રુરોદ સા ભૃશં સ્તનસંબાધમુરો જઘાન ચ ।
"ઇતિ વિશિપ્ય પુનર્દેપ્તિઃ ।
લોચના:
(લો, ઐ) રતિવિલાપેતિ---અથ મોહપરાયણા સતીત્યાદિના પરિપુષ્ટિમાગતસ્યાપિ કરુણસ્ય"અથ સા પુનરેવ વિહ્વલા"ઇત્યનેન કણ્ઠપરિપૂર્ણભોજ્યસ્ય પુનર્ભોજ્યદાનેન વૈરસ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અઙ્ગિનો ઽનનુસંધાનાં યથા--રત્નાવલ્યાં ચતુર્થેઙ્કે બાભ્રવ્યાગમને સાગરિકાયા વિસ્મૃતિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) સાગરિકાયા વિસ્મૃતિરિતિ---સાગરિકા રત્નાવલી ।
તન્નાટકે ઽઙ્ગિની ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અનઙ્ગસ્ય કીર્તનં યથા--કર્પૂરમઞ્જર્યા રાજનાયિકયોઃ સ્વયં કૃતં વસન્તસ્ય વર્ણનમનાદૃત્ય બન્દિવર્ણિતસ્ય પ્રશંસનમ્ ।
અઙ્ગસ્યાતિવિસ્તૃતિર્યથા---કિરાતે સુરાઙ્ગનાવિલાસાદિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) અનઙ્ગસ્યેતિ---પ્રક્રાન્તરસાનુપકારકસ્યેત્યર્થઃ ।
વન્દિવર્ણિતસ્યેતિ ।
રાજ્ઞા ઇતિ શેષઃ ।
કિરાતાર્જુનીયે ભારવૌ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રકૃતયો દિવ્યા અદિવ્યા દિવ્યાદિવ્યાશ્ચેતિ ।
તેષાં ધીરોદાત્તાદિતા ।
તેષામપ્યુત્તમાધમમધ્યમત્વમ્ ।
લોચના:
(લો, ઓ) પ્રકૃતિવિપર્યયાખ્યં દોષં ચ વ્યાચષ્ટે---પ્રકૃતય ઇત્યાદિ ।
દિવ્યા મહેન્દ્રાદયઃ શ્રીકૃષ્ણાદયશ્ચ ।
અદિવ્યા દુષ્મ (ષ્ય) ન્તાદયઃ ।
દિવ્યાદિવ્યાઃ શ્રીરામચન્દ્રાદયઃ ઇત્યાદિ પ્રાગેવ ઉક્તમ્ ।
ધીરોદાત્તાદીનામ્ અન્યતમાશ્રયત્વસ્ય સમ્ભવે ઽપિ પ્રાયેણ વીરાદિપ્રધાનત્વમેવ ।
તેષાં લક્ષણાનિ ઉક્તાનિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તેષુ ચ યો યથાભૂતસ્તસ્યાયથાવર્ણને પ્રકૃતિવિપર્યયો દોષઃ ।
યથા--ધીરોદાત્તસ્ય રામસ્ય ધીરોદ્ધતવચ્છદ્મના વાલિવધઃ ।
યથા વા---કુમારસંભવે ઉત્તમદેવતયોઃ પાર્વતીપરમેશ્ચરયોઃ સંભોગશૃઙ્ગારવર્ણનમ્ ।
"ઇદં પિત્રોઃ સંભોગવર્ણનમિવાત્યન્તમનુચિતમ્" ઇત્યાહુઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) દિવ્યા ઇત્યાદિષુ દિવ્યાદિનાયિકાયા ઇત્યર્થઃ ।
દિવ્યા--દેવાઃ અદિવ્યા મનુષ્યાઃ ।
દિવ્યાદિવ્યા દેવાવતારા માનુષાઃ તદીયાઃ પ્રકૃતય ઇત્યર્થઃ ।
અર્થાનૌચિત્યમન્યદ્વેતિ યદુક્તં તદૃર્શયતિ--
લોચના:
(લો, ઔ) ઉત્તમદેવતયોઃ શૃઙ્ગારરસવર્ણનમનુચિતમિતિ યદુક્તં તત્રાયમેવાશયઃ ।
યે યે શૃઙ્ગારવ્યઞ્જકાઃ રહસ્યાર્થાઃ પિત્રોર્વર્ણયિતુમનુચિતાસ્તે ઉત્તમદેવતાનિષ્ટા ન વર્ણનીયાઃ અન્યથા રઘુવંશે રાવણવધાનન્તરં સ્વરાજ્યમભિનિવૃત્તસ્ય રામચન્દ્રસ્ય સીતાસમ્વાદવર્ણનં તાદૃશંવાન્યન્મહાકવિનિષ્ટત્વમનુચિતં સ્યાત્ ।
અનુચિતમેવ સકલમહાકવીનાં પ્રબન્ધેષુ તથા તથા વર્ણનમસમઞ્જસં સ્યાત્ ।
એવમદિવ્યાનાં સ્વઃ- પાતાલગમનસમુદ્રલઙ્ઘનાદિઃ ।
એતદ્વસ્તુ મહાનુભાવકુવલયાશ્વાદેર્યદ્ વૃત્તમિતિહાસાદિપ્રસિદ્ધં વર્ણનીયમેવ ।
અન્યથા વર્ણનસ્યૈવ દોષાવહત્વાત્ ।
એવમન્યસ્યાપિ કૃત્યાનૌચિત્યસ્ય વર્ણન પ્રકૃતિવિપર્ય્યયાખ્યો દોષો બોદ્ધવ્યઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અન્યદનૌચિત્યં દેશકાલાદીનામન્યથા યદ્વર્ણનમ્ ।
તથા સતિ હિ કાવ્યસ્યાસત્યતાપ્રતિભાસેન વિનેયાનામુન્મુખીકારાસંભવઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) અન્યદનૌચિત્યમિતિ---દેશકાલેતિ ।
દિવિ માનુષભાષાવર્ણનં દેશાનુચિતમ્ ।
એકર્તૌ અન્યર્તુધર્મવર્ણનં કાલાનુચિતમ્ ।
લોચના:
(લો, અ) અન્યદનૌચિત્યં દર્શયતિ--અન્યદિતિ--દેશકાલાદિરિત્યાદિશબ્દેન નાયિકાયાઃ પાદપ્રહારાદિઃ ।
નાયકસ્ય કોપઃ ।
બાલાયા ધર્ષ્ટ્યમ્ ।
પ્રૌઢાયા વેશ્યાયાશ્ચાતિલજ્જા ।
પ્રતિનાયકસ્ય અન્વયત્વમ્ ।
તથા ચાહ--- વંશવીર્ય્યશ્રુતાદીનિ વર્ણયિત્વા રિપોરપિ ।
તજ્જયાન્નાયકોત્કર્ષકથનં હિ ધિનોતિ નઃ ॥
ઇતિ ।
એવં દેવતાનામવયવાનાં શિર આરભ્ય વર્ણનમ્ ।
તેષાં શિર આરાધ્યત્વે પાદારબ્ધવર્ણનમ્ એવ ઇષ્યતે ।
મનુષ્યાણાં ન પાદારબ્ધવર્ણનં તેષાં શિર આરભ્ય વર્ણનસ્યૈવ ઇષ્ટેઃ ।
એવમનયૈવ દિશા સકલમનૌચિત્યં રસભઙ્ગકારણં પ્રયત્નેન સુકવિભૈઃ પરિહાર્ય્યમ્ ।
યદુક્તં ધ્વનિકૃતા--- અનૌચિત્યાદૃતે નાન્યદ્રસભઙ્ગસ્ય કારણમ્ ।
ઔચિત્યોપનિબન્ધસ્તુ રસસ્યોપનિષત્પરા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એભ્યઃ પૃથગલઙ્કારદોષાણાં નૈવ સંભવઃ

એભ્ય ઉક્તદોષેભ્યઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) ઇતિ દોષાનુક્ત્વાલઙ્કારદોષા અપિ એષ્વેવાન્તર્ભવન્તિ ઇત્યાહ--એભ્યઃ પૃથગિતિ ।
લોચના:
(લો, આ) નનુ યદ્યેત એવ દોષાસ્તદા પ્રાચીનોક્તાઃ પુનરલઙ્કારદોષા ઇત્યાહ ।
એભ્યઃ ઇત્યાદિભ્ય ઇતિ ।
કથં તેભ્યો ઽપૃથગિત્યાહ---
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તથાહિ--ઉપમાયામસાદૃશ્યાસંભવયોરુપમાનસ્ય જાતિ પ્રમાણગતન્યનત્વાધિકત્વયોરર્થાન્તરન્યાસે ઉત્પ્રેક્ષિતાર્થસમર્થને ચાનુચિતાર્થત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) અત્ર યો યદલઙ્કારદોષો યત્રાન્તર્ભવતિ તદાહ---ઉપમાયામિતિ ।
અસાદૃશ્યમ્---ઉપમાનોપમેયયોઃ સાદૃશ્યાભાવઃ ।
અસમ્ભવશ્ચોપમાનાપ્રસિદ્ધિઃ ।
જાતિપ્રમાણેતિ ।
પ્રમાણં પરિમાણમ્ ।
ઉપમેયજાત્યપેક્ષયા ઉપમાનજાતેરુપમેયપરિમાણાપેક્ષયોપમાનપરિમાણસ્ય ચાત્યન્તન્યૂનાધિકત્વયોરનુચિતાર્થત્વમિત્યર્થઃ ।
એવમુત્પ્રેક્ષિતાર્થસ્યાર્થાન્તરન્યાસેન સમર્થેન ચ તદૈવ દોષસ્તસ્યાનુચિતાર્થત્વમિત્યર્થઃ ।
નનુ પશુભૂતા રણાધ્વરે ઇત્યત્ર શૂરાણાં કાતરત્વવ્યઞ્જનયા તેષાં નિન્દાવ્યઞ્જનમેવાનુચિતાર્થત્વં દર્શિતમ્ ।
અસાદૃશ્યાસમ્ભવયોરુપ્રેક્ષિતાર્થસમર્થને નએતાદૃશમનૌચિત્યં કિન્તુ પ્રતિપાદ્યમાનાર્થાલીકત્વમેવાનૌચિત્યં વાચ્યં તથા ચ કથમુભયસાધારણમનૌચિત્યમ્ ।
યદિ ચ ઔચિત્યાભાવ એવ તર્હિ ઇત્યુચ્યતે તદા સમસ્તદોષાણામેવ અનુચિતત્વેનૈતસ્ય દોષવિશેષત્વાનુપપત્તિરિતિ ચેત્સત્યમ્ ।
દોષાન્તરલક્ષણાનાઘ્રાતત્વે સતિ ઔચિત્યાભાવ એવ તલ્લક્ષણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણ યથા---
"ગ્રથ્નામિ કાવ્યશશિનં વિતતાર્થરશ્મિમ્" ।
લોચના:
(લો, ઇ) તથા હીતિ--અત્ર કાવ્યસ્ય શશિના ન સાદૃશ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"પ્રજ્વલજ્જલધારાવાન્નપતન્તિ શરાસ્તવ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) ક્રમેણેતિ---ગ્રથ્નામીત્યત્ર અસાદૃશ્યમ્ ।
કાવ્યં શશીવ ઇત્યુપમા ।
અત્ર રૂપકત્વે ઽપિ સ એવ દોષસ્તસ્યપિ સાદૃશ્યમૂલત્વાદ્ ઉપમાનાસમ્ભવે---પ્રજ્વલદિતિ -- પ્રજ્વલન્ત્યો જલધારા હ્મપ્રસિદ્ધાઃ ।
નન્વત્રાભૂતોપમા સ્યાદિતિ ચેન્ન, સમ્ભાવનયાપિ યત્રોપમાનપ્રસિદ્ધિસ્તત્રૈવાભૂતોપમાત્વાત્ ।
યથા--- સર્વપદ્મપ્રભાસારઃ સમાહૃત ઇવ ક્વચિત્ ।
ત્વદાનનં વિભાવીતિ તામભૂતોપમાં વિદુઃ ॥
ઇત્યત્ર દણ્ડિં ના ક્વચિત્પદેન સ્ત્રષ્ટુર્વિધેઃ ક્વચિત્ સર્વપદ્મપ્રભાહરણસમ્ભાવનાં પ્રદર્શ્ય તાદૃશોપમાનેનાભૂતોપમા દર્શિતા ।
અત એવ બાલપ્રવાવલવિટપપ્રભાવ લતેવ ઇત્યત્રાપિ વટાદિવિટમે લતાદર્શનાત્ પ્રવાલવિટપે લતાં સમ્ભાવ્ય તદુપમા કૃતા ।
પ્રકૃતે તુ જલે જ્વલનસ્ય સર્વથા બાધાત્ પ્રજ્વલજ્જલધારાયાઃ સમ્ભાવનાશક્યત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, ઈ) જલધારાણાં પ્રજ્વલનમ્ અસમ્ભવિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ચણ્ડાલ ઇવ રાજાસૌ સંગ્રામે ઽધિકસાહસઃ" ।
"કર્પૂરખણ્ડ ઇવ રાજતિ ચન્દ્રબિમ્બમ્" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) ઉપમેયજાત્યપેક્ષયોપમાનજાતેરત્યન્તન્યૂનત્વમાહ---ચણ્ડાલ ઇવેતિ ।
અત્ર રાજજાત્યપેક્ષયા ચણ્ડાલજાતેરત્યન્તન્યૂનત્વમ્ ।
ઉપમાનપરિમાણોપેક્ષયોપમાનપરિમાણસ્યાત્યન્તન્યૂનત્વમુદાહરતિ---કર્પૂર ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"હરવન્નીલકણ્ઠો ઽયં વિરાજતિ શિખાવલઃ" ।
"સ્તનાવદ્રિસમાનૌ તે" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) એવં જાતિપરિમાણયોરાધિક્યમપ્યાહ---હરવદિતિ ।
સ્તનાવિતિ ચ ।
શિખાબલો મયૂરઃ ।
અવસ્થાભેદેન હરશરીરસ્યાનેકવ્યક્તિત્વાત્ હરત્વમપિ જાતિઃ શિખાભલત્વાપેક્ષયાધિકા ।
લોચના:
(લો, ઉ) રાજ્ઞશ્ચણ્ડાલેન, ચન્દ્રસ્ય કર્પૂરખણ્ડેન, હરસ્ય નીલકણ્ઠેન, સ્તનયોશ્ચાદ્રિણા ચ સામ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"દિવાકરાદ્રક્ષતિ યો ગુહાસુ લીનં દિવાભીતમિવાન્ધકારમ્ ।
ક્ષુદ્રે ઽપિ નૂનં શરણં પ્રપન્ને મમત્વમુચ્ચૈઃ શિરસામતીવ" ॥
એવમાદિષૂત્પ્રેક્ષિતાર્થસ્યાસં ત્રતતયૈવ પ્રતિભાસનં સ્વરૂપમિત્યનુચિતમેવ તત્સમર્થનમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) અર્થાન્તરન્યાસેનોત્પ્રેક્ષિતાર્થસમર્થનમાહ---દિવાકરાદિતિ ।
યો હિમાલયો ગુહાસુ લીનમન્ધકારં દિવાકરાદ્ રક્ષતિ ।
અત્રોત્પ્રેક્ષતે---ભીતમિવેતિ ।
અત્રાર્થાન્તરન્યાસમાહ---ક્ષુદ્રો ઽપીતિ ।
ઉચ્ચૈઃ શિરસાં મહિમ્ના ઉચ્ચમૌલીનામર્થાન્મહતામ્ ઉચ્ચૈઃ શિખરાણાં ચ ।
અત્ર દોષં દર્શયતિ---એવમાદિષ્વિતિ ।
સમર્થનમ્---સત્યત્વેન પ્રતિપાદનમ્ ।
તમસો ભયં ચ સર્વથૈવાલીકમુત્પ્રેક્ષિતમ્ ।
કથં તસ્યાર્થન્તરન્યાસેન સત્યતયા પ્રતિપાદનમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) દિવાકરાદૌ ચોત્પ્રેક્ષિતાર્થસ્ય સમર્થને ઽનૌચિત્યં દર્શયતિ---ઉત્પ્રેક્ષિતાર્થસ્યેત્યાદિ ।
અસદ્ભૂતતયૈવ પ્રતિભાસનમ્, સમ્ભાવનવિષયત્વાદિત્યર્થઃ ।
દિવાભીત ઉલ્લૂકઃ ।
અથ વા--દિવા દિવસાદ્ભીતમિત્યન્ધકારવિશેષણમ્ ।
યો હિમાલયઃ, શિરઃ શૃઙ્ગં મૂર્ધા વા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યમકસ્ય પાદત્રયગતસ્યાપ્રયુક્તત્વં દોષઃ ।
યથા---
"સહસાભિજનૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ સહ સા કુઞ્જમન્દિરમ્ ।
ઉદિતે રજનીનાથે સહતાયાતિ સુન્દરી" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) સહસેતિ---સા સુન્દરી નાયિકા સ્ત્રિગ્ધૈરાલિજનૈઃ સહ સહસા સસ્મિતા ઉદિતે રજનીનાથે સહસા તત્ક્ષણં કુઞ્જમન્દિરં યાતીત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) આલિજનૈઃ સહ સાર્ધં સહસા વેગેન સહસા હસેન સહ વર્તમાના ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉત્પ્રેક્ષાયાં યથાશબ્દસ્યોત્પ્રેક્ષાદ્યંતકત્વે ઽવાચકત્વમ્ ।
લોચના:
(લો, ૠ) યથાશબ્દો હિ ઇવાદિશબ્દવન્નોત્પ્રેક્ષાયા વાચકઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---
"એષ મૂર્તો યથા ધર્મઃ ક્ષિતિપો રક્ષતિ ક્ષિતિમ્" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) ઉત્પ્રેક્ષાદ્યોતકત્વ ઇતિ---ઉત્પ્રેક્ષાભિધાનાર્થં પ્રયુક્તત્વ ઇત્યર્થઃ ।
એષ ઇતિ ।
ધર્મઃ પુણ્યં તસ્ય મૂર્ત્યભાવાત્તદુત્પ્રેક્ષા ન તુ ધર્મરૂપદેવતોપમા, તદા મૂર્તિત્વવિશેષણવૈયર્થ્યાપાતાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમનુપ્રાસે વૃત્તિવિરુદ્ધસ્ય પ્રતિકૂલવર્ણત્વમ્ ।
યથા---
"ઓવટ્ટૈ ઉલ્લટ્ટૈ--
ઇત્યાદૌ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) એવમિતિ ।
વૃત્તિવિરોધસ્તદ્રસપ્રતિકૂલવર્ણાનાં સ્થિતિઃ ।
"ઓવટ્ટઽ; ઇત્યાદિકં પ્રાગ્ વ્યાખ્યાતમ્ ।
લોચના:
(લો, ઌ) વૃત્તિઃ નિયતવર્ણગતો યો રસવિષયો વ્યાપારઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉપમાયાં ચ સાધારણધર્મસ્યાધિકન્યૂનત્વયોરધિકપદત્વં ન્યૂનપદત્વં ચ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) સાધારણધર્મસ્યેતિ ।
ઉપમેયે ઽનિર્દિષ્ટધર્મસમાનધર્મસ્યોપમાને નિર્દેશો ઽધિકત્વમ્ ।

ઉપમેયે નિર્દિષ્ટધર્મસમાનધર્મસ્યોપમાનેનુપાદાનં ન્યૂનત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણોદાહરણમ્---
"નયનજ્યોતિષા ભાતિ શંભુમૂતિસિતદ્યુતિઃ ।
વિદ્યુતેવ શરન્મેઘો નીલવારિદખણ્ડવૃક્" ॥
અત્ર ભગવતો નીલકણ્ઠત્વસ્યાપ્રતિપાદનાચ્ચતુર્થપાદો ઽધિકઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) નયનજ્યોતિષેતિ---અત્ર શમ્ભુરુપમેયઃ ।
શરન્મેઘ ઉપમાનમ્, નયનજ્યોતિર્વિદ્યુત્ ।
ભૂતિસિતત્વશારદીયલબ્ધશુભ્રત્વયોશ્ચ સમાનધર્મયોરસ્ત્યેવ નિર્દેશઃ ।
કિન્તુ શમ્ભોરુપમેયસ્ય નીલકણ્ઠત્વાનુપાદાનાત્તત્સમાનધર્મનીલવારિદ્યોત્યાદેરુપમાને શરન્મેઘે આધિક્યમાહ---અત્રેતિ ।
સમાનધર્મ એવાયં નિયમઃ ।
વર્માન્તરોપાદાને તુ વાધિક્યમ્; યથાત્રૈવ નભોમણ્ડલમધ્યમ ઇતિ વતુર્થપાદકરણે ।
લોચના:
(લો, એ) સબલાકત્વં વાચ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"કમલાલિઙ્ગિતસ્તારહારહારી મુરં દ્વિષન્ ।
વિદ્યુદ્વભૂષિતો નીલજીમૂત ઇવ રાજતે" ॥
અત્રોપમાનસ્ય સબલાકત્વં વાચ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) ન્યૂનત્વમાહ---કમલેતિ ।
કમલયા લક્ષ્મ્યા આલિઙ્ગિતઃ, ઉજ્જ્વલહારવાંશ્ચ મુરં દ્વિષન્ મુરારી રાજતે ।
વિદ્યુદ્વિભૂષિતો નીલજીમૂત ઇવ ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર લક્ષ્મીસ્થાનીયા વિદ્યુત્ હારસ્થાનીયાયા બાલાકાયા ન્યૂનત્વમિતિ ભઙ્ગ્યા પ્રતિપાદયતિ---અત્રેતિ ।
લોચના:
(લો, ઐ) ઉપમેયસ્ય તારહારત્વસ્ય વચનાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસ્યામેવોપમાનોપમેયયોલિઙ્ગવચનભેદસ્ય કાલપુરુષવિધ્યાદિભેદસ્ય ચ ભગ્નપ્રક્રમત્વમ્ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્---
"સુધેવ વિમલશ્ચન્દ્રઃ" ।
"જ્યોત્સ્ના ઇવ સિતા કીર્તિઃ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) અસ્યામેવેતિ ।
ઉપમાયામેવેત્યર્થઃ ।
ભગ્રનપ્રક્રમત્વમિતિ ।
યલ્લિઙ્ગેન એકદ્વ્યાદિયદ્વચનેન ચોપમેયોક્ત્યુપક્રમ ઉપમાનસ્યાપિ તલ્લિઙ્ગકત્વેન તદ્વચનેન ચોક્તિરાકાઙ્ક્ષિતા તથાત્વાનુક્તૌ ક્રમભઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
એવં વર્ત્તમાનાદિકાલભેદસ્ય ચ ભગ્નપ્રક્રમત્વમિત્યર્થઃ ।
આકાઙ્ક્ષિતરૂપેણાનભિધાનાત્ ।
સુધેવ ઇત્યત્ર સ્ત્રીપુલિઙ્ગભેદઃ ।
જ્યોત્સ્ત્રા ઇવ ઇત્યત્ર વચનભેદઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"કાપ્યભિખ્યા યતોરાસીદ્વ્રજતોઃ શુદ્ધવેષયોઃ ।
હિમનિર્મુક્તયોયાગે ચિત્રચન્દ્રમસોરિવ" ॥
અત્ર તથાભૂતચિત્રાચન્દ્રમસોઃ શોભા ન ખલ્વાસીત્ ।
અપિ તુ સર્વદાપિ ભવતિ ।
લોચના:
(લો, ઓ) અસ્યામુપમાયાં સર્વદાપિ ભવતીત્યનેન ઉપમાનોપમેયયોઃ કાલભેદઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"લતેવ રાજસે તન્વિ !" અત્ર લતા રાજતે, ત્વં તુ રાજસે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) કાલભેદ ત્વાહ---કાપ્યભિખ્યેતિ ।
તયોર્દિલીપસુદક્ષિણયોરભિખ્યા શોભઆ ચિત્રાચન્દ્રમસોઃ ચૈત્રે યોગઃ ।
ન ખલુ આસીત્ ઇતિ સાર્વદિક્શોભાસત્ત્વે અતીત્વેન તદ્વિવક્ષાભાવાત્ ।
અતેવેત્યત્ર પુરુષભેદઃ, લતા રાજતે ઇત્યેવ સમ્ભવાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ચિરં જીવતુ તે સૂતુર્માકણ્ડેયમુનિર્યથા" ।
અત્ર માર્કણ્ડેયમુનિર્જાવત્યેવ, ન ખલ્વેતદસ્ય "જીવતુ" ઇત્યનેન વિધેયમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) ચિરં જીવત્વિત્યત્ર વિધિભેદઃ ।
અયં ચ સ્વલ્પ એવ દોષઃ વ્યત્યયેન અન્વયસમ્ભવાત્ ।
અત એવ સર્વત્ર કાવ્યે ઈદૃશ એવ પ્રયોગઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇહ તુ યત્ર લિઙ્ગવચનભેદે ઽપિ ન સાધારણધપર્મસ્યાન્યથાભાવસ્તત્ર ન દોષઃ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્---
"મુખં ચન્દ્ર ઇવાભાતિ" ।
લોચના:
(લો, ઔ) ઇહ ત્વિતિ---અયમર્થઃ--યત્ર લિઙ્ગાદિભેદે હિ સાધારણધર્ણો ઽભિન્નૌપમાનોપમેયયોર્દ્વયોરપિ સમ્બન્ધમાપાદ્યતે તત્ર ન પ્રતીતિ સ્થગયતિ ।
મુખમિતિ---અત્ર ભાતીતિ સાધારણમુખચન્દ્રરૂપોર્ઽથઃ સાધ્યઃ ।
એતમુત્તરત્રાપિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"તદ્વેશો ઽસદૃશો ઽન્યાભિઃ સ્ત્રીભિર્મધુરતાભૃતઃ ।
દધતે સ્મ પરાં શોભાં તદીયા વિભ્રમા ઇવ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) લિઙ્ગવચનભેદે સાધારણધર્મસ્ય નિર્દિષ્ટરૂપેણોભયત્રાનન્વયો દોષબીજમ્ ।
યદિ તુ નિર્દિષ્ટરૂપેણૈવોભયત્રાન્વયસમ્ભવસ્તદા ન દોષ ઇત્યાહ---અત્ર ચ લિઙ્ગવચનેતિ ।
મુખં ચન્દ્ર ઇવેતિ ।
અત્રાભાતિસાધારણધર્મ ઉભયત્રૈકરૂપ એવ લિઙ્ગદ્વયં તુ ભિન્નમ્ ।
વચનભેદે ત્વાહ---તદ્વેશ ઇતિ ।
મધુરતયા રમ્યતયા ભૃતઃ પૂર્ણસ્તસ્યાવેશઃ પરાં શોભાં દધતે ધત્ત ઇત્યર્થઃ ।
તધ ધારણે ઇત્યસ્યૈકવચને રૂપમ્ ।
કીદૃશઃ અન્યાભિઃ સ્ત્રીભિરસદૃશઃ અન્યસ્ત્ર્યસાધારણઃ ।
ટક્પ્રત્યયાન્તસ્ય દૃશો રૂપમિદમ્ ।
તદીયા વિભ્રમા ઇવ--તે ઽપિ હિ પરાં શોભાં દધતે ।
ધાઙો બહુવચને રૂપમિદમ્ ।
એવં મધુરતાભૃતઃ મધુરતાં બિભ્રતઃ ।
ભૃઞઃ ક્કિપિ રૂપમિદમ્ ।
એવમસદૃશ ઇત્યત્રાપિ ક્કિપિ રૂપમ્ ।
લિઙ્ગાદિભેદેષુ પ્રક્રમભઙ્ગં દોષાન્તર્ભાવ ઉક્તસ્તં ગ્રાહયતિ---પૂર્વોદાહરણેષ્વિતિ ।
સુધેવ વિમલશ્ચન્દ્ર ઇત્યાદિષ્વિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, અ) સદૃશ ઇત્યસ્યોદ્દેશ્યવિશેષણત્વે એકવચનાન્તઃ સદૃશશબ્દઃ ।
પક્ષે મધુરતયા ભૃત ઇતિ એકવચનમ્ ।
વિભ્રમવિશેષણત્વે બહુવચનાન્તઃ સદૃકશબ્દઃ ।
દધતીતિ દધધાતોરેકવચનાન્તં, ધાધાતોર્બહુવચનાન્તં ચ તિઙ્ન્તં ચ પદમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પૂર્વોદાહરણોષુ ઉપમાનોપમેયયોરેકસ્યૈવ સાધારણધર્મેણાન્વયસિદ્ધેઃ પ્રક્રાન્તસ્યાર્થસ્ય સ્ફુટો ઽનિર્વાહઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) એકસ્યૈવેતિ ।
સાધારણધર્મ્મેણ વિમલત્વાદિના એકસ્યૌપમેયસ્યૈવ સમાનલિઙ્ગત્વાદિનાન્વયસિદ્ધેરસમાનલિઙ્ગકેનોપમાનેનાન્વયાસિદ્ધોરિ ત્યર્થઃ ।
પ્રક્રાન્તસ્યેતિ---ઉભયાન્વયિકત્વાકાઙ્ક્ષયા ઉપક્રાન્તસ્યેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમનુપ્રાસે વૈફલ્યસ્યાપુષ્ટાર્થત્વમ્ ।
યથા--
"અનણુરણન્મણિમેખલમવિરલશિઞ્જાનમઞ્જુમઞ્જીરમ્ ।
પરિસરણમરુણચરણો ! રણરણકમકારણં કુરુતે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) એવમિતિ---વૈફલ્યસ્યાનુપ્રાસાર્થમુપાત્તસ્ય વિશેષણસ્ય યદ્વૈફલ્યં તસ્યેત્યર્થઃ ।
અનુ ઇતિ ।
સવિલાસં ગચ્છન્તીં વેશ્યાં દૃષ્ટ્વા શાન્તસ્ય પુરુષસ્યોક્તિરિયમ્ ।
હે અરુણચરણે ! તવ પરિસરણં ગમનં કર્ત્તૃ ।
અકારણમ્ અર્થાત્ પુંસાં રણરણકં કામચિન્તાં કુરુતે જનયતીત્યર્થઃ ।
પરિસરણં કીદૃશમ્ ? અનણુ અનલ્પં રણન્તી મણિયુક્તા મેખલા યત્ર તાદૃશમ્ ।
અવિરતંશિઞ્જનં મઞ્જુ મઞ્જીરં નૂપુરં યત્ર તાદૃશમ્ ।
અત્ર વક્તુઃ શાન્તત્વેન કામોદ્દીપકપરિસરણવિશેષણાનામપુષ્ટાર્થત્વં કેવલમનુપ્રાસાર્થમેવ તદુપાદાનમ્ ।
અત્ર ચ વૈયર્થ્યપ્રતિયોગિકામચિન્તોપયોગિત્વે ઽપિ તદ્વિશેષણાનાં પ્રકૃતશાન્તરસાનુપયોગિત્વાદપુષ્ટાર્થતા ।
લોચના:

(લો, આ) વૈફલ્યસ્યાપુષ્ટાર્થત્વં ચ ચિત્રવર્ણારબ્ધત્વભાવેન પ્રકૃતાનુપયોગાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવં સમાસોક્તૌ સાધારણવિશેષણવશાત્પરાર્થસ્ય પ્રતીતાવપિ પુનસ્તસ્ય શબ્દેનોપાદાનસ્યાપ્રસ્તુતપ્રશંસાયાં વ્યઞ્જનયૈવ પ્રસ્તુતાર્થાવગતેઃ શબ્દેન તદભિધાનસ્ય ચ પુનરુક્તત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) એવં સમાસોક્તાવિતિ ।
પ્રાકરણિકકથનેનાપ્રાકરણિકવ્યઞ્જનં સમાસોક્તિઃ ।
અપ્રાકરણિકકથનેન પ્રાકરણિકવ્યઞ્જનમપ્રસ્તુતપ્રશંસા ।
અસ્મિન્નલઙ્કારદ્વયે ઽપ્રાકરણિકપ્રાકરણિકાર્થયોઃ વ્યઙ્ગ્યત્વે ઽપિ શબ્દેન તદુપાદાનં પુનરુક્તત્વમેવેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણોદાહરણમ્---
"અનુરાગવન્તમપિ લોચનયોર્દધતં વપુઃ સુખમતાપકરમ્ ।
નિરકાસયદ્રવિમપેતવસું વિયદાલયાદપરિદગ્ગણિકા" ॥
અત્રાપરદિગિત્યેતાવતૈવ તસ્યા ગણિકાત્વં પ્રતીયતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) તત્ર સમાસોક્તૌ પુનરુક્તત્વમાહ---અનુરાગેતિ ।
અપરદિક્ પાશ્ચિમદિગેન ગણિકા વેશ્યા વિયદ્રૂપાદાલયાદ્ આશ્રયાત્ રવિં નિરકાસયત્ નિષ્કાસયામાસ ।
કિંભૂતમ્ અપેતવસુમ્ અપગતરાશિમમ્ ।
અનિષ્કાસનોપયોગિવિશેષણસત્ત્વે ઽપિ અપેતરશ્મિત્વા નિરકાસયાદિત્યાહ---અનુરાગેતિ ।
અનુ દિવસસ્ય પશ્ચાદ્ રાગવન્તં રક્તિમાવન્તમપિ અત એવ લોચનયોઃ સુખં સુખજનકમ્ અતાપકં ચ વપુર્દધતમપીત્યર્થઃ ।
અત્ર શ્લિષ્ટવિરોષણવશાદનુરાગવતો લોચનસુખજનકસુશીતલવપુષ્મતો નાયકસ્ય વસુના ધનેન રહિતત્વાત્ સ્વગૃહરૂપાદાલયાત્ વેશ્યયા નિષ્કાસનં વ્યઞ્જનયા પ્રતીયતે ।
તત્ર ચ નિર્ધનનાયકસ્ય યથાશ્લિષ્ટવિશેષણમહિમ્ના વ્યઙ્ગ્યત્વં, તથા વેશ્યાયાઅપિ વ્યઙ્ગ્યત્વમેવોચિતમ્ ।
વાચ્યત્વે તુ પુનરુક્તિરિત્યાહ---અત્રાપરદિગેવેતિ ।
લોચના:
(લો, ઇ) અનુગતો રાગઃ શોણિમા, પ્રેમા ચ ।
વસુપદેન રશ્મયઃ ધનાનિ ચ ।
આલયઃ આશ્રયઃ ગૃહં ચ ।
ગણિકાત્વં પ્રતીયતે ।
પુનઃ સ્વશબ્દેનોપાદાનેન ચ પુનરુક્તત્વમાવહતિ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"આહૂતેષુ વિહઙ્ગમેષુ મશકો નાયાન્ પુરો વાર્યતે મધ્યે વા ધુરિ વા વસંસ્તૃણમણિર્ધત્તે મણીનાં ધુરમ્ ।
ખદ્યોતો ઽપિ ન કમ્પતે પ્રચલિતું મધ્યે ઽપિ તેજસ્વિનાં ધિક્સામાન્યમચેતસં પ્રભુમિવાનામૃષ્ટતત્ત્વાન્તરમ્" ॥
લોચના:
(લો, ઈ) તૃણમણિઃ તૃણાપકર્ષકો મણિવિશેષઃ ।
અનામૃષ્ટં તત્ત્વાન્તરં યેન મહીયસામલ્પીયસાં ચ પદાર્થાનાં ભેદો ન પ્રકાશ્યતે ।
સામાન્યં જાતિઃ સામાન્યસ્ય સર્વાસુ વિભક્તિષુ એકરૂપેણૈવાવસ્થિતેરિત્યર્થઃ ।
અનુચિતં ચ વ્યઞ્જનયૈવ પ્રત્યુત ચમત્કારાતિશયદાયિત્વેન ગતાર્થત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રાચેતસઃ પ્રભોરભિધાનમનુચિતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) અપ્રસ્તુતપ્રશંસાયાઃ પુનરુક્તિમાહ---આહૂતેષ્વિતિ--સામાન્યં જનં ધિક્ ।
યતો ઽચેતનં ભદ્રાભદ્રાદિચેતનરહિતમ્ ।
અનામૃષ્ટમ્ અપરિભાવિતં તત્ત્વં યેન તાદૃશમન્તરં મનો યસ્ય તાદૃશં પ્રભુમિવ ।
સામાન્યસ્ય અચેતનત્વં દર્શયતિ---આહૂતેષુ વિહઙ્ગમેષુ વિહાયસા ગચ્છત્સુ જનેષુ પ્રણિષુ આહતેષુ વિહાયોગામિત્વાત્ પુર આયાન્ આગચ્છન્ મશકો ઽપિ ન વાર્યતે, વારણા એવ નિવર્ત્તતે ।
ગમનમેવાત્ર વિધેયં બોધ્યં તદેવ સામાન્યે ચેતનત્વપ્રતિપાદનસમ્ભવાત્ ।
તથા તૃણમણિસ્તુ તૃણાકર્ષકો ઽલ્પમૂલ્યો મણિઃ ધુરિ વા મધ્યે વા વસન્ રથશોભાકારકમહામૂલ્યમણીનાં ધુરં રથશોભાકરણરૂપં ધુરં ભારં વિધત્તે ।
"ધૂઃ સ્ત્રી ક્લીબે યાનમુખમ્ "ઇતિ કોષઃ ।
યાનં રથમ્ ।
મધ્યે ઇત્યત્રોપસ્થિતત્વાત્ યાનસ્યેતિ લભ્યતે ।
મધ્યે વસન્ ઇત્યત્ર મધ્યેવારિધિ વા વસન્ ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ ।
તદા ચ મધ્યે વારિધેઃ મધ્યે વા વસન્ પુનઃ પુનર્વસન્નિત્યર્થઃ ।
મણીનાં વારિધ્વાસસાધર્મ્યાન્મહામૂલ્યમણીનાં ધુરં મણિત્વેન ગણ્યત્વરૂપાં ધુરં ભારમ્ ઇત્યર્થઃ ।
મધ્યે ઽપિ ઇતિ અપિકારસ્ય તેજસ્વિષુ અન્વયઃ ।
અત એતાદૃશાયુક્તકારિત્વાત્સામાન્યં ધિક્ ઇત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ ।
અચેતાઃ પ્રભુઃ પ્રાકરણિકઃ ।
મશકાદયો ઽપ્રાકરણિકાઃ ।
તેષામ્ અભિધાનવશાદેવ અચેચસઃ પ્રભોઃ વ્યઞ્જનયા લાભે તદભિધાનં પુનરુક્તમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમનુપ્રાસે પ્રસિદ્ધ્યભાવસ્ય ખ્યાતવિરુદ્ધત્વમ્ ।
યથા---
"ચક્રાધિષ્ઠતતાં ચક્રી ગોત્રં ગોત્રભિદુચ્છ્રિતમ્ ।
વૃષં વૃષભકેતુશ્ચ પ્રાયચ્છન્નસ્ય ભૂભુજઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) પ્રસિદ્ધ્યભાવસ્યેતિ---અનુપ્રાસિતપદાર્થસ્ય નિર્દિષ્ટકર્મણિ પ્રસિદ્ધ્યભાવ ઇત્યર્થઃ ।
ચક્રેતિ ।
અસ્ય ભૂભુજઃ ચક્રાધિષ્ઠિતતાં રાજમણ્ડલાક્રમણં ચક્રી વિષ્ણુઃ પ્રયચ્છત્ દત્તવાન્ ।
એવમ્ ઉચ્છ્રિતં ગોત્રં ગોત્રભિત ઇન્દ્રઃ, વૃષં ધર્મં વૃષભકેતુઃ મહેશઃ ।
અત્રૈષ્ટકર્મસુ એષાં કર્ત્તૃત્વપ્રસિદ્ધિર્નાસ્તિ કિન્તુ અનુપ્રાસાર્થમેવ તથોક્તમ્ ।
લોચના:
(લો, ઉ) ચકેતિ---અયમાશયઃ, ચકપ્રભૃતીનાં ચ ચક્રધિષ્ટિતતાદિમાત્રેણ પ્રશંસનં ન ખલુ પ્રસિદ્ધમ્ ।
કિન્ત્વનુપ્રાસાર્થમેવોપનિબદ્ધમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉક્તદોષાણાં ચ ક્વચિદદોષત્વં ક્વચિદ્ગુણત્વમિત્યાહ---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) ઉક્તદોષાણામિતિ દુઃ શ્રવત્વપ્રભૃતીનામ્ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વક્તરિ ક્રોધસંયુક્તે તથા વાચ્યે સમુદ્ધતે ।
રૌદ્રાદૌ તુ રસે ઽત્યન્તં દુઃ શ્રવત્વં ગુણો ભવેત્

લોચના:
(લો, ઊ) અધુના પદનિષ્ટત્વેન પઞ્ચધા વિભક્તાનામેષાં દોષાણાં ક્વચિત્ કેષાંચિદન્યથાત્વમિત્યાહ ।
કોધો ઽત્ર રૌદ્રરસતામનાપદ્યમાનો વિવક્ષિતઃ, તસ્ય પૃથગુક્તત્વાત્ ।
સમુદ્ધતે સમ્યગૌદ્ધત્યગુણયુક્તે વસ્તુનિ ।
આદિશબ્દેન બીભત્સઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એષુ ચાસ્વાદસ્વરૂપવિષાત્મકતયા મુખ્યગુણપ્રકર્ષોપકારિત્વાદ્ગુણ ઇતિ વ્યપદેશો ભાક્તઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) વક્તરીતિ---સમુદ્ધતે પ્રચણ્ડે ભીષણે ઇતિ યાવત્ ।
રૌદ્રાદૌ રસે અત્યન્તં ગુણ ઇત્યન્વયઃ ।
નનુ માધુર્યાદય એવ ગુણાસ્તત્કથં દુઃ શ્રવત્વાદેર્ગુણત્વમ્ ઇત્યત્રાહ---એષુ ચેતિ ।
માધુર્યાદય આસ્વાદસ્વરૂપવિશેષત્મકા ગુણા મુખ્યાઃ ।
તેષાં પ્રકર્ષરૂપો ય ઉપચારઃ તત્કારિત્વાદ્ ઔપચારિકો ગુણવ્યપદેશો યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) મુખ્યો ગુણો યદાદિત્યસ્વરૂપાત્મકો માધુર્યાદિઃ ।
ભાક્તઃ ઔપચારિકઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણ યથા---
"તદ્વિચ્છેદકૃશસ્ય કણ્ઠલુઠિતપ્રાણસ્ય મે નિર્દયં ક્રૂરઃ પઞ્ચશરઃ શરરતિશિતૈર્ભિન્દન્મનો નિર્ભરમ્ ।
શમ્ભોર્ભૂતકૃપાવિધેયમનસઃ પ્રોદ્દામનેત્રાનલ- જ્વાલાજાલકરાલિતઃ પુનરસાવાસ્તાં સમસ્તાત્મના" ॥
અત્ર શૃઙ્ગારે કુપિતો વક્તા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) અત્ર ક્રોધસંયુક્તે વક્તરિ દુઃ શ્રવત્વગુણમાહ---તદ્વિચ્છેદેતિ ।
તસ્યા વિચ્છેદેન કૃશસ્ય કણ્ઠલુલિતપ્રાણસ્ય ચ મે મનઃ, ક્રૂરઃ પઞ્ચશરઃ અતિશિતૈઃ શરૈર્નિર્દયં ભિન્દન્, શમ્ભોઃ પ્રોદ્દામનેત્રાનલજ્વાલેન સમસ્તાત્મના કરાલિત આસ્તામ્ ।
શમ્ભુઃ કથમિદં કરિષ્યતીત્યત્રાહ---ભૂતકૃપેતિ ।
ભૂતે પ્રાર્થિનિ મયિ કૃપયા એવં કરિષ્યતિ ।
અન્નેતિ ।
વિચ્છેદકણ્ઠલુઠિતાદૌ છકારઠકારાદયો વર્ણા દુઃ શ્રવાઃ કુપતવક્તૃકા ગુણાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"મૂર્ધવ્યાધૂયમાનધ્વનદમરધુનીલોલકલ્લોલજાલો- દ્ધૂતામ્ભઃ ક્ષોદદમ્ભાત્પ્રસભમભિનભઃ ક્ષિપ્તનક્ષત્રલક્ષણ્ ।
ઊર્ધ્વન્યસ્તાઙિઘ્રદણ્ડભ્રમિભરરભસોદ્યન્નભસ્વત્પ્રવેગ- ભ્રાન્તબ્રહ્મણ્ડખણ્ડં પ્રવિતરતુ શિવં શામ્ભવં તાણ્ડવં વઃ" ॥
અત્રોદ્ધતતાણ્ડવં વાચ્યમ્ ।
ઇમે પદ્યે મમ ।
રૌદ્રાદિરસત્વ એતદિદ્વતયોપેક્ષયાપિ દુઃ શ્રવત્વમત્યન્તં ગુણઃ ।
યથા--
"ઉત્કૃત્યોત્કૃત્ય કૃત્તિમ--" ઇત્યાદિ ।
અત્ર બીભત્સો રસઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) ઉદ્ધતે વાચ્યે ચાહ---મૂર્દ્ધ ઇતિ ।
શામ્ભવં તાણ્ડવં નૃત્યં વો યુષ્માકં શુભં પ્રવિતરતુ ।
તાણ્ડવં કીદૃશમ્ ।
મૂર્દ્ધવ્યાધૂયમાનાયા ધ્વનન્ત્યા અમરધુન્યા ગઙ્ગાયા લોલેન કલ્લોલજાલેન તરઙ્ગસમૂહેન ઉદ્ધૂતાનાં ક્ષિપ્તાનામ્ અમ્ભઃ ક્ષોદાનાં જલકણાનાં દમ્ભાત્ છલાત્ પ્રસભં સહસા અભિનભો નભસિ ક્ષિપ્તનિ નક્ષત્રાણાં લક્ષાણિ---તાદૃશમ્ ।
પુનઃ કીદૃશમ્ ।
ઊર્દ્ધ્વન્યસ્તયોરઙ્ઘ્રિદણ્ડયોર્ભ્રમિભરેણ ભ્રમ્યાધિક્યેન રભસોદ્યતઃ સહસોદ્રચ્છતઃ નભસ્વતઃ વયોઃ પ્રવેગેણ ભ્રાન્તં બ્રહ્મણ્ડખણ્ડં યત્ર તાદૃશમ્ ।
અત્રેતિ ।
ઉદ્ધતં ભીષણં ઉત્કૃત્ય ઇત્યાદૌ બીભત્સો રસઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) ઉદ્ધતં હરતાણડવમ્ ।
રૌદ્રે દુઃ શ્રવત્વં યથા મમ તાતપાદાનાં--- સ્ફુટવિકટચપેટાઘાતનેનાયમષ્ટૌ સપદિ કુલગિરીન્ વા ખણ્ડશશ્ચૂર્ણયિત્વા ।
પ્રલયમરૂદુદારસ્ફીત્કૃતો ધૂતવાતઃ પ્રસૃતિભિરથ પારાવારમુત્ક્ષેપયામિ ॥
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સુરતારમ્ભગોષ્ઠ્યાદાવશ્લીલત્વં તથા પુનઃ ।
તથા પુનરિતિ ગુણ એવ ।
યથા---
"કરિહસ્તેન સંબાધે પ્રવિશ્યાન્તવિલોડિતે ।
ઉપસર્પન્ ધ્વજઃ પુંસઃ સાધનાન્તર્વિરાજતે" ॥
અત્ર હિ સુરતારમ્ભગોષ્ઠ્યામ્---
"તામ્બૂલદાનવિધિના વિસૃજેદ્વયસ્યાં વ્દ્યર્થૈઃપદૈઃ પિશુનયેચ્ચ રહસ્યવસ્તુ" ઇતિ કામશાસ્ત્રસ્થિતિઃ ।
આદિશબ્દાચ્છમકથાપ્રભૃતિષુ બોદ્ધવ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) સુરતેતિ---સુરતસ્યારમ્ભો યસ્યાં તાદૃશગોષ્ઠ્યાદૌ ઇત્યર્થઃ ।
કરિહસ્તેનેતિ ।
બાલિકાયાઃ સુરતોપાયસ્ય દ્વયર્થપદેન સૂચનમિદમ્ ।
તથાહિ પુંસો ધ્વજઃ પતાકા સાધનસ્ય સૈન્યસ્યાન્તર્મધ્યે પ્રવિશ્યોપસર્પન્ ગચ્છન્ વિરાજતે ।
સાધનાન્તઃ કીદૃશં સમ્બાધે નિબિડત્વાદાવૃતે ।
તર્હિ કથં પ્રવેશ ઇત્યત્રાહ---કરિહસ્તેનેતિ ।
કરિણાં હસ્તિનાં હસ્તેન શુણ્ડયા વિલોડિતે ।
બાલિકાસુરતોપાયસ્યાત્ર દ્વ્યર્થપદેન સૂચનમ્ ।
તથાહિ સમ્બાધે સંકુચિતે સાધનસ્ય યોનેરન્તઃ પ્રવિશ્ય ઉપસર્પન્ ગતાગતં કુર્વન્ પુંસો ધ્વજઃ લિઙ્ગં વિરાજતે ।
પ્રવેશોપાયમાહ---કરિહસ્તેનેતિ ।
"તર્જન્યનામિકાયુક્તે મધ્યમા સ્યાદ્વહિર્યદિ ।
કરિહસ્ત ઇતિ ખ્યાતઃ કામશાસ્ત્રવિશારદૈઃ ॥
"ઇતિ ।
તાદૃશાઙ્ગુલિત્રયેણ વિલોડિતે ઇત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ ।
રહસ્યવસ્તુ ગોપ્યવસ્તુ તત્ પિશુનયેત્ સૂચયેદિત્યર્થઃ ।
ગોષ્ટ્યાદાવિત્યાદિ પદગ્રાહ્યમાહ---શમકથેતિ ।
યથા--
"ઉત્તાનોચ્છૂનમણ્ડૂકપટિતોદરસન્નિભે ।
ક્લેદિનિ સ્ત્રીવ્રણે સક્તિરકૃમેઃ કસ્ય જાયતે ॥
"અત્ર જુગુપ્સાશ્લીલમ્ ।
પ્રભૃતિપદગ્રહ્યંચામઙ્ગલાભિપ્રયવદ્વક્તૃબોધ્યમ્ ।
યથા--- નિર્વાણવૈરદહનાઃ પ્રશમાદરીણાં નન્દન્તુ પાણ્ડુતનયાઃ સહ માધવેન ।
રક્તપ્રસાધિતભુવઃ ક્ષતવિગ્રહાશ્ચ સ્વસ્થા ભવન્તુ કુરુરાજસુતાઃ સભૃત્યાઃ ॥
અત્ર કુરૂણાં ભાવ્યમઙ્ગલકાશ્લીલસૂચનમ્ ।
લોચના:
(લો, ઌ) કરિણો ગજસ્ય હસ્તઃ શ્થૂલહસ્તઃ ।
"તર્જ્જન્યનામિકે શ્લિષ્ટે મધ્યમા સ્યાદ્વહિર્યદિ ।
ઽ; ઇતિ શૃઙ્ગારશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધરૂપઃ સ્ત્રીયોનિવિદ્રાવણઃ પુંધ્વજાસ્યાકારઃ કરિકરાખ્યશ્ચ ।
સંબાધે સંકટે ।
ધ્વજશ્ચ સાધનમ્ અશ્વાદિ સ્ત્રીવરાઙ્ગં ચ પિશુનયેત્ સૂચયેત્ શમકથાયામશ્લીલો યથા--- "લત્તાનોચ્છૂનમણ્ડૂકપાટિતોદરસન્નિભે ।
ક્લેદિનિ સ્ત્રીવ્રણં સક્તિરકૃમેઃ કસ્ય જાયતે" ॥
ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સ્યાતામદોષૌ શ્લેષાદૌ નિહતાર્થાપ્રયુક્તતે

યથા---"પર્વતભેદિ પવિત્રં જૈત્રં નરકસ્ય બહુમતં ગહનમ્ ।
હરિમિવ હરિમિવ હરિમિવ સુરસરિદમ્ભઃ પતન્નમત" ॥
અત્રૈન્દ્રપક્ષે પવિત્રશબ્દો નિહતાર્થઃ ।
સિંહપક્ષે મતઙ્ગશબ્દો માતઙ્ગર્થે ઽપ્રયુક્તઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) સ્યાતામિતિ---આદિપદાત્ યમકચિત્રપરિગ્રહઃ ।
તત્ર નિહતાર્થાપ્રયુક્તત્વયોર્દ્વયોરદોષત્વે શ્લેષે એકમુદાહરણમાહ---પર્વતભેદ પવિત્રમ્ ઇતિ ।
પતત્ પ્રવહત્ સુરસરિતો ગઙ્ગાયા અમ્ભો નમત્ ।
તત્ર વિશેષણભેદાત્ દૃષ્ટાન્તત્રયં દદદ્ વિશેષણાન્યાહ--પર્વતેતિ ।
અમ્ભઃ કીદૃશં પર્વતભેદિ પવિત્રં ચ ।
અત્ર હરિમિન્દ્રમિવેતિ દૃષ્ટાન્તઃ ।
સો ઽપિ હિ પર્વતભોદિના પવિના વજ્રેણ ત્રાયતે અર્થાત્ દેવાન્ ।
અમ્ભઃ કીદૃશં નરંકસ્ય પાપજન્યયાતનાયા જૈત્રં નાશકમિત્યર્થઃ ।
અત્ર હરિં શ્રીકૃષ્ણરૂપં વિષ્ણુમિવેતિ દૃષ્ટાન્તઃ સો ઽપિ નરકસ્ય નરકાસુરસ્ય જૈત્રઃ ।
અમ્ભઃ કીદૃશમ્---બહુમતં બહુજનસમ્મતં ગહનં નિબિડં ચ પ્રવાહાતિશયાદ્ અત્ર હરિં સિંહમિવેતિ દૃષ્ટાન્તઃ ।
સો ઽપિ બહૂનાં મતહગાનાં હન્તા ।
દોષદ્વયં દર્શયતિ---અત્રેતિ ।
ન ચાત્ર હરિમેવેત્યત્રાનવીકૃતત્વં કથિતપદત્વં વા દોષ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
એકપદવાચ્યાનેકેષાં દૃષ્ટન્તકરણસ્ય વૈચિત્ર્યવિશેષત્વેન તદાધાયકત્વેનાદોષત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, એ) પર્વતેતિ--ગઙ્ગાજલપક્ષે પર્વતં ભેત્તું શીલં યસ્ય ।
વપિત્રં પૂતં ચેતિ પદદ્વયમ્ ।
ઇન્દ્રપક્ષે પર્વતભોદિના પવિના વજ્રેણ ત્રાયત ઇતિ ।
જલપક્ષે બહૂનાં મતં સમ્મતમ્ ।
ગહનં ચેતિ પદદ્વયમ્ ।
સિંહપક્ષે બહૂનાં માતઙ્ગાનાં હન્તરામ્ ઇત્યેકપદમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ગુણઃ સ્યાદપ્રવતીતત્વં જ્ઞત્વં ચેદ્વક્તૃવાચ્યયોઃ ।
યથા---
"ત્વામામનન્તિ પ્રકૃતિં પુરુષાર્થપ્રવતિનીમ્ ।
મદ્દર્શિનમુદાસીનં ત્વામેવ પુરુષં વિદુઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) ગુણઃ સ્યાદિતિ ।
જ્ઞત્વં પણ્ડિતત્વમ્ ।
ત્વામામનન્તીત---ત્વાં વ્રહ્માણં પુરુષાર્થાનાં ધર્મ્માર્થકામમોક્ષાણાં પ્રવર્ત્તિનીં પ્રવર્ત્તિકાં પ્રકૃતિમામનન્તિ વદન્તિ સત્ત્વરજસ્તમસાં સમ્યાવસ્થા પ્રકૃતિઃ તત એવ સમસ્તપદાર્થોત્પત્તિરિતિ સાંખ્યસિદ્ધાન્તાત્ ।
તાદૃશાવસ્થાસ્વરૂપં ત્વામિત્યર્થઃ ।
તથા ચ ત્વામેવ પુરુષં સર્વકર્ત્તૃપુરુષં વિદુઃ ।
તત્ર કિં પ્રમાણમિત્યત આહ---તદ્દર્શિનમિતિ---તત એવ દર્શનં જ્ઞાનં યસ્ય તાદૃશમ્ ।
તત્પ્રણીતવેદેન તન્નિર્મિતગિરિસાગરાદિભ્યો ઽનુમાનેન ચ તજ્જ્ઞાનાત્ ।
ઉદાસીનં સમસ્તકાર્ય્યોત્પદાને સ્વાર્થત્વાભાવાત્ ।
અત્ર બ્રહ્મા વાચ્યઃ, વક્તાર ઇન્દ્રાદયઃ ।
સર્વ એવ પણ્ડિતાઃ ।
પ્રકૃત્યાદયો ઽપ્રતીતાઃ પાણ્ડિત્યપ્રકાશનાદ્ ગુણત્વમ્ ।
લોચના:
(લો, ઐ) ત્વાં તદેકદર્શનમાત્રપ્રતીતરૂપાં પ્રતીતશબ્દાભિવ્યઞ્જકત્વમ્ ।
સત્ત્વરજસ્તમસાં સામ્યાવસ્થા પ્રકૃતિઃ ।
કૂટસ્થઃ ચિત્સ્વરૂપઃ પુરુષઃ ।
તદર્થે પ્રવર્ત્તયિતું શીલં યસ્યાઃ ।
યદુક્તમ્--- પ્રકૃતેઃ કિયમાણાનિ ગુણૈઃ કર્માણિ સર્વશઃ ।
અહઙ્કારવિમૂઢાત્મા કર્ત્તાહમિતિ મન્યતે ॥
તસ્યા દર્શનં પ્રકાશનં--પ્રકૃતેર્જડરૂપાયાશ્ચિત્સંકમણાદેવ કાર્ય્યકારિત્વાત્ ।
અત્ર પ્રકૃત્યાદિશબ્દઃ સાંખ્યશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સ્વયં વાપિ પરામર્શે---
અપ્રતીતત્વં ગુણ ઇત્યનુષજ્યતે ।
યથા---"યુક્તઃ કલાભિસ્તમસાં વિવૃદ્ધ્યૈ ક્ષીણશ્ચ તાભિઃ ક્ષતયે ય એષામ્ ।
શુદ્ધં નિરાલમ્બપદાવલમ્બં તમાત્મચન્દ્રં પરિશીલયામિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) સ્વયં વાપિ પરામર્શે ઇતિ કારિકાપાદસ્તત્રાપ્રતીતત્વં ગુણ ઇતિ પૂર્વોક્તમનુસઞ્જયતિ---અપ્રતીતત્વમિતિ ।
યુક્તઃ કલાભિરિતિ--તં પરમાત્મસ્વરૂપં ચન્દ્રં પરિશીલયામિ સતતં ભાવયામિ ઇત્યર્થઃ ।
વિલક્ષણચન્દ્રત્વાદિતિ ભાવઃ ।
અન્યચન્દ્રતો વૈલક્ષણ્યમાહ--યુક્ત ઇતિ ।
કાલાભૈઃ શરીરપરિગ્રહેચ્છારૂપાભિઃ કલાભિઃ ધર્મૈઃ વિશિષ્ટઃ સન્ યસ્તમસાં શરીરાત્મનોરભેદાબોધરૂપાણાં મોહાનાં વિવૃદ્ધ્યૈ ભવતિ યથા રામશરીરપરિગ્રહે ।
અન્યચન્દ્રસ્તુ સ્વીયષોડશાંશરૂપાભિઃ કલાભિર્યુક્તઃ સન્ તમસામન્ધકારણાં ક્ષતયે એવ ભવતિ ।
તથા તાભિઃ કલાભૈઃ હીનઃ સન્નેષાં તમસાં ક્ષતયે ભવતિ ।
અગૃહીતશરીરત્વેન તાદૃશમોહાભાવાત્, અન્યચન્દ્રસ્તુ કલાહીનઃ સન્ તમોવિવૃદ્ધ્યે એવ ભવતિ ।
તમોનાશકકલાભાવેન તસ્ય તમો વૃદ્ધીં પ્રતિ યત્સત્ત્વે ઽગ્રિમક્ષણે યસ્ય સત્ત્વં યદસત્ત્વે ઽગ્રિમક્ષણે યદસત્ત્વં તત્તસ્ય કારણમિત્યેવંરૂપકારણત્વાત્ ।
તથાતં કીદૃશં શુદ્ધં, ચન્દ્રસ્તુ કલઙ્ગી ।
તથા નિરાલમ્બશૂન્યે પદે ઽવલમ્બમાનં ચન્દ્રસ્તુ જ્યોતિશ્ચક્રાવલમ્બી ।
અત્ર કલાતમઃ પદાર્થૌ અપ્રતીતાવપિ સ્વયં પરામર્શે ગુણૌ પરાપ્રતીતેરુદ્દેશ્યત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, ઓ) કલાભિઃ ષોડશભિઃ, તાશ્ચ એકાદશેન્દ્રિયાણિ, પઞ્ચ તન્માભાણિ ।
ચન્દ્રપક્ષે--કલા અવયવાઃ ।
તમાંસિ અજ્ઞાનાનિ, અન્ધકારાણિ ચ ।
તાભિઃ કલાભિરેષાં તમસામ્ ।
નિરાલમ્બપદમ્ આત્મપક્ષે એતસ્યાશ્રયાભાવાત્ ।
ચન્દ્રપક્ષે ગગનમ્ ।
અત્ર કલાશબ્દાર્થઃ યોગશાસ્ત્રમાત્રપ્રસિદ્ધઃ યદુક્તં--"ષોડશકલઃ પુરુષ"ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---કથિતં ચ પદં પુનઃ

વિહિતસ્યાનુવાદ્યત્વે વિષાદે વિસ્મયે ક્રુધિ ।
દૈન્યે ઽથ લાટાનુપ્રાસે ઽનુકમ્પાયાં પ્રસાદને

અર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યે હર્ષે ઽવધારણો ।
ગુણ ઇત્યેવ ।
યથા---
"ઉદેતિ સવિતા તામ્રઃ---" ઇત્યાદિ ।
અત્ર વિહિતાનુવાદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) વિહિતસ્યેતિ ।
તત્ર વિહિતાનુવાદે ઉદાહરતિ---ઉદેતીતિ ।
અત્રેતિ ।
ઉદયસવિતુરુદ્દેશે વિહિતસ્ય તામ્રત્વસ્ય અસ્તમયસવિતુરુદ્દેશેનાપિ વિધેયતયા પ્રતિનિર્દેશરૂપો ઽનુવાદ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"હન્ત ! હન્ત ! ગતઃ કાન્તો વસન્તે સખિ ! નાગતઃ" ।
અત્ર વિષાદઃ ।
"ચિત્રં ચિત્રમનાકાશે કથં સુમુખૈ ! ચન્દ્રમાઃ" ।
અત્ર વિસ્મયઃ ।
લોચના:
(વિ, વ) અનાકાશ ઇતિ---આકાશભિન્નાયાં ત્વયિ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સુનયને નયને નિધોહિ" ઇતિ ।
અત્ર લાટાનુપ્રાસઃ ।
"નયને તસ્યૈવ નયને ચ" ।
ઇત્યાદાવર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યો ધ્વનિઃ ।
એવમન્યત્રાપિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) લાટાનુપ્રાસઃ સમાસાસમાસગતઃ ।
એકાર્થત્વેન યમકમ્ ।
નયને તસ્યૈવેતિ--અત્ર દ્વિતીયનયનપદમુત્કૃષ્ટરૂપાર્થાન્તરે સંક્રમિતવાચ્યમ્ ।
એવમન્યદિતિ---તત્ર "ગચ્છ ગચ્છ ન તિષ્ઠાત્ર"ઇતિ ક્રુધિ ।
"હા હતો ઽસ્મિ"ઇતિ દૈન્યે ।
"એહિ એહિ વત્સ !"ઇત્યનુકમ્પાયામ્ ।
"મુઞ્ચ મુઞ્ચ રુષમ્"ઇતિ પ્રસાદને ।
"કથય કથય વાર્તામ્"ઇતિ હર્ષે ।
"અયમયં વીર" ઇત્યવધારણે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સન્દિગ્ધત્વં તથા વ્યાજસ્તુતિપર્યવસાયિ ચેત્

ગુણ ઇત્યેવ યથા---
"પૃથુકાર્તસ્વરપાત્રં ભૂષિતનિઃ શોષપરિજનં દેવ ! ।
વિલસત્કરેણુગહનં સમ્પ્રતિ સમમાવયોઃ સદનમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) સન્દિગ્ધત્વમિતિ---સન્દેયોગ્યમિત્યર્થઃ ।
દ્વ્યર્થત્વેન તદ્યોગ્યતા--વિશેષ્યદ્વયેર્ઽથદ્વયાત્તુ નિશ્ચય એવ તથા પદાર્થમાહ---ગુણ એવેતિ ।
નિશ્ચયવશાત્ ગુણૈત્યર્થઃ ।
પૃથુકાર્ત્તેતિ---રાજ્ઞિ દરિદ્રસ્યોક્તિરિયમ્ ।
આવયોઃ સદનં સમ્પ્રતિ સમં, ત્વત્તો ધનલાભે તુપશ્ચાત્ સમં ન ભવિષ્યતિ ઇતિ ભાવઃ ।
પૃથૂનિ કાર્ત્તસ્વરસ્ય સુવર્ણસ્ય પાત્રાણિ યત્ર રાજસદનં તાદૃશમ્ ।
પૃથુકાનાં શિશૂનામ્ આર્ત્તસ્વરસ્ય પાત્રં દરિદ્રસદનં ભક્ષ્યાભાવાત્ ।
ભૂષિતાઃ સુવર્ણદિમાણ્ડિતાઃ નિઃ શેષપરિજનાઃ યત્ર રાજસદનં તાદૃશમ્ ।
ભુવિ ઉષિતાઃ સુપ્તાઃ નિઃ શેષપરિજના યત્ર દરિદ્રસદનં તાદૃશં શય્યાવિરહાત્ ।
બિલસદ્ધિઃ કરેણુભિઃ હસ્તિભિર્ગહનં વ્યાપ્તં રાજસદનમ્; વિલસત્કા બિલે તિષ્ઠન્તો મૂષિકપિપીલ્લિકાદયસ્તેષાં રેણુભિઃ ગહનં દરિદ્રસદનમ્ ।
અત્ર સ્વગૃહસામ્યવ્યાજેન રાજ્ઞઃ સમ્પદાધિક્યકથનાત્ વ્યાજસ્તુતિઃ ।
વ્યાજસ્તુતીત્યુપલક્ષણમ્ ।
પર્વતભેદિ પવિત્રમિત્યાદૌ ઉપમાશ્લેષાદાવપિ તથાત્વં બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ઔ) પૃથ્વિતિ---પૃથુકાનાં બલાનામ્ આર્ત્તસ્વરસ્ય પાત્રં સ્થાનમ્ ।
પૃથુ બહુલં કાર્ત્તસ્વરપાત્રં સુવર્ણભાજનં યત્ર ।
ભૂષિતાઃ ભુવિ પૃથિવ્યામ્ ઉષિતા મણ્ડિતાશ્ચ ।
વિલસન્તઃ તિષ્ઠન્ત એવ વિલસત્કા રેણવો ધૂલયઃ ।
વિલસન્તઃ કરેણવો ગજાશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વૈયાકરણમુખ્યે તુ પ્રતિપાદ્યે ઽથ વક્તરિ ।
કષ્ટત્વં દુઃ શ્રવત્વં વા---
ગુણ ઇત્યેવ ।
યથા---
"દીધીવેવીટ્સમઃ કશ્ચિદ્ગુણવૃદ્ધ્યોરભાજનમ્ ।
ક્વિપ્પ્રત્યયનિભઃ કશ્ચિદ્યત્ર સન્નિહિતે ન તે" ॥
અત્રાર્થઃ કષ્ટઃ ।
વૈયાકરણશ્ચ વક્તા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) વૈયાકરણમુખ્ય ઇતિ ।
અતિશયવૈયાકરણમિત્યર્થઃ ।
કષ્ટત્વં કષ્ટાર્થત્વમ્ ।
દીધીવેવીઙ્ ઇતિ કશ્ચિજ્જનો ગુણવૃદ્ધ્યોરભાજનં ગુણવૃદ્ધ્યા ચ હીન ઇત્યર્થઃ ।
દીધીવેવીઙ્ ધાત્વોરિડાગમસ્ય ચ સમસ્તયોરપિ ગુણસ્ય તદ્વાધિકાયા વૃદ્ધેશ્ચાભાવાત્ ।
તથા કશ્ચિજ્જનઃ ક્વિપ્ પ્રત્યયનિભઃ, યત્ર જને સન્નિહિતે સતિ તત્સન્નિહિતસ્યાપિ ન તે ગુણવૃદ્ધી, ક્વિપ્પ્રત્યયસન્નિહિતધાતોરપિ ગુણવૃદ્ધ્યભાવાત્ ।
લોચના:
(લો, અ) દીધીવેવીઙ્ ઇતિ ।
કશ્ચિદ્રિપુઃ ।
ગુણઃ શૌર્ય્યાદિઃ ।
પક્ષે ઈકા રાદીનામેત્વાદિઃ ।
વૃદ્ધિઃ સમૃદ્ધિઃ ।
પક્ષે ઈકારાદીનામૈત્વાદિશ્ચ દીધીવેવીધાત્ત્વેર્ગુણવૃદ્ધિનિષેધાત્ ।
ક્વિપ્પ્રત્યયનિભઃ ક્વિપઃ સર્વાપહારીતિ લોપાદ્ રિપોઃ સર્વનાશઃ ।
અત્ર ન કેવલં દુઃ શ્રવત્વં કષ્ટત્વં ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમસ્ય પ્રતિપાદ્યત્વે ઽપિ ।
"અત્રાસ્માર્ષમુપાધ્યાયં ત્વામહં ન કદાચન" ।
અત્ર દુઃ શ્રવત્વમ્ ।
વૈયાકરણો વાચ્યઃ ।
એવમસ્ય વક્તૃત્વે ઽપિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) એવમિતિ ।
અસ્ય વૈયાકરણસ્ય તદ્દર્શયતિ---અત્રેતિ ।
હે ઉપાધ્યાય ! અત્ર લોકે ત્વામહં કદાચન ન અતાર્પ્સમ્ ।
એવમિતિ ।
અસ્ય વૈયાકરણસ્ય વક્તૃત્વે કષ્ટત્વં દુઃ શ્રવત્વમપિ ગુણ ઇત્યર્થઃ ।
તસ્ય વક્તૃત્વે કષ્ટત્વસ્ય ચ ઉદાહૃતત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---ગ્રમ્યત્વમધમોક્તિપુ

ગુણ ઇત્યેવ ।
યથા મમ---
"એસો સસહરબિમ્બો દીસૈ હેઅઙ્ગવીણપિણ્ડો વ્વ ।
એદે અસ્સસમોહા પડન્તિ આસાસુ દુદ્ધધાર વ્વ" ॥
ઇયં વિદૂષકોક્તિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) અદમોક્તિષ્વિતિ ।
ગુણ ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
એસો ઇતિ ।
"એષ શશધરવિમ્બો દૃશ્યતે હૈયઙ્ગવીનપિણ્ડ ઇવ ।
એતે ચાસ્ય મયૂખાઃ પતીન્તિ આશાસુ દુગ્ધધારા ઇવ ॥
" (ઇતિ સંસ્કૃતાનુવાદઃ)
(વિ, ક) હ્યો ગોદોહોદ્ભવં ઘૃતં હૈયઙ્ગવીન ભક્ષ્યલમ્પટસ્યોક્તૌ ભક્ષ્યદ્રવ્યદૃષ્ટાન્તો ઽત્ર ગ્રમ્યો ગુણઃ ।
લોચના:
(લો, આ) અધમા વિદૂષકાદયઃ ।
એસો ઇતિ--- "એષઃ શશધરબિમ્બો દૃશ્યતે હૈયઙ્ગવીનપિણ્ડ ઇવ ।
એતે ચાસ્ય મયૂખાઃ પતન્ત્યાશાસુ દુગ્ધધારા ઇવ" ॥
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નિર્હેતુતા તુ ખ્યાતેર્ઽથે દોષતાં નૈવ ગચ્છતિ ।
યથા---"સપ્રતિ સંધ્યાસમયશ્ચક્રદ્વન્દ્વાનિ વિઘટયતિ" ।
કવીનાં સમયે ખ્યાતે ગુણઃ ખ્યાતવિરુદ્ધતા

કવિસમયખ્યાતાનિ ચ---
મલિન્યં વ્યોમ્નિ પાપે, યશસિ ધવલતા વર્ણ્યતે હાસકીર્ત્યોઃ રક્તૌ ચ ક્રોધરાગૌ; સરિદુદધિગતં પઙ્કજેન્દીવરાદિ ।
તોયાધારે ઽખિલે ઽપિ પ્રસરતિ ચ મરાલાદિકઃ પક્ષિસઙ્ઘો જ્યોત્સ્ના પેયા ચકોરૈર્જલધરસમયે માનસં યાન્તિ હંસાઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) સમ્પ્રતીતિ---સન્ધ્યાસમયસ્ય ચક્રવાકદ્વન્દ્વવિઘટકત્વે તેષાં ખ્યાતિસત્ત્વાન્નાત્ર હેત્વાકાઙ્ક્ષા ।
કવિસમયખ્યાતાદિં દર્શયતિ---માલિન્યમિતિ ।
પાપે ઇત્યર્થઃ ।
સત્કર્મણા કીર્તિઃ, દાને ચ યશ ઇતિ યશકીર્ત્ત્યોર્ભેદઃ, મરાલો હંસઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પાદાઘાતાદશોકં વિકસતિ બકુલં યોષિતામાસ્યમદ્યૈર્- યૂનામઙ્ગેષુ હારાઃ, સ્ફુટતિ ચ હૃદયં વિપ્રયોગસ્ય તાપૈઃ ।
મૌર્વીરોલમ્બમાલા ધનુરથ વિશિખાઃ કૌસુમાઃ પુષ્પકેતો- ર્ભિન્નં સ્યાદસ્ય બાણૈર્યુવજનહૃદયં સ્ત્રીકટાક્ષેણ તદ્વત્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) યોષિતામાસ્યમદ્યૈર્વકુલં વિકસતીત્યન્વયઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) હારો હૃદયં ચ સ્ફુટતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
યુવજના યુવાનો યુવતયશ્ચ ।
સ્ત્રીકટાક્ષૈર્યૂન એવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અહ્ન્યમ્ભોજં, નિશાયાં વિકસતિ કુમુદં, ચન્દ્રિકા શુક્લપક્ષે મેઘધ્વાનેષુ નૃત્યં ભવતિ ચ શિખિનાં નાપ્યશોકે ફલં સ્યાત્ ।
ન સ્યાજ્જાતી વસન્તે; ન ચ કુસુમફલે ગન્ધસારદ્રુમાણા- મિત્યાદ્યુન્નેયમન્યત્કવિસમયગતં સત્કવીનાં પ્રબન્ધે

એષામુદાહરણાન્યાકરેષુ સ્પષ્ટાનિ ।
ધનુર્જ્યાદિષ શબ્દેષુ શબ્દાસ્તુ ધનુરાદયઃ ।
આરૂઢત્વાદિબોધાય---
યથા---"પૂરિતે રોદસી ધ્વાનૈર્ધનુર્જ્યાસ્ફાલનોદ્ભવૈઃ" ।
અત્ર જ્યાશબ્દેનાપિ ગતાર્થત્વે ધનુઃ શબ્દેન જ્યાયા ધનુષ્યાયત્તીકરણં બોધ્યતે ।
આદિશબ્દાત્---
"ભાતિ કર્ણાવતંસસ્તે" ।
અત્ર કર્ણસ્થિતત્વબોધનાય કર્ણશબ્દઃ ।
લોચના:
(લો, ઈ) એષ્વવતંસાદિપદપ્રતિપાદનેનાપિ કર્ણાર્થપ્રતિપત્તેઃ પૌનરુક્ત્યમ્ ।
તથા હિ---કર્ણપદાન્યન્યકર્ણાદિવ્યવચ્છેદેન પ્રકૃતસ્યૈવ કર્ણાદીન્ બોધયન્તિ ।
તેશ્ચ તેષાં શોભાદિઃ સ્વહેતુકઃ ।
કિન્તુ પ્રકૃતનાયિકાહેતુક એવ પર્યવસ્યતીતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવં શ્રવણકુણ્ડલશિરઃશેખરપ્રભૃતિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) ધનુરિતિ ।
આરૂઢત્વેતિ ।
તદ્વોધશ્ચ ધનુઃ શબ્દાદૌ ધનુરારૂઢત્વં લક્ષણયા રૂઢિહેતુકયા લુપ્તષષ્ટ્યર્થો વા આરૂઢત્વમ્ ।
ગતાર્થત્વેપીતિ--ન ચ જ્યાશબ્દાર્થઃ કથં ધનુર્જ્યાત્વસ્ય સંસ્થાનવિશેષવ્યઙ્ગ્યજાતિવિશેષ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
જ્યાત્વસ્ય જાતિત્વે ઽપિ તત્સમ્બન્ધિનો ધનુષો નમયતઃ સ્મારકત્વેન તદ્વશાદેવ ધનુર્લાભે, ધનુઃ પદસ્યાધિક્યપ્રસક્તેરારૂઢત્વપ્રતિપાદનેન નિરવસિતત્વાત્, યત્ર કર્ણસ્થિતત્વે ઽપિઅત્ર પુનરુક્તિપ્રસાક્તિવારણમેવ કર્ણાવતંસ્યાપિ સવતંસપદાર્થત્વાત્ ન ચૈવં કર્ણસ્થૈતલક્ષણાયામપિ કર્ણસ્થિતકર્ણભૂષા ઇતિ બોધનેનૈવ પુનરુક્તિરિતિ વાચ્યમ્ ।
અવતંસપદસ્ય કર્ણયોગ્યભૂષાર્થકત્વેન કર્ણસ્થિતકર્ણયોગ્યભૂષા ઇતિ પુનરુક્ત્યભાવાત્ ।
એવં શ્રવણેતિ--એતદ્દ્વયે પદાધિક્યસ્યૈવ પ્રસાક્તિઃ કુણ્ડલત્વકિરીટત્વયોઃ સંસ્થાનવ્યઙ્ગ્યજાતિત્વાદેવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવં નિરુપપદો માલાશબ્દઃ પુષ્પસ્ત્રજમેવાભિધત્ત ઇતિ સ્થિતાવપિ "પુષ્પમાલાવિભાતિ તે" ।
અત્ર પુષ્પશબ્દ ઉત્કૃષ્ટપુષ્પવૃદ્ધ્યૈ ।
એવં "મુક્તાહાર" ઇત્યત્ર મુક્તાશબ્દેનાન્યરત્નામિશ્રિતત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) પુષ્પસ્ત્રજમેવાભિધત્તે ઇતિ ।
તથા ચાત્રાપિ પુનરુક્તેરેવ પ્રસક્તિઃ ।
ઉત્કૃષ્ટપુષ્પપ્રસિદ્ધ્યૈ ઇતિ પુષ્પાંશો માલાશબ્દાર્થ એવ પુષ્પશબ્દસ્ય તુ ઉત્કૃષ્ટે લક્ષણેત્યર્થઃ ।
એવં મુક્તાહાર ઇત્યત્રેતિ ।
મુક્તગ્રૈવેયકં હાર ઇતિ કોશાત્ ।
મુક્તાંશો ઽપિ હારશબ્દાર્થ એવ ઇત્યતો ઽત્રાપિ પુનરુક્તેરેવ પ્રસિક્તિઃ ।
અન્યરત્નામિશ્રિતત્વં તુ મુક્તાશબ્દલક્ષણાગમ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---પ્રયોક્તવ્યાઃ સ્થિતા અમી

ધનુર્જ્યાદયઃ સત્કાવ્યસ્થિતા એવ નિબદ્ધવ્યાઃ, ન ત્વસ્થિતા જઘનકાઞ્જીકરકઙ્કણાદયઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) સત્કાવ્યસ્થિતા એવેતિ---યતઃ સત્કાવ્યે સ્થિતા અતો નિબદ્ધવ્યા એવેત્યન્વયઃ ।
તથા ચાત્ર લક્ષણાયા રૂઢિહેતુકત્વં દર્શિતમ્ ।
જઘનકાઞ્ચ્યાદૌ તુ ન રૂઢિરિતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉક્તાવાનન્દમગ્નદેઃ સ્યાન્ન્યૂનપદતા ગુણઃ ।
યથા---
"ગાઢાલિઙ્ગનવામનીકૃતકુચપ્રોદ્ભિન્નરોમોદ્રમા સાન્દ્રસ્નેહરસાતિરેકવિગલચ્છ્રીમન્નતમ્બામ્બરા ।
મા મા માનદ ! માતિ મામલમિતિ ક્ષામાક્ષરોલ્લાપિની સુપ્તા કિં નુ મૃતા નુ કિં મનસિ મે લીના વિલીના નુ કિમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) ઉક્તવિતિ---આનન્દમગ્નાદેર્વચનસ્યોક્તાવિત્યર્થઃ ।
ગાઠાલિઙ્ગનેતિ---સખ્યૌ સખ્યુરુક્તિરિયમ્ ।
ગાઠાલિઙ્ગનેન વામનીકૃતકુચા ચાસૌ પ્રોદ્ભિન્નરોમોદ્રમા ચેતિ સમાસઃ ।
કુચે રોમવર્ણનાનૌચિત્યાન્નાસ્ય સમાસઃ ।
સાન્દ્રસ્નેહરસાતિરેકેણ વિગલત્ શ્રીમતો નિતમ્બાદમ્બરં યસ્યાસ્તાદૃશવિશેષણદ્વયવતી સા મમ નાયિકા પીડયેત્યનુક્તિવશાત્, હે માનદ ! માં મા મા મા ઇત્યલિમિત્યેવમલક્ષરોલ્લાપિની સતી સુપ્તેત્યાદિવિતર્કચતુષ્ટયવિષયો ઽભૂદિત્યર્થઃ ।
સુપ્તા નિદ્રિતા નિષ્પન્દત્વાત્ અતિનિષ્યન્દત્વેન મરણવિતર્કઃ ।
મનોગતત્વેન મનસિ લયવિતર્કઃ મનસોરદ્યાપિ અબહિર્ભાવાત્ અત્યન્તલયરૂપસ્ય વિલયસ્ય વિતર્કઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) ગાઢેતિ--અત્ર સુપ્તેત્યાદિના ઉત્તરોત્તરં નિશ્ચલાધિક્યમ્ ।
કિમ્ ? ઉક્તરૂપા પ્રિયા મમ મનસિ સુપ્તા નુ ! સ્થિરતયા વર્ત્તમાનત્વાત્ ।
સુપ્તાપિ પુનરુત્થાય પાતીત્યાશઙ્ક્યાહ મૃતા નુ કિમ્ ? સાપિ પરૈર્બહિષ્કર્તું શક્યા ઇત્યત આહ---લીનેતિ ।
જતુકાષ્ટાદિવદિતિ વિશેષઃ ।
તથાભૂતાપિ કેનચિદ્ વ્યાવર્ત્તયિતું શક્યેતેત્યત આહવિલીનેતિ--દુગ્ધ્રે જલવત્ સર્વથા ભેદોપલમ્ભાભાવ ઇતિ ભાવઃ ।
તતોમામેતિ સામાન્યતઃ પ્રકૃતનિરાકરણમ્ ।
માતિ મામિત્યત્ર પડિયેતિ કિયાપદં ન્યૂનમ્ ।
એતત્પ્રતિપાદિકાયા નાયિકાયાઃ સાન્દ્રાનન્દજડીભૂતતયા સઙ્કીર્ણવાક્યોચ્ચારણે ઽપ્યસામર્થ્યં વ્યનક્તીતિ ન્યૂનપદત્વં ગુણઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર પીડયેતિ ન્યૂનમ્ ।
ક્વચિન્ન દોષો ન ગુણઃ---
ન્યૂનપદત્વમિત્યેવ ।
યથા---
"તિષ્ઠેત્કોપવશાત્પ્રભાવપિહિતા દીર્ઘં ન સા કુપ્યતિ સ્વર્ગાયોત્પતિતા ભવેન્મયિ પુનર્ભાવાર્દ્રમસ્યા મનઃ ।
તાં હર્તું વિબુધદ્વિષો ઽપિ ન ચ મે શક્તાઃ પુરોવર્તિનીં સા ચાત્યન્તમગોચરં નયનયોર્જાતેતિ કો ઽયં વિધિઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) તિષ્ઠેત્કોપેતિ---ઉર્વશીમનાસાદ્ય પુરુરવસો ઽયં વિતર્કઃ ।
સા ઉર્વશી સ્વપ્રભાવેન પિહિતા અદૃશ્યા તિષ્ઠદિતિ વિતર્ક્યાહ--દીર્ઘં ન સા ઇતિ એવં સ્વર્ગાય ઇતિ વિતર્ક્યાહ---મયિ પુનરિતિ ।
અસ્યા અસુરેણ હરણકોટિસ્તુ અસમ્ભવ્યા ઇત્યાહ---તાં હર્તુમિતિ ।
મે પુરોવર્તતિનીમ્ ઇતિ તત્ર હેતુઃ ।
અતો ઽદર્શને હેત્વભાવાન વિસ્મયાદાહ---સા ચેતિ---અગોચરમ્ અગોચરત્વં યાતા પ્રાપ્તા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર પ્રભાવપિહિતેતિં ભવેદિતિ ચેત્યનન્તરં "નૈતદ્યતઃ" ઇતિ પદાનિ ન્યૂનાનિ ।
એષાં પદાનાં ન્યૂનતાયામપ્યેતદ્વાક્યવ્યઙ્ગ્યસ્ય વિતર્કાખ્યવ્યભિચારિભાવસ્યોત્કર્ષાકરણાન્ન ગુણઃ ।
"દીર્ઘં ન સે" ત્યાદિવાક્યજન્યયા ચ પ્રતિપત્ત્યા તિષ્ઠેદિત્યાદિવાક્યપ્રતિપત્તેર્બોધઃ સ્ફુટમેવાવભાસત ઇતિ ન દોષઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) અત્રેતિ---પૂર્વોક્તસ્ય નિષેધં પ્રત્યેવ દીર્ઘં ન સા ઇત્યનયોઃ હેતુત્વાત્ નતુ પૂર્વપ્રતીતિં પ્રતિ ઇતિ ભાવઃ ।
નનૂત્કર્ષસ્યાકરણાત્ મા ભવતુ ગુણત્વં, દોષત્વં તુ સ્યાદિત્યત આહ--દીર્ઘં ન સેત્યાદીતિ ।
બાધઃ સ્ફુટમેવેતિ---વિરોધિનઃ પરવાક્યસ્ય તથાત્વનિયમાત્ ।
તથા ચ "નૈતદ્યતઃ"ઇત્યસ્યાકાઙ્ક્ષાવશાદધ્યાહારો ઽપિ ન દોષાય ઇતિ ભાવઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) તિષ્ઠેદિત્યાદિ ।
પ્રભાવેન દિવ્યેન પિહિતા, અદૃશ્યા સા ઉર્વશી ।
પ્રતિપત્ત્યા જ્ઞાનેન ।
ઉત્તરા પ્રતિપત્તિઃ પૂર્વાં પ્રતિપત્તિં બાધતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---ગુણઃ ક્વાષ્યધિકં પદમ્

યથા---
"આચરિતિ દુર્જનો યત્સહસા મનસો ઽપ્યગોચરાનર્થાન્ ।
તન્ન ન જાને જાને સ્પૃશતિ મનઃ કિં તુ નૈવ નિષ્ઠુરતામ્" ॥
અત્ર "ન ન જાન" ઇત્યયોગવ્યવચ્છેદે ।
લોચના:
(લો, ઋ) અયોગવ્યવચ્છેદો ઽહં જાનામીત્યેવંરૂપઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દ્વિતીયે "જાન" ઇત્યનેન નાહમેવ જાને ઇત્યન્યયોગવ્યવચ્છેદાદ્વિચ્છિત્તિવિશેષઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) ગુણઃ ક્વાપીતિ---યત્રાધિકપદસ્ય રૂઢિલક્ષણયા અર્થાન્તરં તત્રેત્યર્થઃ ।
આચારતીતિ---મનસો ઽપ્યગોચરાનર્થાત્ અસદર્થાન્ સહસા યત્ દુર્જન આચરતિ તદહં ન ન જાને ।
અપિ ત્વહમેવ જાને ઇત્યર્થઃ, કિન્તુ મમ ભનઃ નિષ્ઠુરતાં નૈવ સ્પૃશતિ ઇત્યર્થઃ ।
વિચ્છિત્તિર્બોધવિશેષરૂપા ભઙ્ગિઃ ।
અત્રેતિ---આકાઙ્ક્ષોત્થાનાનુત્થાનદ્વયમત્ર અદોષદોષતયોર્બોજમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સમાપ્તપુનરા ત્તત્વં ન દોષો ન ગુણઃ ક્વચિત્ ।
યથા---"અન્યાસ્તા ગુણરત્ન-" ઇત્યાદિ ।
અત્ર પ્રથમાર્ધેન વાક્યસમાપ્તાવપિ દ્વિતીયાર્ઘવાક્યં પુનરુપાત્તમ્ ।
એવં ચ વિશેષણમાત્રસ્ય પુનરુપાદાને સમાપ્તપુનરાત્તત્વં ન વાક્યાન્તરસ્યેતિ વિજ્ઞેયમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) અન્યસ્તા ઇત્યત્ર પૂર્વાર્દ્ધેન વાક્યસમાપ્તાવપિ કથમત્ર નિષ્પાદકગુણરત્નાદીનાં વૈલક્ષણ્યમિત્યાકાઙ્ક્ષોત્થાનાદદોષતા ।
સમાપ્તપુનરાત્તત્વસ્ય દોષત્વાદોષત્વે વિનિગમયતિ---એવઞ્ચેતિ ।
વિશેષણમાત્રસ્ય ઇત્યત્રાપિ અનાકાઙ્ક્ષિતસ્યેતિ બોધ્યં, વિશેષણે આકાઙ્ક્ષાસત્ત્વે તુ ન દોષ ઇતિ પ્રાગેવ દર્શિતમ્ ।
તથા ચાકાઙ્ક્ષાયા એવ નિયામકત્વં; ન વાક્યત્વવિશેષણત્વયોરિતિ સ્થિતેન વાક્યાન્તરસ્યેતિ યદુક્તં તદ્વાક્યાન્તરે આકાઙ્ક્ષા અવશ્યં તિષ્ઠતીત્યભિપ્રાયેણૈવ ।
લોચના:
(લો, ૠ) દ્વિતીયાર્દ્ધવાક્યં શ્રીમત્કાન્તીત્યાદિ ।
એવઞ્ચેતિ--વિશેષણમાત્રસ્યેત્યુપલક્ષણમ્ ।
તેન કર્ત્તૃકર્માદીનામન્યેષાં પદાનામપિ વાક્યસમાપ્તાવુક્તૌ ।
યથોદાહૃતં દિવાકરો હરિરિત્યાદિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ગર્ભિતત્વં ગુણઃ ક્વાપિ---
યથા---
"દિઙ્માતઙ્ગઘટાવિભક્તચતુરાઘાટા મહી સાધ્યતે સિદ્ધા સાપિ વદન્ત એવ હિ વયં રોમાઞ્જિતાઃ પશ્યત ।
વિપ્રાય પ્રતિપાદ્યતે કિમપરં રામાય તસ્મૈ નમો યસ્માત્પ્રાદુરભૂત્કથાદ્ભુતમિદં યત્રૈવ ચાસ્તં મતમ્" ॥
અત્ર વદન્ત એવેત્યાદિ વાક્યં વાક્યાન્તરપ્રવેશાત્ ચમત્કારાતિશયં પુષ્ણાતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) દિઙ્માતઙ્ગઘટેતિ ।
આઘાટઃ પર્યન્તઃ ।
તથા ચ દિઙ્માતઙ્ગઘટાભિર્વિભક્તાશ્ચત્વારઃ પર્યન્તાઃ યસ્યાઃ તાદૃશી મહી યેન રામેણ સાધ્યતે ।
સિદ્ધા વ્યાઘાતશૂન્યસાધનેન સ્વવશીકૃતા સાપિ મહી વિપ્રાય પ્રતિપાદ્યતે ।
કિમપરં બ્રૂમ ઇતિ શેષઃ ।
તસ્મૈ રામાય નમ ઇદં કાથાદ્ભુતં યસ્માત્ પ્રાદુરભૂત્ અન્યૈરતથાકારણાત્ યસ્માદેવ પ્રાદુરભૂદિત્યર્થઃ ।
યત્રૈવ ચાસ્તં ગતં, કેનાપ્યુત્રકાલં તથાકરણાદસ્તં ગતમિત્યેવં વદન્ત એવ વયં રોમાઞ્ચિતા એવ ઇદં પશ્યતેત્યર્થઃ ।
હિરવધારણે ।
અત્રેતિ ।
ચમત્કારસ્ય વાક્યઽસમાપ્તાવેવ વિસ્મયોદ્વોધાત્ ।
લોચના:
(લો, ઌ) દિઙ્ભાતઙ્ગેત્યાદિપદસ્ય ચતુઃ સમુદ્રસીમા ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---પતત્પ્રકર્ષતા તથા

તથેતિ ક્વચિત્ ગુણઃ ।
યથા---"ચઞ્ચદ્ભુજ-" ઇત્યાદિ ।
અત્ર ચતુર્થપાદે સુકુમારાર્થતયા શબ્દાડમ્બરત્યાગો ગુણઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) અત્ર ચતુર્થપાદ ઇતિ ।
ઉત્તંસયિષ્યતિ કચાંસ્તવ દેવિ ! ભીમ ઇત્યત્ર સુકુમારતયા વર્ણાનામસમાસેન ચ સુકુમારતયેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્વચિદુક્તૌ સ્વશબ્દેન ન દોષો વ્યભિચારિણઃ ।
અનુભાવવિભાવાભ્યાં રચના યત્ર નોચિતા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) ક્વચિદુક્તાવિતિ ।
વ્યભિચારણઃ સ્વશબ્દેનોક્તૌ ક્વચિન્ન દોષ ઇત્યર્થઃ ।
કુત્ર ન દોષ ઇત્યત્રાહ---અનુભાવેતિ ।
રચના પ્રતિપાદનમ્ ।
અનૌચિત્યમેવ દ્વિવિધં તદ્દ્વયં વ્યાચષ્ટે યત્રેત્યાદિભ્યામ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યત્રાનુભાવવિભાવમુખેન પ્રતિપાદને વિશદપ્રતીતિર્નાસ્તિ, યત્ર ચ વિભાવાનુભાવકૃતપુષ્ટિરાહિત્યમેવાનુગુણં
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) વિભાવાનુભાવકૃતેતિ---વ્યભિચારિભાવસ્ય યૌ વિભાવાનુભાવૌ તાભ્યાં વ્યઙ્ગ્યત્વરૂપાયા વ્યભિચારિભાવસ્ય પુષ્ટિસ્તદ્રાહિત્યમેવેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર વ્યભિચારિણઃ સ્વશબ્દેનોક્તૌ ન દોષઃ ।
યથા---
"ઔત્સુક્યેન કૃતસ્વરા સહભુવા વ્યાવર્તમાના હ્રિયા તૈસ્તૈર્બન્ધુવધૂજનસ્ય વચનૈર્નોતાભિમુખ્યં પુનઃ ।
દૃષ્ટ્વાગ્રે વરમાત્તસાધ્વસરસા ગૌરી નવે સહ્ગમે સંહોહત્પુલકા હરેણ હસતા શ્લિષ્ટા શિવાયાસ્તુ વઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) દ્વયોરેકમેવોદહરણમાહ---ઔત્સુક્યેન ઇતિ ।
ગૌરી નવે સંગમે પ્રથમદિને હરસાન્નિધ્યનિમિત્તમૌત્સુક્યેન કૃતત્વારાનન્તરં ચ સહભુવા સાહજિકયા હ્રિયા વ્યાવર્ત્તમાના તતશ્ચ તૈસ્તૈરિત્યાદિ ।
તતશ્ચ વરં સ્વામિનં હરમ્ અગ્રે દૃષ્ટ્વા આત્તસાધ્વસરૂપરસા, તતશ્ચ હસતા હરેણશ્લિષ્ટા સતી સંરોહત્પુલકા ઈદૃશી વઃ શિવાયાસ્તુ ।
લોચના:
(લો, એ) કુતો ન દોષ ઇત્યાહ---અનુભાવેતિ ।
ઔત્સુક્યેનેતિ ।
સહભુવા ત્વરાસમનન્તરકાલોત્પન્નયા ત્વરયેતિ ।
ભયેન ત્વરાં કૃતવતીતિ સમ્ભ્રાન્તિસમ્ભાવનત્વાદિત્યર્થઃ ।
એવમન્યત્ર એષામૌત્સુક્યાદીનાં "દૂરાદુત્સુકમાગતે વિવલિતમ્"ઇત્યાદૌ વિવલનાદિરૂપાનુભાવમુખેન યથા લજ્જાદિપ્રતિપાદ્રનં તથા સહસા પ્રસારણરૂપાનુભાવમુખેન ઔત્સુક્યસ્ય પ્રતિપાદને ન વિશદપ્રતીતિરિતિ વ્યભિચારિણઃ સ્વશબ્દપ્રતિપાદનમેવોચિતમિતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રૌત્સુક્યસ્ય ત્વરારૂપાનુભાવમુખેન પ્રતિપાદને સઙ્ગમે ન ઝટિતિ પ્રતીતિઃ, ત્વરાયા ભયાદિનાપિ સમ્ભવાત્ ।
હ્રિયો ઽનુભાવસ્ય ચ વ્યાવર્તમાનસ્ય કોપાદિના સમ્ભવાત્ ।
સાધ્વસહાસયોસ્તુ વિભાવાદિપરિપોષસ્ય પ્રકૃતરસપ્રતિકૂલપ્રાયત્વાદિત્યેષાં સ્વશબ્દાભિધાનમેવ ન્યાય્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) અત્રેતિ ।
ઔત્સુક્યસ્ય ત્વરારૂપો યો ઽનુભાવસ્તુન્મુખેનેત્યર્થઃ ।
ઝટિત્યપ્રતીતૌ બીજમાહ---ત્વરાયા ભયાદિનાપીતિ ।
એવં હ્રિયો ઽપ્યનુભાવવ્યાવર્ત્તનાત્ ન ઝટિતિ તત્પ્રતીતિઃ ઇત્યતઃ તસ્યાપિ હ્રિયેતિ શબ્દસ્ય વાચ્યત્વં ન દોષ ઇત્યાહ---હ્રિયો ઽનુભાવસ્ય ચેતિ ।
વિભાવાનુભાવકૃતપુષ્ટિરાહિત્યં દર્શયતિ---સાધ્વસહાસયોસ્તુ ઇતિ ।
સાધ્વસં ભયં હાસશ્ચ હાસ્યહેતુશ્ચેતોવિકાસઃ સ્થાયિભાવલક્ષણે દર્શિતઃ ।
તદ્દ્વયં ચ ભયાનકહાસ્યરસયોઃ સ્થાયિભાવાવપિ ગૌરમહેશયોઃ શૃઙ્ગરે ઽત્ર વ્યભિચારભાવૌ ।
તયોઃ સ્વસ્વવિભાવાદિના પરિપોષસ્ય પ્રકૃતશૃઙ્ગારરસપ્રતિકૂલપ્રાયત્વાત્ ઇત્યર્થઃ ।
વિભાવાદીત્યાદિપદાત્ અનુભાવપરિગ્રહઃ ।
તથા હિ કમ્પસ્તાવદ્ ગૌરી સાધ્વસસ્યાનુભાવઃ ।
મહેશહાસશ્ચોદ્દીપનવિભાવસ્તતશ્ચ સાધ્વસહાસાવનુપાદાય યદિ સકમ્પા ઇતિ ક્રિયેત તદા તદઙ્ગસર્પદર્શનાત્ ભયેન આર્દ્રગજચર્મકપાલદર્શનાત્ જુગુપ્સયા ચ શૃઙ્ગારપ્રતિકૂલાભ્યાં તત્કમ્પસમ્ભવાત્ ન શૃઙ્ગારવ્યભિચારિણોઃ સાધ્વસહાસયોરેવ વ્યઞ્જના સ્યાત્, ભયજુત્પસોશ્ચ વ્યઞ્જનાસમ્ભવાદિત્યત એષામ્ ઔત્સુક્યહ્રીસાધ્વસહાસાનાં સ્વશબ્દેનાભિધાનિમિત્યર્થઃ ।
સાધ્વસહાસયોરપિ વ્યઞ્જનસમ્ભવાત્ નાત્યન્તં પ્રાતિકૂલ્યમિત્યતઃ પ્રાયત્વાદિત્યુક્તમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સઞ્ચાર્યાદેર્વિરુદ્ધસ્ય બાધ્યત્વેન વચો ગુણઃ ।
લોચના:
(લો, ઐ) વિરુદ્ધસ્ય પ્રકૃતરસાદિપ્રતિકૂલસ્ય ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--"ક્વાકાર્યં શશલક્ષ્મણઃ ક્વ ચ કુલમ્-" ઇત્યાદિ ।
અત્ર પ્રશમાઙ્ગાનાં વિતર્કમતિશઙ્કાધૃતીનામભિલાષાઙ્ગૌત્સુક્યસ્મૃતિદૈન્યચિન્તાભિસ્તિરસ્કારઃ પર્યન્તે ચિન્તાપ્રધાનમાસ્વાદપ્રકર્ષમાવિર્ભાવયતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) સઞ્ચાર્ય્યાદેરિતિ---સઞ્ચારી વ્યભિચારી ।
આદિપદાદનુભાવવિભાવૌ ચ ।
વિરુદ્ધરસીયસ્યાપિ તસ્ય બલવતા બાધ્યસ્ય બાધ્યત્વેન કથનં વિરોધિનો જયે યથાતથા ગુણઃ ।
પ્રશમાઙ્ગાનામિતિ ।
શાન્તરસસ્થાભીભાવઃ પ્રશમઃ ।
તદઙ્ગાનાં તદીયાનામિત્યર્થઃ ।
અભિલાષાઙ્ગેતિ ।
અભિલાષો રતિસ્તદીયૌત્સુક્યાદિભિરિત્યર્થઃ ।
પર્ય્યન્ત ઇતિ ।
કઃ ખલુ યુવા ધન્યો ઽધરં પાસ્યત્યનેન વ્યઙ્ગ્યેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિરાધિનો ઽપિ સ્મરણો સામ્યેન વચને ઽપિ વા

ભવેદ્વિરોધો નાન્યોન્યમઙ્ગિન્યઙ્ગત્વમાપ્તયોઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) વિરોધિનો ઽપિ ઇતિ---વિરોધિરસસ્યાપિ સઞ્ચાર્ય્યાદેઃ સ્મરણિ સ્મર્ય્યમાણત્વેન વ્યઞ્જિતસ્ય વચને સામ્યેન વથને ઽપિ પ્રકૃતરસેન સહ ન વિરોધો ભવેત્ ।
એવકઙ્ગિન્યઙ્ગત્વમાપ્તયોશ્ચ નાન્યોન્યવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
અઙ્ગિન્યઙ્ગત્વમાપ્તયોરિત્યત્ર ચાર્થઃ પૂરણીયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્રમેણ યથા---"અયં સ રસનોત્કર્ષો-" ઇત્યાદિ ।
અત્રાલમ્બનવિચ્છેદે રતેરરસાત્મતયા સ્મર્યમાણાનાં તદઙ્ગાનાં શોકોદ્દીપકતયા કુણાનુકૂલતા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) અયં સ ઇત્યાદિકં સ્પષ્ટમ્ ।
અત્ર રસનોત્કર્ષણાદયઃ ઉદ્દીપનવિભાવાઃ સ્મર્ય્યમાણાસ્તદ્વ્યઙ્ગ્યાઃ ।
શૃઙ્ગારો ઽપિ સ્મર્ય્યમાણો વ્યઙ્ગ્યસ્યાપિ અતીતત્વેન સ્મર્ય્યમાણતા ।
લોચના:
(લો, ઓ) આલમ્બનં, સંગ્રામનિગ્રહઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સરાગયા સ્ત્રુતઘનઘર્મતોયયા કરાહતિધ્વનિતપૃથૂરુપીઠયા ।
મુહુર્મુહુર્દશનવિલઙ્ઘિતોષ્ઠયા રુષા નૃપાઃ પ્રિયતમયેવ ભેજિરે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) સામ્યેન વચને આહ---સરાગયેતિ ।
પીઠોપવિષ્ટાનાં રાજ્ઞાં યુદ્ધોદ્યમાર્થં ક્રોધસ્ય વર્ણનમિદમ્ ।
નૃપા રુષા ભેજિરે પ્રપેદિરે પ્રિયતમયા ઇવ ।
અર્થાત્ ક્રુદ્ધાયા રુષઃ ક્રુદ્ધિપ્રિયતમાયાઃ વિશેષણાન્યાહ---સરાગયેતિ ।
રુષો રક્તવર્ણનં કવિસમ્પ્રદાયસિદ્ધમ્, પક્ષે તુ પ્રિયતમત્વેન અનુરાગયુક્તયા; ક્રોધાધીનલૌહિત્યભાજા ।
સ્ત્રુતં ક્ષરિતં ઘનં ઘર્મતોયં રાજ્ઞાં યતઃ, રુષા તાદૃશ્યા, સ્ત્રુતં નિઃ સૃતં ઘનં ઘર્મતોયં ગાત્રાત્ યસ્યાસ્તાદૃશ્યા પ્રિયતમયા ।
કરાહતીતિ ।
રાજ્ઞાં કરાહત્યા પીઠધ્વનનં રુષા પ્રયુક્તમ્ ।
પીઠસ્ય પૃથુત્વં વિસ્તારઃ, ઉરુત્વં ઉચ્ચત્વં, પ્રિયતમયા તુ સ્વીયકરાહત્યા પૃથોઃ સ્વોરુદેશરૂપસ્ય પીઠસ્ય ધ્વનનમ્ ।
મુહુરિતિ ।
દશનોષ્ઠલઙ્ઘનં નૃપકર્ત્તૃકં રુષા પ્રયુક્તમ્ ।
પ્રિયતમાયાસ્તુ સ્વકર્ત્તૃકમ્ ।
લોચના:
(લો, ઔ) રાગો લૌહિત્યં પ્રેમા ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર સમ્ભોગશૃઙ્ગારો વર્ણનીયવીરવ્યભિચારિણઃ ક્રોધસ્યાનુભાવસામ્યેન વિવક્ષિતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) અત્રેતિ ।
એકસસ્થાયિભાવો ઽપિ અન્યરસે વ્યભિચારિભાવ ઇત્યતો રૌદ્રસસ્થાયિભાવઃ ક્રોધો ઽત્ર પ્રક્રાન્તવીરરસસ્ય વ્યભિચારિભાવસ્તદ્વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રકૃતબીરરસસ્ય સામ્યેનાત્ર સરાગત્વાદિવ્યઙ્ગ્યઃ સમ્ભોગશૃઙ્ગારો વિવક્ષિત ઇત્યર્થઃ ।
નનુ પ્રિયતમયા ઇવ ઇત્યુક્ત્યા પ્રિયતમૈવ સામ્યેન વિવક્ષિતા, ન તુ શૃઙ્ગાર ઇત્યત આહ---અનુભાવસામ્યેનેતિ ।
વીરશૃઙ્ગારયોર્દ્વયોરપિ સરાગત્વાદયો ઽનુભાવાઃ ।
તેષામેકશબ્દવાચ્યત્વરૂપરસસામ્યે તુ તદ્વ્યઙ્ગ્યયોર્વોરશૃઙ્ગારયોરપિ સામ્યમિત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ "અનુકૂલૌ નિષેવેતિ યત્રાન્યો ઽન્યં વિલાસિનૌ ।
દર્શનસ્પર્શનાદીનિ સ સમ્ભોગ ઉદાહૃતઃ ॥
"ઇત્યેવં સમ્ભોગલક્ષણમુક્તમ્ ।
તથાપિ પ્રમાધીનક્રોધદર્શનાદાવાનુકૂલ્યમસ્ત્યેવ, ઇત્યતો ઽયં સમ્ભોગશૃઙ્ગાર એવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"એકં ધ્યાનિમીલનાન્મુકુલિતપ્રાયં દ્વિતીયં પુનઃ પાર્વત્યા વદનામ્બુજસ્તનભરે સમ્ભોગભાવાલસમ્ ।
અન્દદ્દૂરવિકૃષ્ટચાપકમનક્રોધાનલોદ્દીપિતં શમ્ભોભિન્નરસં સમાધિસમયે નેત્રત્રયં પાતુ વઃ" ॥
અત્ર શાન્તશૃઙ્ગારરૌદ્રરસપરિપુષ્ટા ભગવદ્વિષયા રતિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) અઙ્ગિનિ અઙ્ગત્વમાપ્તયોરવિરોધમાહ---એકમિતિ ।
સમાધિસમયે વિભિન્નરસં શમ્ભોઃ નેત્રત્રયં વઃ પાતુ ।
તત્ર ભિન્નરસત્વં દર્શયતિ---ધ્યાનનિમીલનેન મુકુલપ્રાયમિતિ ।
ક્વચિત્તુ ધ્યાનનિમીલનાત્ મુકુલતપ્રાયમિતિ પાઠઃ, તદા મુકુલિતં મુકુલશબ્દાત્ ક્તપ્રત્યયેન મુકુલતુલ્યમ્ ।
પ્રાયઃ પદાત્તુ અલ્પમુકુલમ્ ।
અયં શાન્તાનુભાવઃ ।
દ્વિતીયમિતિ ।
વદનામ્ભુજસ્તનભરે ઇત્યત્ર પ્રાણ્યઙ્ગત્વાત્ સમાહારદ્વન્દ્વઃ ।
અયં શૃઙ્ગારાનુભાવઃ ।
અન્યદિતિ ।
દૂરે વિકૃષ્ટચાપો યો મદનઃ તદ્વિષયે ક્રોધાનલેનોદ્દીપિતમિત્યર્થઃ ।
અત્ર રૌદ્રરસસ્થાયિભાવસ્ય ક્રોધસ્ય વાચ્યત્વે ઽપ્યુદ્દીપનેન તદનુભાવેન પુનર્વ્યઞ્જના અપરાઙ્ગતેત્યાહ---અત્રેતિ ।
શાન્તાદિપદમત્ર સ્થાયિપરમ્ ।
તેષાં વિરોધિનામુક્તાનુભાવૈર્વ્યઙ્ગ્યાનામપરાઙ્ગત્વેનાવિરોધ ઇત્યાહ---અત્રેતિ ।
લોચના:
(લો, અ) અત્ર શાન્તેતિ---અઙ્ગિનો ભગવદ્વિષયરતિભાવસ્ય અઙ્ગભાવેન વિરુદ્ધાનામપિ શાન્તાદીનાં નાન્યો ઽન્યવિરોધ ઇતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વા---
"ક્ષિપ્તો હસ્તાવલગ્નઃ પ્રસભમભિહતો ઽપ્યાદદાનોંઽશુકાન્તં ગૃહ્ણન્ કેશેષ્વપાસ્તશ્ચરણનિપતિતો નેક્ષિતઃ સંભ્રમેણ ।
આલિઙ્ગન્ યો ઽવધૂતસ્ત્રિપુરયુવતિભૈઃ સાશ્રુનેત્રોત્પલાભિઃ કામીવાર્દ્રાપરાધઃ સ દહતુ દુરિતં શામ્ભવો વઃ શરાગ્નિઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) ઇત્થમઙ્ગિનિ વિરોધિનાં સાક્ષાદવિરોધં દર્શયિત્વા સાક્ષાત્ પરમ્પરાભ્યાં તાદૃશાનામવિરોધમાહ---યથા વા---ક્ષિપ્ત ઇતિ ।
ત્રિપુરુદાહે સ પ્રસિદ્ધઃ શામ્ભવઃ શરાગ્નિર્વો દુરિતં દહતુ ।
કીદૃશઃ હસ્તાવલગ્નઃ સન્ સાશ્રુનેત્રોત્પલાભિસ્ત્રિપુરયુવતિભિરાર્દ્રપરાધઃ કામીવ ક્ષિપ્તઃ એવમંશુકસ્યાન્તમાદદાનો ઽપિ અભિહતઃ ।
અપિકારો હ્યત્ર ભિન્નક્રમે ।
તથા કેશેષુ ગૃહ્ણન્ અપાસ્તઃ ।
કામિપક્ષે---ચુમ્બનાર્થં કેશગ્રહણં તથા ચરણનિપાતતો ઽગ્નિઃ સમ્ભ્રમેણ ભયેન નેક્ષિતઃ ।
કામી તુ ચરણનિપતિતઃ સંભ્રમેણાદરેણ યત્ ઈક્ષણં તદ્વિષયો ન કૃતઃ ।
આલિઙ્ગન્ ઇતિ સ્પષ્ટમ્ ।
અગ્નિપક્ષે---ભયાત્ કામિપક્ષે ક્રોધાદશ્રુ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર કવિગતા ભગવદ્વિષયા રતિઃ પ્રધાનમ્ ।
તસ્યાઃ પરિપોષકતયા ભગવતસ્ત્રિપુરધ્વંસં પ્રત્યુત્સાહસ્યાપરિપુષ્ટતયા રસપદવીમપ્રાપ્તતયા ભાવમાત્રસ્ય કરુણો ઽઙ્ગમ્ ।
તસ્ય ચ કામીવેતિસામ્યબલાદાયાતઃ શૃઙ્ગારઃ ।
એવં ચાવિશ્રાન્તિધામતયા કરુણસ્યાપ્યઙ્ગતૈવેતિ દ્વયોરપિ કરુણશૃઙ્ગારયોર્ભગવદુત્સાહપરિપુષ્ટતદ્વિષયરતિભાવાસ્વાદપ્રકષ્રકતયા યૌગપદ્યસમ્ભાવાદઙ્ગત્વેન ન વિરોધઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) કવિગતા કવિનિષ્ઠા પ્રધાનમ્, સ દહતુ ઇત્યાદિ નિરાકાઙ્ક્ષવાક્યવ્યઙ્ગ્યત્વાત્ ષ તસ્યાશ્ચેતિ ।
તસ્યાઃ પ્રધાનસ્ય ભગવદુત્સાહસ્ત્રિપુરં પ્રત્યાગ્નેયાસ્ત્રપ્રયોગાદ વ્યઙ્ગ્યઃ ।
સ ચ તન્મહત્ત્વસૂચકત્વેન તદ્વિષયરતિભાવસ્યાધિક્યરૂપપુષ્ટિકારક ઇત્યાહ---પરિપોષકતયેતિ ।
ઉત્સાહો રતિભાવસ્યાઙ્ગમિત્યર્થઃ ।
તસ્યોત્સાહસ્ય કરુણો ઽઙ્ગમિત્યન્વયઃ ।
નનુ ઉત્સાહો વીરરસસ્થાયિભાવઃ ।
સ ચાત્ર વ્યઙ્ગ્ય ઇત્યતો વીરરસ એવાત્ર પ્રધાનમ્ ।
તત્ કથં રતિભાવસ્ય પ્રાધાન્યમુક્તમ્ ઇત્યત આહ---તસ્ય ચાપરિપુષ્ટતયા ઇતિ ।

તસ્યોત્સાહસ્ય સાકાઙ્ક્ષવાક્યવ્યઙ્ગ્યત્વેન દહત્વિતિ નિરાકાઙ્ક્ષવાક્યવ્યઙ્ગ્યકવિભાવાઙ્ગત્વેનાપ્રાધાન્યરૂપયા અપરિપુષ્ટતયા રસપદવીમનાપ્તતયા ભાવમાત્રસ્ય સ્થાયિભાવસ્યેત્યર્થઃ ।
કરુણ ઇતિ ।
ત્રિપુરયુવતીનાં શોચ્યાવસ્થાવ્યઙ્ગ્યઃ કરુણઃ તત્પુષ્ટિકારકો ઽઙ્ગમિત્યર્થઃ ।
તસ્ય ચેતિ ।
અસ્ય કરુણસ્ય ઇત્યર્થઃ ।
શૃઙ્ગારો ઽઙ્ગમિત્યન્વયઃ ।
તસ્યાઙ્ગતા ચ ઉપમાનોપમેયપ્રકર્ષણાત્ ।
ઇત્થં ભગવદુત્સાહપુષ્ટસ્ય ભગવદ્વિષયકવિભાવસ્ય સાક્ષાત્પરમ્પરાભ્યામઙ્ગભૂતૌ કરણશૃઙ્ગારૌ વિરોધિસ્વરૂપૌ અપિ અવિરુદ્ધૌ ઇતિ દર્શયતિ---એવં ચાવિશ્રાન્તીતિ ।
અવિશ્રાન્તિધામતયા સાકાઙ્ક્ષતાઽશ્રયતયા, અઙ્ગિસાકાઙ્ક્ષતયેતિ યાવત્ ।
ભગવદુત્સાહસ્તુ અઙ્ગમપિ ભાવસ્યાવિરોધિત્વાત્ તદ્વિરોધો ન દર્શિતઃ ।
નનુ સ્મર્ય્યમાણવિભાવાદિવ્યઙ્ગ્યસ્ય રસસ્યાપિ, સ્મર્ય્યમાણસ્ય વિભાવાદિસામ્યસ્ય વિવક્ષાધીનવિવક્ષિતસામ્યસ્ય અઙ્ગિરસેન સહ વિરોધપ્રસક્તાવપિ ન વિરોધૈત્યુક્તમ્, અઙ્ગિરસેન સહ વિરોધપ્રસક્તિરેવ નાસ્તીત્યાશઙ્કતે---
લોચના:
(લો, આ) અપરિપુષ્ટતયા વિભાવાદિભિરિત્યર્થઃ ।
ભાવમાત્રસ્ય ઇત્યત્ર હેતુઃ ।
રસપદવીમપ્રાપ્તત્વમઙ્ગત્વાદિત્યર્થઃ ।
સામ્યબલાદાયાતઃ સદૃશવિશેષણમહિમ્ના પ્રાપ્તઃ ।
કરુણસ્યેતિ ।
કરુણસ્ય શૃઙ્ગરાપેક્ષયો ઽઙ્ગિત્વે ઽપિ ભગવદ્રત્યુત્સાહસ્યાઙ્ગત્વાદેવેત્યર્થઃકિઞ્ચાત્ર શૃઙગારરસસ્ય "અયં સ રસનોત્કર્ષો"ત્યાદિપૂર્વોક્તદિશા સ્મર્ય્યમાણતયાંશભૂતત્વેનાપિ વ્યક્તીકરણેન ન વિરોધઃ ।
તથા હિ યાસાં ત્રિપુરયુવતીનાં પ્રણયરોષનિવારણાર્થં કામી નિરાકૃતહસ્તગ્રહણાનિ કૃતવાન્ ।
તાસ્વેવ નિષ્કરુણાસુ શામ્ભવઃ શરાગ્નિસ્તથા ચેષ્ટિતવાનિતિ સાદૃશ્યસંદર્શનાત્ સ્મર્ય્યમાણેનેર્ષ્યવિપ્રલમ્ભેન કરુણઃ પ્રત્યુત પુષ્ટં નીતઃ ।
તેન ચ ત્રિપુરરિપુપ્રભાવાતિશયપરિપુષ્ટસ્તદ્વિષયરતિભાવઃ પરિષોષં નીયતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નનુ સમૂહાલમ્બનાત્મકપૂર્ણઘનાનન્દરૂપસ્ય રસસ્ય તાદૃશેનેતરરસેન કથં વિરોધઃ સમ્ભાવનીયઃ ? એકવાક્યે નિવેશપ્રાદુર્ભાવૈર્યૌગપદ્યવિરહેણ પરસ્પરોપમર્દકત્વાનુપપત્તેઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) નનુ ઇતિ ।
સમૂહાલમ્બનેતિ---પ્રપાનકરસન્યાયાચ્ચર્વ્યમાણો રસો ભવેદિત્યનેનોક્તસ્ય વિભાવાદિસમૂહાલમ્બનાત્મકસ્ય નિરાકાઙ્ક્ષવાક્યવ્યઙ્ગ્યત્વેનાકાઙ્ક્ષાપૂર્ત્ત્યા પૂર્ણસ્ય ઘનસ્ય વિષયાન્તરાગ્રહણે નિબિડસ્યાઽનન્દરૂપસ્ય રસસ્ય અઙ્ગિરસસ્ય તાદૃશેન સ્મર્યમાણેન વિવક્ષિતસામ્યેન વા રસેન સહ કથં વિરોધઃ સમ્ભાવનીય ઇત્યર્થઃ ।
અસમ્ભાવનાયાં હેતુમાહ---એકવાક્યે ઇતિ ।
અઙ્ગિરસસ્તાવન્નિરાકાઙ્ક્ષવિધેયવાક્યાત્ પ્રાદુર્ભવતિ ।
સ્મર્યમાણોપમાનયોસ્તુ સાકાઙ્ક્ષોદ્દેશ્યવાક્યયોરેવ પ્રાદુર્ભાવેણ એકવાક્યપ્રાદુર્ભવરૂપયૌગપદ્યવિરહેણપરસ્પરોપમર્દ્દકત્વાનુપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
તુલ્યબલત્વાભાવેન પ્રધાનભૂતેન નિરાકાઙ્ક્ષવિધેયવાક્યેન વ્યઙ્ગ્યતયા પ્રધાનેન અઙ્હિરસેન બલવતા સ્મર્યમાણોપમાનયોરેવ ઉપમર્દનાદિતિ ભાવઃ ।
ન ચાયં સ રસનોત્કર્ષોત્યાદૌ નિરાકાઙ્ક્ષવાક્યૈરેવ સ્મર્યમાણશૃઙ્ગાર ઇતિ વાચ્યમ્ ।
રસનોત્કર્ષ્યાદિકરો ઽયં હસ્તઃ પતિત ઇત્યેવં વિધેયપાતિત્યસાકાઙ્ક્ષત્વાદેવ ।
તેષાં વિધેયપાતિત્યં તુ કરુણવ્યઞ્જકમેવ શૃઙ્ગારસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વે ઽપિ પરોક્ષત્વાદેવ સ્મર્યમાણતોપચાર ઇતિ બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નાપ્યઙ્ગાઙ્ગિભાવઃ, દ્વયોરપિ પૂર્ણતયા સ્વાતન્ત્ર્યેણ વિશ્રાન્તેઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) ઇત્થં સ્મર્યમાણોપમાનયોર્વિરોધાપ્રસક્તિં દર્શયિત્વા અઙ્ગિન્યઙ્ગત્વમાપ્તયોરઙ્ગાઙ્ગિભાવાસમ્ભવમેવાશહ્કતે---નાપ્યઙ્ગઙ્ગિભાવ ઇતિ ।
દ્વયોરપિ ઇતિ ।
શૃઙ્ગારકરુણયોર્વિરોધિનોરિત્યર્થઃ ।
સ્વાતન્ત્ર્યેણેતિ ।
ક્ષિપ્ત ઇત્યાદિવાક્યાનાં કામીવ ઇત્યાદિવાક્યસ્ય ચનિરાકાઙ્ક્ષત્વેન તદ્વ્યઙ્ગ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
સ્વાતન્ત્ર્યમેવ ચ પૂર્ણતા, આકાઙ્ક્ષાયાઃ પૂર્ણત્વાત્
લોચના:
(લો, ઇ) નનુ સમૂહેત્યાદિ--યદિ રસયોર્વિરોધઃ સ્યાત્, યદિ વા અઙ્ગાઙ્ગિ ભાવઃ સ્યાત્ ।
નત્વેતત્પ્રકારદ્વિતયમપિ રસયોઃ સમ્ભવતિ ।
કથં વિરોધો ન સમ્ભવતીત્યાહ---પરસ્પરોપમર્દકત્વાનુપપત્તેઃ ।
પરસ્પરોપમર્દકત્વં કથમનુપપન્નમિત્યાહ---એકવાક્યેતિ---એકવાક્યનિર્દેશે ચ પ્રાદુર્ભાવસ્યૈકવાક્યનિર્દેશહેતુકસ્ય યૌગપદ્યસ્ય વિરહાત્ ।
અયમર્થઃ--યૌગપદ્યં હિ એકવાક્યનિર્દેશેનૈવ સમ્ભવતિ ।
સ તુ રસયોર્નસમ્ભવતિ, અત્ર હેતુઃ---સમૂહેતિ ।
અયમર્થઃ દ્વિરુક્તપ્રકારેણ વિભાવાદિસમૂહાલમ્બનત્વાત્ ।
વિભાવાદિસામગ્રી ખલુ એકવાક્યસ્યાર્થઃ ।
એકા ચ સામગ્રી કથંવિરોધિનોર્દ્વયોરપિ સ્યાત્ ।
કથમેકવાક્યહેતુકં પરિપૂર્ણત્વં સ્યાત્ ।
ઘનશબ્દો હિ વિજાતીયાનવચ્છિન્નપ્રવાહત્વમ્ ।
અઙ્ગાઙ્ગિભાવાસમ્ભવે હેતુમાહ--નાપીતિ ।
અઙ્ગાઙ્ગિભાવ ઉપકાર્યોપકારિત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સત્યમુક્તમ્ ।
અત એવાત્ર પ્રધાનેતરેષુ રસેષુ સ્વાતન્ત્ર્યવિશ્રામરાહિત્યાત્પૂર્ણરસભાવમાત્રાચ્ચ વિલક્ષણતયા સંચારિરસનામ્ના વ્યપદેશઃ પ્રાચ્યાનામ્ ।
અસ્મત્પિતામહાનુજકવિપણ્ડિતમુખ્યશ્રીચણ્ડીદાસપાદાનાં તુ ખણ્ડરસનામ્ના ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) સમાધત્તે---સત્યમિતિ ।
એકવાક્યવ્યઙ્ગ્યત્વાભાવે ઽપિ દ્વયોર્નિરાકઙ્ક્ષવાક્યવ્યઙ્ગ્યત્વે ઽપિ ચ શૃઙ્ગારવતિ કરુણાપ્રતીત્યા વિરોધાપ્રસક્તિરસ્ત્યેવ ।
કિન્તુ સ્મર્યમાણશૃઙ્ગારપેક્ષયા અનુભૂયમાનસ્યોપમાનશૃઙ્ગારાપેક્ષયા ઉપમેયસ્ય ચ કરુણસ્ય પર્યન્તિકપ્રતીતિવિષયતયા પ્રાધાન્યમ્ ।
એવં કરુણાપેક્ષયા ભગવતિ કવિભાવસ્ય ચ પાર્યન્તિકપ્રતીતિવિષયત્વેન પ્રાધાન્યમ્ ।
ઇત્યતઃ તાદૃશપ્રધાનેતરેષુ કરુણેતરત્ર શૃઙ્ગારે ભાવેતરત્ર કરુણે શ્લોકાન્તરે ચાન્યેતરત્ર અન્યસ્મિન્ રસે ચ પાર્યન્તિકપ્રતીતિવિષયતારૂપસ્વતન્ત્રવિશ્રાન્તિરાહિત્યાત્ તદ્વશેન પૂર્ણરસભાવમાત્રાન્મુખ્યરસાત્ વિલક્ષણતયા વ્યપદેશવિશેષ ઇત્યર્થઃ ।
ખણ્ડરસનામ્નેત્યત્રાપિ વ્યપદેશ ઇત્યન્વયઃ ।
લોચના:
(લો, ઈ) સિદ્ધાન્તમાહ---સત્યમુક્તમિતિ ।
અત એવ વિરોધસ્ય અઙ્ગાઙ્ગિભાવસ્ય ચાસમ્ભવાત્ ।
ભાવમાત્રવૈલક્ષણ્યં ચાપાતતઃ સ્વસામગ્રીપરિપુષ્ટતયા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યદાહુઃ---
"અઙ્ગં બાધ્યો ઽથ સંસર્ગો યદ્યઙ્ગી સ્યાદ્રસાન્તરે ।
નાસ્વાદ્યતે સમગ્રં તત્તતઃ ખણ્ડરસઃ સ્મૃતઃ" ॥
ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) ચણ્ડીદાસોક્તે ખણ્ડરસવ્યપદેશે યોગાર્થવશાત્ સંવાદમાહ---અઙ્ગમિતિ ।
બાધ્યો યો રસઃ સો ઽઙ્ગબાધ્યત્વમેવ ।
કીદૃશમિત્યત્રાહ---અથ સંસર્ગાદિતિ ।
અથ સમ્બોધને ।
એકપદ્યબોધ્યતારૂપાત્ સંસર્ગાત્ યદિ રસાન્તરે અઙ્ગપ્રકર્ષકં સ્યાત્તદા બાધ્ય ઇત્યર્થઃ ।
યોગાર્થવિશેષવશાત્ ખણ્ડરસવ્યપદેશ ઇત્યાહ---નાસ્વાદ્યત ઇતિ ।
પાર્યન્તિકપ્રતીતિવિષયે એવ સમગ્નાસ્વાદ ઇતિ ભાવઃ ।
ઇત્થં પાર્યન્તિકપ્રતીતિવિષયસ્ય બાધકત્વમ્ ।

અતથાભૂતસ્ય ચ બાધ્યત્વં સ્વણ્ડરસત્વં ચ ઇત્યુક્તમ્ ।
લોચના:
(લો, ઉ) યદ્યઙ્ગી રસઃ અપરિપુષ્ટતયા ભાવમાત્રવૈલક્ષણ્યેનાપાતતમાત્રતઃ પ્રાધાન્યેનાભિવ્યક્તઃ સમગ્રં નાસ્વાદ્યત ઇતિ પસ્તન્ત્રત્વાત્, ન્યૂનાઙ્ગસમગ્રીકત્વાત્, સમગ્રાપુષ્ટત્વાચ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નનુ "આદ્યઃ કરુણવીભત્સરૌદ્રવીરભયાનકૈઃ" ઇત્યુક્તનયેન વિરોધિનોર્બોરશૃઙ્ગારયોઃ કથમેકત્ર---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) યત્ર તુ કપોલે જાનક્યા ઇત્યત્ર વિલોધિનોઃ શૃઙ્ગારવીરરસયોર્નેદૃશો બાધ્યબાધકભાવસ્તત્ર તયોઃ કથં સન્નિવેશ ઇત્યાશઙ્ક્ય તુ વીરશૃઙ્ગારયોર્વિરોધં પરોક્તં દર્શયતિ---નન્વાદ્ય ઇતિ ।
આદ્યઃ શૃઙ્ગારઃ કરુણાદિભયાનકાન્તૈર્વિરુધ્યતે ઇતિ વાક્યાન્તરે ।
ઇત્યુક્તનયેન વિરુદ્ધયોઃ કથમેકત્ર વીરશૃઙ્ગારયોઃ સન્નિવેશ ઇત્યન્વયઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) આદ્યઃ શૃઙ્ગારઃ ।
કથમેકત્રેત્યસ્ય ઉપરિતતેનેત્યાદૌ સન્નિવેશ ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"કપોલે જાનક્યાઃ કરિકલભદન્તદ્યુતિમુષિ સ્મરસ્મેરસ્ફારોડ્ડમરપુલકં વક્ત્રકમલમ્ ।
મુહુઃ પશ્યઞ્છૃણ્વન્ રજનિચરસેનાકલકલં જટાજૂટ્ગ્રન્થિં દ્રઢયતિ રઘૂણાં પરિવૃઢઃ" ॥
ઇત્યાદૌ સમવેશઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) કપોલ ઇત્યાદિ ।
શ્લોકાર્થસ્તુ રઘૂણાં પરિવૃઢઃ પ્રભુઃ રામઃ જાનક્યા વક્ત્રકમલં મુહુઃ પશ્યન્ ખરદૂષણાદિરજનિચરસેનાકલકલં શૃણ્વાન્ જટાજૂટસ્ય જટાસમૂહસ્ય ગ્રન્થિં દ્રઢયતિ ।
વક્ત્રકમલં કીદૃશં કરિકલભદન્તદ્યુતિમુષિ કપોલે સ્મરેણજાનકીનિષ્ઠેન રામવિષયકસ્મરેણ સ્મેરઃ હર્ષપ્રાયઃ સ્ફારી વિસ્તૃતઃ ઉડ્ડામરો બાહુલ્યાત્ ઉદ્ભટઃ પુલકો યસ્ય તાદૃશં વક્ત્રકમલમ્ ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર જાનકીમુખદર્શનવ્યઙ્ગ્યઃ શૃઙ્ગારઃ ।
જટાજુટદ્રઢનવ્યઙ્ગ્યો વીરરસશ્ચ પરસ્પરમબાધ્યતમ્ અનઙ્ગતાં ચાપન્નૌ સ્વાતન્ત્ર્યેણ ઉપલભ્યેતિ ।
તત્ કથમનયોરેકત્ર સમાવેશ ઇત્યન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રોચ્યતે---ઇહ ખલુ રસાનાં વિરોધિતાયા અવિરોધિતાયાશ્ચ ત્રિધા વ્યવસ્થા ।
કયોશ્ચિદાલમ્બનૈક્યેન, કયોશ્ચિદાશ્રયૈક્યેન, કયોશ્ચિન્નૈરન્તર્યેણોતિ ।
તત્ર વીરશૃઙ્ગારયોરાલમ્બનૈક્યેન વિરોધઃ ।
તથા હાસ્યરૌદ્રબીભત્સૈઃ સમ્ભોગસ્ય ।
વીરકરુણરૌદ્રાદિભિર્વિપ્રલમ્ભસ્ય ।
(આલમ્બનૈક્યને) આશ્રયૈક્યેન ચ વીરભયાનકયોઃ ।
નૈરન્તર્યવિભાવૈક્યાભ્યાં શાન્તશૃઙ્ગારયોઃ ।
ત્રિધાયં વિરોધો વીરસ્યાદ્ભુતરૌદ્રાભ્યામ્ ।
શૃઙ્ગારસ્યાદ્ભુતેન ભયાનકસ્ય બીભત્સેનેતિ ।
તેનાત્ર વીરશૃઙ્ગારયોભિન્નાલમ્બનત્વાન્ન વિરોધઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) સ્ફારો બહુલઃ ઉડ્ડામર ઉત્કટઃ ।
પરિવૃઢઃ પ્રભુઃ ।
ત્રિધાપ્યાલમ્બનેત્યાદિના કપોલે જાનક્યા ઇત્યાદૌ ભિન્ને આલમ્બને વીરસ્ય રજનીચરસેના, શૃઙ્ગારસ્યજાનકીતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવં ચ વીરસ્ય નાયકનિષ્ઠત્વેન ભયાનકસ્ય પ્રતિનાયકનિષ્ઠત્વેન નિબન્ધે ભિનાનશ્રયત્વેન ન વિરોધઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) સ્વતન્ત્રયોરનેકયોરેકાવલમ્બનકત્વે એવ વિરોધઃ ।
પ્રકૃતે તુ જાનક્યાલમ્બનકઃ શૃઙ્ગારો, રજનીચરાલમ્બનકસ્તુ વીરરસ ઇત્યવિરોધ ઇતિ સમાધાસ્યન્ આહ---અત્રેચ્યતે ।
ઇહ ખલ્વિતિ ।
નૈરન્તર્ય્યેણ અવ્યવધાનેન ।
તત્ર યસ્ય યેન સહ વિલોધસ્તં દર્શયતિ---તત્ર વીરશૃઙ્ગારયોરિતિ ।
એતાનિ સ્પષ્ટાનિ ।
લોચના:
(લો, ૠ) નાયકનિષ્ઠત્વં ભયાનકસ્ય પ્રતિનાયકનિષ્ઠત્વમ્ ।
યથા મમ---પ્રૌઢામાદાય ભીતિં મનસિ સરભસં પ્રાપ્ય લોકાપકીર્તિં નૈવ સ્તોકાપ્યપેક્ષાક્રિયત પથિ પથિ પ્રાક્તનાસુ પ્રિયાસુ ।
શ્રીમન્નિઃ શઙ્કભાનોઃ સમરપરિસરદ્ભીમ્મનિઃ સીમસેના- નિઃ શાણસ્વાનશઙ્કાકુલમપસરતાં પઞ્ચગૌડેશ્વેરેણ ।
અત્ર વીરભયાનકયોરેકાશ્રયાભાવાન્ન વિરોધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યશ્ચ નાગાનન્દે પ્રશમાશ્રયસ્યાપિ જીમૂતવાહનસ્ય મલયવત્યનુરાગો દર્શિતઃ, તત્ર "અહો ગીતમહો વાદિત્રમ્" ઇત્યદ્ભુતસ્યાન્તરા નિવેશનાન્નૈરન્તર્યાભાવાન્ન શાન્તશૃઙ્ગારયોર્વિરોધઃ ।
એકમન્યદપિ જ્ઞેયમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) નનુ શાન્તશૃઙ્ગારયોર્નૈરન્તર્ય્યે વિરોધશ્ચેત્ કથં નાગાનન્દે ન તથા નિબદ્ધમિત્યત આહ---યત્ત્વિતિ ।
અદ્ભુતસ્યેતિ ।
રસનામનાપન્નો ઽદ્ભુતો અહોશબ્દવાચ્યો ઽપિ અન્તરાસ્થિતો નૈરન્તર્ય્યવિઘટક્ ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) શાન્તશૃઙ્ગારયોર્નૈરન્તર્ય્યવિરોધિનોર્ન પરં પ્રબન્ધે યાવદેકસ્મિન્નપિ વાક્યે વિરાધઃ ।
યથા--- ભૂરેણુદિગ્ધાન્નવપારિજાતમાલારજોવાસિતબાહુમધ્યાઃ ગાઢં શિવાભિઃ પરિરભ્યમાણાન્ સુરાઙ્ગનાશ્લિષ્ટભુજાન્તરાલાઃ ।
સશોણિતૈઃ કવ્યભુજાં સ્ફુરદ્ભિઃ પક્ષૈઃ ખગાનામુપવીજ્યમાનાન્ સંવીજિતાશ્ચન્દનવારિસેકૈઃ સુગન્ધિભિઃ કલ્પલતાદુકૂલૈઃ ।
વિમાનપર્ય્યઙ્કતલે નિષણ્ણાઃ કુતૂહલાવિષ્ટતયા તદાનીમ્ નિર્દ્દિશ્યમાનાન્ લલનાઙ્ગુલિભિર્વોરાઃ સ્વદેહાન્ પતિતાનપશ્યન્ ।
અત્ર બીભત્સશૃઙ્ગારયોર્વોરરસસ્યાન્તરા નિવેશનાન્ન વિરોધઃ ।
એવમન્યેષામપિ રસાનાં પરિહારપ્રકારાઃ સત્કવિકાવ્યેષુ અનુસર્ત્તવ્યાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"પાણ્ડુક્ષામં વદનમ્-" ઇત્યાદૌ ચ પાણ્ડુતાદીનામઙ્ગભાવઃ કરુણવિપ્રલમ્ભે ઽપીતિ ન વિરોધઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) નનુ પરિપન્થિરસાઙ્ગસ્ય વિભાવાદેઃ પરિગ્રહો દોષ ઇત્યુક્તમ્, તત્કથમ્ "પાણ્ડુ ક્ષામં વદનં હૃદયં સરસં તવાલસં ચ વપુઃ ।
આવેદયતિ નિતાન્તં ક્ષેત્રિયરોગં સખિ હૃદન્તઃ ॥
"ઇત્યાદૌ શૃઙ્ગારસીયે માલતીમાધવીયે શ્લોકે શૃઙ્ગારપરિપન્થિકરુણાનુભાવસ્ય વદનપાણ્ડુતાદેઃ સત્ત્વે ઽપિ અદુષ્ટતાનુભવ ઇત્યત આહ---પાણ્ડુ ક્ષામમ્ ઇતિ ।
માલતીં પ્રતિ લવઙ્ગિકાયા ઇયં પૃચ્છા ।
હે સખિ ! તવ પાણ્ડુક્ષામવદનાદિકં તવ હૃદન્તઃ ક્ષેત્રિયરોગમ્ અસ્મિન્ ક્ષેત્રે શરીરે ઽચિકિત્સ્યં રોગમાવેદયતીત્યર્થઃ ।
ક્ષામં ક્ષીણં, સરસં સસ્વેદદ્રવમ્ ।
સમાધત્તે---પાણ્ડુતાદીનામિતિ ।
પરિપન્થિમાત્રઈયત્વે એવ દોષઃ ।
ઉભયીયત્વે તુ પ્રકરણસાચિવ્યાત્ પ્રકૃતસબોધાત્ ન દોષ ઇતિ ભાવઃ ।
લોચના:
(લો, એ) અઙ્ગભાવો ઽનુભાવતયેત્યર્થઃ ।
યદિ ખલુ પાણ્ડુત્વાદીનાં વિપ્રલમ્ભાપેક્ષયાધિકા કરુણાઙ્ગતા ભવેત્ તદૈવ દોષઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ઇતિ ઉક્તપ્રકારાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અનુકારે ચ સર્વેષાં દોષાણાં નૈવ દોષતા

સર્વેષાં દુઃ શ્રવત્વપ્રભૃતીનામ્ ।
યથા---
"એષ દુશ્ચ્યવનં નૌમીત્યાદિ જલ્પતિ કશ્ચન" ।
અત્ર દુશ્ચ્યવનશબ્દો ઽપ્રયુક્તઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) અનુકારે અનુકરણે ।
એષ ઇતિ ।
એષ કશ્ચન ઇત્યન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અન્યેષામપિ દોષાણામિત્યૌચિત્યાન્મનીષિભિઃ ।
અદોષતા ચ ગુણતા જ્ઞેયા ચાનુભયાત્મતા