Ribhu Gita · Chapter 2

dvitīyo'dhyāyaḥ/
athātassaṃpravakṣyāmi nidāgha śṛṇu sādaram/
saṃsāramokṣasiddhyarthaṃ sarūpaṃ brahma nirguṇam

tattvamasyādivākyairyallakṣyaṃ jīvādikāraṇam/
nityaśuddhavibuddhaṃ ca nityamuktaṃ ca śāśvatam

yatsarvavedasiddhāntaṃ yajjñānenaiva muktatā/
jīvasya yacca saṃpūrṇaṃ tattvamevāsi nirmalam

tvameva paramātmāsi tvameva paramoguruḥ/
tvamevākāśarūposi sākṣihīnosi sarvadā

tvameva sarvabhāvosi tvaṃ brahmāsi nasaṃśayaḥ/
kālahīnosi kālosi sadā brahmāsi cidghanaḥ

sarvatassarvarūposi caitanyaghanavānasi/
sarvabhūtāntarasthosi karmādhyakṣosi nirguṇaḥ

satyosi siddhosi sanātanosi muktosi mokṣosi mudā'mṛtosi/
devosi śāntosi nirāmayosi brahmāsi pūrṇosi parātparosi

samosi saccasi cirantanosi satyādivakyaiḥ pratibodhitosi/
sarvāṅgahīnosi sadāsthitosi brahmendrarudrādivibhāvitosi

sarvaprapaṃcabhramavarjitosi sarveṣu bhūteṣu ca bhāvitosi/
sarvatra saṅkalpavivarjitosi sarvāgamāntārthavibhāvitosi

sarvatra santoṣasukhāsanosi sarvatra gatyādivivarjitosi/
sarvatra lakṣyādi vivarjitosi dhyātosi viṣṇvādisurairajasram

cidākāra svarūposi cinmātrosi niraṅkuśaḥ/
ātmanyeva sthitosi tvaṃ sarvaśūnyosi niścalaḥ

ānandosi parosi tvamekamevādvitīyakaḥ/
cidghanānandarūposi paripūrṇasvarūpakaḥ

sadasi tvamabhijñosi sosi jānāsi vīkṣyasi/
saccidānandarūposi vāsudevosi vai prabhuḥ

amṛtosi vibhuścasi cañcalosyacalohyasi/
sarvosi sarvahīnosi śāntāśāntavivarjitaḥ

sattāmātraprakāśosi sattāsāmānyakohyasi/
nityasiddhasvarūposi sarvasiddhivivarjitaḥ

īṣaṇmātraviśūnyosi hyaṇumātravivarjitaḥ/
astitvavarjitosi tvaṃ nāstitvādivivarjitaḥ

lakṣyalakṣaṇahīnosi nirvikāro nirāmayaḥ/
sarvanādāntarosi tvaṃ kalākāṣṭhādivarjitaḥ

brahmaviṣṇvīśahīnosi svasvarūpaṃ prapaśyasi/
svasvarūpāvaśeṣosi svānandābdhau nimajjasi

svātmarājye svamevāsi svayaṃbhāvavivarjitaḥ/
śiṣṭapūrṇasvarūposi svasmātkiñcinnapaśyasi

svasvarūpānnacalasi svasvarūpeṇa jṛṃbhasi/
svasvarūpādananyosi hyahamevāsi niścinu

idaṃ prapañcaṃ yatkiñcidyadyajjagati vidyate/
dṛśyarūpaṃ ca dṛgrūpaṃ sarvaṃ śaśaviṣāṇavat

lakṣyalakṣaṇahīnatvādyuktyāniṣpratiyogikam/
na mantavyaṃ yathāyogyaṃ laukikaistvaṃ viniścinu

nirguṇaṃ nirmalaṃ śāntaṃ brahmasapratiyogikam/
śuddhāntaḥkaraṇajñeyaṃ vedoktaṃ prakṛtaṃ khalu

ātmastvaṃ saccidānandalakṣṇairlakṣyamadvayam/
brahmaivāsmi na deho'yamiti citte'vadhāraya

deho'hamiti saṅkalpastadantaḥkaraṇaṃ smṛtam/
deho'hamiti saṅkalpo mahān saṃsāra ucyate

deho'hamiti saṅkalpastadbandha iti cocyate/
deho'hamiti saṅkalpastadduḥkhamiti cocayte

deho'hamiti yajjñānaṃ tadeva narakaṃ smṛtam/
deho'hamiti saṅkalpo jagatsarvaṃ samīryate

deho'hamiti saṅkalpo hṛdayagrandhirīritaḥ/
deho'hamiti yajjñānaṃ tadasajjñānamevaca

deho'hamiti yadbuddhiḥ sācavidyeti bhaṇyate/
deho'hamiti yajjñānaṃ tadeva dvaitamucyate

deho'hamiti saṅkalpassatyajīvassa eva ca/
deho'hamiti yajjñānaṃ paricchinnamitīritam

deho'hamiti saṅkalpo mahāpāpamiti sphuṭam/
deho'hamiti yā buddhistṛṣṇādoṣā''mayaḥ kila

yatkiñcidapi saṅkalpastāpatrayamitīritam/
tacca sarvaṃ manuṣyāṇāṃ mānasaṃ hi nigadyate

kāmaṃ krodhaṃ bandhanaṃ sarvaduḥkhaṃ viśvaṃ doṣaṃ kālanānāsvarūpam/
yatkiñcedaṃ sarvasaṅkalpajātaṃ tatkiñcedaṃ mānasaṃ somya viddhi

mana eva jagatsarvaṃ mana eva mahāripuḥ/
mana eva hi saṃsāro mana eva jagattrayam

mana eva mahadduḥkhaṃ mana eva jarādikam/
mana eva hi kālaśca mana eva malaṃ tathā

mana eva hi saṅkalpo mana eva ca jīvakaḥ/
mana eva hi cittaṃ ca mano'haṅkāra eva ca

mana eva mahān bandho mano'ntaḥkaraṇaṃ ca tat/
mana eva hi bhūmiśca mana eva hi tajjalam

mana eva hi tejaśca mana eva marunmahān/
mana eva hi cakāśo mana eva hi śabdakaḥ

sparśarūparasā gandhaḥ kośāḥ pañca manobhavāḥ/
jāgratsvapnasuṣuptyādi manomayamitīritam

dikpālā vasavo rudrā ādityāśca manomayāḥ/
dṛśyaṃ bandhaṃ dvandvajātamajñānaṃ mānasaṃ smṛtam

saṅkalpameva yatkiñcittattannāstīti niścinu/
nāsti nāsti jagatsarvaṃ guruśiṣyādikaṃ nihi

vyavahāradaśāyāṃ hi guruśiṣyādikaṃ bhavet/
paramārthadaśāyāṃ tat kathaṃ muktau prasiddhyati

muktyatīta daśāyāṃ ca procyate paramārthatā/
tathāpyasatyahaṃtṛtvānmukterevāsti mukhyayāḥ

manasā kalpitaṃ sarvaṃ manasā paripālitam/
manasā saṃsmṛtaṃ tasmānmana evāsti kāraṇam

manasā saṃsmṛtaṃ sarvaṃ manasaiva ca vismṛtam/
manasā bhāvitaṃ sarvaṃ manasaiva hyabhāvitaṃ

manasā dūṣitaṃ sarvaṃ manasaiva ca bhūṣitam/
manasā sukhavṛttissyānmanasā duḥkhasañcayaḥ

tasmātsarvanidānaṃ tanmanassūkṣmaṃ parātmani/
tvayi saccitsukhāṃbodhau kalpitaṃ viddhi māyayā

tvadanyasya ca sarvasya kalpitatvādabodhataḥ/
tvameva sarvasākṣī san svayaṃ bhāsi nirantaram

tava bodhasvarūpatvāt tvayyabodhasya kā gatiḥ/
mandabuddhyā gatau satyāmapi nāśassvayaṃ bhavet

nityabodhasvarūpastvaṃ hyabodhapratiyogikaḥ/
tvayi tatsannivarteta tamassūryodaye yathā

jñātṛjñāneprakalpyete yatra jñeye'dvaye tvayi/
tasyākhaṇḍasvarūpatvāt sarvādhiṣṭhānatocitā

mumukṣubhiśca vijñeyāssvadharmāssaccidādayaḥ/
sanmayaścinmayaścatmā tathānandamayo yataḥ

cidrūpasya tavātmatvādanātmānastvacinmayāḥ/
anātmanāṃ vikāritvānnirvikārastvamiṣyase

vikārasya samastasyāpyavidyākalpitatvataḥ/
vilaye nirvikārastvaṃ vidyāvānavaśiṣyase

bṛhad brahmāvaśeṣo hi nāśaḥ kalpitavastunaḥ/
yaccheṣāssyurime sarve sa śeṣī nityatāṃ vrajet

śeṣasya śeṣyananyatvaṃ vāstavaṃ sarvasammatam/
śeṣiṇastu tavānyatvānna śeṣasyāsti nityatā

śeṣiṇaśśeṣasāpekṣyānna svātantryeṇa śeṣitā/
iti vaktuṃ na śakyaṃ hi svamahimni sthitatvataḥ

svasyaiṣa mahimā sarvavyāpakatvādilakṣaṇaḥ/
sarvaśṛtyādi saṃsiddhaḥ kābhīrhīyeta yuktibhiḥ

vyāpyasāpekṣatā tasya vyāpakasyeticecchṛṇu/
vyāpyānapekṣaṃ siddhirhi vyāpakasya nijāśrayāt

vyāpyasyaiva hi jīvasya vikārāpekṣayā tathā/
vyāpakāpekṣayā ca syāt sthitirna vyāpakasyatu

vikārālaṃbanābhāvātsvālaṃbanatayāpi ca/
sarvālaṃbanatā siddhā na svahāneśca saṅgatiḥ

sarvādhārasya nādhāro'pekṣyatepi kvacidvibhoḥ/
sa cedādhārasāpekṣo na sarvādhāratāṃ vrajet

sarvādhārasya ca vyomno yathātmādhāra iṣyate/
tathātmanopi kaścitsyāditi cedbāḍhamucyate

ātmaivātmana ādhāra ātmanyevātmanassthiteḥ/
anātmano yathā'nātmā kaścidevāsti caśrayaḥ

ātmano'pi tu nānātve syādanātmāviśeṣatā/
iti cennaiṣa bhedo hi vikārāvāśrayo bhavet

yathā bhavati dehasya prāṇa evāśrayaḥ punaḥ/
prāṇasya caśrayo dehastathātmā'nātmanorapi

anyonyāśrayatā prāptā tathā nāśo dvayorapi/
iti ceduktamevaitadātmā hi svāśrayo mataḥ

āśrayāśrayi vārtā ca vyavahāre nigadyate/
paramārthadaśāyāṃ tu svasmādanyannavidyate

ātmanassvagato bhedo yosminnabhyupagamyate/
sa kiṃ nityostyanityovetyevaṃ praśne tu kathyate

labdhātmasamyagbodhasya tava yāvadihasthitiḥ/
tāvattasyāvināśitvānnitya eveti nirṇayaḥ

paścadanityatāyāśca tava praṣṭurabhāvataḥ/
svabhedānityavārtāyā nāvakāśo'tra vidyate

ātmā sa kiṃ bhaveddraṣṭā dṛśyo vā kinnu darśanam/
draṣṭṛtve sati jīvatvātsaṃsāritvaṃ prasajyate

dṛśyatve tu ghaṭādīnāmivasyādviṣayātmatā/
darśanatve tu vṛttitvājjāḍyameva prasajyate

asaṃsārī parātmā'sau svayaṃ nirviṣayastathā/
caitanyarūpa ityetadvyarthameveti cecchṛṇu

draṣṭṛtvaṃ tasya viddhyevaṃ jīveśādīkṣitṛtvataḥ/
dṛśyatvaṃ ca tathā viddhi muktairdraṣṭṛtvatassvataḥ

darśanatvaṃ ca sākṣitvāddṛgrūpatvācca tasya vai/
saṃsāritvādayo doṣāḥ prasajyante na tatra vai

asaṃsāriṇamātmānaṃ saṃsāryātmā yadi svayaṃ/
paśyettadākṣirogī saṃprapaśyecca niraṅkuśam

asambhavāni sarvāṇi saṃbhaveyuśca vaidikāḥ/
siddhāntāniyamāpetāssvecchāvyāhāra saṃbhavāt

iti cennaiva doṣo'sti saṃsārasyāpavādataḥ/
viśuddhasatvasaṃpannassaṃsārī nirmalo hi saḥ

yadi jīvasya saṃsārassvatassiddhastathā'khilāḥ/
ukta doṣāḥ prasajyerannajñānāddhyāgato na te

jīvasya yadi saṃsāro brahmaṇastadabhāvataḥ/
brahmātmatvopadeśo'yamayukta iti cecchṛṇu

uktajīvaikadeśasya hyasaṃsāritvamanvaham/
tatastattvopadeśesmin nidāghāstyanavadyatā

tasmātsarvagataṃ satyasukhabodhaikalakṣaṇam/
brahmāsmīti vijānīhi kevalaṃ tvamasaṃśayam

muktyai jñeyaṃ ca tad brahma saccidānandalakṣaṇam/
natvalakṣaṇamanyatsyāditi coktaṃ na vismara

//iti śrī gurujñānavāsiṣṭhe tattvanārāyaṇe
jñānakāṇḍasya prathamapāde caturtho'dhyāyaḥ evaṃ
śrī ṛbhugītā dvitīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ//
saṃbaṃdhita kaḍiyām̐
ṛbhugītā
ṛbhugītā १
ṛbhugītā २
ṛbhugītā ३
ṛbhugītā ४
gītā
bāharī kaḍiyām̐