ઋભુ ગીતા · અધ્યાય 2

દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ।
અથાતસ્સંપ્રવક્ષ્યામિ નિદાઘ શૃણુ સાદરમ્।
સંસારમોક્ષસિદ્ધ્યર્થં સરૂપં બ્રહ્મ નિર્ગુણમ્

તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યૈર્યલ્લક્ષ્યં જીવાદિકારણમ્।
નિત્યશુદ્ધવિબુદ્ધં ચ નિત્યમુક્તં ચ શાશ્વતમ્

યત્સર્વવેદસિદ્ધાન્તં યજ્જ્ઞાનેનૈવ મુક્તતા।
જીવસ્ય યચ્ચ સંપૂર્ણં તત્ત્વમેવાસિ નિર્મલમ્

ત્વમેવ પરમાત્માસિ ત્વમેવ પરમોગુરુઃ।
ત્વમેવાકાશરૂપોસિ સાક્ષિહીનોસિ સર્વદા

ત્વમેવ સર્વભાવોસિ ત્વં બ્રહ્માસિ નસંશયઃ।
કાલહીનોસિ કાલોસિ સદા બ્રહ્માસિ ચિદ્ઘનઃ

સર્વતસ્સર્વરૂપોસિ ચૈતન્યઘનવાનસિ।
સર્વભૂતાન્તરસ્થોસિ કર્માધ્યક્ષોસિ નિર્ગુણઃ

સત્યોસિ સિદ્ધોસિ સનાતનોસિ મુક્તોસિ મોક્ષોસિ મુદાઽમૃતોસિ।
દેવોસિ શાન્તોસિ નિરામયોસિ બ્રહ્માસિ પૂર્ણોસિ પરાત્પરોસિ

સમોસિ સચ્ચસિ ચિરન્તનોસિ સત્યાદિવક્યૈઃ પ્રતિબોધિતોસિ।
સર્વાઙ્ગહીનોસિ સદાસ્થિતોસિ બ્રહ્મેન્દ્રરુદ્રાદિવિભાવિતોસિ

સર્વપ્રપંચભ્રમવર્જિતોસિ સર્વેષુ ભૂતેષુ ચ ભાવિતોસિ।
સર્વત્ર સઙ્કલ્પવિવર્જિતોસિ સર્વાગમાન્તાર્થવિભાવિતોસિ

સર્વત્ર સન્તોષસુખાસનોસિ સર્વત્ર ગત્યાદિવિવર્જિતોસિ।
સર્વત્ર લક્ષ્યાદિ વિવર્જિતોસિ ધ્યાતોસિ વિષ્ણ્વાદિસુરૈરજસ્રમ્

ચિદાકાર સ્વરૂપોસિ ચિન્માત્રોસિ નિરઙ્કુશઃ।
આત્મન્યેવ સ્થિતોસિ ત્વં સર્વશૂન્યોસિ નિશ્ચલઃ

આનન્દોસિ પરોસિ ત્વમેકમેવાદ્વિતીયકઃ।
ચિદ્ઘનાનન્દરૂપોસિ પરિપૂર્ણસ્વરૂપકઃ

સદસિ ત્વમભિજ્ઞોસિ સોસિ જાનાસિ વીક્ષ્યસિ।
સચ્ચિદાનન્દરૂપોસિ વાસુદેવોસિ વૈ પ્રભુઃ

અમૃતોસિ વિભુશ્ચસિ ચઞ્ચલોસ્યચલોહ્યસિ।
સર્વોસિ સર્વહીનોસિ શાન્તાશાન્તવિવર્જિતઃ

સત્તામાત્રપ્રકાશોસિ સત્તાસામાન્યકોહ્યસિ।
નિત્યસિદ્ધસ્વરૂપોસિ સર્વસિદ્ધિવિવર્જિતઃ

ઈષણ્માત્રવિશૂન્યોસિ હ્યણુમાત્રવિવર્જિતઃ।
અસ્તિત્વવર્જિતોસિ ત્વં નાસ્તિત્વાદિવિવર્જિતઃ

લક્ષ્યલક્ષણહીનોસિ નિર્વિકારો નિરામયઃ।
સર્વનાદાન્તરોસિ ત્વં કલાકાષ્ઠાદિવર્જિતઃ

બ્રહ્મવિષ્ણ્વીશહીનોસિ સ્વસ્વરૂપં પ્રપશ્યસિ।
સ્વસ્વરૂપાવશેષોસિ સ્વાનન્દાબ્ધૌ નિમજ્જસિ

સ્વાત્મરાજ્યે સ્વમેવાસિ સ્વયંભાવવિવર્જિતઃ।
શિષ્ટપૂર્ણસ્વરૂપોસિ સ્વસ્માત્કિઞ્ચિન્નપશ્યસિ

સ્વસ્વરૂપાન્નચલસિ સ્વસ્વરૂપેણ જૃંભસિ।
સ્વસ્વરૂપાદનન્યોસિ હ્યહમેવાસિ નિશ્ચિનુ

ઇદં પ્રપઞ્ચં યત્કિઞ્ચિદ્યદ્યજ્જગતિ વિદ્યતે।
દૃશ્યરૂપં ચ દૃગ્રૂપં સર્વં શશવિષાણવત્

લક્ષ્યલક્ષણહીનત્વાદ્યુક્ત્યાનિષ્પ્રતિયોગિકમ્।
ન મન્તવ્યં યથાયોગ્યં લૌકિકૈસ્ત્વં વિનિશ્ચિનુ

નિર્ગુણં નિર્મલં શાન્તં બ્રહ્મસપ્રતિયોગિકમ્।
શુદ્ધાન્તઃકરણજ્ઞેયં વેદોક્તં પ્રકૃતં ખલુ

આત્મસ્ત્વં સચ્ચિદાનન્દલક્ષ્ણૈર્લક્ષ્યમદ્વયમ્।
બ્રહ્મૈવાસ્મિ ન દેહોઽયમિતિ ચિત્તેઽવધારય

દેહોઽહમિતિ સઙ્કલ્પસ્તદન્તઃકરણં સ્મૃતમ્।
દેહોઽહમિતિ સઙ્કલ્પો મહાન્ સંસાર ઉચ્યતે

દેહોઽહમિતિ સઙ્કલ્પસ્તદ્બન્ધ ઇતિ ચોચ્યતે।
દેહોઽહમિતિ સઙ્કલ્પસ્તદ્દુઃખમિતિ ચોચય્તે

દેહોઽહમિતિ યજ્જ્ઞાનં તદેવ નરકં સ્મૃતમ્।
દેહોઽહમિતિ સઙ્કલ્પો જગત્સર્વં સમીર્યતે

દેહોઽહમિતિ સઙ્કલ્પો હૃદયગ્રન્ધિરીરિતઃ।
દેહોઽહમિતિ યજ્જ્ઞાનં તદસજ્જ્ઞાનમેવચ

દેહોઽહમિતિ યદ્બુદ્ધિઃ સાચવિદ્યેતિ ભણ્યતે।
દેહોઽહમિતિ યજ્જ્ઞાનં તદેવ દ્વૈતમુચ્યતે

દેહોઽહમિતિ સઙ્કલ્પસ્સત્યજીવસ્સ એવ ચ।
દેહોઽહમિતિ યજ્જ્ઞાનં પરિચ્છિન્નમિતીરિતમ્

દેહોઽહમિતિ સઙ્કલ્પો મહાપાપમિતિ સ્ફુટમ્।
દેહોઽહમિતિ યા બુદ્ધિસ્તૃષ્ણાદોષાઽઽમયઃ કિલ

યત્કિઞ્ચિદપિ સઙ્કલ્પસ્તાપત્રયમિતીરિતમ્।
તચ્ચ સર્વં મનુષ્યાણાં માનસં હિ નિગદ્યતે

કામં ક્રોધં બન્ધનં સર્વદુઃખં વિશ્વં દોષં કાલનાનાસ્વરૂપમ્।
યત્કિઞ્ચેદં સર્વસઙ્કલ્પજાતં તત્કિઞ્ચેદં માનસં સોમ્ય વિદ્ધિ

મન એવ જગત્સર્વં મન એવ મહારિપુઃ।
મન એવ હિ સંસારો મન એવ જગત્ત્રયમ્

મન એવ મહદ્દુઃખં મન એવ જરાદિકમ્।
મન એવ હિ કાલશ્ચ મન એવ મલં તથા

મન એવ હિ સઙ્કલ્પો મન એવ ચ જીવકઃ।
મન એવ હિ ચિત્તં ચ મનોઽહઙ્કાર એવ ચ

મન એવ મહાન્ બન્ધો મનોઽન્તઃકરણં ચ તત્।
મન એવ હિ ભૂમિશ્ચ મન એવ હિ તજ્જલમ્

મન એવ હિ તેજશ્ચ મન એવ મરુન્મહાન્।
મન એવ હિ ચકાશો મન એવ હિ શબ્દકઃ

સ્પર્શરૂપરસા ગન્ધઃ કોશાઃ પઞ્ચ મનોભવાઃ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યાદિ મનોમયમિતીરિતમ્

દિક્પાલા વસવો રુદ્રા આદિત્યાશ્ચ મનોમયાઃ।
દૃશ્યં બન્ધં દ્વન્દ્વજાતમજ્ઞાનં માનસં સ્મૃતમ્

સઙ્કલ્પમેવ યત્કિઞ્ચિત્તત્તન્નાસ્તીતિ નિશ્ચિનુ।
નાસ્તિ નાસ્તિ જગત્સર્વં ગુરુશિષ્યાદિકં નિહિ

વ્યવહારદશાયાં હિ ગુરુશિષ્યાદિકં ભવેત્।
પરમાર્થદશાયાં તત્ કથં મુક્તૌ પ્રસિદ્ધ્યતિ

મુક્ત્યતીત દશાયાં ચ પ્રોચ્યતે પરમાર્થતા।
તથાપ્યસત્યહંતૃત્વાન્મુક્તેરેવાસ્તિ મુખ્યયાઃ

મનસા કલ્પિતં સર્વં મનસા પરિપાલિતમ્।
મનસા સંસ્મૃતં તસ્માન્મન એવાસ્તિ કારણમ્

મનસા સંસ્મૃતં સર્વં મનસૈવ ચ વિસ્મૃતમ્।
મનસા ભાવિતં સર્વં મનસૈવ હ્યભાવિતં

મનસા દૂષિતં સર્વં મનસૈવ ચ ભૂષિતમ્।
મનસા સુખવૃત્તિસ્સ્યાન્મનસા દુઃખસઞ્ચયઃ

તસ્માત્સર્વનિદાનં તન્મનસ્સૂક્ષ્મં પરાત્મનિ।
ત્વયિ સચ્ચિત્સુખાંબોધૌ કલ્પિતં વિદ્ધિ માયયા

ત્વદન્યસ્ય ચ સર્વસ્ય કલ્પિતત્વાદબોધતઃ।
ત્વમેવ સર્વસાક્ષી સન્ સ્વયં ભાસિ નિરન્તરમ્

તવ બોધસ્વરૂપત્વાત્ ત્વય્યબોધસ્ય કા ગતિઃ।
મન્દબુદ્ધ્યા ગતૌ સત્યામપિ નાશસ્સ્વયં ભવેત્

નિત્યબોધસ્વરૂપસ્ત્વં હ્યબોધપ્રતિયોગિકઃ।
ત્વયિ તત્સન્નિવર્તેત તમસ્સૂર્યોદયે યથા

જ્ઞાતૃજ્ઞાનેપ્રકલ્પ્યેતે યત્ર જ્ઞેયેઽદ્વયે ત્વયિ।
તસ્યાખણ્ડસ્વરૂપત્વાત્ સર્વાધિષ્ઠાનતોચિતા

મુમુક્ષુભિશ્ચ વિજ્ઞેયાસ્સ્વધર્માસ્સચ્ચિદાદયઃ।
સન્મયશ્ચિન્મયશ્ચત્મા તથાનન્દમયો યતઃ

ચિદ્રૂપસ્ય તવાત્મત્વાદનાત્માનસ્ત્વચિન્મયાઃ।
અનાત્મનાં વિકારિત્વાન્નિર્વિકારસ્ત્વમિષ્યસે

વિકારસ્ય સમસ્તસ્યાપ્યવિદ્યાકલ્પિતત્વતઃ।
વિલયે નિર્વિકારસ્ત્વં વિદ્યાવાનવશિષ્યસે

બૃહદ્ બ્રહ્માવશેષો હિ નાશઃ કલ્પિતવસ્તુનઃ।
યચ્છેષાસ્સ્યુરિમે સર્વે સ શેષી નિત્યતાં વ્રજેત્

શેષસ્ય શેષ્યનન્યત્વં વાસ્તવં સર્વસમ્મતમ્।
શેષિણસ્તુ તવાન્યત્વાન્ન શેષસ્યાસ્તિ નિત્યતા

શેષિણશ્શેષસાપેક્ષ્યાન્ન સ્વાતન્ત્ર્યેણ શેષિતા।
ઇતિ વક્તું ન શક્યં હિ સ્વમહિમ્નિ સ્થિતત્વતઃ

સ્વસ્યૈષ મહિમા સર્વવ્યાપકત્વાદિલક્ષણઃ।
સર્વશૃત્યાદિ સંસિદ્ધઃ કાભીર્હીયેત યુક્તિભિઃ

વ્યાપ્યસાપેક્ષતા તસ્ય વ્યાપકસ્યેતિચેચ્છૃણુ।
વ્યાપ્યાનપેક્ષં સિદ્ધિર્હિ વ્યાપકસ્ય નિજાશ્રયાત્

વ્યાપ્યસ્યૈવ હિ જીવસ્ય વિકારાપેક્ષયા તથા।
વ્યાપકાપેક્ષયા ચ સ્યાત્ સ્થિતિર્ન વ્યાપકસ્યતુ

વિકારાલંબનાભાવાત્સ્વાલંબનતયાપિ ચ।
સર્વાલંબનતા સિદ્ધા ન સ્વહાનેશ્ચ સઙ્ગતિઃ

સર્વાધારસ્ય નાધારોઽપેક્ષ્યતેપિ ક્વચિદ્વિભોઃ।
સ ચેદાધારસાપેક્ષો ન સર્વાધારતાં વ્રજેત્

સર્વાધારસ્ય ચ વ્યોમ્નો યથાત્માધાર ઇષ્યતે।
તથાત્મનોપિ કશ્ચિત્સ્યાદિતિ ચેદ્બાઢમુચ્યતે

આત્મૈવાત્મન આધાર આત્મન્યેવાત્મનસ્સ્થિતેઃ।
અનાત્મનો યથાઽનાત્મા કશ્ચિદેવાસ્તિ ચશ્રયઃ

આત્મનોઽપિ તુ નાનાત્વે સ્યાદનાત્માવિશેષતા।
ઇતિ ચેન્નૈષ ભેદો હિ વિકારાવાશ્રયો ભવેત્

યથા ભવતિ દેહસ્ય પ્રાણ એવાશ્રયઃ પુનઃ।
પ્રાણસ્ય ચશ્રયો દેહસ્તથાત્માઽનાત્મનોરપિ

અન્યોન્યાશ્રયતા પ્રાપ્તા તથા નાશો દ્વયોરપિ।
ઇતિ ચેદુક્તમેવૈતદાત્મા હિ સ્વાશ્રયો મતઃ

આશ્રયાશ્રયિ વાર્તા ચ વ્યવહારે નિગદ્યતે।
પરમાર્થદશાયાં તુ સ્વસ્માદન્યન્નવિદ્યતે

આત્મનસ્સ્વગતો ભેદો યોસ્મિન્નભ્યુપગમ્યતે।
સ કિં નિત્યોસ્ત્યનિત્યોવેત્યેવં પ્રશ્ને તુ કથ્યતે

લબ્ધાત્મસમ્યગ્બોધસ્ય તવ યાવદિહસ્થિતિઃ।
તાવત્તસ્યાવિનાશિત્વાન્નિત્ય એવેતિ નિર્ણયઃ

પશ્ચદનિત્યતાયાશ્ચ તવ પ્રષ્ટુરભાવતઃ।
સ્વભેદાનિત્યવાર્તાયા નાવકાશોઽત્ર વિદ્યતે

આત્મા સ કિં ભવેદ્દ્રષ્ટા દૃશ્યો વા કિન્નુ દર્શનમ્।
દ્રષ્ટૃત્વે સતિ જીવત્વાત્સંસારિત્વં પ્રસજ્યતે

દૃશ્યત્વે તુ ઘટાદીનામિવસ્યાદ્વિષયાત્મતા।
દર્શનત્વે તુ વૃત્તિત્વાજ્જાડ્યમેવ પ્રસજ્યતે

અસંસારી પરાત્માઽસૌ સ્વયં નિર્વિષયસ્તથા।
ચૈતન્યરૂપ ઇત્યેતદ્વ્યર્થમેવેતિ ચેચ્છૃણુ

દ્રષ્ટૃત્વં તસ્ય વિદ્ધ્યેવં જીવેશાદીક્ષિતૃત્વતઃ।
દૃશ્યત્વં ચ તથા વિદ્ધિ મુક્તૈર્દ્રષ્ટૃત્વતસ્સ્વતઃ

દર્શનત્વં ચ સાક્ષિત્વાદ્દૃગ્રૂપત્વાચ્ચ તસ્ય વૈ।
સંસારિત્વાદયો દોષાઃ પ્રસજ્યન્તે ન તત્ર વૈ

અસંસારિણમાત્માનં સંસાર્યાત્મા યદિ સ્વયં।
પશ્યેત્તદાક્ષિરોગી સંપ્રપશ્યેચ્ચ નિરઙ્કુશમ્

અસમ્ભવાનિ સર્વાણિ સંભવેયુશ્ચ વૈદિકાઃ।
સિદ્ધાન્તાનિયમાપેતાસ્સ્વેચ્છાવ્યાહાર સંભવાત્

ઇતિ ચેન્નૈવ દોષોઽસ્તિ સંસારસ્યાપવાદતઃ।
વિશુદ્ધસત્વસંપન્નસ્સંસારી નિર્મલો હિ સઃ

યદિ જીવસ્ય સંસારસ્સ્વતસ્સિદ્ધસ્તથાઽખિલાઃ।
ઉક્ત દોષાઃ પ્રસજ્યેરન્નજ્ઞાનાદ્ધ્યાગતો ન તે

જીવસ્ય યદિ સંસારો બ્રહ્મણસ્તદભાવતઃ।
બ્રહ્માત્મત્વોપદેશોઽયમયુક્ત ઇતિ ચેચ્છૃણુ

ઉક્તજીવૈકદેશસ્ય હ્યસંસારિત્વમન્વહમ્।
તતસ્તત્ત્વોપદેશેસ્મિન્ નિદાઘાસ્ત્યનવદ્યતા

તસ્માત્સર્વગતં સત્યસુખબોધૈકલક્ષણમ્।
બ્રહ્માસ્મીતિ વિજાનીહિ કેવલં ત્વમસંશયમ્

મુક્ત્યૈ જ્ઞેયં ચ તદ્ બ્રહ્મ સચ્ચિદાનન્દલક્ષણમ્।
નત્વલક્ષણમન્યત્સ્યાદિતિ ચોક્તં ન વિસ્મર

॥ઇતિ શ્રી ગુરુજ્ઞાનવાસિષ્ઠે તત્ત્વનારાયણે
જ્ઞાનકાણ્ડસ્ય પ્રથમપાદે ચતુર્થોઽધ્યાયઃ એવં
શ્રી ઋભુગીતા દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ॥
સંબંધિત કડિયાઁ
ઋભુગીતા
ઋભુગીતા ૧
ઋભુગીતા ૨
ઋભુગીતા ૩
ઋભુગીતા ૪
ગીતા
બાહરી કડિયાઁ