Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 56

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śūlabhedamāhātmye kāśīrājamokṣagamanaṃ nāma pañcapañcāśattamo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 56
uttānapāda uvāca:
anyacca śrotumicchāmi kena gaṅgāvatāritā /
rudraśīrṣe sthitā devī puṇyā kathamihāgatā

puṇyā devāśilā nāma tasyā māhātmyam uttamam /
etadākhyāhi me sarvaṃ prasanno yadi śaṅkara

īśvara uvāca:
śṛṇuṣvaikamanā bhūtvā yathā gaṅgāvatāritā /
devaiḥ sarvairmahābhāgā sarvalokahitāya vai

asti vindhyo nago nāma yāmyāśāyāṃ mahīpate /
gīrvāṇāstu gatāḥ sarve tasya mūrdhni nareśvara

tatra cāhvānitā gaṅgā brahmādyairakhilaiḥ suraiḥ /
abhyarcyeśaṃ jagannāthaṃ devadevaṃ jagadgurum

jaṭāmadhyasthitāṃ gaṅgāṃ mocayasveti bhūtale /
bhāsvantī sā tato muktā rudreṇa śirasā bhuvi

tatra sthāne mahāpuṇyā devairutpāditā svayam /
tato devanadī jātā sā hitāya nṛṇāṃ bhuvi

vasanti ye taṭe tasyāḥ snānaṃ kurvanti bhaktitaḥ /
pibanti ca jalaṃ nityaṃ na te yānti yamālayam

yatra sā patitā kuṇḍe śūlabhede narādhipa /
devanadyāḥ pratīcyāṃ tu tatra prācī sarasvatī

yāmyāyāṃ śūlabhedasya tatra tīrthamanuttamam /
tatra devaśilā puṇyā svayaṃ devena nirmitā

tatra snātvā tu yo bhaktyā tarpayet pitṛdevatāḥ /
pitarastasya tṛpyanti yāvad ābhūtasamplavam

tatra snātvā tu yo bhaktyā brāhmaṇān bhojayennṛpa /
svalpānnenāpi dattena tasya cānto na vidyate

uttānapāda uvāca:
kāni dānāni dattāni śastāni dharaṇītale /
yāni dattvā naro bhaktyā mucyate sarvapātakaiḥ

devaśilāyā māhātmyaṃ snānadānādijaṃ phalam /
vratopavāsaniyamair yatprāpyaṃ tadvadasva me

īśvara uvāca:
āsītpurā mahāvīryaścedinātho mahābalaḥ /
vīrasena iti khyāto maṇḍalādhipatirnṛpa

rāṣṭre tasya ripurnāsti na vyādhir na ca taskarāḥ /
na cādharmo 'bhavat tatra dharma eva hi sarvadā

sadā mudānvito rājā sabhāryo bahuputrakaḥ /
ekāsīd duhitā tasya surūpā girijā yathā

iṣṭā sā pitṛmātṛbhyāṃ bandhuvargajanasya ca /
kṛtaṃ vaivāhikaṃ karma kāle prāpte yathāvidhi

anantaraṃ cedipatirdvādaśābdamakhe sthitaḥ /
tatastasyāstu yo bhartā sa mṛtyuvaśam āgataḥ

vidhavāṃ tāṃ sutāṃ dṛṣṭvā rājā śokasamanvitaḥ /
uvāca vacanaṃ tatra svabhāryāṃ duḥkhapīḍitām

priye duḥkham idaṃ jātaṃ yāvajjīvaṃ suduḥsaham /
naiṣā rakṣayituṃ śakyā rūpayauvanagarvitā

dūṣayeta kulaṃ kvāpi kathaṃ rakṣyā hi bālikā /
nopāyo vidyate kvāpi bhānumatyāśca rakṣaṇe /
parasparaṃ vivadatoḥ śrutvā tatkanyakābravīt

bhānumatyuvāca:
na lajjāmi tavāgre 'haṃ jalpantī tāta karhicit /
satyaṃ notpadyate doṣo madarthe te narādhipa

adyaprabhṛtyahaṃ tāta dhārayiṣye na mūrdhajān /
sthūlavastrapaṭārddhaṃ tu dhārayiṣyāmi te gṛhe

kariṣyāmi vratānyāśu purāṇavihitāni ca /
ātmānaṃ śoṣayiṣyāmi toṣayiṣye janārdanam

mamaiṣā vartate buddhir yadi tvaṃ tāta manyase /
bhānumatyā vacaḥ śrutvā rājā saṃharṣito 'bhavat

tīrthayātrāṃ samuddiśya kośaṃ dattvā supuṣkalam /
visṛjya puruṣānvṛddhān kṛtvā tasyāḥ surakṣaṇe

puruṣān sāyudhāṃś cāpi brāhmaṇānsapurohitān /
dāsīdāsānpadātīṃśca cāsyāḥ saṃrakṣaṇakṣamān

tataḥ piturmatenaiva gaṅgātīraṃ gatā satī /
avagāhya taṭe dve tu gaṅgāyāḥ sa narādhipa

nityaṃ sampūjya sadviprāngandhamālyādibhūṣaṇaiḥ /
dvādaśābdāni sā tīre gaṅgāyāḥ samavasthitā

tyaktvā gaṅgāṃ tadā rājñī gatā kāṣṭhāṃ tu dakṣiṇām /
prāptā sā sacivaiḥ sārddhaṃ yatra revā mahānadī

samāḥ pañca sthitā tatra oṅkāre 'marakaṇṭake /
udagyāmyeṣu tīrtheṣu tīrthāttīrthaṃ jagāma sā

snātvā snātvā pūjya viprān bhaktipūrvam atandritā /
vāruṇīṃ sā diśaṃ gatvā devanadyāśca saṅgame

dadarśa cāśramaṃ puṇyaṃ munisaṅghaiḥ samākulam /
dṛṣṭvā munisamūhaṃ sā praṇipatyedam abravīt

māhātmyam asya tīrthasya nāma caivāsya kīdṛśam /
kathayantu mahābhāgāḥ prasādaḥ kriyatāṃ mama

ṛṣaya ūcuḥ /
cakratīrthaṃ tu vikhyātaṃ cakraṃ dattaṃ purā hareḥ /
maheśvareṇa tuṣṭena devadevena śūlinā

atra tīrthe tu yaḥ snātvā tarpayet pitṛdevatāḥ /
anivartikā gatis tasya jāyate nātra saṃśayaḥ

dvitīye 'hni tato gacchecchūlabhede tapasvini /
pūrvoktena vidhānena snānaṃ kuryād yathāvidhi

janmatrayakṛtaiḥ pāpair mucyate nātra saṃśayaḥ /
jalena tilamātreṇa pradadyād añjalitrayam

tṛpyanti pitarastasya dvādaśābdāny asaṃśayam /
yaḥ śrāddhaṃ kurute bhaktyā śrotriyair brāhmaṇair nṛpa

vārddhuṣyādyāstu varjyante pitḥṇāṃ dattam akṣayam /
apare 'hṇi tato gacchet puṇyāṃ devaśilāṃ śubhām

vīkṣyate jāhnavī puṇyā devair utpāditā purā /
snātvā tatra jalaṃ dadyāt tilamiśraṃ narādhipa

sakṛtpiṇḍapradānena mucyate brahmahatyayā /
ekādaśyām upoṣitvā pakṣayor ubhayor api

kṣapājāgaraṇaṃ kuryāt paṭhetpaurāṇikīṃ kathām /
viṣṇupūjāṃ prakurvīta puṣpadhūpanivedanaiḥ

prabhāte bhojayed viprān dānaṃ dadyāt saśaktitaḥ /
caturthe 'hni tato gacched yatra prācī sarasvatī

brahmadehād viniṣkrāntā pāvanārthaṃ śarīriṇām /
tatra snātvā naro bhaktyā tarpayet pitṛdevatāḥ

śrāddhaṃ kṛtvā yathānyāyamanindyān bhojayed dvijān /
pitarastasya tṛpyanti dvādaśābdānyasaṃśayam

sarvadevamayaṃ sthānaṃ sarvatīrthamayaṃ tathā /
devakoṭisamākīrṇaṃ koṭiliṅgottamottamam

trirātraṃ kurute yo 'tra śuciḥ snātvā jitendriyaḥ /
pakṣaṃ māsaṃ ca ṣaṇmāsamabdamekaṃ kadācana

na tasya sambhavo martye tasya vāso bhaved divi /
niyamastho vimucyeta trijanmajanitādaghāt

vinā puṃsā tu yā nārī dvādaśābdaṃ śucivratā /
tiṣṭhate sākṣayaṃ kālaṃ rudraloke mahīyate

munīnāṃ vacanaṃ śrutvā mudā paramayā yayau /
tato 'vagāhya tattīrthamaharniśamatandritā

dṛṣṭvā tīrthaprabhāvaṃ tu punarvacanamabravīt /
śrūyatāṃ vacanaṃ me 'dya brāhmaṇāḥ sapurohitāḥ

na tyajāmīdṛśaṃ sthānaṃ yāvajjīvamaharniśam /
matpituśca tathā mātuḥ kathayadhvam idaṃ vacaḥ

tvatkanyā śūlabhedasthā niyatā vratacāriṇī /
evamuktvā sthitā sā tu tatra bhānumatī nṛpaḥ

ekāntaropavāsasthā śanairmāsopavāsitā /
devaśilāsthitā nityaṃ dadhyau sā cakrapāṇinam

aharniśaṃ dahed dhūpaṃ candanaṃ ca sadīpakam /
pādaśaucaṃ svayaṃ kṛtvā svayaṃ bhojayate dvijān /
dvādaśābdāni sā rājñī suvratā tatra saṃsthitā

īśvara uvāca:
anyad devaśilāyāstu māhātmyaṃ śṛṇu bhūpate /
kathayāmi mahābāho setihāsaṃ purātanam

kaścid vanecaro vyādhaḥ śabaraḥ saha bhāryayā /
durbhikṣapīḍitas tatra āmiṣārthaṃ vanaṃ gataḥ

nāpaśyat pakṣiṇas tatra na mṛgānna phalāni ca /
sarastato dadarśātha padminīkhaṇḍamaṇḍitam

dṛṣṭvā sarovaraṃ tatra śabarī vākyam abravīt /
kumudāni gṛhāṇa tvaṃ divyānyāhārasiddhaye

devasya pūjanārthaṃ tu śūlabhedasya yatnataḥ /
vikrayo bhavitā tatra dharmaśīlo jano yataḥ

bhāryāyā vacanaṃ śrutvā jagrāha kumudāni saḥ /
uttīrṇastu taṭe yāvaddṛṣṭvā śrīvṛkṣamagrataḥ

śrīphalāni gṛhītvā tu supakvāni viśeṣataḥ /
śūlabhedaṃ sa samprāpto dadarśa subahūñjanān

caitramāse site pakṣe ekādaśyāṃ narādhipa /
tasminnahani nāśnīyurbālā vṛddhāstathā striyaḥ

maṇḍapaṃ dadṛśe tatra kṛtaṃ devaśilopari /
vastraiḥ saṃveṣṭitaṃ divyaṃ sraṅmālyairupaśobhitam

ṛṣayaścāgatāstatra ye cāśramanivāsinaḥ /
sopavāsāḥ saniyamāḥ sarve sāgniparigrahāḥ

devanadyāstaṭe ramye munisaṅghaiḥ samākule /
āgacchadbhir nṛpaśreṣṭha mārgastatra na labhyate

dṛṣṭvā janapadaṃ tatra tāṃ bhāryāṃ śabaro 'bravīt /
gaccha pṛcchasva kimapi kimadya snānakāraṇam

parvāṇi yāni śrūyante kiṃsvit sūryendusamplavaḥ /
ayanaṃ kiṃ bhavedadya kiṃ vākṣayatṛtīyakā

tataḥ svabharturvacanācchabarī prasthitā tadā /
papraccha nārīṃ dṛṣṭvāgre dattvāgre kamale śubhe

tithiradyaiva kā proktā kiṃ parva kathayasva me /
kimayaṃ snāti loko 'yaṃ kiṃ vā snānasya kāraṇam

nāryuvāca:
adya caikādaśī puṇyā sarvapāpakṣayaṃkarī /
upoṣitā sakṛdyena nākaprāptiṃ karoti sā

tasyāstadvacanaṃ śrutvā śabarī śābarāya vai /
kathayāmāsa cāvyagrā strīvākyaṃ nṛpasattama

adya tvekādaśī puṇyā bālavṛddhair upoṣitā /
madanaikādaśī nāma sarvapāpakṣayaṃkarī

niyatā śrūyate tatra rājaputrī suśobhanā /
vratasthā niyatāhārā nāmnā bhānumatī satī

naitayā sadṛśī kācittriṣu lokeṣu viśrutā /
dṛśyate sā varārohā hyavatīrṇā mahītale

bhāryāyā vacanaṃ śrutvā śabarastāṃ jagāda ha /
kamalāni yathālābhaṃ dattvā bhuṅkṣva hi satvaram

mamaiṣā vartate buddhir na bhoktavyaṃ mayā dhruvam /
na mayopārjitaṃ bhadre pāpabuddhyā śubhaṃ kvacit

śabaryuvāca:
na pūrvaṃ tu mayā bhuktaṃ kasmiṃścaiva tu vāsare /
bhuktaśeṣaṃ mayā bhuktaṃ yāvatkālaṃ smarāmyaham

bhāryāyā niścayaṃ jñātvā snānaṃ kartuṃ jagāma ha /
ardhottarīyavastreṇa snānaṃ kṛtvā tu bhaktitaḥ

sarvān devān namaskṛtya gato devaśilāṃ prati /
tasthau sa śaṅkamāno 'pi namaskṛtya janārdanam

yasyāstu kumude datte tayā rājñyai niveditam /
taddṛṣṭvā padmayugalaṃ tāṃ dāsīṃ sābravīt tadā

kutra padmadvayaṃ labdhaṃ kathyatām agrato mama /
śīghraṃ tatraiva gatvā ca padmānānaya cāparān

dhānyena vasunā vāpi kamalāni samānaya /
bhānumatyā vacaḥ śrutvā gatā sā śabaraṃ prati

śrīphalāni ca puṣpāṇi bahūnyanyāni dehi me

śabary uvāca:
śrīphalāni sapuṣpāṇi dāsyāmi ca viśeṣataḥ /
na lobho na spṛhā me 'sti gatvā rājñīṃ nivedaya

tayā ca satvaraṃ gatvā yathāvṛttaṃ niveditam /
śabaryuktaṃ purastasyāḥ savistaraparaṃ vacaḥ

tasyāstu vacanaṃ śrutvā rājñī tatra svayaṃ gatā /
uvāca śabarīṃ prītyā dehi padmāni mūlyataḥ

śabaryuvāca:
na mūlyaṃ kāmaye devi phalapuṣpasamudbhavam /
śrīphalāni ca puṣpāṇi yatheṣṭaṃ mama gṛhyatām

arcāṃ kuru yathānyāyaṃ vāsudeve jagatpatau

rājñyuvāca:
vinā mūlyaṃ na gṛhṇāmi kamalāni tavādhunā /
dhānyasya khārikāmekāṃ dadāmi pratigṛhyatām

daśa viṃśatyatha triṃśac catvāriṃśad athāpi vā /
gṛhāṇa vā khāriśataṃ durbhikṣāṃ bodhimuttara

vasu ratnaṃ suvarṇaṃ ca anyatte yadabhīpsitam /
tatsarvaṃ sampradāsyāmi kamalārthe na saṃśayaḥ

śabaryuvāca:
nāhāraṃ cintayāmyadya muktvā devaṃ varānane /
devakāryaṃ vinā bhadre nānyā buddhiḥ pravartate

rājñyuvāca:
na tvayānnaṃ parityājyaṃ sarvamanne pratiṣṭhitam /
tasmāt sarvaprayatnena mamānnaṃ pratigṛhyatām

tapasvino mahābhāgā ye cāraṇyanivāsinaḥ /
gṛhasthadvāri te sarve yācante 'nnam atandritāḥ

śabaryuvāca:
niṣedhaśca kṛtaḥ pūrvaṃ sarvaṃ satye pratiṣṭhitam /
satyena tapate sūryaḥ satyena jvalate 'nalaḥ

satyena tiṣṭhaty udadhirvāyuḥ satyena vāti hi /
satyena pacyate sasyaṃ gāvaḥ kṣīraṃ sravanti ca

satyādhāram idaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam /
tasmāt sarvaprayatnena satyaṃ satyena pālayet

devakāryaṃ tu me muktvā nānyā buddhiḥ pravartate /
gṛhāṇa rājñi puṣpāṇi kuru pūjāṃ gadābhṛtaḥ

śrūyate dvijavākyaistu na doṣo vidyate kvacit /
kuśāḥ śākaṃ payo matsyā gandhāḥ puṣpākṣatā dadhi /
māṃsaṃ śayyāsanaṃ dhānāḥ pratyākhyeyā na vāri ca

rājñyuvāca:
ārāmopahṛtaṃ puṣpamāraṇyaṃ puṣpameva ca /
krītaṃ pratigrahe labdhaṃ puṣpamevaṃ caturvidham

uttamaṃ puṣpamāraṇyaṃ gṛhītaṃ svayameva ca /
madhyamaṃ phalamārāme tvadhamaṃ krītameva ca /
pratigraheṇa yallabdhaṃ niṣphalaṃ tadvidurbudhāḥ

purohita uvāca:
gṛhāṇa rājñi puṣpāṇi kuru pūjāṃ gadābhṛtaḥ /
upakāraḥ prakartavyo vyapadeśena karhicit

īśvara uvāca:
śrīphalāni sapadmāni dattāni śabareṇa tu /
gṛhītvā tāni rājñī sā pūjāṃ cakre suśobhanām

kṣapājāgaraṇaṃ cakre śrutvā paurāṇikīṃ kathām /
śabarastu tato bhāryām idaṃ vacanam abravīt

dīpārthaṃ gṛhyatāṃ sneho yathālābhena sundari /
kṛtvā dīpaṃ tatastau tu kṛtvā pūjāṃ hareḥ śubhām

cakraturjāgaraṃ rātrau dhyāyanto dharaṇīdharam /
tataḥ prabhātasamaye dṛṣṭvā snānotsukaṃ janam

snāti vai śūlabhede tu devanadyāṃ tathāpare /
sarasvatyāṃ narāḥ kecinmārkaṇḍasya hrade 'pare

cakratīrthaṃ gatāścakruḥ snānaṃ kecidvidhānataḥ /
śucayaste janāḥ sarve snātvā devāśilopari

śrāddhaṃ cakruḥ prayatnena śraddhayā pūtacetasā /
tāndṛṣṭvā śabaro bilvaiḥ piṇḍāṃścakre prayatnataḥ

bhānumatyā tathā bhartuḥ piṇḍanirvapaṇaṃ kṛtam /
anindyā bhojitā viprā dambhavārddhuṣyavarjitāḥ

haviṣyānnaistathā dadhnā śarkarāmadhusarpiṣā /
pāyasena tu gavyena kṛtānnena viśeṣataḥ

bhojayitvā tathā rājñī dadau dānaṃ yathāvidhi /
pādukopānahau chatraṃ śayyāṃ govṛṣameva ca

vividhāni ca dānāni hemaratnadhanāni ca /
cakratīrthe mahārāja kapilāṃ yaḥ prayacchati /
pṛthvī tena bhaved dattā saśailavanakānanā

uttānapāda uvāca:
yāni yāni ca dattāni śastāni jagatīpateḥ /
tāni sarvāṇi deveśa kathayasva prasādataḥ

īśvara uvāca:
tilapradaḥ prajāmiṣṭāṃ dīpadaścakṣuruttamam /
bhūmidaḥ svargamāpnoti dīrgham āyur hiraṇyadaḥ

gṛhado rogarahito rūpyado rūpavān bhavet /
vāsodaścandrasālokyam arkasāyujyam aśvadaḥ

vṛṣadastu śriyaṃ puṣṭāṃ godātā ca triviṣṭapam /
yānaśayyāprado bhāryām aiśvaryam abhayapradaḥ

dhānyadaḥ śāśvataṃ saukhyaṃ brahmado brahma śāśvatam /
vāryannapṛthivīvāsastilakāñcanasarpiṣām

sarveṣāmeva dānānāṃ brahmadānaṃ viśiṣyate /
yena yena hi bhāvena yadyaddānaṃ prayacchati

tena tena sa bhāvena prāpnoti pratipūjitam /
dṛṣṭvā dānāni sarvāṇi rājñī dattāni yāni ca

uvāca śabaro bhāryāṃ yattacchṛṇu nareśvara /
purāṇaṃ paṭhitaṃ bhadre brāhmaṇairvedapāragaiḥ

śrutaṃ ca tanmayā sarvaṃ dānadharmaphalaṃ śubham /
pūrvajanmārjitaṃ pāpaṃ snānadānavratādibhiḥ

śarīraṃ dustyajaṃ muktvā labhate gatimuttamām /
saṃsārasāgarādbhītaḥ satyaṃ bhadre vadāmi te

anekāni ca pāpāni kṛtāni bahuśo mayā /
ghātitā jantavo bhadre nirdagdhāḥ parvatāḥ sadā

tena pāpena dagdho 'haṃ dāridryaṃ na nivartate /
tīrthāvagāhanaṃ pūrvaṃ pāpena na kṛtaṃ mayā

tenāhaṃ duḥkhito bhadre dāridryam anivartikam /
māturgṛhaṃ prayāhi tvaṃ tyaja snehaṃ mamopari /
nagaśṛṅgaṃ samāruhya moktum icchāmyahaṃ tanum

śabaryuvāca:
mātrā pitrā na me kāryaṃ nāpi svajanabāndhavaiḥ /
yā gatistava jīveśa sā mamāpi bhaviṣyati

na strīṇāmīdṛśo dharmo vinā bhartrā svajīvitam /
śrūyante bahavo doṣā dharmaśāstreṣvanekadhā

pāraṇaṃ kuru bhojendra vrataṃ yena na naśyati /
yatte 'bhivāñchitaṃ kiṃcid viṣṇave kartum arhasi

bhāryāyā vacanaṃ śrutvā mumude śabarastataḥ /
gṛhītvā śrīphalaṃ śīghraṃ homaṃ kṛtvā yathāvidhi

sarvadevānnamaskṛtya bhukto 'pi ca tayā saha /
caitryāṃ tu viṣuvaṃ jñātvā tasthau tatra dinatrayam