સાહિત્યદર્પણ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) ગુણી ભૂતવ્યઙ્ગ્યકાવ્યમાહ--અથેતિ ।
કાવ્યમનુત્તમત્વમિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યાનુત્તમત્વેન કાવ્યાનુત્તમત્વમ્ ।
ભેદાસ્તસ્યોદિતિ ઇતિ--તસ્ય ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યકાવ્યસ્ય એવમષ્ટવિધવ્યઙ્ગ્યભેદાત્ તસ્યાષ્ટૌ ભેદા ઉદિતા ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) એવં ધ્વન્યાખ્યં કાવ્યસ્ય ભેદં નિરુપ્ય ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યમવતારયતિ અથેતિ--તત્ર સ્યાદિતિ---કાક્કા આક્ષિપ્તં વાચ્યવત્ સ્ફુટીકૃતમ્ ।
વાચ્યસિદ્ધેરઙ્ગં કારણમ્ ।
અસ્ફુટં સહૃદયાનામપિ ક્લેશપ્રત્યેયમ્ ।
એવં પૂર્વવ્યઙ્ગ્યાદ્ભેદઃ ।
અસુન્દરં વાચ્યાપકૃષ્ટચમત્કારકમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યમિતિ પ્રતિપદમન્વયઃ ।
ભેદાઃ વિશેષાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇતરસ્ય રસાદેરઙ્ગરસાદિવ્યઙ્ગ્યમ્ ।
યથા--
"અયં સરસનોત્કર્ષો પીનસ્તનવિમર્દનઃ ।
નાભ્યૂજઘનસ્પર્શો નીવીવિસ્ત્રંસનઃ કરઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) રસાદેરઙ્ગં રસાદિ ઇત્યુભયત્ર આદિપદાત્ ભાવાદ્યઙ્ગતાપિ રસાદેઃ, એવં વાચ્યાઙ્ગત્વમપિ વસ્ત્વલઙ્કારયોરિત્યુક્તમ્ ।
અયં સ ઇતિ---ભૂરિશ્રવસઃ સમરપતિતં હસ્તમાદાય રુદત્યાસ્તત્પત્ન્યા ઉરક્તિરિયમ્ ।
અત્રેતિ---રસોત્કર્ષણાદિના વ્યઙ્ગ્યઃ શૃઙ્ગારઃ મૃતાલમ્બનકત્વેન રસતામનાપન્નો મૃતાલમ્બનકસ્ય કરુણસ્યાઙ્ગમ્ ।
રસતાપન્નસ્ય તસ્ય શૃઙ્ગારેણ પ્રકર્ષણાત્ પૂર્વાનુભૂતસુખસ્મરણે હિ કરુણપ્રકર્ષઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) યથોદ્દેશમુદાજિહીર્ષુરિતરાઙ્ગમિતિ વિવૃણોતિ, ઇતરસ્યાર્થાત્ પ્રધાનભૂતસ્ય રસાદેઃ, રસશબ્દેનાત્ર ભાવાદીનામુપગ્રહઃ આદિશબ્દેન વાચ્યસ્યાઙ્ગમ્ ઉત્કર્ષકારિરસાદિ અત્રાદિશબ્દાદનુરણનરૂપમ્ । અયં સ ઇતિ ---ઇદં હિ મહાભારતે, સમરચ્છિન્નં ભૂરિશ્રવસો હસ્તમાદાય તત્કાન્તાયા વિલપનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર શૃઙ્ગારઃ કરુણસ્યાઙ્ગમ્ ।
"માનોન્નતાં પ્રણયિનીમનુનેતુકામસ્ત્વસૈન્યસાગરરવોદ્રતકર્ણતાપઃ ।
હા !હા! કથં નુ ભવતો રિપુરાજધાનીપ્રાસાદસંતતિષુ તિષ્ઠતિ કામિલોકઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) ભાવસ્યાઙ્ગં કરુણમાહ---માનોન્નતામિતિ ।
ઉન્નતમાનામિત્યર્થઃ ।
હાહેતિ ત્રાસવિજ્ઞાતુર્વક્તુસ્તદ્વિષયકશોકઃ ।
ભવતો રિપુરાજધાનીપ્રસાદસન્તતિષુ કથં કમિલોકસ્તિષ્ઠતિ ઇતિ અન્વયઃ ।
અત્રેતિ ઔત્સુક્યં માનિન્યનુનયકામનયા વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
તદ્વિરુદ્ધઃ ત્રાસઃ યથોક્તકર્ણતાપપદવ્યઙ્ગ્ય ઇત્યનયોઃ સિદ્ધિઃ ।
તાદૃશસન્દિવિશિષ્ટાનાં રિપુરાજધાનીકામિલોકાનાં શોચ્યાવસ્થાજ્ઞાતુર્વક્તુઃ શોકરૂપઃ કરુણો રાજવિષયરતિભાવસ્યાઙ્ગમિત્યર્થઃ ।
અત્ર ચ હાહાશબ્દઃ ક્રોધવ્યઞ્જકહુઙ્કારવન્નિરર્થકઃ ।
શોકવ્યઞ્જક ઇતિ ગ્રન્થકૃતો ઽભિપ્રાયઃ તદૈવ વ્યઙ્ગ્યભૂતસ્ય હાહાશબ્દપ્રતિપાદ્યસ્ય શોકરૂપકરુણસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વોપપત્તેઃ ।
હાહાશબ્દસ્ય વાચ્ય એવ શોરૂપઃ કરુણઃ ।
હાહેત્યુક્તે શોચામીતિ પ્રતીત્યા તદ્વચ્યતાસિદ્ધેઃ ।
અન્યથા ગોશબ્દસ્યાપિ ગૈર્ન વાચ્યઃ સ્યાત્ ।
અતો ગ્રન્થકૃતઃ છિદ્રમેવાત્ર ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રૌત્સુક્યત્રાસસન્ધિસંસ્કૃતસ્ય કરુણસ્ય રાજવિષયરતાવઙ્ગભાવઃ ।
"જનસ્થાને ભ્રાન્તં કનકમૃગતૃષ્ણાન્ધિતધિયા વચો વૈદેહીતિ પ્રતિપદમુદશ્રુ પ્રલપિતમ્ ।
કૃતાલઙ્કાભર્તુર્વદનપરિપાટીષુ ઘટના માયાપ્તં રામત્વં કુશલવસુતા ન ત્વધિગતા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) વાચ્યાર્થસ્યાઙ્ગં સાદૃશ્યરૂપં વસ્ત્વાહ---જનસ્થાન ઇતિ ।
દરિદ્રસ્યોક્તિરિયમ્ ।
મયા રામત્વં પ્રાપ્તં રામસદૃશો ઽહં જાત ઇત્યર્થઃ ।
શબ્દાત્મકં સાદૃશ્યમાહ---જનસ્થાન ઇતિ ।
મયા કનકરૂપયા મૃગતૃષ્ણયા મરીચિકાયાન્ધિતધિયા જનાનાં સ્થાને ભ્રાન્તમ્ અસારે સંસારે કનકસ્યાપિ તુચ્છત્વેન તસ્યોપાદેત્વભ્રમજનકત્વાદુપાદેયજલભ્રમકનકમૃગૃષ્ણયાન્ધિતધિયા ભ્રાન્તમ્ ।
મયા વૈ ઇતિ સમ્બોધ્ય પ્રતિપદં સ્થાને દેહીતિ વચઃ ।
મયા ભર્ત્તુઃ ઈશ્વરસ્ય પરિપાટીષુ પરિચર્ય્યાસુ અંલમિત્યર્થકા ઘટના ન કૃતા તદ્વત્ રામેણાપિ લઙ્કાભર્ત્તુઃ રાવણસ્ય વદનાનાં મુખાનાં પરિપાટ્યાં પરિપાટનસ્ય નિમિત્તમિષુઘટના કૃતા ॥
કિન્તુ કુશલં દારિદ્ષાપનાયકં વસુ ધનં યસ્ય તાદૃશતા તુ મયા ન પ્રાપ્તા ।
અત્ર તુશબ્દેન રામવાક્ છેદાત્ રામેણ તુ કુશલવસુતા પ્રાપ્તા ઇત્યર્થઃ પ્રતીયતે--તત્ર ચ કુશલવૌ સુતૌ યસ્યાસ્તાદૃશી સીતેત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, એ) અઙ્ગપરિપોષકત્વાદ્ વાચ્યાઙ્ગભૂતમનુરણનરૂપં શબ્દશક્તિમૂલમુદાહરતિ-એવં ચ રસભાવાદેરઙ્ગં રસભાવાદિ, વાચ્યસ્ય ચાનુરણનરૂપં વ્યડ્ગ્યમિતિ દ્વિધેત્યર્થઃ ।
જનસ્થાન ઇતિ ।
જનસ્થાનં-નગરગ્રામાદિ, દણ્ડકારણ્યં ચ ।
કનકં પ્રતિ મૃગતૃષ્ણા વિફલાશા, કનકમૃગે તૃષ્ણા ચ વૈ નિશ્ચિતં; દેહિ પ્રયચ્છ; વિદેહજા સીતા ચ ।
અલં વ્યર્થમ્ ।
કાભર્ત્તુઃ કુત્સિતસ્વામિનઃ યદ્ વદનં તસ્ય પરિપાટીષુ પરમ્પરાસુ લઙ્કાભર્ત્તુઃ રાવણસ્ય
વદનાનાં મુખાનાં પરિપાટ્યાં પઙ્ક્તૌ ઇષુઘટના શરયોગશ્ચ ।
કુશલમ્ આયતિશુદ્ધં વસુ ધનં યસ્ય એવંભૂતતા, કુશલવૌ સુતૌ યસ્યાઃ સા સીતા ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર રામત્વં પ્રાપ્તમિત્યવચને ઽપિ શબ્દશક્તેરેવ રામત્વમવગમ્યતે ।
વચનેન તુ સાદૃશ્યહેતુકતાદાત્મ્યારોપણમાવિષ્કુર્વતા તદ્રોપનમપાકૃતમ્ ।
તેન વાચ્યં સાદૃશ્યં વાક્યાર્થાન્વયોપપાદકતયાઙ્કતાં નીતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) અત્ર વિષાદાધિક્યવ્યઞ્જકયા કુશલવસુતાપ્રાપ્ત્યા પ્રાપ્તતત્કાત્ રામાત્ ઉપમાનાદ્ વૈલક્ષણ્યરૂપો વ્યતિરેકાલઙ્કારઃ નઞો વાચ્યઃ ।
તત્પ્રકર્ષકતયા રામસાદૃશ્યં વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
તદઙ્ગમિતિ મનસિકૃત્ય વ્યઙ્ગ્યસ્ય સાદૃશ્યસ્ય અગૂઢત્વાત્ ગુણીભૂતત્વમુપપાદયિતુમાહ--અત્ર રામત્વમિતિ ।
અવચને ઽપીતિ અનુક્તાવપીત્યર્થઃ ।
વચનેતુ ઇતિ ।
તદુક્તૌ ઇત્યર્થઃ ।
તાદાત્મ્યારોપણં રામત્વપ્રાપ્ત્યા રામતાદાત્મ્યારોપમ્ ।
તદારોપશ્ચ સાદૃશ્યમૂલકઃ ઇત્યાહ---સાદૃશ્યહેતુરિતિ---આવિષ્કુર્વાતા વક્ત્રા તદ્ ગોપનં ધ્વનિત્વહેતુતદ્રૂઢત્વમ્ ।
તદ્રોપનાત્ સાદૃશ્યસ્ય ગુણીભૂતત્વમુપપાદિતમ્ ।
યદ્યપિ એકશબ્દરૂપં સાદૃશ્યં શ્રોત્રગ્રાહ્યમેવ ન તુ વાક્યં, વ્યઙ્ગ્યસ્યૈવ ચ ગુણીભૂતત્વે ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યં ભવતિ ।
તથાપિ શબ્દસ્ય સાદૃશ્યત્વેન રૂપેણ વ્યઙ્ગ્યત્વમેવ ન શ્રોત્રગ્રહ્યત્વમ્ ।
તથા ચ તસ્યાપરાઙ્ગત્વમુપપાદયતિ--તેન વાચ્યમિતિ---વ્યઙ્ગ્યમિત્યર્થઃ ।
ન ચ તદ્ ગોપનાત્ અગૂઢરૂપગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યપ્રભેદ એવાયમિતિ વાચ્યમ્ ।
તથાત્વે ઽપિ અપરઙ્ગતાનપાયાત્ ।
વાચ્યાર્થો રામવ્યતિરેકો નઞો વાચ્યઃ, તત્પ્રકર્ષાન્વયોપપાદકતયા ઇત્યર્થઃ ।
ન તુ રામવ્યતિરેકસ્યાન્વયનિષ્પાદકતયા અબાધિતત્વેન તદ્ વિનાપિ તન્નિષ્પત્તેઃ ।
પ્રકર્ષદ્વારાપરાઙ્ગત્વાચ્ચ ।
નનૂપમાનાપેક્ષયા ઉપમેયસ્યાધિકં વ્યતિરેકાલઙ્કારઃ ।
સ ચ સાદૃશ્યહેતુકોપમાનત્વઘટિત એવ ।

તથા ચ વ્યતિરેકાલઙ્કારશરીરઘટકમેવ સાદૃશ્યમ્; કથં તત્પ્રકર્ષકમિતિ ચેન્ન ।
એકવિશેષણેનાપિ તદ્ ઘટનસમ્ભવે બહુવિશેષણસમ્ભવાત્તત્પ્રકર્ષકત્વમપિ લભ્યતે તચ્ચ સહૃદયૈકવેદ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ઐ) અત્રેતિ વચને તુ રામો ઽસ્મીત્યુક્ત્વા પુનઃ સાદૃશ્યહેતુકતાદાત્મ્યરોપણં જનસ્થાન ઇત્યાદિ વચનપ્રતિપાદનેનાપિ લભ્યમ્ ।
તદ્ગોપનં વ્યઙ્ગ્યભૂતરામતાદાત્મ્યારોપસ્ય ગોપનમ્ ।
વાચ્યં મયાપ્તં રામત્વમિતિ પદાભિધેયમ્ ।
સાદૃશ્યસ્ય વ્યઙ્ગ્યતો વ્યઙ્ગ્યત્વે ઽપિ સ્ફુટપ્રતિભાસને વ્ચ્યત્વમુક્તમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યમિતિ પાઠે તુ સુગમા એવ વ્યાખ્યા ।
સાદૃશ્યં રામેણ સહેત્યર્થઃ ।
વાક્યં જનસ્થાન ઇત્યાદિ ।
એવભર્થશક્તિમૂલાનુરણનરૂપસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્યાપિ વ્યઙ્ગ્યત્વે ઉદાહાર્ય્યમ્
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કાક્વાક્ષિપ્તં યથા---
"મથ્નામિ કૌરવશતં સમરે ન કોપાદ્દુઃશાસનસ્ય રુધિરં ન પિબામ્યુતરસ્તઃ ।
સંચૂર્ણયામિ ગદયા ન સુયોધનોરૂં સન્ધિ કરોતુ ભવતાં નૃપતિઃ પણેન" ॥
અત્ર મથ્નામ્યેવેત્યાદિવ્યઙ્ગ્યં વાચ્યસ્ય નિષેધસ્ય સહભાવેનૈવ સ્થિતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) કાક્કાક્ષિપ્તમિતિ---કાક્કા ઉચ્ચારણેન શિરશ્ચાલનસહકૃતધ્વનિવિશેષણાક્ષિપ્તમ્ ।
શાબ્દબોધસ્ય પ્રાક્ પદાર્થવિધયા સહસા પ્રત્યાયિતમિત્યર્થઃ ।
મથ્નામીતિ---દુર્યોઘનેન સહ સન્ધિકરણે પ્રવૃત્તં યુધિષ્ઠિરં શ્રુત્વા કુદ્ધસ્ય ભીમસ્ય સહદેવં પ્રત્યુક્તિરિયમ્ ।
ભવતામિત્યનેન અસ્માકમ્ અસમીહિતકારિત્વાત્ નાસ્માકં નૃપતિરિતિ સૂચિતમ્ ।
સુયોધનમિતિ દુર્યોધનસ્યાપરં નામ ।
કૃતકૌરવશતવધપ્રતીજ્ઞસ્ય તત્ક્રોધસત્ત્વેન મથ્નામીત્યુક્તિર્બાધિતાર્થા ।
અતો નઞઃ શિરશ્ચાલનસહકૃતા કાકુઃ પ્રતીયતે ।
તયા વ્યઞ્જનયા અપરનઞોર્ઽથોપસ્થાપનાત્ ન મથ્નામીત્યર્થો લભ્યતે ।
તચ્ચ મથનાયોગવ્યવચ્છેદરૂપમ્ ।
તદાહ---અત્ર મથ્નામ્યેવેતિ ।
આદિપદાત્ પિબામ્યેવ ઇત્યાદિકં બોધ્યમ્ ।
ઇત્યાદિ વ્યઙ્ગ્યમિતિ---ઇત્યાદિ એકદેશરૂપં વ્યઙ્ગ્યમિત્યેવાર્થઃ ।
એવકારાર્થક નઞ્દ્વયે એકનઞર્થસ્યૈવ વ્યઙ્ગ્યત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, ઓ) સહભાવેનૈવ સ્થિતમિત્યનેન ધ્વનિત્વનિરાસઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"દીપયન્ રોદસીરન્ધ્રમેષ જ્વલતિ સર્વતઃ ।
પ્રતાપસ્તવ રાજેન્દ્ર ! વૈરિવંશદવાનલઃ" ॥
અત્રાન્વયસ્ય વેણુત્વારોપણરૂપો વ્યઙ્ગ્યઃ પ્રતાપસ્ય દાવાનલત્વારોપસિદ્ધ્યઙ્ગમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગમુદાહરતિ---અનુપન્નસ્ય વાચ્યાર્થસ્ય યદ્ વ્યઙ્ગ્યાન્વયેનૈવ સિદ્ધિઃ તાદૃશં વ્યઙ્ગ્યં વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગમ્ ।
દીપયન્નિતિ---રોપસીરન્ધ્રં દ્યાવાપૃથિવ્યોરન્તરાલમ્ ।
અત્રેતિ ।
અન્વયસાય વૈરિકુલસ્ય વંશપદવાચ્યસ્ય વેણુત્વરોપણરૂપો વ્યઙ્ગય ઇતિ કુલવેણુદ્વયાર્થકસ્ય વંશપદસ્ય પ્રકરણાત્ કુલે નિયન્ત્રણેન વેણો સ્તદ્ વ્યઙ્ગ્યત્વેન તદ્રૂપણસ્યાપિ વ્યઙ્ગ્યત્વાત્ દવાનલત્વારોપસિદ્ધ્યઙ્ગમિતિ કુલે દવા નલવાધેન વેણાવેદ તદ્ બાધાત્ ।
અત્રેદમવધેયમ્ ।
યદિ પ્રકરણવશાત્ અનેકાર્થસ્ય વંશપદસ્ય પ્રથમં કુલબોધકત્વમ્; તદૈવ વેણુરૂપોર્ઽથો વ્યઙ્ગ્યો ભવતિ તદેવ તુ ન; દવાનલસ્ય કુલે ભાધાત્ ।
કિન્તુ કુલવેણ્યોરુભયોરેકદા એવ દવાનલાન્વયાર્થં તાત્પર્ય્યાદ્ વંશયોરુપસ્થિત્યા અર્થદ્વયમેવ વાચ્યમ્ ।
નતુ વેણુરૂપોર્ઽથો વ્યઙ્ગ્યસ્તથા ચ પરમ્પરિતરૂપમેવેદં વેણુત્વરૂપણસ્ય દવાનલરૂપણકારણત્વાત્ તદ્ વક્ષ્યતિ સ્વયમેવ--- "યત્ર કસ્યચિદારોપઃ પરારોપસ્ય કારણમ્ ।
તત્ પરમ્પરિતમ્ ।
ઇતિ ।
ઉદાહરિષ્યતિ ચ--- "આહવે જગદુદ્દણ્ડરાજમણ્ડલરાહવે ।
શ્રીનૃસિંહમહીપાલ ! સ્વસ્ત્સ્તુ તવ બાહવે ॥
"ઇતિ અત્ર હિ રાજમણ્ડલસ્ય ગ્રાસકરૂપસમ્બન્ધિતયા રાહુવાધાત્ બાહૌ રાહુરૂપણમનુપપન્નમતો નૃપમણ્ડલે ચન્દ્રમણ્ડલત્વસ્યારોપો બાહૌ રાહુરુપણકારણમિતિ ।
અત એવ કાવ્યપ્રકાશકૃતાપિ સદ્વંશમુક્તામણિરિત્યત્ર રાજ્ઞો મુક્તામણ્યારોપણસ્ય સત્કુલે બાધાત્ સત્કુલે સહ વેણુરોપણં તત્કારણમિત્યુક્તમ્ ।
અતો દીપયન્ રોદસીરન્ધ્રમિત્યાદિકં પરમ્પરિતરૂપકોદાહરણમેવ, ન વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગોદાહરણમ્ ।
અન્યથા સ્વોક્તેઃ કાવ્યપ્રકાશકૃદુક્તેશ્ચ વિરોધાપત્તેઃ ।
ન હિ દીપયન્ ઇત્યાદૌ આહવે જગદુદ્દણ્ડેત્યાદૌ ચ એકસ્ય વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગત્વમન્યસ્ય પરમ્પરિતરૂપકત્વમિત્યત્રવિનિગમકં નાસ્તિ ।
વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગોદાહરણં તુ-- "ગચ્છામ્યચ્યુત ! દર્શનેન ભવતઃ કિં તૃપ્તિરુત્પદ્યતે કિન્ત્વેવં વિજનસ્થગ્રેર્હતજનઃ સમ્ભાવયત્યન્યથા ।
ઇત્યામન્ત્રણભઙ્ગિસૂચિતવૃથાવસ્થાનખેદાહસા-- માશ્લિષ્યન્ પુલકોત્કરાઞ્ચિતતનુગોપી હરિઃ પાતુ વાઃ ॥
"ઇતિ કાવ્યપ્રકાશકૃદ્ભિર્દત્તમેવાન્વેષ્ટવ્યમ્ ।
તથા હિ ઇત્યામન્ત્રણેત્યાદિર્વાચ્યાર્થઃ ।
પૂર્વાર્દ્ધામન્ત્રણેત્યાદિવાક્યાર્થસ્ય અપ્રતીતિકાલે અસિદ્ધેસ્તદ્-વ્યઙ્ગ્યાર્થસ્ય હે અચ્યુત ! મદ્વિધનાયિકાદર્શનેનાપિ ધૈર્ય્યચ્યુતરહિત ઇત્યેવંવિધાયાઃ ભઙ્ગ્યાઃ પ્રતીત્યૈવ સિદ્ધયતિ ।
ન ચ નૃપમણ્ડલે ચન્દ્રમણ્ડલારોપણમપિ વ્યઙ્ગ્યં સદેવાલઙ્કારઃ ।
તથા ચ પરમ્પરિતરૂપકાલઙ્કારવાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગયોઃ સંકર એવેતિ વાચ્યમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યત્વે ઽલઙ્કારત્વાભાવસ્ય બ્રહ્મણશ્રમણેત્યાદિના એવ ઉક્તત્વાત્ ।
પ્રથમં નૃપમણ્ડલે રાહોરન્વયાસમ્ભાવેન રાજમણ્ડલપદાદેકદૈવ નૃપચન્દ્રમણઅડલયોઃ ઉપસ્થિત્યા દ્રયોરપિ વાચ્યત્વાચ્ચ ।
નનુ તત્કથમ્--- ભ્રમિમરતિમલસહૃદયતાં પ્રણયં મૂર્ચ્છાં તમઃ શરીરસાદમ્ ।
મરણં ચ જલદદભુજગજં પ્રસહ્ય કુરુતે વિષં વિયોગિનીનામ્ ।
"ઇત્યત્ર વિશેષજલે રૂપેતં હલાહલં વ્યઙ્ગ્યં ભુજગરુપણસિદ્ધિકૃદિત્યુક્ત્યા હલાહલસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વમુક્ત્વા કાવ્યપ્રકાશકૃતા વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગોદાહરણત્વેન તદુક્તમિતિ ચેન્ન ।
તત્ર ઉદ્દીપકતયા પ્રાકરણિકમનેકાર્થસ્ય વિષશબ્દસ્યાર્થો જલમ્ ઇત્યતો ઽપ્રાકરણિકં હલાહલં વ્યઙ્ગ્યમિત્યુક્તમ્ ।
ન ચ દીપયન્નિત્યત્રાપિ પ્રાકરણિકત્વેન વંશપદાર્થકુલવાચ્યં વેણુસ્તુ અપ્રાકરણિકો વ્યઙ્ગ્ય એવેતિ વાચ્યમ્ ।
દવાનલરૂપણસ્યાપિ તાત્પર્ય્યવિષયત્વેન તસ્ય કુલે બાધેન તદુપપાદનતયા વેણોરપિ પ્રાકરણિકત્વાત્ ।
અન્યથા "આહવે જગદુદ્દણ્દ"ઇત્યાદાવપિ પરમ્પરિતરૂપકં ન સ્યાત્ ।
કિન્તુ વાચ્યસિદ્ધ્યહ્ગમેવ તદપિ સ્યાત્ ।
ભ્રમિમરતિમિત્યાદૌ તુ જલદે ભુજગરૂપણં શ્યામત્વેનાપકારિત્વેન ચ જલે હલાહલરૂપણં વિનાપિ આપાતતઃ સિદ્ધત્યેવેતિ હલાહલમપ્રાકરણિકમિત્યતો વ્યઙ્ગ્યમેવ ।
પરન્તુ પ્રણિધાને સતિ જલસ્ય ભુજગજન્યત્વાસમ્ભવેન ભજગરૂપણાસિદ્ધ્યા તત્સિદ્ધિકારિત્વેન પશ્ચાજ્જલે હલાહલરૂપણમિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"હરસ્તુ કિંચિત્પરિવૃત્તધૈર્યઃ--" ઇત્યાદૌ ((22.પૃ દૃ) વિલોચનવ્યપારલાષયોઃ પ્રાધાન્યે સંદેહઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) સંદિગ્ધપ્રાધાન્યમાહ---હરસ્ત્વિતિ ।
પ્રાધાન્યં રસવ્યઞ્જકતયા વ્યજ્યતે રસે ।

કિં વાચ્યાર્થેન કિં વા વ્યઙ્ગ્યાર્થેન વ્યઞ્જિતો ઽયં ઇત્યેવં સન્દેહવિષયત્વં તત્ત્વમ્ ।
હલસ્ત્વિતિ કુમારસમ્ભવે આકાલિકે વસન્તે જાતે સર્વેષામેવ કામોદ્રેકે સતિ હલસ્યાપિ કિઞ્ચિત્ તથાત્વવર્ણનમિદમ્ ।
ચન્દ્રોદયસ્યારમ્ભે નતુ ચન્દ્રસ્યોદયે તદાનીમેવામ્બુરાશેર્ધેર્ય્યપરિવૃત્તેઃ કિઞ્ચિત્ત્વાત્ ।
અત્રેતિ---પ્રાધાન્યસન્દેહો હરસ્ય શૃઙ્ગારવ્યઞ્જકતાસન્દેહઃ ।
વિલોચનવ્યાપારો હિ વાચ્યઃ ।
ચુમ્બનાભિલાષસ્તુ વ્યઙ્ગ્યઃ તદ્દ્વયમપિ શૃઙ્ગારનુભાવસ્તત્ કેન રસો વ્યઞ્જિત ઇતિ સન્દેહાત્ ।
ન ચ દ્વાભ્યામેવ વ્યજ્યતાં, તથા ચ તુલ્યપ્રાધાન્યોદાહરણમેવ હદમસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્ ।
ધૈર્ય્યપરિવૃત્તેઃ કિઞ્ચિત્ત્વેન ચુમ્બનાભિલાષો જાતો ન વા; ઇતિ સન્દેહેન નદીયરસવ્યઞ્જકતાયા અપિ તદધીનસન્દેહાત્ અત એવ વાચ્યાર્થેન તદ્વ્યઞ્જનમપિ સંદિગ્ધમેવ ।
લોચના:
(લો, ઔ) સન્દેહઃ--દ્વયોરપિ રસાભિવ્યઞ્જકત્વાવિશેષાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
બ્રાહ્મણાતિક્રમત્યાગો ભવતામેવ ભૂતયે ।
જામદગ્નયશ્ચ વો મિત્ત્રમન્યથા દુર્મનાયતે" ॥
અત્ર પરશુરામો રક્ષઃકુલક્ષયં કરિષ્યતીતિ વ્યઙ્ગ્યસ્ય વાચ્યસ્ય ચ સમંપ્રાધાન્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) તુલ્યપ્રાધાન્યમાહ---બ્રાહ્મણેતિ---દિગ્વિજયે પરશુરામં જિગીષું રાવણં પ્રતિ તદમાત્યસ્ય તત્ત્રાસકવાક્યમિદમ્ ।
ભવતામેવ ભૂતયે ન તુ સ્વાર્થ બ્રવીમીત્યર્થઃ ।
તથેતિ---બ્રાહ્મણ ઇત્યર્થઃ ।
મિત્રામિત્યત્ર ચાર્થો ગમ્યઃ મિત્રં ચેત્યર્થઃ ।
અન્યથેતિ અતિક્રમે ઇત્યર્થઃ ।
દુર્મનાયત ઇત્યત્ર ભવિષ્યત્સામીપ્યે વર્ત્તમાના ।
સમંપ્રાધાન્યમિતિ--યથોક્તવ્યઙ્ગ્યાર્થસ્યાપ્યત્ર નિંશ્ચિતત્વેન દ્વયોરપિ રાવણત્રાસરૂપવ્યભિચારિભાવે વ્યઞ્જકત્વાત્ ।
વાચ્યેંન બ્રાહ્મણાતિક્રમેણાપિ શાપતો ભસ્મીકરણસમ્ભાવનયા ત્રાસાત્ ।
લોચના:
(લો, અ) વ્રાહ્મણેતિ--રાવણં પ્રતિ પરશુરામદૂતસ્ય વાક્યમિદમ્ ।
ભવતાં રક્ષસાં મિત્રે જન્મપ્રભૃતિ નિખિલરહસ્યવેદી ।
અત્રેતિ--અત્ર વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોઃ સામદણ્ડયોસ્તુલ્યતયૈવ વૈરમોચને પર્ય્યાપ્તાત્વાદપ્રસ્તુતપ્રશંસાવત્ પરસ્પરાનપેક્ષયા ચમત્કારાસ્પદત્વાત્ દ્વયોરપિ સમં પ્રાધાન્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સન્ધૌ સર્વસ્વહરણં વિગ્રહે પ્રાણનિગ્રહઃ ।
અલ્લાવદીનનૃપતૌ ન સન્ધિર્ન ચ વિગ્રહઃ" ॥
અત્રાલ્લાવદીનાખ્યે નૃપતૌ દાનસામાદિમન્તરેણ નાન્યઃ પ્રશમોપાય ઇતિ વ્યઙ્ગ્યં વ્યુત્પન્નાનામપિ ઝટિત્યસ્ફુટમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) અસ્ફુટમાહ સન્ધાવિતિ---વિદગ્ધાનામપિ કષ્ટગ્મ્યં વ્યઙ્ગ્યમસ્ફુટમ્ ।
ઝટિત્યસ્ફુટમિતિ તત્ પ્રશમોપાયો નાસ્ત્યેવ ઇતિ હિ વ્યઙ્ગ્યમાપાતતઃ પ્રતિભાતિ ।
યથોક્તં વ્યઙ્ગ્યં તુ કૃછ્રગમ્યમ્ ।
તદ્ધિ જીવનરક્ષાર્થં સર્વસ્વદાનેનાપિ સન્ધિકરણીય ઇત્યેવંરૂપમ્ ।
લોચના:
(લો, આ) પૂર્વત્ર સન્દહાલઙ્કારવત્ સંદિગ્ધત્વમ્ ।
નાન્ય ઉપશમોપાય ઇતિ વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
પ્રાણનિગ્રહે પ્રાપ્તે ધનત્યાગાદેઃ ઈષત્કરત્વાભિપ્રાયોણેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"અનેન લોકગુરુણા સતાં ધર્મોપદેશિના ।
અહં વ્રતવતી સ્વૈરમુક્તેન કિમતઃ પરમ્" ॥
અત્ર પ્રતીયમાનો ઽપિ શાક્યમુનેસ્તિર્યગ્યોષિતિ બાલાત્કારોપભોગઃ સ્ફુટતયા વાચ્યાયમાન ઇત્યગૂઢમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) અગૂઢમાહ---અનેનેતિ ।
શાક્યમુનિના બલાદુપભોક્તુમુપક્રમ્યમાણાયાઃ તૈર્થિકયોષિત ઉક્તિરિયમ્ ।
અહં વ્રતવતીતિ ધર્મોપદેશિનઃ અસ્ય ઉપભોગો મમ વ્રતભઙ્ગાય નો ભવિષ્યતીત્યતો ઽહં વ્રતવત્યેવ ઇત્યર્થઃ ।
સ્વૈરં સ્વચ્છન્દમ્ અતઃ પરમ્ ઉક્તેન કિં પ્રયોજનમિત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ--પ્રતીયમાનો ઽપિ વ્યજ્યમાનો ઽપિ ।
પ્રતીયમાનસ્ય પ્રાયશો ઽસ્ફુટત્વેન સ્ફુટત્વે તદ્ વિરોધે ઽત્રાપિકારઃ સ્ફુટતયેતિ---પ્રબન્ધશ્લોકાત્પ્રકરણવશાદ્ બલાત્કરોપભોગજ્ઞાનાત્ સ્ફુટતા ।
લોચના:
(લો, ઇ) અનેનેત્યાદૌ અર્થશક્તિમૂલાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યસ્યાગૂઢત્વમ્ ।
અત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યસ્યાગૂઢત્વં યથા---
"એતદ્ વિભાતિ ચરમાચલચૂલચુમ્બી હિણ્ડીરપિણ્ડરુચિશીતમરીચિબિમ્બમ્ ।
પ્રજ્જ્વાલિતસ્ય રજનીં મદનાનલસ્ય ધૂમં દધત્ પ્રકટલાઞ્છનકૈતવેન" ।
અત્ર ચુમ્બીતિ પદે વદનસંસર્ગરૂપસાયર્થસ્યાસમ્ભવાત્ સંસર્ગમાત્રં લક્ષ્યંત તદતિશયશ્ચાભિધેયવત્ સ્ફુટં પ્રતીયતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"વાણીરકુડઙ્ગુડ્ડીણસૌણિકોલાહણં સુણન્તીએ ।
ઘરકમ્મવાવડાએ બહુએ સીઅન્તિ આઙ્ગાઇં" ॥
અત્ર દત્તસંકેતઃ જશ્ચિલ્લતાગૃહં પ્રવિષ્ટ ઇતિ વ્યઙ્ગ્યાત્ "સીદન્ત્યઙ્ગનિ" ઇતિ વાચ્યસ્ય ચમત્કારઃ સહૃદયસંવેદ્ય ઇત્યસુન્દરમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) અસુન્દરમાહ--વાણીરેતિ ।
વાચ્યાર્થાન્ન્યૂનચમત્કારિવ્યઙ્ગ્યમસુન્દરમ્ ।
"વાનીરકુઞ્જોડ્ડીનશકુનિકોલાહલં શૃણ્વન્ત્યાઃ ।
ગૃહકર્મવ્યાપૃતાયા વધ્વાઃ સીદન્ત્યઙ્ગાનિ" ॥
ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
વાનીરકુઞ્જે કૃતસંકેતાયા ગૃહકર્મવ્યાપારાત્ તત્ર ગન્તુમશક્તાયા વધ્વા અઙ્ગાવસાદવર્ણનમિદમ્ ।
અત્રેતિ--પ્રવિષ્ટ ઇત્યન્તમાત્રં ન વ્યઙ્ગ્યં વધ્વાસ્તત્રાગમનસ્યાપિ તદીયપક્ષિકોલાહલશ્રવણાધીનાઙ્ગાવસાદેન વ્યઙ્ગ્યત્વાત્ ।
તથા ચેતિ--વ્યઙ્ગ્યાદિત્યત્ર ઇત્યાદિ વ્યઙ્ગ્યાદિત્યર્થઃ વાચ્યસ્ય ચમત્કાર ઇતિ વધ્વા વિપ્રલમ્ભવ્યઞ્જકત્વેન હ્યત્ર ચમત્કારઃ ।
સ ચાત્રોદ્દીપકશકુનિકોલાહલશ્રવણાધીનાવસાદસ્ય વિપ્રલમ્ભં વિના અન્યતો ઽસમ્ભવાત્ તત્પ્રતીત્યવશ્યમ્ભાવેન સંકેતસ્થલે વધ્વા અગમનાદુક્તાઙ્ગાવસાદસહકારં વિના ન વિપ્રલમ્ભપ્રતીત્યવશ્યમ્ભાવઃ ।
વધ્વા ઈદૃશકાર્ય્યત્યાગેનાપિ તત્રાગમનસમ્ભવાદૃતે વાચ્યાઙ્ગાવસાદમુખપ્રેક્ષત્વેન તસ્ય ન્યૂનચમત્કારિતેત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઈ) વાનીરેતિ---વાનીરકુઞ્જોડ્ડીનશકુનિકોલાહલં શૃણ્વન્ત્યાઃ ।
ગૃહકર્મવ્યાપૃતાયા વધ્વાઃ સીદન્ત્યઙ્ગાનિ ॥
વાચ્યસ્ય ચમત્કારઃ પ્રધાનપ્રત્યાસત્તેરધિકત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કિઞ્ચ યો દીપકતુલ્યયોગિતાદિષૂપમાદ્યલઙ્કારો વ્યઙ્ગ્યઃ સ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્ય એવ ।
કાવ્યસ્ય દીપકાદિમુખેનૈવ ચમત્કારવિધાયિત્વાત્ ।
તદુક્તં ધ્વનિકૃતા--
"અલઙ્કારાન્તરસ્યાપિ પ્રતીતૌ યત્ર ભાસતે ।
તત્પરત્વં ન કાવ્યસ્ય નાસૌ માર્ગો ધ્વનેર્મતઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) અસુન્દરસ્ય બહૂન્યુદાહરણાનિ સમ્ભવન્તીતિ દર્શયિતુમાહ---કિઞ્ચ યો દીપકેતિ ।
બહૂપમાનાનામેકધર્માન્વયો દીપકમ્ ।
ઉપમેયોપમાનાનામેકધર્મ્માન્વયસ્તુલ્યયોગિતા ।
સર્વત્રૈવ વ્યઞ્જનયા ઉપમા પ્રતીયતે ।
અસ્યાશ્ચ ગુણીભૂતત્વે હેતુમાહ---કાવ્યસ્યેતિ ।
અલઙ્કારાન્તરસ્યાપિ પ્રતીતૌ સત્યાં યચ્ચાલઙ્કારાન્તરં ભસત ઇત્યર્થઃ ।
કાવ્યસ્ય ન તત્પરત્વં, ચમત્કારનુત્કટત્વેન તત્તત્તાત્પર્ય્યકત્વમ્ ।
અતો ભાસમાનાલઙ્કારરૂપોસૌ ન ધ્વનેર્માર્ગ ઇત્યર્થઃ ।
યત્રેતિ પાઠે તુ યત્ર કાવ્યે ભાસતે ઇત્યલઙ્કાર ઇતિ કર્તૃપદમધ્યાહાર્ય્યમ્ ।
લોચના:

(લો, ઉ) ઇદાનીમન્યત્રાપિ વ્યઙ્ગ્યસ્ય ગુણીભાવસ્થલે ધ્વનિભ્રમં નિરસ્યન્ આહ---કિઞ્ચેતિ ।
અલઙ્કારાન્તરસ્યાપીતિ ।
કાવ્યસ્ય ચ તત્પરત્વં ન ભાસત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યત્ર ચ શબ્દાન્તરાદિના ગોપનકૃતચારુત્વસ્ય વિપર્યાસઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) અન્યમપિ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યપ્રકારમાહ યત્રેતિ---વ્યઙ્ગ્યાર્થસ્ય ગોપનકૃતચારુત્વે હિ ધ્વનિત્વં તદ્ વિપર્ય્યાસો વ્યક્તીકારણં યત્ર શબ્દાન્તરાદિના ક્રિયતે સો ઽગૂઢરૂપગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યપ્રભેદ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---
"દૃષ્ટ્યા કેશવ ! ગોપરાગહૃતયા કિંચિન્ન દૃષ્ટં મયા તેનાત્ર સ્ખલિતાસ્મિ નાથ ! પતિતાં કિં નામ નાલમ્બસે ।
એકસ્ત્વં વિષમેષુ ખિન્નમનસાં સર્વાબલાનાં ગતિર્- ગોપ્યેવં ગદિતઃ સલેશમવતાદ્રોષ્ઠે હરિર્વશ્ચિરમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) દૃષ્ટ્યેતિ---કેશવં દૃષ્ટ્વા મદનાન્ધતયા ગોષ્ટે પતિતાયા ગોપ્યાઃ સલેશં સશ્લેષં ગદિતો હરિશ્ચિરમવતાત્ ।
દૃષ્ટ્યેત્યાદિ--સશ્લેષોક્તિઃ તત્ર વાચ્યાર્થો યથા---હે કેશવ ગવાં પરાગેણ રજસા હૃતયા નષ્ટયા દૃષ્ટ્યા મયા કિઞ્ચિત્ ન દૃષ્ટમ્ ।
તેન હેતુના અત્ર સ્ખલિતા ।
#આસ્મિ પતિતાસ્મિ ।
હે નાથ ! પતિતાં માં કિં નાલમ્બસે ।
કથમાલમ્બિષ્યે ઇત્યત્રાહ---એકસ્ત્વમિતિ---વિષમેષૂઞ્ચનીચેષુ વર્ત્મસુ ખિન્નમનસાં પત્નેન ક્લાન્તહૃદયાનાં સર્વાબલાનાં સકલબલરહિતાનાં સ્ત્રીણાં પુંસાં ચ યતસ્ત્વં ગતિરિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યાર્થો યથા-હે કેશવ ગોપ ગોપાલક ।
રાગેણ ત્વય્યનુરાગેણ હૃતયા દૃષ્ટ્યા મયા કિઞ્ચિન્નિજતિરોષાદિકં ન દૃષ્ટમ્ ।
તેનાત્ર ગોષ્ઠે સ્ખલિતાસ્મિ આગતાસ્મિ ।
હે નાથ ! પતિતાં પતિભાવં ભર્ત્તૃત્વં કિં નામ નાલમ્બસે નાશ્રયસિ ।
યતો વિષમેષુણા પઞ્ચેષુણા ખિન્નમનસાં સર્વાસામ્ અબલાનાં ત્વમેકો ગતિરિતિ ।
લોચના:
(લો, ઊ) દૃષ્ટ્યેતિ---ગવાં પરાગેણ રજસા હૃતયા તિરસ્કૃતયા ।
ગાઃ ઇન્દ્રિયાણિ સમ્ભાગદાનાદિના પાતીતિ ગોપઃ તસ્મિન્ ગોપે ત્વયિ, રાગેણ પ્રમ્ણા હૃતયા વશીકૃતયા સ્ખલિતા ભ્રષ્ટપાદા ગતધૈર્ય્યા ચ ।
અથ પતિતાં માર્ગપતિતાં ધવત્વં ચ નાવલમ્બસે ન ધારયસિ ન પરિગૃહણાસિ ચ ।
વિષમેષુ ઉચ્ચનીચસ્થાનેષુ, વિષમેષુઃ કામઃ તેન ચ ખિન્નમનસામ્ ।
અબલાનાં દુર્બલાનાં સ્ત્રીણાં ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર ગોપરાગાદિશબ્દાનાં ગોપે રાગ ઇત્યાદિવ્યઙ્ગ્યાર્થાનાં સલેશમિતિ પદેન સ્ફુટતયાવભાસઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) સ્ફુટયેતિ---શ્લેષવશાદેવ તત્પ્રતીતેઃ સલેશપદેન તત્ સ્ફુટીકરણમ્ ।
રસાભાસ ઇતિ બોદ્ધૃણામલ્પસન્તોષ ઇત્યર્થઃ ।
ન ત્વનૌચિત્યપ્રવર્ત્તિતરૂપરસાભાસઃ તદ્ ગોપને ઽપિ પરનાયકવિષયત્વેન તદવશ્યંભાવાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સલેશમિતિ પદસ્ય પરિત્યાગે ધ્વનિરેવ ।
કિઞ્ચ ।
યત્ર વસ્ત્વલઙ્કારસાદિરૂપવ્યઙ્ગ્યાનાં રસાભ્યન્તરે ગુણીભાવસ્તત્ર પ્રધાનકૃત એવ કાવ્યવ્યવહારઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) ક્વચિત્તુ વ્યઙ્ગ્યે ગુણીભૂતે ઽપિ ધ્વનિકાવ્યવ્યવહાર એવ ન ગુણીભૂતવ્યવહાર ઇત્યાહ---કિઞ્ચાત્ર યત્ર વસ્ત્વિતિ ।
રસાભ્યાન્તરે પ્રધાનીભૂતરસાદૌ ।
તત્ર પ્રધાનકૃત એવેતિ વ્યવહારો ધ્વનિવ્યવહારઃ ।
ન ચેદં કથમુપપદ્યતે ઈદૃશસ્થલે ઽપરાઙ્ગાખ્યગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્યૈવોક્તત્વાત્ ઇતિ વાચ્યમ્, યત્ર ગુણીભૂતાનામલઙ્કારસાદીનામઙ્ગિજનકત્વમેવ નત્વઙ્ગિ પ્રકર્ષકત્વં તત્રૈવાઙ્ગિનો વ્યઞ્જકવિશેષણત્વેનાઙ્ગિન એષ ચમત્કારિત્વાત્ ધ્વનિવ્યવહારત્ ।
યથા ચ ચલાપાઙ્ગાં દૃષ્ટિમિત્યત્ર મધુકરકામુકરૂપાલઙ્કારસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્ય હતા ઇતિ વ્યઞ્જકવિશેષલભ્યવ્યઙ્ગ્યવિપ્રલમ્ભપ્રતિજનકત્વાત્ નાપરાઙ્ગત્વં કિન્તુ વિપ્રલમ્ભધ્વનિત્વમેવ ।
યથા--- "જાને કોપપરાઙ્મુખી પ્રિયતમા સ્વપ્ને ઽદ્ય દૃષ્ટા મયા મા માં સંસ્પૃશ પાણિનેતિ રુદતી ગન્તું પ્રવૃત્તા તતઃ ।
નો યાવત્ પરિરભ્ય ચાટુકશતૈરાશ્વાસયામિ પ્રિયાં ભ્રતસ્તાવદહં શઠેન વિધિના નિદ્રાહરિદ્રીકૃતઃ" ॥
ઇત્યત્ર વિધિં પ્રત્યસૂયાધ્વનિરેવ શઠપદેન વ્યઞ્જકવિશેષેણ વ્યક્તઃ ।
નો યાવદાશ્વાસયામિ ઇત્યનેન વ્યઙ્ગ્યસ્ય વિપ્રલમ્ભસ્ય તુ અસૂયાજનકત્વમેવ નાસૂયાપ્રકર્ષકત્વમિત્યતો નાપરાઙ્ગત્વમિત્યાદિ સ્વયમૂહ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ઋ) કિઞ્ચાત્રેતિ ।
પ્રધાનેન રસેનૈવ કાવ્યવ્યવહારો ન તુ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યેન ।
તથા ચ તત્રોત્તમકાવ્યત્વમેવ ઇત્યર્થઃ યથા"અયં સ રસનોત્કર્ષો"ત્યાદવેવ હિ તત્ર શૃઙ્ગારસ્ય ગુણીભાવે ઽપિ તં ભાગમવલમ્બ્ય મધ્યમકાવ્યવ્યવહારો ઽપિ ન કર્ત્તવ્યઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદુક્તં તેનૈવ---
"પ્રકારો ઽયં ગુણીભૂતવ્યહ્ગ્યો ઽપિ ધ્વનિરૂપતામ્ ।
ધત્તે રસાદિતાત્પર્યપર્યાલોચનયા પુનઃ" ॥
ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) પ્રકારો ઽયમિતિ---રસાદિતાત્પર્ય્યપર્ય્યાલોચનમઙ્ગીભૂતરસાદેરઙ્ગાદિજન્યત્વાદિનો તત્રૈવ તાત્પર્ય્યપર્ય્યાલોચનમ્ ।
ક્વચિત્તુ પ્રકારણગ્મ્યે વસ્તુનિ તાત્પર્ય્યસત્ત્વેન અઙ્ગીભૂતરસાદૌ તાત્પર્ય્યાભાવે ઽપિ આપાતતશ્ચમત્કારિભિસ્તૈરઙ્ગભૂતૈ રસાદ્યૈરેવ પરાઙ્ગવ્યવહાર ઇત્યાહ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યત્ર તુ---"યત્રોન્મદાનાં પ્રમદાજનાનામભ્રંલિહઃ શોણમણીમયખઃ ।
સંધ્યાભ્રમં પ્રાપ્નુતાકાણ્ડે ઽપ્યનઙ્ગને પથ્યવિધિં વિધત્તે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) યત્ર તુ યત્રોન્મદાનામિતિ---અત્ર પુરે ઽભ્રંલિહઃ મેઘસ્પર્શો શોણમણીમયૂખઃ પદ્મરાગમણીનાં રશ્મિઃ ।
સન્ધ્યાભ્રમં તાદૃશરશ્મિસઞ્ચરણાદેવ સન્ધ્યાકાલે ઇતિ ભ્રાન્તિં પ્રાપ્નુવતામુન્મદાનાં મદનમત્તાનાં પ્રમદાજનાનામનઙ્ગનેપથ્યવિધિં કામસમ્ભોગવેશં વિધત્ત ઇત્યન્વયઃ ।
સન્ધ્યાકાલે પ્રમદાનામનઙ્ગક્રીડાર્થનેપથ્યવિધાનાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇત્યાદૌ રસાદીનાં નગરીવૃત્તાન્તાદિવસ્તુમાત્રેઙ્ગત્વમ્, તત્ર તેષામતાત્પર્યવિષયત્વે ઽપિ તૈરેવ ગુણીભૂતૈઃ કાવ્યવ્યવહારઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) અત્ર હિ પ્રકરણાત્ પુરાપ્રકર્ષે તાત્પર્ય્યસત્ત્વેન અનઙ્ગનેપથ્યવિધાનવ્યઙ્ગ્યસ્ય શૃઙ્ગારસ્ય તાત્પર્ય્યવિષયત્વાભાવે ઽપિ આપાતતશ્ચમત્કારિત્વલાભેનૈવાપરાઙ્ગવ્યવહારઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદુક્તમસ્મદ્ગોત્રકવિપણિડતમુખ્યશ્રીચણ્ડીદાસપાદૈઃ-વાક્યા (કાવ્યાર્)થસ્યાખણ્ડબુદ્ધિવેદ્યતયા તન્મયીભાવેનાસ્વાદદશાયં ગુણપ્રધાનભાવાવભાસસ્તાવન્નાનુભૂયતે, કાલાન્તરે તુ પ્રકરણાદિપર્યાલોચનયા ભવન્નપ્યસૌ ન કાવ્યવ્યવદેશંવ્યાહન્તુમીશઃ, તસ્યાસ્વાદમાત્રયત્તત્વાત્" ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) કાવ્યાર્થસ્યાખણ્ડેતિ---પ્રકૃતે કાવ્યાર્થઃ અનઙ્ગનેપથ્યવ્યઙ્ગ્યઃ શૃઙ્ગારઃ ।

તસ્ય વિભાવાદિનાનાપદાર્થઘટિતત્વે ઽપિ પ્રપાનકરસન્યાયેનાખણ્ડબુદ્ધિવેદ્યત્વં; બોદ્ધુસ્તન્મયીભાવેનાઽસ્વાદદશાયાં શૃઙ્ગારો ગુણઃ ।
પુરીપ્રકર્ષઃ પ્રધાનમિત્યવભાસસ્તાવદાપાતતો નાનુભૂયત ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર આપાતતસ્તદનનુભવે ઽપિ ઉત્તરકાલં પ્રકરણાદિપર્ય્યાલોચનયા પુરીપ્રકર્ષપ્રાધાન્યાવગમો ભવન્નપિ કાવ્યસ્ય ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યવ્યપદેશં વ્યાહન્તું નેશ ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર હેતુમાહ---તસ્યેતિ ।
અસ્ય કાવ્યવ્યવહારસ્ય આસ્વાદમાત્રાયત્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
તથાચ અપ્રધાનેનાપિ શૃઙ્ગારેણાઽસ્વાદાત્ ન ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યવ્યપદેશ ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) યત્રેતિ---અસૌ ગુણપ્રધાનભાવાભાસઃ ।
કાવ્યવ્યપદેશં પ્રાધાન્યદર્શનેન મૂઢમતિભિઃ અપેક્ષણીયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કેચિચ્ચિત્રાખ્યં તૃતીયં કાવ્યભેદમિચ્છન્તિ ।
તદાહુઃ---
"શબ્દચિત્રં વાચ્યચિત્રમવ્યઙ્ગ્યં ત્વવરં સ્મૃતમ્" ।
ઇતિ ।
લોચના:
(લો, ઌ) ચિત્રમિતિ---ગુણાલઙ્કારયુક્તમ્ ।
અવરં મધ્યમમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તન્ન, યદિ હિ અવ્યઙ્ગ્યત્વેન વ્યઙ્ગ્યાભાવસ્તદા તસ્ય કાવ્યત્વમપિ નાસ્તીતિ પ્રાગેવોક્તમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) કાવ્યપ્રકાશકૃતા ચિત્રાખ્યં તૃતીયં કાવ્યમુચ્યતે તદ્દૂષયિતુમાહ---કેચિદિતિ ।
તદ્દૂષયિતું વિતર્કયતિ ।
તન્ન યદિ હીતિ, કાવ્યત્વમપિ નાસ્તીતિ ।
સગુણાવિતિ તૈઃ કાવ્યલક્ષણે કૃતે વ્યઙ્ગ્યરસદ્વારેણૈવ ચ સગુણત્વેન વ્યઙ્ગ્યાભાવે સગુણત્વાભાવાત્ કાવ્યત્વં નાસ્તીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઈષદ્વ્યઙ્ગ્યત્વમિતિ ચેત્ , કિં નામેષદ્વ્યઙ્ગ્યત્વમ્ ? આસ્વાદ્યવ્યઙ્ગ્યત્વમ્, અનાસ્વાદ્યવ્યઙ્ગ્યત્વં વા ? આદ્યે પ્રાચીનભેદયોરેવાન્તઃ પાતઃ ।
દ્વિતીયે ત્વકાવ્યત્વમ્ ।
યદિ ચાસ્વાદ્યત્વં તદાક્ષુદ્રત્વમેવ ક્ષુદ્રતાયામનાસ્વાદ્યત્વાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) આદ્યે આસ્વાદ્યત્વે પ્રાચીનભેદયોઃ ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યયોઃ ।
દ્વિતીયે ત્વિતિ---અનાસ્વાદ્યવ્યઙ્ગ્યત્વે ઇત્યર્થઃ ।
અકાવ્યત્વમિતિ ।
આસ્વાદ્યવ્યઙ્ગ્યત્વે એવ કાવયત્વાઙ્ગીકારાત્ ઇદં ચ સ્વકપોલકલ્પિતં દૂષણમ્ ।
અનાસ્વાદ્યવ્યઙ્ગ્યત્વે ઽપ્યાસ્વાદ્યાલઙ્કારત્વેન તૈઃ કાવ્યત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
નનુ આસ્વાદ્યે એવ તારતમ્યાન્ન પ્રાચીનદ્વયાન્તર્ભાવ ઇત્યત આહ---યદિ ચાસ્વાદ્યત્વમિતિ---તદા ક્ષુદ્રત્વમેવેતિ---પ્રાચીનભેદદ્વયાત્ અસ્યાલ્પત્વમેવેત્યર્થઃ ।
અસ્તુ તાવત્ ક્ષુદ્રત્વં તુ કાવ્યત્વાપ્રયોજકત્વેનાનુપાદેયત્વાદનાસ્વાદ્યત્વમેવ ઇત્યાહ---ક્ષુદ્રતાયામિતિ---તથા ચ ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યાખ્યં દ્વયમેવ કાવ્યમ્ ।
ચિત્રાખ્યં પદ્યં ન તુ કાવ્યમિતિ ભાવઃ ।
લોચના:
(લો, એ) પ્રાચીનભેદયોઃ ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યયોરેવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદુક્તં ધ્વનિકૃતા---
"પ્રધાનગુણભાવાભ્યાં વ્યઙ્ગ્યસ્યૈવં વ્યવસ્થિતે ।
ઉભે કાવ્યે તતો ઽન્યદ્યત્તચ્ચિત્રમભિધીયતે" ॥
ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) અત એવ ધ્વનિકારોક્તસંવાદમાહ---યદુક્તમિતિ ।
એવમુક્તપ્રબન્ધેન વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રધાનગુણભાવાભ્યામ્ ઉભ એવ કાવ્યે વ્યવસ્થિતે ।
તતો ઽન્યત્તુ ચિત્રાખ્યપદ્યમેવ ન તુ કાવ્યમિત્યર્થઃ ।
તત્ર કાવ્યવ્યવહારસ્તુ સાધર્મ્યાદ્ ગૌણ ઇતિ ભાવઃ ।
ઇતિ શ્રીમહેશ્વરન્યાયાલઙ્કારભટ્ટાચાર્ય્યાવિરિચિતાયાં સાહિત્યદર્પણટીકાયાં ચતુર્થપરિચ્છેદવિવરણમ્ ॥
લોચના:
(લો, ઐ) કાવ્યત્વમાચાર્ય્યસમ્મતમિત્યાહ---તદુક્તમિતિ ।
ચિત્રં વિચિત્રમાત્રમાસ્વાદાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
નનુ સરસત્વમેવ કાવ્યસામાન્યમિતિ ન્યાયસહસ્ત્રૈરુક્તમ્; ઉચ્યતે વક્ષ્યતે ચ--તસ્ય ચ વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યાપ્રાધાન્યાભ્યાં ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યાખ્યૌ દ્વૌ ભેદૌ, તયોરપિ પ્રત્યેકં વ્યઙ્ગ્યસ્ય વસ્ત્વલઙ્કારસરૂપત્વેન ત્રૈવિધ્યમિત્યુક્તપ્રકારેણાત્મના એવ આત્મનો ભેદઃ પ્રભેદશ્ચ ।
ઇતિ દુરુપપાદઃ સામાન્યલશ્રણશ્ચ વ્યાપ્તેઃ ઇતિ ચેત્; અત્રોચ્યતે-યદિ વયં રસવત્ત્વાખ્યસ્ય કાવ્યસામાન્યલક્ષણસ્ય વસ્ત્વલઙ્કારવ્યઙ્ગ્યયોઃ કાવ્યભેદયોરભાવં બ્રૂમઃ તદૈષ
દોષો, ન તથા ।
"ગતો ઽસ્તમર્કઽ; ઇત્યાદિવાક્યાનાં "ગાવો નિરુધ્યન્તાઽ; મિત્યાદિવ્યઙ્ગ્યેષુ તાત્પર્ય્યે ઽપિન કાવ્યત્મ્ ।
કિન્તુ ગુણીભૂતયોર્વસ્ત્વલઙ્કારરૂપયોઃ રપસવત્ત્વાદેવ કાવ્યત્વમિત્યુક્તત્વાત્ ।
રસવત એવ કાવ્યત્વાદિત્યુક્તત્વાત્તથા ચેયમત્ર વ્યવસ્થા ।
રસવદેવ કાવ્યં; તચ્ચ ક્વચિત્ વસ્તુધ્વનિના શવલં ક્વચિદલઙ્કારધ્વનિના; ક્વચિચ્છુદ્ધઞ્ચેતિ ત્રિવિધમ્ ।
એવં ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યે ઽપિ ત્રૈવિધ્યં બોદ્ધવ્યમ્ ।
અત એવાહુઃ---રસાદ્યપેક્ષયા તુ સર્વગુણાભાવવ્યભિચાર એવ ઇતિ ।
નનુ તર્હિ કથં નિઃશેષચ્યુતચન્દનમિત્યાદૌ વસ્તુધ્વનેઃ પ્રાધાન્યં, તત્ર હિ દૌત્યકર્મજીવિકાયાં કૃતઘ્નાયાં ત્વયિ તસ્મિન્ અધમે શઠે ચ મમ નાસૂયા, કિન્તુ યદેવંવિધાયાં ત્વયિ વિશ્વસિમિ, તથાવિધે ચ તસ્મિન્ અનુરક્તાસ્મિ, તદેવંવઞ્ચનાસહસ્ત્રજનિતપ્રૌઢપરિતાપાયાસ્તુ મમ યુક્તમેવેતિ વિપ્રલમ્ભપ્રભેદેર્ષ્યામાનવ્યભિચારનિર્વેદધ્વનિઃ પ્રધાનમ્ ।
તદઙ્ગસ્તુ લક્ષણામૂલધ્વનિરિતિ ચેત્, મૈવમ્ ।
વાચ્યતઃ પ્રાધાન્યાપ્રાધાન્યમાત્રેણ વસ્તુધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યાભ્યુપગમાત્ ।
"પ્રાધાન્યાપ્રાધાન્યે ચ પ્રધાનભૂતાસ્વાદપ્રત્યાસક્તયપ્રત્યાસક્ત્યપેક્ષે એવ" ઇતિ ન્યાયવિદામભ્યુપગમાત્ ।
નન્વેવમલં યથાકથઞ્ચિત્ પ્રાધાન્યમુપકલ્પ્ય વસ્ત્વલઙ્કારરૂપયોર્ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યોઃ કાવ્યવ્યવહારપ્રવર્ત્તકોક્ત્યા રસધ્વનિનાપિ સ નિવર્ત્તતામિતિ ચેત્, અત્રાહ કાવ્યપ્રકાશકારઃ---"સમનન્તરોક્તં યદ્યપિ સ નાસ્તિ કશ્ચિદ્વિષય ઇતિ ।
પ્રધાનં ચાપાતમાત્રેણ આપર્યન્તં પ્રધાનેન રસેન એવ વ્યપદેશઃ" ।
તથા તેનૈવોક્તમલઙ્કારપ્રસ્તાવે---"રસાદિરૂપસ્તદ્વ્યઙ્ગ્યોર્ઽથોલઙ્કારાન્તરં ચ સર્વત્રાવ્યભિચારીત્યગણયિત્વા એવ તદલઙ્કારા ઉદાહૃતાઃ" ।
ઇતિ ।
નન્વેવમલં ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યાખ્યકાવ્યભેદકલ્પનયા ।
તયોરલઙ્કારેભ્યઃ પૃથગપ્રતીતેરિતિ ચેત્, મૈવમ્ ।
યત્ર ખલુ સમાસોક્ત્યાદ્યલઙ્કારેષુ વ્યઙ્ગ્યસ્ય વૈષદ્યેનાપિ પ્રતીતિઃ, ન તેષુ ધ્વનેરન્તર્ભાવઃ ।
વાચ્યાપેક્ષયા વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યાભાવાત્ ।
યદુક્તં ધ્વનિકૃતા---
"કાવ્યસ્ય યત્રાપ્રધાન્યં વાચ્યમાત્રાનુયાયિનઃ ।
સમાસોક્ત્યાદયસ્તત્ર વાચ્યાલઙ્કૃતયઃ સ્ફુટાઃ" ॥
ઇતિ
કિઞ્ચ ક્વચિત્ કદાચિત્ યત્રાલઙ્કારે વ્યઙ્ગ્યસ્યાસ્વાદપ્રકર્ષકત્વેન પ્રાધાન્યમપિ યથાપ્રસ્તુતપ્રશંસાયાં---
"જં વેલ્લિહિણ મ અસિ જં ચાસિ પરવિરં પિલઘેમં ।
તમણ્ડે કોહલિ અજ્જં વલં પિફુલિ હંસિ" ॥
ઇત્યાદાવચમત્કારૈણઃ કુણ્ડાકર્ષણાર્થાત્ પ્રસ્તુતાત્ ગૃહકર્મરત્યા યુવાનં પ્રતિ નાયિકાયા અપ્રસઙ્ગનિષેધાય પ્રસ્તુતસ્ય બાલાયા યૌવનોદ્ભેદકથનસ્ય તસ્ય ધ્વનૌ અન્તર્ભાવો ઽસ્તુ, ઉક્તરીત્યા તસ્ય મહાવિષયત્વાત્ ।
એવં ચાલઙ્કારેષુ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્યાન્તર્ભાવે એષ એવ ન્યાયઃ ।

કિઞ્ચ દીપકતુલ્યયોગિતાદૌ યેયમુપપાદ્યાલઙ્કાણ્ણાં પ્રતીતિર્ન તત્ર ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યાખ્યાકાવ્યભેદાન્તઃ પાતો ઽનાસ્વાદ્યત્વાત્ વ્યઙ્ગ્યસ્ય, સિં ત્વવર્જનીયસન્નિધિત્વમાત્રેણાવસ્થિતેઃ ।
અત એવ કવિપ્રતિભાસંરમ્ભગોચરત્વં તેષુ નાસ્તીતિ વાચ્યમ્ ।
વાનીરકુઞ્જે ઇત્યાદૌ વ્યઙ્ગ્યસ્ય નાનાસ્વાદ્યત્વમ્, કિન્તુ વાચ્યાપેક્ષયા આસ્વાદપકર્ષ ઇતિ તેષુ ઉચિતો ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યાખ્યકાવ્યવ્યવહારઃ ।
કથં ચ ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યયોરલઙ્કારેષ્વન્તર્ભાવઃ, તયોરઙ્ગિત્વાત્ ।
અલઙ્કારણાં ચ તદઙ્ગભૂતશબ્દાર્થાશ્રિતત્વાત્ ।
તદુક્તં ધ્વનિકૃતા એવ---
"અઙ્ગાશ્રિતાસ્ત્વલઙ્કારાઃ મન્તવ્યાઃ કટકાદિવત્" ॥
ઇત્યલં બહુના ।
ઇતિ શ્રીસાહિત્યદર્પણલોચને ચતુર્થઃ પરિચ્છેદઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇતિ સાહિત્યદર્પણે ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યાખ્યકાવ્યભેદનિરૂપણો નામ ચતુર્થઃ પરિચ્છેદઃ ।
પઞ્ચમઃ પરિચ્છેદઃ
અથ કેયમભિનવા વ્યઞ્જના નામ વૃત્તિરિત્યુચ્યતે---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) વ્યઙ્ગ્યભેદાત્ કાવ્યભેદસ્ય ઉક્તત્વાદ્ વ્યઙ્ગ્યસ્ય ચ વ્યઞ્જનાવૃત્તિગમ્યત્વાદ્ વ્યઞ્જનાં પૃચ્છતિ---અથ કેયમિતિ ।
અભિનવેતિ ।
આલઙ્કારિકૈરેવસ્વીકૃતત્વેન અભિનવત્વમ્ ।
લોચના:
(લો, અ) ઇદાનીં સમનન્તરોક્તકાવ્યભેદદ્વયસ્ય વ્યઞ્જનાવ્યાપારસિદ્ધ્યધીનત્વેન તત્ર વિપ્રતિપત્તિં નિરાચિકીર્ષુઃ પ્રથમં પરિચ્છેદમારભમાણઃ પ્રથમમભિધાદિપ્રાચીનવૃત્તિવેદ્યત્વનિરાસિકાં પ્રથમકારિકામવતારયતિ--અથેતિ ।
કા--કિં પ્રમાણા ।
ઇયં સમનન્તરોક્તા કાવ્યભેદદ્વયસ્ય સાધિકા ।
અભિનાવા---અશિલશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વવેદિનઃ કાવ્યપુરુષસ્યાવતારાત્ શ્રીમદાનન્દવર્ધનાચાર્યાત્ પ્રાચીનૈરાચાર્યૈરપ્રદર્શિતા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વૃત્તીનાં વિશ્રાન્તેરભિધાતત્પર્યલક્ષણાખ્યાનામ્ ।
અઙ્ગીકાર્યા તુર્યા વૃત્તિર્બોધે રસાદીનામ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) વૃત્તીનામિતિ---અભિધાલક્ષણાતાત્પર્યાખ્યાનાં તિસૃણાં વૃત્તીનામ્ ।
વિક્ષાન્તેરિતિ---સ્વબોધ્યાર્થં બોધયતિત્વા વિરતેરિત્યર્થઃ ।
તુર્યા ચતુર્થીં ।
લોચના:
(લો, આ) વૃત્તિનામિતિ---તુર્યા વૃત્તિર્વ્યઞ્જનધ્વનનગમનપ્રત્યયનાદિવ્યપદેશવિષયા ।
રસશબ્દેનાત્રાસ્વાદ્યમાત્રસ્ય ગ્રહણમ્ ।
આદિશબ્દેન વસ્ત્વલઙ્કારયોઃ ।
રસસ્ય પ્રાધાન્યાત્ પ્રથમં નિર્દેશઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અભિધાયાઃ સંકેતિતાર્થમાત્રબોધનવિરતાયા ન વસ્ત્વલઙ્કારરસાદિવ્યઙ્ગ્યબોધને ક્ષમત્વમ્ ।
ન ચ સંકેતિતો રસાદિઃ ।
નહિ વિભાવાદ્યભિધાનમેવ તદભિધાનમ્, તસ્ય તદેકરૂપ્યાનઙ્ગીકારાત્ ।
યત્ર ચ સ્વશબ્દેનાભિધાનં તત્ર પ્રત્યુત દોષ એવેતિ વક્ષ્યામઃ ।
ક્વચિચ્ચ "શૃઙ્ગારરસો ઽયમ્" ઇત્યાદૌ સ્વશબ્દેનાભિધાને ઽપિ ન તત્પ્રતીતિઃ, તસ્ય સ્વપ્રકાશાનન્દરૂપત્વાત્ ।
અભિહિતાન્વયવાદિભિરઙ્ગીકૃતા તાત્પર્યાખ્યા વૃત્તિરપિ સંસર્ગમાત્રે પરિક્ષીણા ન વ્યઙ્ઘ્યબોધિની ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) વ્યાચષ્ટે---અભિધાયા ઇતિ ।
નનુ રસાદિરભિધયૈવ બોધ્યતામ્ ઇત્યત આહન ચ સંકેતિત ઇતિ ।
નનુ વિભાવાદિભિરેવ રસાદિભાવાદિઃ સંકેતિત એવ ઇત્યત્રાહન હીતિ ।
તદૈક્યરૂપ્યં તત્સ્વરૂપતા, વિભાવાદિર્હિ નાયકાદિઃ, રસશ્ચ તદ્વ્યક્તેરત્યાદિઃ ।
રસસ્યાભિધા ગમ્યત્વે બાધકાન્તરમાહ---યત્ર ચેતિ ।
કાવ્યાન્તર્ગતરસાદિશબ્દેનાભિધાને તુ ન રસાદિપ્રતીતિરિત્યાહ---ક્વચિચ્ચેતિ ।
નનુ રસાદિર્નાભિધયા બોધ્યતામ્, નૈયાયિકસ્વીકૃતયા તાત્પર્યાખ્યયા વૃત્ત્યા બોધ્યતામિત્યત આહ---અભિહિતાન્વયેતિ ।
લોચના:
(લો, ઇ) સંકેતિતો વાચ્યાર્ઽથઃ ।
રસાદિરપિ કથં ન સંકેતિત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ---ન ચેતિ ।
કુત ઇત્યાહ---ન હીતિ ।
યદિ સ્યાદયમર્થઃ ।
યદિ રસાદેઃ સંકેતિતત્વમુચ્યતે તત્ કિં વિભાવાદિવાચકેન શબ્દેન ? કિં સ્વશબ્દેના વા ? નાદ્યઃ, તસ્ય વિભાવાદિભિર્વ્યઞ્જનીયત્વાત્ ।
સ્વશબ્દાભિધાને ચ ન તસ્ય પ્રતીતિઃ કિન્તુ દોષ એવ ।
સ્વશબ્દો હિ રસશબ્દઃ, શૃઙ્ગારાદિશબ્દો વા ઇત્યર્થઃ ।
"શૃઙ્ગારઃ સખિ ! મૂર્તિમાનિવ મધૌ મુગ્ધો હરિઃ કીડતી"ત્યાદૌ ચ વિભાવાદિસામગ્રયાદેવ તદ્વ્યઞ્જકત્વમ્ ન તુ શૃઙ્ગારાદિશબ્દસ્ય ।
સંસર્ગમાત્રેણ પ્રત્યેકં પદૈરભિહિતાંનામર્થાનામિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યચ્ચ કેચિદાહુઃ---"સો ઽયમિષોરિવ દીર્ઘદીર્ઘતરો ઽભિધાવ્યાપરઃ" ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) ઉભયસિદ્ધવાચ્યાર્થસ્ય બોધિકા શક્તિરૂપા વૃત્તિરેવ વ્યઙ્ગ્યબોધિકા, યથા ધનુર્ધરમુક્તેન ઇષુણા પ્રતિસંહિતમેકં લક્ષ્યં દીર્ઘેણ વેગરૂપવ્યાપારેણ ભિત્ત્વા અપ્રતિસંહિતં લક્ષ્યાન્તરમપિ દીર્ગતરીભૂતેન તેનૈવ વેગરૂપવ્યાપારેણ ભિદ્યત ઇતિ યત્ કેષાઞ્ચિમતમ્, યચ્ચ તાત્પર્યવૃત્તિરેવ વ્યઙ્ગ્યબોધિકા ઇતિ ધ્વનિકસ્ય મતમ્, દૂષયિતું કદુભયમુત્થાપયતિ---યચ્ચ કેચિદ્ ઇતિ ।
સો ઽયમિત્યભિધૈવ વ્યઙ્ગ્યબોધિકેતિ યત્ કૈશ્ચિદુક્તં તત્ર સો ઽયમિત્યભિધાનરૂપેષોર્વ્યાપાર ઇવેત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઈ) યચ્ચેતિ ।
અયમર્થઃ--યથા ખલુ ધનુષ્મતા મુક્તો બાણ એકેનૈવ વેગરૂપવ્યાપારેણ શત્રોઃ કવચાદિકમનેકં ભિનત્તિ, તથૈક એવ શબ્દસ્ય વ્યાપારો યાવદુદ્દેશ્યં બોધયતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યચ્ચધનિકેનોક્તમ્---
"તાત્પર્યાવ્યતિરેકાચ્ચ વ્યઞ્જકત્વસ્ય ન ધ્વનિઃ ।
યાવત્કાર્યપ્રસારિત્વાત્તાત્પર્યં ન તુલાધૃતમ્" ॥
ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) યચ્ચ ધ્વનિકેતિ---તાત્પર્યવ્યતિરેકાદિતિ---વ્યઞ્જકત્વસ્ય વ્યઞ્જનાયાસ્તાત્પર્યાતતિરિક્તત્વાદ્ અસૌ નં ધ્વનિર્ન વ્યઞ્જના, કિન્તુ તાત્પર્યમેવેત્યર્થઃ ।
યાવત્કાર્મં યાવદર્થબોધનરૂપં કાર્યમ્, તત્રપ્રસારિત્વાત્તાત્પર્યમ્, ન તુલાધારણેન નિયમિતમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) ધ્વનિકો દશરૂપકર્તા ।
તાત્પર્યકાર્યમુદ્દેશ્યમ્, યદર્થં શબ્દપ્રયોગ ઇતિ ભાવઃ ।
ન તુલયા ધૃતમ્; ક્વચિન્નિરૂદ્ધપ્રસરીકૃત્ય વાક્યાર્થબોધનમાત્રે વ્યવસ્થાપિતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તયોરુપરિ "શબ્દબુદ્ધિકર્મણાં વિરમ્ય વ્યાપારાભાવઃ" ઇતિ વાદિભિરેવ પાતનીયો દણ્ડઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) તયોરુપરીતિ ।
ઇષુવ્યાપારવાદિતાત્પર્યવાદિનોરુપરીત્યર્થઃ ।
વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોર્યુગપદ્બોધને તાત્પર્યસત્ત્વે ક્રમશો બોધનાનુપપત્તિઃ, ક્રમશો બોધે ચ તત્સત્ત્વે વિરમ્ય વ્યાપારભાવ ઇત્યર્થઃ ।
ઇદં ચ દૂષણં ન રુચિરમ્; વ્યઞ્જનાવાદિનાપિ ક્રમશો બોધાઙ્ગીકારેણ વિરમ્ય વ્યાપારસ્વીકારાત્ ।
તાત્પર્યસત્ત્વે વૃત્તિભેદ એવ વિરમ્ય વ્યાપારઃ સ્વીક્રિયતે, ન તુ એકયા વૃત્ત્યા ઇતિ ચેન્ન ।
તાત્પર્યસ્યૈવ નિયામકત્વેન વૃત્તિભેદસ્યાકિઞ્ચિત્કરત્વાત્; શબ્દવિરતેશ્ચોભયત્ર સામ્યાત્ ।
તસ્માત્ ક્રમશો બોધેન તાત્પર્યગ્રાહકાભાવ એવ તયોરુપરિ દોષઃ ।
ન ચ ફલમેવ તદ્ગ્રાહકમિતિ વાચ્યમ્; ફલસ્ય તાત્પર્યોત્તરભાવિત્વાત્ ।
ક્રમશો વ્યઞ્જનયા બોધને તુ વક્તૃબોદ્ધવાયદિવૈશિષ્ટ્યમેવ તાત્પર્યગ્રાહકમ્ ।
ન ચૈવં તદ્ગ્રાહિતં તદેવં તાત્પર્યં ધ્વનિકમતે વૃત્તિરસ્તુ, ન વ્યઞ્જનેતિ વાચ્યમ્ "ઇત્યત્રાતાત્પર્યવિષયસ્ય વ્યઙ્ગ્યશૃઙ્ગારસ્ય અપરાઙ્ગમ્, યથા વા "સુરભિમાંસં ભુઙ્ક્ષ્વ "ઇતિ સુગન્ધિમાંસતાત્પર્યકે વાક્યે ધેનુમાંસવ્યઞ્જના ।
દીર્ઘદીર્ઘતરાભિધાવાદિમતે તુ તદભિધાગ્રાહકકોષાદ્યભાવ એવ દોષઃ, અગૃહીતથૈવાભિધયા વ્યઙ્ગ્યબોધનોક્તિસ્તત્પ્રમાણાભાવેનૈવ નિરસનીયા ।
લોચના:
(લો, ઊ) વિરમ્ય વ્યાપારાભાવવાદિભિઃ--અભિહિતાન્વયવાદિભિઃ ।
કિમસ્માકમાર્દ્રકવણિજાં વહિત્રચિન્તયા ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવં ચ કિમિતિ લક્ષણાપુયપાસ્યા ? દીર્ઘદીર્ઘતરાભિધાવ્યાપારેણાપિ તદર્થબોધસિદ્ધેઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) અભિધારૂપાયા વાચ્યાર્થબોધકવૃત્તેર્વ્યઙ્ગ્યબોધકત્વે દોષાન્તરમાહ--એચઞ્ચેતિ ।
લોચના:
(લો, ઋ) એવં ચ યદિ શબ્દશ્રુતેરનન્તરં યાવાનર્થો ઽવગમ્યતે તાવતિ શબ્દસ્યાભિધા એવ વાયપાર ઇતિ ભાવઃ ।
"લક્ષણાઽ; ઇત્યનન્તરં પૃથગિતિ શેષઃ ।
તદર્થો લક્ષણીયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કિમિતિ ચ "બ્રાહ્મણ ! પુત્રસ્તે જાતઃ, કન્યા તે ગર્ભિણી" ઇત્યાદાવપિ હર્ષશોકાદીનામપિ ન વાચ્યત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) નનુ ન અઙ્ગીકાર્યૈવ લક્ષણા ઇત્યત આહ---કિમિતિ ચેતિ ।
કન્યેતિ---અત્ર કન્યા અદત્તા; તસ્યા એવ ગર્ભે પિતુઃ શોકાત્ ।
અત્ર હિ સમ્બોધ્યવ્રાહ્મણસન્નિહિતાપરજનસ્ય તાદૃશશબ્દશ્રવણાનન્તરં વ્રાહ્મણસ્ય હર્ષશોકાવગમાત્ તચ્છબ્દીયદીર્ઘતરાભિધયૈવ તદ્વોધસમ્ભવેન તયોર્વાચ્યતાપત્તિરિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) અનુપપત્ત્યન્તરમાહ--કિમિતિ ચેતિ ।

અયમર્થઃ--હર્ષાદયો હિ ન કેનાપિ વાચ્યત્વેનાભ્યુપગમ્યન્તે, યતો ઽમી વાચ્યાર્થપ્રતીત્યા ન કિયન્તે ।
ન ખલુ શબ્દસ્ય કારકત્વં, જ્ઞાપકત્વાત્તસ્ય ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યત્પુનરૂક્તં "પૌરુષેયમપૌરુષેયં ચ વાક્યં સર્વમેવ કાર્યપરમ્, અતત્પરત્વે ઽનુપાદેયત્વાદુન્મત્તવાક્યવત્ ।
તતશ્ચ કાવ્યશબ્દાનાં નિરતિશયસુખાસ્વાદવ્યતિરેકેણ પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકયોઃ પ્રવૃત્ત્યૌપયિકપ્રયોજનાનુપલબ્ધેર્નિરતિશયમુખાસ્વાદ એવ કાર્યત્વેનાવધાર્યતે ।
"યત્પરઃ શબ્દઃ સ શબ્દાર્થઃ" ઇતિ ન્યાયાત્" ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) યત્પરઃ શબ્દઃ સ શબ્દાર્થઃ "ઇતિ જૈમિનિવાક્યમેવ વ્યઙ્ગ્યબોધને તાત્પર્યાખ્યવૃત્તૌ પ્રમાણમિતિ મતં દૂષયિતુમુત્થાપયતિ---યત્પુનરિતિ ।
પૌરુષેયં લૌકિકવાક્યમ્, અપૌરુષેયં વૈદિકવાક્યમ્ ।
કાર્યપરમ્---સાધ્યતાત્પર્યકમ્ ।
નનુ કાર્યપરત્વે પ્રકૃતે કિમાયાતમિત્યત આહ---તતશ્ચેતિ ।
નિરતિશયસુખાસ્વાદ એવ કાર્યત્વેનાનુભૂયત ઇતિ ।
તથા ચ સુખાસ્વાદકારણતા કાવ્યવાક્યસ્ય વ્યઙ્ગ્યબોધદ્વારેણૈવ એતદ્વાક્યસ્ય વ્યઙ્ગ્યતાત્પર્યકત્વાત્ ।
સ શબ્દાર્થ ઇતિ ।
જૈમિનિવાક્યસ્ય સશબ્દસ્ય તાત્પર્યવૃત્તિલભ્યોર્ઽથ ઇતિયર્થઃ ।
કાવ્યપ્રકાશે તુ અસ્ય વાક્યસ્ય ભિન્ન એવાર્થઃ કૃતઃ ।
તથા હિ--"યત્પરો યત્સાધ્યતાત્પર્યકઃ શબ્દઃ સ શબ્દસ્ય પ્રામાણ્યનિયામકોર્ઽથઃ ન તુ સિદ્ધંશે તસ્ય શબ્દસ્ય પ્રામાણ્યમ્"ઇતિ ।
યથા,"ગામભ્યાજ"ઇત્યત્ર સાધ્યાંશો ઽભ્યાજનં પ્રામાણ્યનિયામકોર્ઽથો ન તુ સિદ્ધગવાંશઃ; યથા વા, "દધ્ના જુહોતિ"ઇત્યત્ર દધ્નઃ કરણત્વં પાધ્યાંશસ્તુ તથા; ન તુ વાક્યાન્તરતઃ સિદ્ધહોમાંશ ઇતિ ।
લોચના:
(લો, ઌ) સમ્પ્રતિ ગુરુમતૈકદેશીયસ્ય, "યત્પરઃ શબ્દઃ સ શબ્દાર્થઃ "ઇતિ વાદિનો મતમાશઙ્ક્ય દૂષયતિ---યત્પુનર ઇતિ ।
પૌરુષેયમિત્યાદિન્યાયાદિત્યન્તઃ શઙ્કગ્રન્થઃ ।
તત્રેત્યાદિના સિદ્ધાન્તઃ ।
પૌરુષેયં લૌકિકમ્ અપૌરુષેયો વૈદિકમ્ ।
કાર્યમુદ્દેશ્યમ્ ।
તતશ્ચ યસ્માદેવમનુમાનમિત્યર્થઃ ।
પ્રતિપાદ્યો યં પ્રતિ વાક્યં શ્રાવ્યતે; પ્રતિપાદકસ્તસ્ય શ્રાવયિતા ।
કાર્યત્વેનાવધાર્યતે ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માન્નિરતિશયસુખાસ્વાદરૂપો રસાદિરૂપોર્ઽથઃ શબ્દસ્ય તાત્પર્યવિષયો જાતઃ કિં વૃત્ત્યન્તરકલ્પનયેતિ ।
યત્પસે યદુદ્દેશ્યપ્રયુક્તઃ; સ શબ્દાર્થઃ શબ્દેનાવશ્યં બોદ્ધવ્યઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર પ્રષ્ટવ્યમ્-કિમિદં તત્પરત્વં નામ, તદર્થત્વં વા, તાત્પર્યવૃત્ત્યા તદ્વોધકત્વં વા ? આદ્યે ન વિવાદઃ, વ્યઙ્ગ્યત્વે ઽપિ તદર્થતાનપાયાત્ ।
દ્વિતીયે તુ--કેયં તાત્પર્યાખ્યા વૃત્તિઃ, અભિહિતાન્વયવાદિભિરઙ્ગીકૃતા, તદન્યા વા ? આદ્યે દત્તમેવોત્તરમ્ ।
દ્વિતીયે તુ---નામમાત્રે વિવાદઃ, તન્મતે ઽપિ તુરીયવૃત્તિસિદ્ધેઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ ઞ) સ્વયં કલ્પિતાર્થે વિતર્કયતિ---તત્ર પ્રષ્ટવ્યમિતિ ।
સ શબ્દાર્થ ઇત્યસ્ય વાક્યસ્ય તત્પરત્વમર્થઃ તદેવ તત્પરત્વં પૃચ્છતિ---કિમિદમિતિ ।
તદર્થત્વમ્તત્પ્રતીતિપ્રયોજનકત્વમ્ ।
તદર્થત્વાનપાયાત્---તત્પ્રતીતિપ્રયોજનકત્વાનપાયાત્ ।
દત્તમેવોત્તરમિતિ---સંસર્ગમાત્ર એવ તૈસ્તાત્પર્યાખ્યવૃત્ત્યભ્યુપગમાદિત્યર્થઃ ।
તદન્યા વા ઇતિ તાત્પર્યાખ્યા વૃત્તિઃ સંસર્ગં બોધયિત્વા વ્યઙ્ગ્યાર્થમપિ બોધયતીતિ ધ્વનિકેન યદુક્તં તચ્ચ પ્રાગેવ દૂષિતમ્ ।
તતો ઽન્યા વેત્યસ્ય તાત્પર્યભિન્નો ઽતિરિક્તપદાર્થ ઇત્યેવાર્થઃ ।
નામમાત્રેતિ---અઙ્ગીકૃતાયાં તુરીયવૃત્તૌ, "વ્યઞ્જના વા તાત્પર્યં વા તન્નામઽ; ઇત્યેવ વિવાદ ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, એ) તત્રેતિ---યદુક્તં પૌરુષેયમિત્યાદિ તત્ર પ્રષ્ટવ્યમિત્યર્થઃ ।
તદર્થત્વં તસ્ય શબ્દસ્યાર્થત્વમ્ ।
દત્તમેવોત્તરં તયોરુપરીત્યાદિના ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નન્વસ્તુ યુગપદેવ તાત્પર્યશક્ત્યા વિભાવાદિસંસર્ગસ્ય રસાદેશ્ચ પ્રકાશનમ્-ઇતિ ચેત્ ? ન, તયોર્હેતુફલભાવાઙ્ગીકારાત્ ।
યદાહ મુનિઃ--"વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિસંયોગદ્રસનિષ્પત્તિઃ" ઇતિ ।
સહભાવે ચ કુતઃ સવ્યેતરવિષાણયોરવિ કાર્યકારણભાવઃ ? પૌર્વાપર્યવિપર્યયાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) નનુ અતિરિક્તપદાર્થરૂપા તુરીયા વૂત્તિર્ધ્વનિકેન નોચ્યતે, કિન્તુ કૢપ્તતાત્પર્યમેવ વ્યઙ્ગ્યબોધકમ્ ।
તેન ચ ક્રમશો બોધન એવ, "શબાદબુદ્ધિકર્મણામ્ "ઇત્યાદ્યુક્તં દૂષણં યુગપદેવ તેન બોધ્યતામિત્યાશઙ્કતે---નન્વિતિ ।
તાત્પર્યશક્ત્યા તાત્પર્યરૂપતયા વૃત્ત્યા ।
તયોઃ વિભાવાદિસંસર્ગપ્રકાશનરસાદિપ્રકાશનયોરિત્યર્થઃ ।
રસનિષ્પત્તિરિત્યત્ર રસસ્ય જ્ઞાનનિષ્પત્તિરેવ નિષ્પત્તિઃ સ્વપ્રકાશસ્ય સ્વજ્ઞાનાભિન્નત્વાત્ ।
પઞ્ચમ્યા ચ વિભાવાદિસંસર્ગજ્ઞાનસ્ય કારણતાપ્રદર્શનાત્ ।
સહભાવેનોત્પત્તૌ તદ્દર્શિતકારણતાનુત્પત્તિં દર્શયતિ---સહભાવે ચેતિ ।
સવ્યેત્રરવિષાણે વામદભિણગાવાદિશૃઙ્ગે ।
લોચના:
(લો, ઐ) નન્વિતિ ।
પ્રકાશનમિત્યનન્તરં,"તથા સતિ વિરમ્યવ્યાપારો ન ભવિષ્યતિ"ઇતિ શેષઃ ।
અનયૈવ દિશા પ્રતીયમાનયોર્વસ્ત્વલઙ્કારયોરપિ,"યત્પરઃ શબ્દઃ સ શબ્દાર્થઃ"ઇતિન્યાયાશ્રયેણ વ્યઞ્જનાઙ્ગીકારો ઽનુપપન્ન એવ ।
કિઞ્ચ, "યત્પરઃ શબ્દઃ સ શબ્દાર્થઃ"ઇતિ ન્યાયમઙ્ગીકુર્વતાં વ્યઞ્જનાનઙ્ગીકારે વાનીરકુઞ્જ ઇત્યાદૌ ગુણીભૂતઃ પ્રતીયમાનોર્ઽથઃ પ્રથમમવતરન્ શબ્દસ્ય તત્પરત્વાભાવાત્ કસ્ય વ્યાપારસ્ય વિષયતામવલમ્બતામ્ ? નનુ તર્હિ ભટ્ટનયવત્, "પીનો દેવદત્તો દિવા ન ભુઙ્ક્તે ।
ઽ; ઇત્યાદૌ, "રાત્રૌ ભુઙ્ક્તેઽ; ઇત્યાદિવદત્રાપિ વ્યઙ્ગ્યાર્થપ્રતીતૌ વાક્યશેષં કલ્પતામિતિ ચેન્ન ।
"ધર્મિકલ્પનાતો વરં ધર્મકલ્પના"ઇતિ ન્યાયાદ્ વ્યાપારન્તરકલ્પનસ્યૈવ ન્યાય્યત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ગઙ્ગાયાં ઘોષઃ" ઇત્યાદૌ તટાદ્યર્થમાત્રબોધવિરતાયા લક્ષણાયાશ્ચ કુતઃ શીતત્વપાવનત્વાદિવ્યઙ્ગ્યબોધકતા ।
તેન તુરીયા વૃત્તિરુપાસ્યૈવેતિ નિર્વિવાદમેતત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) નનુ લક્ષણામૂલવ્યઞ્જના નાદ્રિયતામ્, એકયૈવ લક્ષણયા લક્ષયવ્યઙ્ગ્યાર્થદ્વયં બોધ્યતામિત્યત આહ---ગઙ્ગાયામિતિ ।
લોચના:
(લો, ઓ) એવં પૂર્વોક્તવ્યઙ્ગ્યાનામભિધાતાત્પર્યાવેદ્યત્વં નિરસ્ય લક્ષણાવેદ્યત્વં દૂષયતિ---ગઙ્ગાયામિતિ ।
ઉપસંહરતિ---તેનેતિ ।
તેન હેતુના ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કિંચ---
બોદ્ધૃસ્વરૂપસંખ્યાનિમિત્તકાર્યપ્રતીતિકાલાનામ્ ।
આશ્રયવિષયાદીનાં ભેદાદ્ભિન્નો ઽભિધેયતો વ્યઙ્ગ્યઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) નનુ અભિધા લક્ષણા ચ દીર્ઘતરીભૂતૈવ વ્યઙ્ગ્યાર્થં બોધયતુ, કુતસ્તયોર્વિરામઃ? શબ્દસ્ય વિરમ્યવ્યાપારસ્તુ ભવન્મતે વ્યઙ્ગ્યબોધન ઇવ સ્વીકાર્ય ઇત્યતો વૈધર્મ્યાદેવ વાચ્યવ્યઙ્ગ્યબોધકવ્યાપારયોર્ભેદં સાધયતિ ।
કિઞ્ચ---બોદ્ધૃસ્વરૂપેતિ---બોદ્ધા, સ્વરૂપમ્, સંખ્યા, નિમિત્તમ્, કાર્યમ્, પ્રતીતિઃ, કાલઃ, આશ્રયઃ, વિષયશ્ચેત્યાદીનાં ચ ભેદાદિત્યર્થઃ ।
એષાં ભેદં સ્વયમેવ દર્શયિષ્યતિ ।
ભિન્નો ઽભિધેયતો વ્યઙ્ગ્ય ઇતિ---યદ્યપિ અભિધાવ્યઞ્જનયોરેવ ભેદઃ પ્રદર્શનીયઃ, તથાપિ તદ્ભેદપ્રદર્શનેનૈવ તદ્વોધકસ્યાપિ ભેદઃ પ્રદર્શિત ઇત્યાશયેન ઇત્થમુક્તમ્ ।
લોચના:
(લો, ઔ) વ્યઙ્ગ્યસ્યાભિધેયત્વે દૂષણાન્તરમવતારયતિ---કિઞ્ચેતિ ।
ભેદાદિત્યસ્ય બોદ્ધ્રિત્યાદૌ પ્રત્યેકમન્વયઃ ।
તેન બોદ્ધૃભેદાત્, સ્વરૂપભેદાત્, સંખ્યાભેદાદિત્યાદિ બોદ્ધવ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વાચ્યાર્થવ્યઙ્ગ્યાર્થયોર્હિ પદતદર્થમાત્રજ્ઞાનનિપુણૈર્વૈયાકરણૈરપિ સહૃદયૈરેવ ચ સંવેદ્યતયા બોદ્ધૃભેદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) તત્ર બોદ્ધૃભેદં દર્શયતિ---વાચ્યાર્થવ્યઙ્ગ્યાર્થયોરિતિ ।
વાચ્યાર્થસ્ય વૈયાકરણૈર્વેદ્યતયા, વ્યઙ્ગ્યાર્થસ્ય ચ સહૃદયૈરિત્યેવં યથાસંખ્યમન્વયઃ ।
વૈયાકરણ હિ પદસ્ય પદવાચ્યાર્થસ્ય જ્ઞાનમાત્રે નિપુણાઃ, ન તુ વ્યઙ્ગ્યાર્થજ્ઞાને ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ભમ ધમ્મિઅ--" (242 પૃ.) ઇત્યાદૌ ક્વચિદ્વાચ્યે વિધિરૂપે નિષધરૂપતયા, ક્વચિત્ "નિઃ શેષચ્યુતચન્દનમ્-" (62 પૃ.) ઇત્યાદૌ નિષેધરૂપે વિધિરૂપતયા ચ સ્વરૂપભેદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) સ્વરૂપભેદં દર્શયતિ---ભમેતિ ।
અત્ર ભ્રમણવિધિર્વાચ્યોર્ઽથઃ ।
અભ્રમણં નિષેધો વ્યઙ્ગયઃ ।
નિષેધરૂપે ઇતિ---તદન્તિકે ઽગમનં નિષેધો વાચ્યઃ ।
તદન્તિકે ગમનવિધિર્વ્યઙ્ગ્ય ઇત્યર્થઃ ।
વિધિરૂપે વાચ્યે જ્ઞાતે સતિ નિષેધિરૂપતયા વ્યઙ્ગ્યો જ્ઞાયત ઇત્યર્થઃ ।
એવમુત્તરત્રાપિ ।
લોચના:
(લો, અ) "નિઃ શેષચ્યુતચન્તનમ્ ઽ; ઇત્યાદૌ "ગતાસીત્"ઇત્યર્થસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વમઙ્ગીકૃત્ય વિધિરૂપત્વોક્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ગતો ઽસ્તકર્કઃ" ઇત્યાદૌ ચ વાચ્યોર્ઽથ એક એવ પ્રતીયતે ।
વ્યઙ્ગ્યસ્તુ તદ્વોદ્ધ્રાદિભેતાત્ ક્વચિત્ "કાન્તમભિસર" ઇતિ, "ગાવો નિરુધ્યન્તામ્" ઇતિ, "નાયકસ્યાયમાગમનાવસરઃ" ઇતિ, "સંતાપો ઽધુના નાસ્તિ" ઇત્યાદિરૂપેણાનેક ઇતિ સંખ્યાભેદઃ ।
લોચના:
(લો, આ) બોદ્ધ્રાદીત્યાદિશબ્દેન વક્તૃપ્રકરણાદયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વાચ્યાર્થઃ શબ્દોચ્ચારણમાત્રેણ વેદ્યઃ, એષ તુ તથાવિધપ્રતિભાનૈર્મલ્યાદિનેતિ નિમિત્તભેદઃ ।
પ્રતીતિમાત્રકરણાચ્ચમત્કારકરણાચ્ચ કાર્યભેદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) સંખ્યાભેદં દર્શયતિ---વાચ્યાર્ઽથઃ ઇતિ ।
એષ ઇતિ---વ્યઙ્ગ્યૈત્યર્થઃ ।
કાર્યભદં દર્શયતિ---પ્રતીતિમાત્રેતિ---અભિધાયા અભિધેયપ્રતીતિમાત્રં કાર્યમ્, વ્યઞ્જનાયાસ્તુ ચમત્કારો ઽપિ કાર્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કેવલરૂપતયા ચમત્કારિતયા ચ પ્રતીતિભેદઃ ।
પૂર્વપશ્ચાદ્ભાવેન ચ કાલભેદઃ ।
શબ્દાશ્રયત્વેન શબ્દતદેકદેશતદર્થવર્ણસંઘટનાશ્રયત્વેન ચાશ્રયભેદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) કાલભેદં દર્શયતિ---પૂર્વપશ્ચાદિતિ ।
આશ્રયભેદં દર્શયતિ---શબ્દાશ્રયત્વેનેતિ ।
અભિધાયાઃ શબ્દમાત્રામાશ્રયઃ ।
વ્યઞ્જનાયાસ્તુ શબ્દતદેકદેશવર્ણાદિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"કસ્સ વ ણ હોઇ રોસો દટ્ઠૂણપિઆએં સવ્વણં અહરં ।
સબ્ભમરપડમગ્ઘાઇણિ વારિઅવામે સહસુ એઙ્ણિં" ॥
ઇતિ સખીતત્કાન્તવિષયત્વેન વિષયભેદઃ ।
તસ્માન્નાભિધેય એવ વ્યઙ્ગ્યઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) વિષયભેદં દર્શયતિ---"કસ્સ વા ણ હોઇઽ; ઇતિ ।
કસ્ય વા ન ભવતિ રોષો દૃષ્ટ્વા પ્રિયાયાઃ સવ્રણમધરમ્ ? સભ્રમરપદ્માઘ્રાયિણિ ! વારિતવામે ! સહસ્વેદાનીમ્ ।
"ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
ઉપનાયકદષ્ટાધરાં પત્નીં તર્જયન્તં પ્રતિ નાયિકાસખ્યાઃ પ્રતારણોક્તિરિયમ્ ।
હે વારિતવામે ! વારિતે સભ્રમરપદ્માઘ્રાણે વામે પ્રતિકૂલે ઇત્યાપાતતઃ ।
"વારિતાયામધરદંશપર્યન્તાયાં રતૌ વામેઽ; ઇતિ તુ ગૂઢમ્ ।
સહસ્વેત્યત્ર પત્યુસ્તર્જનકર્મ બોધ્યમ્ ।
સખીતત્કાન્તેતિ---વક્તર્યાઃ સખી નાયિકા, તત્કાન્તસ્તત્પતિઃ ।
તદ્વિષયત્વેનતજ્જ્ઞાનવિષયત્વેન ।
નાયિકયા હિ પ્રતીયતે ઇયં પ્રતારયતીત્યેવં વ્યઙ્ગ્યાર્થઃ ।
તસ્માદિતિ---વ્યઙ્ગ્યાર્થો નાભિધાગમ્ય ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) કસ્સ વા ણેતિ---વારિતાદર્થાદ્ વામે પ્રતિકૂલકારિણિ ।
તત્ર વાચ્યં સખીવિષયમ્, "ભ્રમરેણ દષ્ટધરેયં, ન પુનઃ પરકામુકેનઽ; ઇતિ વ્યઙ્ગ્યં તુ કાન્તવિષયમ્ ।
એવં બોદ્ધૃસ્વરૂપાદિભેદે ઽપિ યદિ વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોરેકત્વં તદા ક્વચિદપિ નીલપીતાદૌ નરપુઙ્ગવાદૌ ભેદો ન સ્યાદિત્યાશયઃ ।
નનુ ગતો ઽસ્તમર્ક ઇત્યાદિવાક્યે પ્રકરણાદિરૂપજ્ઞાપકાન્તરસહાયેનૈવ બોધિતસ્ય કાન્તમભિસરેત્યાદિવ્યઙ્ગ્યાર્થસ્ય કથં શબ્દપ્રમાણબોધ્યત્વમ્, શબ્દૈકસમધિગમ્યત્વાભાવાદ્, ઇતિ ચેદત્ર કેચિદાહુઃ-યથા શબ્દબોધિતસ્ય ક્વચિદ્ વાચ્યસ્યાર્થસ્ય સત્યાસત્યત્વજિજ્ઞાસાયાં સત્યત્વમનુમાનવિષય ઇતિ શબ્દાનુમાનપ્રમાણયોર્ભિન્નવિષયત્વમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્તુ એવ એવ શબ્દપ્રમાણેન પ્રકરણાદિબોધ્ય ઇતિ દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિ કયોર્વૈષમ્યમ્ ।
તત્ર કા ગતિરિતિ ચેત્---તત્રૈવં સઙ્ગતિઃ ।
યથા પ્રકરણાદેર્વિષ્ણ્વાદ્યનેકાભિધેયસ્યાપિ હર્યાદ્યભિધેયાવચ્છેદકત્વં તથાનેકવ્યઞ્જકસ્યાપિ શબ્દસ્ય એકવ્યઙ્ગ્યે પ્રકરણદિસાહાય્યસ્યેતિ કર્તવ્યતારૂપતયા શબ્દસ્યાઙ્ગત્વં સ્વાઙ્ગસ્ય ચાવ્યવધાયકત્વં ન્યાયસિદ્ધમેવિતિ ન શબ્દપ્રમાણવ્યાકોપઃ ।
ઇહ ચ યદ્યપિ વાક્યાર્થસ્ય પ્રતીત્યનન્તરં તસ્ય સત્યાસત્યત્વજિજ્ઞાસાયાં સત્યત્વં પ્રમાણાન્તરેણાનુમાનેનૈવ બોધ્યતે, તથાપિ સત્યાસત્યત્વજિજ્ઞાસાતઃ પૂર્વમુપપન્નાયા વાક્યાર્થપ્રમાયા અપ્રમાભાવાત્ શબ્દૈકસમધિગમ્યત્વાચ્ચ ન શબ્દપ્રામાણ્યવ્યાકોપઃ ।
ન હિ ચક્ષુરાદિના પ્રતીતૌ સત્યાસત્યત્વપ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યં વ્યાકુપ્યેત ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તથા---
લોચના:
(લો, ઈ) તથેતિ ।
ન ખલુ એતાવતૈવ વ્યઙ્ગ્યાનામભિધાલક્ષણાબોધ્યત્વં નાસ્તિ, અપિ તુ ઇતરધાપીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રાગસત્વાદ્રસાદેર્નો બોધિકે લક્ષણાભિધે ।
કિઞ્ચિ મુખ્યાર્થબાધસ્ય વિરહાદપિ લક્ષણા

"ન બોધિકા" ઇતિ શેષઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) રસાદિબોધિકા ન લક્ષણા નાપિ અભિધા સમ્ભવતીત્યાહ--પ્રાગસત્ત્વાદિતિ ।
તત્કાવ્યસ્થશબ્દજન્યો યો રસસ્તસ્ય શબ્દબોધાનન્તરમેવ જન્યમાનત્વાત્ તત્પ્રાક્ તસ્યાસત્ત્વાત્ તત્ર તત્કાવ્યસ્થશબ્દસ્ય શક્તેર્લક્ષણાયા વા ગ્રહીતુમશક્તત્વાદિત્યર્થઃ; પ્રાગુપસ્થિતે વસ્તુન્યેવ તયોર્ગ્રહણસમ્ભવાત્ ।
નનુ કાવ્યાત્ પ્રથમમનુભૂયમાનો યો રસસ્તન્નિષ્ઠસામાન્યધર્મરૂપયા સામાન્યલક્ષણયા ઉપસ્થિતે ભાવિન્યપિ રસે શક્તિગ્રહો ઽસ્ત્વિતિ ચેન્ન ।
શક્ત્યા લક્ષણયા વા પ્રાથમિકરસબોધસ્યૈવ તત્સમ્ભવાત્ પ્રાક્ તસ્યાનુપસ્થિતત્વાત્ વિભાવાદિવાચકશબ્દાનાંતત્ર શક્તિગ્રહકત્વાભાવાચ્ચેત્યપિ બોધ્યમ્ ।
નાપિ કોષગ્રાહિતશક્તિકાત્ કાવ્યસ્થશૃઙ્ગારાદિશબ્દાત્તદ્વોધઃ, અનનુભવાત્ ।
પ્રત્યુત તત્સત્ત્વે રસાદેઃ સ્વશબ્દવાચ્યતાદોષસ્યૈવ વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
અતઃ શૃઙ્ગારાદિશબ્દાબોધ્યત્વે રસત્વાનાપ્તેઃ; કિન્તુ વિભાવાદ્યભિધાનદ્વારૈવ તત્પ્રતીતેરાનુભાવિકત્વાત્ નનુ ઇહ કાવ્યસ્થાત્ શૃઙ્ગારાદિશબ્દાજ્જ્ઞાતસ્ય રસસ્ય પ્રાગુપસ્થિતત્વેન વિભાવાદિવાચકશબ્દૈર્લણયા રસાદેર્બોધો ઽસ્તુ ઇત્યત આહ---કિઞ્ચ મુખ્યાર્થેતિ ।
લક્ષણેત્યસ્ય શેષાઞ્ચલં પૂર્વતો ઽનુષઞ્જયતિ---ન બોધિકેતિ ।
લોચના:
(લો, ઉ) પ્રાગિતિ ।
અયમર્થઃ--રસભાવાદેર્વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાગસત્ત્વાલ્લક્ષણાભિધે ન બોધિકે ।
ત્રયાણામપિ વ્યઙ્ગ્યાનાં મુખ્યાર્થબાધવિરહાદપિ ન લક્ષણા બોધિકેતિ ।
અપિઃ પૂર્વોક્તસમુચ્ચયે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નહિ કો ઽપિ રસનાત્મકવ્યાપારદ્ભિન્નો રસાદિપદપ્રતિપાદ્યઃ પ્રમાણસિદ્ધો ઽસ્તિ, યમિમે લક્ષણાભિધે બોધયેતામ્ ।
કિંઞ્ચ, યત્ર"ગઙ્ગાયાં ઘોષઃ" ઇત્યાદાવુપાત્તશબ્દાર્થાનાં બુભૂષન્નેવાન્વયો ઽનુપપત્ત્યા બાધ્યતે તત્રૈવ હિ લક્ષણાયાઃ પ્રવેશઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) નનુ રસે ઽપિ તાત્પર્યસત્ત્વાલ્લક્ષણાં વિના તદનિર્વાહ એવ મુખ્યાર્થબાધ ઉચ્યત ઇત્યત આહ--ન હીતિ ।
યદિ રસાદિશબ્દાત્તસ્ય પ્રાગુપસ્થિતિસ્તદૈવ તસ્ય લક્ષણયા બોધાર્થમુક્તરૂપમુખ્યાર્થબાધનિર્વચનં સૈવ તુ નેત્યર્થઃ ।
રસનાત્મકો વ્યઞ્જનાત્મકો વ્યાપારો યસ્ય, એતાદૃશરસાદ્ ભિન્ન એવ રસાદિપ્રતિપાદ્ય ઇત્યર્થઃ ।
બુભૂષન્--ભવિતુમિચ્ચન્ ।
પ્રવાહાદૌ ઘોષાદ્યન્વયઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) પ્રમાણાસિદ્ધ ઇત્યનન્તરમ્, "ક્વચિદ્"ઇતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યદુક્તં ન્યાયકુસુમાઞ્જલાવુદયનાચાર્યૈઃ---
"શ્રુતાન્વયાદનાકાઙ્ક્ષં ન વાક્યં હ્યન્યદિચ્છતિ ।
પદાર્થાન્વયવૈધુર્યાત્તદાક્ષિપ્તેન સઙ્ગતિઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) અસ્મિન્નર્થે સંવાદં દર્શયતિ---તદુક્ત્મ્ ઇતિ ।
શ્રુતાન્વયાત્--શ્રુતપદાર્થયોરન્વયસમ્ભવાત્; અબાધિતાદન્યત્રાનાકાઙ્ક્ષં વાક્યમન્યદ્ધિ નેચ્છતિ નાકાઙ્ક્ષતિ ।
પદાર્થાન્વયવૈધુર્યાત્--પદાર્થયોરન્વયાસમ્ભવાત્ ।
તદાક્ષિપ્તેન--તદુલ્લિખિતેન ।
સઙ્ગતિરન્વય ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) શ્રુતાન્વયાદિતિ ।
અન્યત્---પદાર્થાન્તરમ્ ।
નેચ્છતિ નાપેક્ષતે ।
યદિ તુ "ગઙ્ગાયાં ઘોષઃઽ; ઇત્યાદૌ પદાર્થાનામન્વયકાલ એવ બાધપ્રતિભાસાદ્યન્વયસ્ય વિધુરીભાવસ્તદા તેન પદાર્થેન જલમયાદિના આક્ષિપ્તો યસ્તટાદિસ્તેન સઙ્ગતિરન્વય ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ન પુનઃ "શૂન્યં વાસગૃહમ્--" ઇત્યાદૌ (22 પૃ.) મુખાયાથબાધઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) એવં, "શૂન્યં વાસગૃહમ્ઽ; ।
ઇત્યાદૌ શૂન્યવાસગૃહાદીનાં વિલોકનાદ્યન્વયાબાધાત્ ન રસલક્ષણેત્યહ--ન પુનરિતિ ।
લોચના:
(લો, ૠ) તતઃ કિમિત્યત આહ---ન પુનરિતિ ।
તત્કથં રસાદિપ્રતીતૌ લક્ષણા ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યદિ ચ "ગઙ્ગાયાં ઘોષઃ" ઇત્યાદૌ પ્રયોજનં લક્ષ્યં સ્યાત્, તીરસ્ય મુખ્યાર્થત્વં બાધિતત્વં ચ સ્યાત્ ।
તસ્યાપિ ચ લક્ષ્યતયા પ્રયોજનાન્તરં તસ્યાપિ પ્રયોજનાન્તરમિત્યનવસ્થાપાતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) નન્વેવં રસબોધનાર્થમેવ વ્યઞ્જના સ્વીક્રિયતામ્; "ગઙ્ગાયાં ઘોષઃઽ; ઇત્યાદૌ યત્ શૈત્યપાવનત્વં ચ વ્યઙ્ગ્યમુક્તં તીરલક્ષણાનન્તરં તત્રાપિ લક્ષણૈવાસ્તુ; કિં વ્યઞ્જનયા ? ઇત્યાહ---યદિ ચેતિ ।
પ્રયોજનં પ્રયોજનીભૂતજ્ઞાનાવિષયઃ ।
મુખ્યાર્થત્વં બાધિતત્વં ચ સ્યાદિતિ---ઉભયમેવ તુ નાસ્તીતિ શેષઃ ।
પ્રયોજનસ્ય લક્ષ્યત્વે ઽનવસ્થા સ્યાદિત્યત આહ--તસ્યાપીતિ ।
અનવસ્થાપાત્ ઇત્યત્ર અનવસ્થાપાતશ્ચેત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) નન્વેવં વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યે ધ્વનૌ માસ્તુ લક્ષણા; અવિવક્ષિતવાચ્યે તુ શીતત્વપાવનત્વાદિરૂપં પ્રયોજનં લક્ષણીયમસ્તિત્વત્યાશઙ્ક્યાહ---યદિ ચેતિ ।
શબ્દો હિ પ્રથમં મુખ્યમર્થં પ્રતિપાદ્ય તસ્ય વાક્યાર્થાન્વયાનુપપત્તૌ તત્સમ્બન્ધિનમર્થં લક્ષયતિ ।
ઇહ યદિ તીરપ્રત્યયાનન્તરં બોધ્યં પ્રયોજનં લક્ષયતિ તદા ગઙ્ગાશબ્દસ્ય તીરં મુખ્યોર્ઽથઃ સ્યાત્ ।
તસ્ય ચ વાક્યાર્થાન્વયાનુપપત્તિઃ સ્યાત્ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રયોજનલક્ષ્યત્વે ઽનવસ્થાદોષો ઽપીત્યાહ---તસ્યાપીતિ ।
તસ્ય તયા તક્ષ્યતયા અઙ્ગીકાર્યસ્ય પ્રયોજનાન્તરમ્, રૂઢિપ્રયોજનાભાવે લક્ષણાસમ્ભાવાદિત્યર્થઃ ।
તસ્યાપિ---દ્વિતીયપ્રયોજનસ્ય ।
"અનવસ્થા યા મૂલક્ષતિકારિણી"મૂલં હ્યત્ર તીરનિષ્ટસ્ય પાવનત્વસ્ય ચ પૂર્વપક્ષેણ લક્ષ્યત્વેનાઙ્ગીકારઃ ।
તસ્યેવંવિધાનર્થમૂલત્વેન પરિત્યાગો ન્યાય્ય ઇતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ન ચાપિ પ્રયોજનવિશિષ્ટ એવ તીરે લક્ષણા ।
વિષયપ્રયોજનયોર્યુગપત્પ્રતીત્યનભ્યુપગમાત્ ।
નીલાદિસંવેદનાનન્તરમેવ હિ જ્ઞાતતાયા અનુવ્યવસાયસ્ય વા સંભવઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) નનુ લક્ષ્યાર્થબોધાનન્તરં યદિ પ્રયોજને લક્ષણા તદૈવાનવસ્થા; શીતપાવને તીરે ઘોષ ઇત્યેવં પ્રયોજનવિશિષ્ટ એવ લક્ષણાસ્ત્વિત્યત આહ---ન ચાપીતિ ।
તત્ર ગઙ્ગાતીરે ઘોષ ઇત્યતો ઽધિકાર્થસ્ય પ્રતીતિઃ પ્રયોજનમિતિ કાવ્યપ્રકાશકૃદુક્તં પ્રયોજનમનુસન્ધેયમ્ ।
સમાધત્તે--વિષયપ્રયોજનયોરિતિ ।
પાવનત્વવિશિષ્ટતીરલક્ષણાયાં હિ લક્ષણાવિષયસ્તીરમ્, વિશેષણં પાવનત્વાદિ ।
પ્રયોજનં---પ્રયોજનીભૂતજ્ઞાનવિષયરૂપં પાવનત્વાદિ તયોર્યુગપત્પ્રતીતિઃ;--લક્ષણાયન્યૈકપ્રતીતિઃ; તદનભ્યુપગમાદિત્યર્થઃ ।
નનુ તદનભ્યુપગમે કિં બીજમ્ ? ઇતિ ચેત્--લક્ષણયા યત્પાવનત્વવિશિષ્ટં જ્ઞાનં જનયિતવ્યં તત્પ્રયોજનીભૂતં જ્ઞાનં ચ તદેવ પર્યવસિતમિત્યતઃ કાર્યકારણયોરભેદાપત્તિરેવ બીજમિતિ સર્વત્ર તુ તયોર્ભેદ એવ દૃશ્યતે ઇત્યાહ--નીલાદીતિ ।
નીલાદિજ્ઞાનં વ્યવસાયરૂપં કારણં, તત્કાર્યં તુ જ્ઞાતતા ।
નૈયાયિકાનાં મુરારેશ્ચ મતે ઽનુવ્યવસાયઃ તાદૃશકાર્યકારણયોશ્ચ ક્રમોત્પત્તિરેવ ઇત્યર્થઃ ।
ક્રમિકયોશ્ચ ભેદ ઇત્યર્થઃ
લોચના:

(લો, એ) નનુ યદિ તટાદ્યર્થબોધનાય લક્ષણાવૃત્તિરાશ્રયણીયા, ઇહ ચૈતદ્વિશિષ્ટમેવ તટં લક્ષણા બોધયતુ કિં વૃત્ત્યન્તરેણ ? તથા હિ ગઙ્ગાતાદાત્મ્યેન તટપ્રત્યયસ્તાવલ્લક્ષ્યઃ, ગઙ્ગાતાદાત્મ્યપ્રતીત્યા ચ તટસ્ય દૈવસિદ્ધમેવ શૈત્યાદિવિશિષ્ટત્વમિત્યાશઙ્ક્યાહ--ન ચાપીતિ---પ્રયોજનવિશિષ્ટે ઽપિ લક્ષણૈત્યર્થઃ ।
કુતઃ ? ઇત્યાહ---
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નાનુમાનં રસાદીનાં વ્યઙ્ગ્યાનાં બોધનક્ષમમ્ ।
આભાસત્વેન હેતૂનાં સ્મૃતિર્ન ચ રસાદિધીઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) વ્યક્તિવિવેકકારમતે વિભાવાદિભ્યો રત્યાદ્યનુમિતિરેવ રસ; ન રત્યાદીનાં વ્યઞ્જના--ઇતિ; તદ્દૂષયતિ--નાનુમાનમ્ ઇતિ ।
રસાદીનાં રત્યાદીનાં વ્યઙ્ગ્યાનાં બોધનક્ષમં બોધકારણં નાનુમાનમિત્યર્થઃ ।
કુતઃ ? ઇત્યત્રાહ--આભાસત્વેનેતિ ।
ગ્રન્થકૃન્મતે હિ જ્ઞાયમાનવિભાવાદીનાં રત્યાદિલિઙ્ગત્વસમ્ભવે ઽપિ, રામઃ સીતાવિષયકરતિમાન્; સીતાદિવિભાવાદિમત્ત્વાત્ ઇત્યનુમિતિર્ન રસઃ તસ્યાનન્દસ્વરૂપત્વાભાવેન અનાસ્વાદ્યત્વાત્; કિન્તુ શબ્દાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયત્વેન વ્યઞ્જનયા શાબ્દબોધવિષયો રત્યાદિર્ભાવુકૈર્ભાવ્યમાનઃ સ્વપ્રકાશાનન્દમયત્વેન પરિણત આસ્વાદ્યમાનો રસઃ ।
તસ્ય ચ વ્યઙ્ગ્યત્વં પ્રપાનકરસન્યાયેન, તચ્છરીરપ્રવિષ્ટરત્યાદેર્વા વ્યઙ્ગ્યત્વાદિતિ ।
તથા ચ તાદૃશરસસ્ય હેતૂનાં રત્યાદિકાર્યકારણસહકારિરૂપાણાં વિભાવાદાનામાભાસત્વેન નાનુમાનં નાનુમિતિરિત્યર્થઃ ।
તથા હિ વિભાવાદયઃ સીતાદયો હેતવો મુતુબર્થદિદૃક્ષાદિસમ્બન્ધેન રામાદિવૃત્તયઃ ।
સાધ્યસ્તૂક્તરૂપો રસઃ કાવ્યબોદ્ધનિષ્ઠ ઇત્યતો હેતૂનાં વિરુદ્ધત્વમસિદ્ધિશ્ચેતિ હેત્વાભાસતા ।
વૃત્તાવપ્યયમર્થો વ્યક્તિર્ભવિષયતિ ।
રસાદિબુદ્ધિઃ સ્મૃતિરૂપાપિ નેત્યાહ--સ્મૃતિર્ન ચ રસાદિધીઃ ઇતિ ।
સંસ્કારજન્યત્વેન રસાદિબુદ્ધિઃ સ્મૃતિરૂપેતિ કેચિદાહુઃ ।
તચ્ચ સંસ્કારજન્યપ્રત્યભિજ્ઞાયાં વ્યભિચારાદાભાસરૂપમેવેત્યગ્રે વક્ષ્યતે ।
વસ્તુતસ્તુ સ્વપ્રકાશાનન્દરૂપત્વેનૈવ ન સ્મૃતિઃ; તસ્યા એવંભાવાભાવાત્ ।
લોચના:
(લો, ઐ) એવં વ્યઙ્ગ્યસ્યાસ્ય પ્રાચીનવેદ્યત્વં નિરસ્ય મહિમભટ્ટેન ખલુ રસવસ્ત્વલઙ્કારવ્યઞ્જકાનાં વાક્યાનામન્તર્ભાવાર્થં યદનુમાનં દર્શિતં તત્તદ્ધેત્વાભાસદોષેણ વિધુરીકૃતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વ્યક્તિવિવેકકારેણ હિ--"યાપિ વિભાવાદિભ્યો રસાદીનાં પ્રતીતિઃ સાનુમાન એવાન્તર્ભવિતુમર્હતિ ।
વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિપ્રતીતિર્હિ રસાદિપ્રતીતેઃ સાધનમિષ્યતે" ।
તે હિ રત્યાદીનાં ભાવાનાં કારણકાર્યસહકારિભૂતાસ્તાનનુમાપયન્ત એવ રસાદીન્નિષ્પાદયન્તિ ।
ત એવ પ્રતીયમાના આસ્વાદપદવી ગતાઃ સન્તો લસા ઉચ્યન્તે, ઇત્યવશ્યંભાવી તત્પ્રતીતિક્રમઃ કેવલમાશુભાવિતયાસૌ ન લક્ષ્યતે, યતો ઽયમદ્યાપ્યભિવ્યક્તિક્રમઃ" ઇતિ યદુક્તમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) વ્યાચષ્ટે---વ્યક્તિવિવેકકારેણેતિ ।
રસાદિનિષ્ઠા રસાદિવિષયા ।
ક્વચિત્તુ, "રસાદીનામ્ઽ; ઇતિ પાઠઃ ।
તાદૃશી યા વિભાવાદિભ્યઃ પ્રતીતિઃ સિદ્ધેત્યર્થઃ ।
તાન્ રસાદીન્નિષ્પાદયન્તીલિ નિષ્પાદનપ્રકારમાહ---ત એવેતિ ।
ત એવ અનુમીયમાના રત્યાદય એવ પુનઃ પુનરનુશીલનાદાસ્વાદ્યપદવીં ગતાઃ સન્તો જ્ઞાનસમ્બન્ધેન સામાજિકનિષ્ઠરસતામાપદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તત્પ્રતીતિક્રમ ઇતિ---વિભાવાદિજ્ઞાનમ્, તતો રત્યનુમિતિઃ, તતઃ પુનઃ પુનરનુશીલનમ્, તત આસ્વાદ ઇત્યેવં પ્રતીતિક્રમ ઇત્યર્થઃ ।
આશુભાવિતયા ઇતિ ।
રત્યાદ્યનુમિતેર્વિભાવાદિજ્ઞાનાનન્તર્યસ્યાશુભાવિતયા વ્યાપત્યાદ્યુપસ્થિત્યધીનાનુમિતિક્રમો ન તક્ષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
કિન્તુ વિભાવાદિભિરેવ રત્યાદિર્વ્યજ્યત ઇત્યવે ભ્રમો જાયત ઇત્યાહ---યતો ઽયમદ્યાપીતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર પ્રષ્ટવ્યમ્--કિં શબ્દાભિનયસમર્પિતવિભાવાદિપ્રત્યયાનુમિતરામાદિગતરાગાદિજ્ઞાનમેવ રસત્વેનાભિમતં ભવતઃ, તદ્ભાવનયાભાવકૈર્ભાવ્યમાનઃ સ્વપ્રકાશાનન્દો વા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) શબ્દાભિનયેતિ---શબ્દો વિભાવાદિવાચકઃ શબ્દઃ, અભિનયો નાટ્યાભિનયઃ, સર્મણં જ્ઞાપનમ્, રાગો ઽનુરાગો રતિઃ ।
તદિતિ---પૂર્વમેવેદં દર્શિતમ્ ।
સ્વપ્રકાશાનન્દો વેત્યત્રાનુમિતિ ઇતિ શેષઃ ।
અનુમિતિવિષયસ્યૈવ વિતર્ક્યમાણત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આદ્યે ન વિવાદઃ, કિન્તુ "રામાદિગતરગાદિજ્ઞાનં રસસંજ્ઞયા નોચ્યતે ઽસ્માભિઃ" ઇત્યેવ વિશેષઃ ।
દ્વિતીયસ્તુ વ્યાપ્તિગ્રહણાભાવાદ્ધેતોરાભાસતયાસિદ્ધ એવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) ન વિવાદ ઇતિ ।
રત્યાદેરનુમાનં વ્યઞ્જના ચેતિ વિવાદો નાપાતત ઇત્યર્થઃ ।
તદૈવાત્ર વિવાદઃ સ્યાદ્ યદા રામાદિગતરત્યાદિવ્યઞ્જનં મયા રસત્વેનોક્તસ્યાત્, તદેવ તુ નેત્યાહ---કિન્ત્વિતિ ।
મયોચ્યતે રામાદિગતરત્યાદેર્વ્યઞ્જનમ્, તતશ્ચ વ્યઙ્ગ્યરત્યાદિરેવ સામાજિકરત્યાદાવભેદેનાઽપ્યમાણો રસનાખ્યવ્યાપારેણાસ્વાદ્યમાનો રસ ઇતિ રસનિરૂપણપ્રસ્તાવોક્તસિદ્ધાન્તઃ ।
સ એવ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ, તસ્યાનુમેયત્વાસમ્ભવ ઇત્યાહ---દ્વિતીયસ્ત્વિતિ ।
વ્યાપ્તિગ્રહણાભાવાદિતિ---વિરુદ્ધહેતૌ તદ્ભાવનિયમાદિત્યર્થઃ ।
ઇદમુપલક્ષણં સ્વરૂપાસિદ્ધેશ્ચેત્યપિબોધ્યમ્, સીતાદિવિભાવાદિમત્ત્વસ્ય રામાદિમાત્રવૃત્તેર્ન તુ સામાજિકે ।
ઈદૃશાભાસતામાહ---હેતોરિતિ ।
અસિદ્ધ ઇત્યસ્ય દ્વિતીયઃ પક્ષઃ વિશેષ્યમ્ ।
આભાસત્વેન હેતૂનામિત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમિદમ્ ।
લોચના:
(લો, ઓ) હેતોરાભાસતયેતિ---"આભાસત્વેન હેતૂનામ્ઽ; ઇતિ કારિકાપદાર્થઃ ।
કથં હેતોરાભાસતેત્યાહ---વ્યાપ્તિગ્રહણાભાવાદિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યચ્ચોક્તં તેનૈવ---
"યત્ર યત્રૈવંવિધાનાં વિભાવાનુભાવસાત્ત્વિકસઞ્ચારિણામભિધાનમભિનયો વા તત્ર તત્ર શૃઙ્ગારાદિરસાવિર્ભાવઃ" ઇતિ સુગ્રહૈવ વ્યાપ્તિઃ પક્ષધર્મતા ચ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) વ્યક્તિવિવેકકારેણ સમ્બન્ધવિશેષણવિભાવાદીનાં યથોક્તાનન્દરૂપસવ્યાપ્યતા પક્ષધર્મતા ચ સાધ્યતે, દૂષયિતું તદપ્યુત્થાપયતિ---યચ્ચોક્તમિતિ ।
સાત્ત્વિકસંચારિણામિતિ---શૃઙ્ગારરસાનુમિત્યભિપ્રયેણોક્તમ્, તેષાં શૃઙ્ગારરસસ્યૈવ વ્યાપ્યત્વાત્ ।
ક્વચિત્તુ વિભાવાનુભાવસંચારિણામિત્યેવ પાઠો ન સાત્ત્વિકેત્યાદિઃ ।
અભિધાનં વાચકઃ શબ્દઃ, અભિધેયો નાટ્યામ્, તદ્વ્યઞ્જિકા ક્રિયા, તદુભયમપિ સ્વવિષયબોધાશ્રયતાસમ્બન્ધેન રસાશ્રયસામજિકવૃત્તિરિતિ વ્યાપ્તિઃ ।
પક્ષર્ધમતા ચ સુગ્રહેત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઔ) અત્ર મહિમભટ્ટદર્શિતાં વ્યાપ્તિં દૂષયિત્વા વ્યાપ્તિગ્રહણાભાવં દ્રઢયતિ--યચ્ચેત્યાદિ ।
પક્ષધર્મતેત્યન્તેન ।
તસ્માદતઃ શૃઙ્ગારરસાવિર્ભાવ ઇતિ રૂપઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તયા--
"યાર્ઽથાન્તરાભિવ્યક્તૌ વઃ સામગ્રીષ્ટા નિબન્ધનમ્ ।
સૈવાનુમિતિપક્ષે નો ગમકત્વેન સંમતા" ॥
ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) અસ્મિન્નેતસ્ય કારિકામાહ--યાર્થાન્તરેતિ ।
અર્થાન્તરસ્ય રસસ્યાભિવ્યક્તૌ આસ્વાદને નિબન્ધનકારણં વો યુષ્માકં યા સામગ્રીષ્ટા સૈવ વિભાવાદિરૂપા સામગ્રી નો ઽસ્માકં મતે ગમકત્વેન અનુમાપકત્વેન સમ્મતેર્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, અ) ભવદ્ભિરેવંવિધા વ્યાપ્તિરન્વેષ્ટવ્યેત્યત આહ--યાર્થેતિ ।
અર્થાન્તરાભિવ્યક્તૌ યા સામગ્રી કારણમ્ ઇષ્ટા સૈવાસ્માકમનુમિતૌ લિઙ્ગમિત્યર્થઃ ।
સામગ્રીભાવે ઽપિ હિ વ્યઙ્ગ્યાર્થપ્રતિપત્તૌ યતઃ કુતશ્ચિદપિ યદેવ તદેવ પ્રતીયતે ।

એવં વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રકાશને લિઙ્ગમવશ્યમન્વેષ્ટવ્યમ્ ।
તસ્ય વ્યાપ્તિગ્રહણં વિના આભાસતૈવ સ્યાદિતિ ભવતામપિ વ્યાપ્તિગ્રહણં વિના વ્યઙ્ગ્યજ્ઞાનં ન સમ્ભવતીતિ ભાવઃ ।
સમ્મતેત્યત્રેતિપદસ્ય યચ્ચોક્તમિત્યત્ર સમ્બન્ધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇદમપિ નો ન વિરુદ્ધમ્ ।
ન હ્યેવંવિધા પ્રતીતિરાસ્વાદ્યત્વેનાસ્માકમભિમતા કિન્તુ--સ્વપ્રકાશમાત્રવિશ્રાન્તઃ સાન્દ્રાનન્દનિર્ભરઃ ।
તેનાત્ર સિષાધયિષિતાદર્થાદર્થાન્તરસ્ય સાધનાદ્ધેતોરાભાસતા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) દૂષયતિ---ઇદમપીતિ ।
અનુમિતિર્હિ ન સ્વપ્રકાશાનન્દરૂપા ઇત્યર્થઃ ।
નિર્ભરસ્તદ્રૂપઃ, તાદૃશ એવ સિષાધયિષિત ઇત્યર્થઃ ।
સિષાધયિષિતત્વં ચાત્ર ઇચ્છાવિષયત્વમાત્રમ્, ન તુ અનુમિત્સિતત્વમ્, રસે ઽનુમિત્યભાવાત્ ।
આભાસતા અસિદ્ધસાધનરૂપાભાસતા ।
ઇદં દૂષણં સૌલભ્યાદેવોક્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ સામાજિકે સાત્રાત્ક્રિયમાણઃ સ્વપ્રકાશાનન્દો ઽનુમીયત એવ ન, અનુમિત્સાભાવાત્, ન હિ તસ્ય નિયમતો ઽનુમિત્સા ભવતિ, રસબોધસ્તુ નિયમત એવ ।
તથા જ્ઞાતવિભાવાદિરૂપા સામગ્રી રસાબોદ્ધુર્જનસ્યાપ્યસ્તીતિ વ્યભિચારશ્ચેતિ બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, આ) સિદ્ધાન્તમાહ---ઇદમપીતિ ।
ઇદં મહિમભટ્ટસ્ય સમનન્તરોક્તમ્ ।
સિષાધયિષિતોર્ઽથો રસાદેરનુમાનાન્તર્ભાવઃ ।
સાધિતમર્થાન્તરમ્ ।
તત્ર કાવ્યે શૃઙ્ગારાદિરસ ઇત્યાદિજ્ઞાનસ્યાનુમેયત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યચ્ચ "મમ ધમ્મિઅ--" ઇત્યાદૌ (242 પૃ.) પ્રતીયમાનં વસ્તુ ।
"જલકેલિતરલકરતલમુક્તપુનઃ પિહિતરાધિકાવદનઃ ।
જગદવતુ કોકયૂનોર્વિઘટનસંઘટનકૌતુકી કૃષ્ણઃ" ॥
ઇત્યાદૌ ચ રૂપકાલઙ્કારાદયો ઽનુમેયા એવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) યત્ર વસ્તુનો ઽલઙ્કારસ્ય વા વ્યઞ્જના તત્ર વસ્ત્વલઙ્કારૌ અનુમાનગમ્યૌ એવેતિ નૈયાયિકમતં દૂષયિતુમુત્થામપયતિ---યચ્ચેતિ ।
યચ્ચ પર્યવસ્યતીતિ દૂરેન્વયઃ ।
ઉક્તમિતિ તસ્ય શેષઃ ।
તથા ચ યચ્ચ પર્યવસ્યતીત્યુક્તમિત્યર્થઃ ।
પ્રતીયમાનં વસ્તુ, અભ્રમણમ્ ।
અલઙ્કારવ્યઞ્જનાસ્થલં દર્શયતિ--જલકેલીતિ ।
જલકેલૌ શ્રીકૃષ્ણેન સ્વીયકરદત્તજલેન રાધિકામુખચન્દ્રં પુનઃ પુરભિષિચ્ય સ્વીયકરેણ પિધીયતે ચ મુચ્યતે ચ ।
તતસ્તાદૃશચન્દ્રસ્ય પિધાનમોચનાભ્યાં કોકમિથુનસ્ય સંઘટનવિઘટને ભવતઃ ।
પિધાને રાત્રૌ વિરહિણસ્તસ્ય પ્રાતઃ કાલભ્રમાત્ સંઘટનમ્, મોચને ચન્દ્રોદયવિશિષ્ટસન્ધ્યાકાલભ્રમાદ્ વિઘટનમ્ ।
કૃષ્ણસ્ય તાદૃશકૌતુકવર્ણનમિતમ્ ।
પિધાનમોચને કૃષ્ણસ્યૈવ કરેણ નતુ રાધિકાયાછ, તત્કરસ્ય જલકેલિતરલત્વે કૃષ્ણમુખસ્યૈવ સિચ્યમાનત્વસમ્ભવેન સ્વમુખસ્ય પિધાનાયોગાત્ ।
યદ્ વા--રાધિકારેણ પિધાનમોચનયોરપિ જલસેકદ્વારા કૃષ્ણકરપ્રયોજ્યત્વાત્તદ્દ્વારા કૃષ્ટકરેણૈવ પિધાનમોચને ।
ઇત્યાદૌ રૂપકાદય ઇતિ ।
અત્ર શ્લોકે મુખે ચન્દ્રરૂપણમ્ આદિપદદ્વયાત્ શ્લોકાન્તરે અલઙ્કારાન્તરમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) એવં રસાદેરનુમાનાગોચરત્વં વ્યવસ્થાપ્ય વસ્ત્વલઙ્કારયોરપિ વ્યઙ્ગ્યયોસ્તદ્દર્શયતિ---યચ્ચેતિ ।
ચઃ પૂર્વોક્તસમુચ્ચયે ।
પર્યવસ્યતીત્યત્ર દૂરસ્થિતેન ઇતિશબ્દેન મમ્બન્ધઃ ।
યદુક્તં મહિમભટ્ટેન તદપ્યયુક્તમિત્યર્થઃ ।
કિમુક્તમિત્યાહ---જલકેલીત્યાદિ ।
જલકેલીત્યાદૌ રૂપકાલઙ્કારઃ ।
રાધિકામુખસ્ય ચન્દ્રત્વસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વાચ્ચન્દ્રદર્શનાદર્શનાભાયાં હિ રાત્રિસદ્ભાવાભાવબુદ્ધ્યા ચકવાકયોર્વિઘનસંઘટને ભવતઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તથાહિ---"અનુમાનં નામ પક્ષસત્ત્વસપક્ષસત્ત્વવિક્ષવ્યાવૃત્તત્વવિશિષ્ટાલ્લિઙ્ગલ્લિઙ્ગિનો જ્ઞાનમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) તત્ર વસ્તુરૂપં વ્યઙ્ગ્યમુપક્રમ્ય તસ્યાનુમેયતાં ઘટયતિ---તથા હીતિ ।
લિઙ્ગિનિ સાધ્યે વિષયે જ્ઞાનમ્ ।
લોચના:
(લો, ઈ) કથમનુમેય ઇત્યાહ---તથાહીતિ ।
નામ પ્રાકાશ્યે ।
પક્ષે પર્વતાદૌ સપક્ષે મહાનસાદૌ ચ વિપક્ષે જલહ્રદાદૌ વ્વાવૃત્તત્વમ્ ।
લિઙ્ગાદ્ વ્યાપ્યાદ્ ધૂમાદેઃ લિઙ્ગિનિ વ્યાપકે વહ્ન્યાદૌ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તતશ્ચ વાચ્યાદસંબદ્ધોર્ઽથંસ્તાવન્ન પ્રતીયતે ।
અન્યથાતિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્, ઇતિ બોધ્યબોધકયોરર્થયોઃ કશ્ચિત્સંબન્ધો ઽસ્ત્યેવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) લિઙ્ગ્યસ્ય ત્રિરૂપતા ચ સાધ્યવ્યાપ્તિસત્ત્વે એવ સમ્ભવતીતિ ।
અતસ્તાન્ દર્શયતિ--તતશ્ચેતિ ।
અસમ્બન્ધો ઽવ્યાપ્યઃ ।
અતિપ્રસઙ્ગાવ્યાપકસ્યાપિ પ્રતીત્યાપત્તિઃ ।
કશ્ચિત્સમ્બન્ધો વ્યાપ્તિરૂપઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) અત્ર પ્રકૃતે, "ભ્રમ ધાર્મિકઽ; ઇત્યાદૌ બોધ્યાર્ઽથો વ્યઙ્ગ્યો બોધકો વાચ્યઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તતશ્ચ બોધકોર્ઽથો લિઙ્ગમ્, બોધ્યશ્ચ લિઙ્ગી, બોધકસ્ય ચાર્થસ્ય પક્ષસત્ત્વં નિબદ્ધમેવ ।
સપક્ષસત્ત્વવિપક્ષવ્યાવૃત્તત્વે અનિબદ્ધે અપિ સામર્થ્યોદવસેયે ।
તસ્માદત્ર યદ્વાચ્યાર્થાલ્લિઙ્ગરૂપાલ્લિઙ્ગિનો વ્યઙ્ગ્યાર્થસ્યાવગમસ્તદનુમાન એવ પર્યવસ્યતિ" ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) બોધકસ્ય ચાર્થસ્ય ઇતિ ।
ગોદાવરીતીરદેશે ભીરુણા ધાર્મિકેણ ન ભ્રમણીયમ્, તત્ર સિંહસત્ત્વાદિત્યનુમાનેન બોધકાર્થઃ સિંહસત્ત્વમ્ ।
સામર્થ્યાદિતિ---અવ્યભિચારિસહચારાદિત્યર્થઃ ।
પર્યવસ્યતીતિ--યચ્ચ પર્યવસ્યતીત્યુક્તમિત્યર્થઃ પ્રાગેવ વ્યાખ્યાતઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) બોધકસ્ય ચાર્થસ્ય-લિઙ્ગરૂપસ્ય દૃપ્તસિંહસદ્ભાવસ્ય ।
પક્ષે ગોદાવરીતીરનિકુઞ્જરૂપે આશ્રયે સામર્થ્યાદવસેય ઇતિ ન ખલુ સપક્ષસત્ત્વવિપક્ષવ્યાવૃત્તત્વાભાવઃ ।
લિઙ્ગાત્સાધ્યાવગમઃ સ્યાત્--લિઙ્ગિનઃ સાધ્યસ્ય ભીરોરભ્રમણરૂપવ્યઙ્ગ્યસ્ય ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તન્ન, તથા હ્યત્ર "ભમ અમ્મિઅ-" ઇત્યાદૌ (242 પૃદૃ) ગૃહે શ્વનિવૃત્ત્યા વિહિતં ભ્રમણં ગોદાવરીતીરે સિંહોપલબ્ધેરભ્રમણમનુમાપયતિ" ઇતિ યદ્વક્તવ્યં તત્રાનૈકાન્તિકો હેતુઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) દૂષયિતું તદભિમતાર્થમનુવદતિ--તન્ન તથા હીતિ ।
સિંહોપલબ્ધેરિતિ--કુલટાવાક્યોપલબ્ધસિંહાદિત્યર્થઃ ।
અનુમાપયતીત્યત્ર કુલટા કર્ત્રો ।
દૂષયતિતત્રેતિ ।
અનૈકાન્તિકો વ્યભિચારી ।
લોચના:
(લો, ઋ) દૂષયતિ--તન્નેતિ ।
તન્ન યુક્તમ્ ।
કુતો ન યુક્તમિત્યાહ--તથા હીતિ અત્ર--ગૃહે ઇતિ ।
અયમર્થઃ--યસ્ય ખલુ ભીરોર્ગૃહે શ્વનિવૃત્ત્યા ભ્રમણં વિહિતં સ કથં સંહોપલબ્ધિસ્થાને ભ્રમિષ્યતિ ।
અનૈકાન્તિકઃ સાધ્યવ્યભિચારી ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ભીરોરપિ ગુરોઃ પ્રભોર્વા નિદેશેન પ્રિયાનુરાગેણ વા ગમનસ્ય સંભવાત્, પુશ્ચલ્યા વચનં પ્રામાણિકં ન વેતિ સંદિગ્ધાસિદ્ધેશ્ચ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) વ્યભિચારં ગ્રાહયતિ---ભીરોરપીતિ ।
પ્રિયાનુરાગઃ સિંદવદ્દેશં પ્રવિષ્ટપ્રિયાનુરાગઃ ।

હેતોઃ સન્દિગ્ધાસિદ્ધિમપિ દર્શયતિ--પુંશ્ચલ્યા ઇતિ ।
પુંશ્ચલીવાક્યે પ્રામાણ્યસન્દેહાત્ ।
પક્ષે ગોદાવરીતીરે હેતોઃ સિંહસત્ત્વસ્ય સન્દેહાત્ સાન્દિગ્ધાસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) કુતો ઽનૈકાન્તિક ઇત્યત આહ---ભીરોરપીતિ ।
પ્રિયાનુરગેણ ચેત્યનન્તરં ભયસ્થાન ઇતિ શેષઃ ।
પુંશ્ચલ્યા વચનમ્--ભ્રમ ધાર્મિકેત્યાદિવચનમ્ ।
કિઞ્ચ ય ખલુ વીરઃ સ્પર્શાદિશઙ્કયા શુનો બિભેતિ સ સંહસદ્ભાવસ્થાનં પ્રત્યુત મૃગયાદિકુતૂહલેન ગચ્છતીતિ દર્શનાદ્વિરુદ્ધો ભ્રમણરૂપસાધ્યવિરુદ્ધસ્ય સાધનાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"જલકેલિ-" ઇત્યત્ર "ય આત્મદર્શનાદર્શનાભ્યાં ચક્રવાકવિઘટસંઘટનકારી સ ચન્દ્ર એવ" ઇત્યનુમિતિરેવેયમિતિ ન વાચ્યમ્, ઉત્ત્રાસકાદાવનૈકાન્તિકત્વાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) "જલકેલિઽ; ઇત્યાદૌ અલઙ્કારસ્યાનુમેયતામપિ હેતોર્વ્યભિચારાદ્ દૂષયતિ---જલકેલીત્યત્રેતિ ।
આત્મા દર્શનીયરૂપઃ ।
ઉત્ત્રાસકાદાવિતિ ।
ઉત્ત્રાસકો હિ આત્મનો દર્શનાદર્શનાભ્યાં ચક્રવાકસંઘટનવિઘટનકારી ।
ન ચાસૌ ચન્દ્ર ઇતિ વ્યભિચારઃ ।
આદિપદાત્ સૂર્યપરિગ્રહઃ ।
સો ઽપિ તથાવિધો ઽપિ ન ચન્દ્રઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) ઉત્ત્રાસકઃ--યસ્ય કરતાલદાનાદિનોત્રાસેન પક્ષિણો ન ઘટન્તે, તદભાવે ચ સંઘટન્તે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"એવંવિધોર્ઽથ એવંવિધાર્થબોધક એવંવિધાર્થત્વાત્, યન્નૈવં તન્નૈવમ્" ઇત્યનુમાને ઽપ્યાભાસસમાનયોગક્ષેમો હેતુઃ ।
"એવંવિધાર્થત્વાત્" ઇતિ હેતુના એવંવિધાનિષ્ટસાધનસ્યાપ્યુપપત્તેઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) સામાન્યસિદ્ધ્યવ્યાપ્ત્યા વ્યઙ્ગ્યસ્યાનુમેયતાપ્રદર્શનમપિ દૂષયિતુમાહએવંવિધેતિ ।
આભાસમાન આભાસૌ હેતોરુપલભ્યમાનો વ્યભિચારઃ કોકત્રાસકવૃત્તિઃ સ્વદર્શનાદર્શનરૂપઃ ।
એવંવિધાર્થત્વાદિતિહેતુસ્તત્તુલ્યયોગક્ષેમસ્તત્તુલ્યવ્યભિચારઃ ।
સ હેતુઃ સાધ્યાભાવેન સહચરિતત્વેન વ્યભિચરતીત્યર્થઃ ।
તદ્દર્શયતિ---એવંવિધાર્થત્વાદિતિ ।
એવંવિધાનિષ્ટાર્થસ્યેતિ---તથા ચ એવંવિધાર્થવ્યભિચારી હેતુરિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, એ) યોગક્ષેમ ઇતિકર્તવ્યતા આભાસસ્ય; યથા ઇતિકર્તવ્યતા કાર્યનિષ્પાદનં તથૈવેવંવિધાર્થત્વાદિતિહેતોરિતિ ભાવઃ ।
કુત ઇત્યાહ---એવમિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તથા "દૃષ્ટિ હે પ્રતિવેશિનિ ! ક્ષણમિહાપ્યસ્મદ્ગૃહે-" ઇત્યાદૌ (250 પૃદૃ) નલગ્રન્થીનાં તનૂલ્લિખનમ્, એકાકિતયા ચ સ્ત્રોતોગમનમ્, તસ્યાઃ પરકામુકોપભોગસ્ય લિઙ્ગિનો લિઙ્ગમિત્યુચ્યતે; તચ્ચાત્રૈવાભિહિતેન સ્વકાન્તસ્નેહેનાપિ સંભવતીત્યનૈકાન્તિકો હેતુઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) શ્લોકાન્તરેપિ વ્યઙ્ગ્યાન્તરસ્યાનુમેયતાં હેતોર્વ્યભિચારેણ દૂષયિતુમાહ--તથા યદ્દૃષ્ટિમિતિ ।
સ્ત્રોતોગમનમિત્યત્ર સ્ત્રોતોગમનકથનં ચેત્યર્થઃ ।
અત્રેત્થમનુમાનમ્, ઇયં પરકામુકોપભોગેચ્છાવતી નલગ્રન્થિના સ્તનદારણસમ્ભાવનાસત્ત્વે ઽપિ સ્ત્રોતોગમને એકાકિપ્રવૃત્તત્વાદ્ ઇતિ ।
ગ્રન્થકૃતસ્તુ સ્તનાઘાતસ્ત્રોતોગમનયોઃ પૃથક્કથને ઽપ ન પૃથક્ હેતુદ્વયમ્ ।
કિન્તુ હેતુવિશેષણમેવ તદ્દ્વયં બોધ્યમ્ ।
હેતોર્વ્યાભિચારં દર્શયતિ---સ્વકાન્તેતિ ।
અપિકારાત્ તદ્ભયેનાપીતિ બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ઐ) ઇમમેવાભિમતમર્થમુદાહરણેષ્વપિ હેત્વાભાસં દર્શયન્ દ્રઢયતિતથેતિ ।
હેતુર્વાચ્યાર્ઽથઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યચ્ચ "નિઃશેષચ્યુતચન્દનમ્--" ઇત્યાદૌ ( 62 પૃ.) દૂત્યાસ્તત્કામુકોપભોગો ઽનુમીયતે તત્કિં પ્રતિપાદ્યતયા દૂત્યા, તત્કાલસંનિહિતૈર્વાન્યૈઃ, તત્કાવ્યાર્થભાવનયા વા સહૃદયૈઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) નિઃ શેષચ્યુતેત્યાદાવપિ દૂત્યાસ્તત્કામુકોપભોગસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્યાનુમેયતાં દૂષયિતુમાહ---યચ્ચેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આદ્યયોર્ન વિવાદઃ ।
તૃતીયે તુ તથાવિધાભિપ્રાયવિરહસ્થલે વ્યભિચારઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) આદ્યયોર્ન વિવાદ ઇતિ---દૂતિકર્તૃકમનુમાનં તાવન્ન સમ્ભવત્યેવ, તસ્યાસ્તદુપયોગસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વેન સિદ્ધસાધનાત્ ।
તત્કાલે સન્નિહતજનસ્તુ યદિ ન વ્યઙ્ગ્યબોદ્ધા તદા તસ્યાનુમાનમપિ નાસ્તીત્યતસ્તત્રાપિ નવિવાદઃ ।
યદિ તુ વ્યઙ્ગ્યબોદ્ધા તદા તૃતીયપક્ષે એવાન્તર્ભાવ ઇત્યર્થઃ ।
સામાજિકબોધવિષયસ્યૈવ તદાસ્વાદ્યસ્ય મયા વિચાર્યત્વેન તત્રૈવાનુમેયત્વાદનુમેયત્વવિવાદાત્ ।
તદનુમેયતાં દૂષયતિ---તૃતીયે ત્વિતિ ।
તથાવિધાભિપ્રાયો દૂત્યાસ્તત્કામુકોપભાગોભિપ્રાયઃ ।
તદ્વિરહેણેક્તસ્ય ચન્દનચ્યવનાદેરુપભોગવ્યાપ્યતા નાસ્તીતિ તત્રૈવ વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) ન વિવાદ ઇતિ---ન ખલુ વયં દૂત્યાસ્તત્કલસન્નિહિતાનાં વાનુમાનં નિરાકુર્મઃ ।
તથાવિધેતિ---ન ખલુ, "નિઃ શેષચ્યુતચન્દનમ્ઽ; ઇત્યાદિપ્રતિપાદિકાયા અભિપ્રાયઃ કેનચિન્નિશ્ચિતતયા વિષયીકૃતૈત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નનુ વક્ત્રાદ્યવસ્થાસહકૃતત્વેન વિશેષ્યો હેતુરિતિ ન વાચ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) સ્નાનાદિવ્યાવૃત્તચન્દવનાદેર્વિશેષણદાનેન વ્યભિચારાભાવોક્તિં દૂષયિતુમાહ---વક્ત્રાદ્યવસ્થેતિ ।
વક્ત્ર્યવસ્થાદિરિત્યર્થઃ ।
આદિપદાત્ સ્તનાકર્ષણચુમ્બનનખક્ષતપરિગ્રહઃ ।
અવસ્થા તુ રતિક્તિષ્ટત્વમ્ ।
તથા ચ તાદૃશાવસ્થાદિસહકૃતત્વેન ચન્દનચ્યવનાદિહેતુર્વિશેષણીય ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઔ) નન્વિતિ---વક્ત્રી યાદૃશીમવસ્થાં પ્રાપ્ય તથોક્તવતી સાવસ્થા હેતોર્વિશેષણીકર્તવ્યેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવંવિધવ્યાપ્ત્યનુસંધાનસ્યાભાવાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) સમાધત્તે--એવંવિધેતિ ।
એવંવિધવિશેષણઘટિતવ્યાપ્ત્યનુસન્ધાનસ્યેત્યર્થઃ ।
ન હિ શ્લોકે તાદૃશવિશેષણમસ્તિ ।
વ્યાપ્ત્યાદિપદાદીદૃશવિશિષ્ટહેતુપરિગ્રહઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કિઞ્ચૈવંવિધાનાં કાવ્યાનાં કવિપ્રતિભામાત્રજન્મનાં પ્રામાણ્યાનાવશ્યકત્વેન સંદિગ્ધાસિદ્ધત્વં હેતોઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) તત્રાપિ હેતોઃ સન્દગ્ધત્વમપિ દર્શયતિ---કિઞ્ચેતિ ।
પ્રામાણ્યાનાવશ્યકત્વેનેતિ--વક્ત્ર્યા ચન્દનચ્યવનાદ્યકથને ઽપિ સમ્ભાવ્યૈવ કવેસ્તદુક્ત્યનુવાદસમ્ભવાદિત્યર્થઃ ।
કવ્યનૂદિતવાક્યલબ્ધચન્દનચ્યવનાદિના હિ સામાજિકૈઃ સમ્ભોગો ઽનુમાતવ્યઃ ।
તચ્ચન્દનાદિકં વક્ત્રયુક્તમનુક્તં વેતિ સન્દેહાત્સન્દિગ્ધમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, અ) કિઞ્ચેતિ---સન્દિગ્ધાસિદ્ધત્વમ્---ન ખુલ કવિઃ સિદ્ધમેવાર્થંવર્ણયતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વ્યક્તિવાદિના ચાધમપદસહાયાનામેવૈષાં પદાર્થાનાં વ્યઞ્જકત્વમુક્તમ્, તેન ચ તત્કાન્તસ્યાધમત્વં પ્રામાણિકં ન વેતિ કથમનુમાનમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:

(વિ, ડ) નનુ વ્યભિચારિણ સન્દિગ્ધેન વા ચન્દનચ્યવનાદિના કથમુપભોગસ્ય ભવન્મતે વ્યઞ્જનાપીત્યત આહ---વ્યક્તિવાદિના ચેતિ ।
વ્યઞ્જનાવાદિનેત્યર્થઃ ।
ફલબલેન વ્યઞ્જકત્વસિદ્ધેસ્તથોક્તમિત્યર્થઃ ।
ન હ્યનુમાન ઇવ વ્યઞ્જનાયામપિ વ્યભિચારાદિકમઙ્ગમિતિ ભાવઃ ।
અનુમાનપક્ષે અધમસનિનહિતપ્રેષિતત્વે સતીતિ વિશેષણદાનમપિ ન સમ્ભવતીત્યાહ---તેન ચેતિ ।
તેન અધમપદેન ઉક્તમધમત્વમિત્યર્થઃ ।
ઇદમુપલક્ષણમ્ ।
અધમત્વસ્ય પ્રામાણિકત્વેપિ તસ્ય દૂતીગમનેચ્છારાદિત્યે સતિ તાવતાપ્યનુમાનાસમ્ભવ ઇત્યપિ બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, આ) વ્યક્તિવાદિના વ્યઞ્જનાવ્યાપારસ્થાપનાર્થમુદ્યુક્તેન ।
અધમપદં ન પુનસ્તસ્યાધમસ્યાન્તિકમિત્યત્ર સ્થિતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એતેનાર્થાપત્તિવેદ્યત્વમપિ વ્યઙ્ગ્યાનામપાસ્તમ્ ।
અર્થાપત્તેરપિ પૂર્વસિદ્ધવ્યાપ્તીચ્છામુપજીવ્યૈવ પ્રવૃત્તેઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) વ્યઙ્ગ્યાનામર્થાપત્તિવેદ્યત્વમપિ ખણ્ડયતિ---એતેનાર્થાપત્તિરિતિ ।
વ્યાપ્તિચ્છાયાં વ્યાપ્તિરીતિમવ્યભિચરિતસહચારમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) એતેનેતિ--એતેનાનુમાનેહત્વાભાસદર્શનેન ।
કુતઃ ? ઇત્યાહ--- અર્થાપત્તેરપીતિ ।
પૂર્વગૃહીતાં વ્યાપ્તિચ્છાયામ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા "યો જીવતિ સ કુત્રાપ્યવતિષ્ઠતે, જીવતિ ચાત્ર ગોષ્ઠ્યામવિદ્યમાનશ્ચૈત્રઃ" ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) તાદૃશં સહચારં દર્શયતિ--યો જીવતીતિ ।
તમુપજીવ્ય પ્રવૃત્તામર્થાપત્તિં દર્શયતિ--જીવતિ ચેતિ ।
તસ્માદેતદ્ગોષ્ઠીભિન્નસ્થલે ઽસ્તીત્યર્થાપત્તિલભ્યોર્ઽથઃ ।
તથા ચ દર્શિતોદાહરણેષુ હેતોર્વ્યભિચારેણ વ્યાપ્તિચ્છાયોપજીવનાસમ્ભવાન્નાર્થાપત્તિરિતિ ભાવઃ ।
લોચના:
(લો, ઈ) યદિ ખલુ પૂર્વં જીવતઃ કુત્રાપિ સ્થાનમવગચ્છેત્ ।
અર્થપત્તિસ્વરૂપં હિ--દૃષ્ટઃ શ્રુતો વા અન્યથા નોપપદ્યતે ઇતિ, તદર્થકલ્પનમર્થાપત્તિરિતિ ।
તદ્ભટ્ટા વિવૃણ્વતે--દૃષ્ટ ઇતિ ।
પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનાર્થાપત્ત્યભાવલક્ષણઃ પઞ્ચભિઃ પ્રમાણૈરુપલબ્ધઃ શબ્દસ્ય ચ પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થં ભેદેન નિર્દિશતિ--શ્રુત ઇતિ ।
શ્રુત ઇતિ શબ્દલક્ષણેન જ્ઞાતોર્ઽથોર્ઽથવિશેષો ઽન્યથા નોપપદ્યત ઇતિ ।
શાબ્દી હ્યાકાઙ્ક્ષા શબ્દેનૈવ પ્રપૂર્યત ઇતિ દર્શનાત્ ।
"પીનો દેવદત્તો દિવા ન ભુઙ્ક્તેઽ; ઇત્યત્ર રાત્રૌ ભુઙ્ક્તે ઇતિ વાક્યશેષઃ કલ્પ્યતે ।
પ્રભાકરગુરુસ્ત્વાહ--દૃષ્ટઃ શ્રુતો વેતિ ।
લૌકિકીયમનાસ્થોક્તિઃ ।
તતો લોકપ્રસિદ્ધ્યોપલબ્ધિમાત્રે વર્તતે, ન તુ વિકલ્પપ્રતિપાદન ઇતિ ।
શબ્દો હિ કલ્પ્યતેર્ઽથપ્રતીત્યૈ વિપ્રકૃતસાધનં તદ્વરમ્ અર્થે એવ કલ્પ્યતામિતિ ।
તેન ભટ્ટમતે શ્રુતાર્થાપત્તૌ, રાત્રૌ ભુઙ્ક્તે ।
ઇતિ શબ્દઃ કલ્પતે ।
ગુરુમતે તુ અર્થાપત્તૌ રાત્રિભોજનમર્થ એવ ।
એવમત્ર વાક્યવિશેષઃ કલ્પ્યતામ્, મૈવમ્ ।
ગુરુમતે તુ અર્થાપત્તૌ રાત્રિભોજનમર્થ એવ ।
એવમત્ર વાક્યવિશેષઃ કલ્પ્યતામ્, મૈવમ્ ।
પીનો દેવદત્ત ઇત્યાદૌ રાત્રિભોજને, જીવંશ્ચૈત્રો ઽત્ર ગોષ્ઠ્યાં ન વિદ્યત ઇત્યત્ર કુત્રાપ્યવસ્થાને પૂર્વાનુભવ્યાપ્તિમુપજીવ્યૈવાર્થાપત્તેઃ પ્રવૃત્તિરિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યાનામનુમાનાવિષયત્વેન નાર્થાપત્તિવિષયત્વમિતિ ભાવઃ ।
વ્યાપ્તિશ્ચ સાહચર્યનિયમઃ ।
વ્યાપ્તિશરીરં દર્શયતિ-યથેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કિઞ્ચિ---વસ્ત્રવિક્રયાદૌ તર્જનીતોલનેન દશસંખ્યાદિવત્સૂચનબુદ્ધિવેદ્યો ઽપ્યયં ન ભવતિ, સૂચનબુદ્ધેરપિ સઙ્કેતાદિલૌકિકપ્રમાણસાપેક્ષત્વેનાનુમાનપ્રકારતાઙ્ગીકારાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) સૂચના નામ કશ્ચિદ્ વ્યાપારઃ કૈશ્ચિદુચ્યતે તદ્ગમ્ય એવ વ્યઙ્ગ્યાર્થઃ ઇતિ મતં દૂષયિતુમાહ---કિઞ્ચેતિ ।
દશસંક્યાદિવદિતિ---દશસંખ્યાદિર્યથા તર્જન્યાદિતોલનાધીનસૂચનાબુદ્ધિગમ્યસ્તથા વ્યઙ્ગ્યાર્થો ઽપીત્યર્થઃ ।
સૂચનાપ્યનુમિતાવન્તર્ભવતીતિ સિદ્ધાન્તયતિ---સૂચનાબુદ્ધેરપીતિ ।
અનુમાનપ્રકારતા અનુમિતસ્વરૂપતા ।
તથા ચ યદ્યઙ્ગુલિતોલનાદૌ વ્યભિચારશઙ્કા ન ભવતિ તત્રાનુમાનમ્ ।
ચન્દનચ્યવનાદૌ તુ વ્યભિચારગ્રહાત્ સમ્ભોગાદિબુદ્ધિવ્યઞ્જનાધીનૈવેતિ ભાવઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) અધુના વ્યઙ્ગ્યાનામનુમાનાવિષયત્વેન ચેષ્ટાપ્રમાણાવિષયત્વમપીત્યાહ--કિઞ્ચેતિ ।
અયં ---વ્યઙ્ગ્યઃ ।
સંકેતાદિલૌકિકપ્રમાણાસાપેક્ષત્વેનેત્યનેન યત્ર યત્રાં ર્ધ્વતર્જની તત્ર તત્ર દશંસખ્યેતિ પુનર્ગૃહીતવ્યાપ્તિરુરસ્કારવચનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યચ્ચ "સંસ્કારજન્યત્વાદ્રસાદિબુદ્ધિઃ સ્મૃતિઃ" ઇતે કેચિત્ ।
તત્રાપિ પ્રત્યભિજ્ઞાયામનૈકાન્તિકતયા હેતોરાભાસતા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) રસાદિબુદ્ધેઃ સ્મૃતિરૂપત્વં સંસ્કારજન્યત્વેનાનુમન્યમાનાનાં મતં દુષયિતુમાહ---તત્રાપીતિ ।
ઇદં ચાપાતત એવ; સર્વંશે સંસ્કારજન્યત્વસ્ય હેતોખ્યભિચારાત્ ।
કિન્તુ સ્વપ્રકાશાનન્દસ્વરૂપસ્ય રસસ્ય સ્મૃતીત્વાસમ્ભવ એવ દોષઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) સ્મૃતિર્ન ચ રસાદિધીઃ ઇતિકારિકાપદાર્થં વિશદયતિ--યઞ્ચેતિ ।
અનૈકાન્તિકત્વં સો ઽયં દેવદત્ત ઇત્યાદિજ્ઞાનરૂપાયાઃ પ્રત્યભિજ્ઞાયા અપિ સંસ્કારજન્યત્વાત્
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"દુર્ગાલઙ્ઘિત-" ઇત્યાદૌ (59 પૃ.) ચ દ્વિતાયાર્થો નાસ્ત્યેવ---ઇતિ યદુક્તં મહિમભટટેન તદનુભવસિદ્ધિમપલપતો ગજનિમીલિકૈવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) દ્વિતીયાર્થો મહેશરૂપો નાસ્ત્યેવેતિ---બુદ્ધિવિષયો નાસ્ત્યેવેત્યર્થઃ અપલપત ઇત્યસ્ય, ઉપરિ, ઇતિ શેષઃ ।
ગજનિમીલિકાવજ્ઞા ।
લોચના:
(લો, ઋ) ગજનિમીલિકૈવેતિ--પર્યાલોચનં વિનાપિ લોકાપવાદશઙ્કયા મત્તગજવચ્ચક્ષુષી નિમિલ્ય વચનમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદેવમનુભવસિદ્ધસ્ય તત્તદ્રસાદિલક્ષણાર્થસ્યાશક્યાપલાપતયા તત્તચ્છબ્દાદ્યન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિતયા ચાનુમાનાદિપ્રમાણાવેદ્યતયા ચાભિધાદિવૃત્તિત્રયાબોધ્યતયા ચ તુરીયા વૃત્તિરુપાસ્યૈવેતિ સિદ્ધમ્ ।
લોચના:
(લો, ૠ) એતદ્ વિવિચ્યોક્તમત્રૈવ દ્વિતીયપરિચ્છેદે ।
ઉપસંહરતિ--તદેવમિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇયં ચ વ્યાપ્ત્યાદ્યનુસન્ધાનં વિનાપિ ભવતીત્યખિલં નિર્મલમ્ ।
લોચના:
(લો, ઌ) ન ચ શબ્દસમર્પિતસ્ય વિભાવાદેર્જ્ઞાનસ્યૈવ રસાદેર્જનકત્વાત્ કાવ્યમત્ર સાક્ષાન્ન હેતુત્વેન વ્યાપ્રિયત ઇતિ વાચ્યમ્; સ્વાઙ્ગમવ્યવધાયકમિતિન્યાયેન વિભાવાદ્ વિભાવનસ્યાવાન્તરવ્યાપારીકારણેન કાવ્યસ્યૈવાસ્વાદો ભાવકત્વાત્ યથા સ્વાર્થસ્ય જ્ઞાનદ્વારેણ તત્સંસર્ગં ભાવયતાં પદાનામેવ કરણત્વાભાયુપગમો ભટ્ટનૈયાયિકાદીનામ્ ।
કિઞ્ચ સદ્વારકરણમ્ ઇતિ ન્યાયેનાન્તરાલવર્તિવ્યાપારાન્તરવિરહાદસમ્ભાવ્યં વિભાવાદિસંવલનજ્ઞાનસ્યાસ્વાદં પ્રતિ કારણત્વમ્ ।
નન્વેવં વ્યાપ્ત્યાદ્યનુસન્ધાનમન્તરેણાકસ્માદ્ વાચ્યાર્થસ્યાવગતૌ કથં નાતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ--ઇયં ચેતિ ।

ઉત્પત્તિમન્તરેણાપિ અનુભવસિદ્ધાયા વ્યઙ્ગ્યાર્થપ્રતીતેરન્યાર્થોપપત્ત્યૈવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્કિંનામિકેયં વૃત્તિરિત્યુચ્યતે---
સા ચેયં વ્યઞ્જનાનામ વૃત્તિરિત્યુચ્યતે બુધૈઃ ।
રસવ્યક્તૌ પુનર્વૃત્તિં રસનાખ્યાં પરે વિદુઃ