રેવાખાણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 53

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે શૂલભેદમાહાત્મ્યે ઋક્ષશૃઙ્ગચરિત્રે દીર્ઘતપોમુન્યાખ્યાનવર્ણનં નામ દ્વિપઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્વ્ અધ્યાય 53
ઉત્તાનપાદ ઉવાચ:
આશ્રમે વસતસ્ તસ્ય સ દીર્ઘતપસો મુનેઃ ।
કનીયાંસ્ તનયો દેવ કથં મૃત્યુમુપાગતઃ

ઈશ્વર ઉવાચ:
શૃણુષ્વૈકમના ભૂત્વા કથાં દિવ્યાં મહીપતે ।
શ્રવણાદેવ યસ્યાસ્તુ મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ

કાશીરાજો મહાવીર્યો મહાબલપરાક્રમઃ ।
ચિત્રસેન ઇતિ ખ્યાતાં ધરણ્યાં સ નરાધિપ

તસ્ય રાજ્યે સદા ધર્મો નાધર્મો વિદ્યતે ક્વચિત્ ।
વેદધર્મરતો નિત્યં પ્રજા ધર્મેણ પાલયન્

સ્વધર્મનિરતશ્ચૈવ યુદ્ધાતિથ્યપ્રિયઃ સદા ।
ક્ષત્રધર્મં સમાશ્રિત્ય ભોગાન્ભુઙ્ક્તે સ કામતઃ

કોશસ્યાન્તો ન વિદ્યેત હસ્ત્યશ્વરથપત્તિમાન્ ।
ઇતિહાસપુરાણજ્ઞૈઃ પણ્ડિતૈઃ સહ સંકથામ્

કથયન્રાજતે રાજા કૈલાસ ઇવ શઙ્કરઃ ।
એવં સ પાલયન્રાજ્યં રાજા મન્ત્રિણમ્ અબ્રવીત્

મૃગયાયાં ગમિષ્યામિ તિષ્ઠધ્વં રાજ્યપાલને ।
ગમ્યતાં સચિવૈઃ પ્રોક્તે ગતો ઽસૌ વસુધાધિપઃ

અશ્વારૂઢાશ્ચ ધાવન્તો રાજાનો મણ્ડલાધિપાઃ ।
છત્રૈશ્છત્રાણિ ઘૃષ્યન્તો ઽનુજગ્મુઃ કાનનં પ્રતિ

રજસ્તત્રોત્થિતં ભૌમં ગજવાજિપદાહતમ્ ।
તેનૈતચ્છાદિતં સર્વં સદિઙ્માર્તણ્ડમંલમ્

ન તત્ર દૃશ્યતે સૂર્યો ન કાષ્ઠા ન ચ ચન્દ્રમાઃ ।
પાદપાશ્ચ ન દૃશ્યન્તે ગિરિશૃઙ્ગાણિ સર્વતઃ

પરસ્પરં ન પશ્યન્તિ નિશાર્દ્ધે વાર્ષિકે યથા ।
તત્રાસૌ સુમહદ્યૂથં મૃગાણાં સમલક્ષ્યત

અધાવત્સહિતઃ સર્વૈઃ સ રાજા રાજપુત્રકૈઃ ।
વૃન્દાસ્ફોટો ઽભવત્ તેષાં શીઘ્રં જગ્મુર્દિશો દશ

એકમાર્ગગતો રાજા ચિત્રસેનો મહીપતિઃ ।
એકાકી સ ગતસ્તત્ર યત્ર યત્ર ચ તે મૃગાઃ

પ્રવિષ્ટો ઽસૌ તતો દુર્ગં કાનનં ગિરિગહ્વરમ્ ।
વલ્લીગુલ્મસમાકીર્ણં સ્થિતો યત્ર ન લક્ષ્યતે

અદૃશ્યાંસ્તુ મૃગાન્મત્વા દિશો રાજા વ્યલોકયત્ ।
કાં દિશં નુ ગમિષ્યામિ ક્વ મે સૈન્યસમાગમઃ

એવં કષ્ટં ગતો રાજા ચિત્રસેનો નરાધિપઃ ।
વૃક્ષચ્છાયાં સમાશ્રિત્ય વિશ્રામમકરોન્નૃપઃ

ક્ષુત્તૃષાર્તો ભ્રમન્દુર્ગે કાનને ગિરિગહ્વરે ।
તતો ઽપશ્યત્સરો દિવ્યં પદ્મિનીખણ્ડમણ્ડિતમ્

હંસકારણ્ડવાકીર્ણં ચક્રવાકોપશોભિતમ્ ।
તતો દૃષ્ટ્વા સ રાજેન્દ્રઃ સમ્પ્રહૃષ્ટતનૂરુહઃ

કમલાનિ ગૃહીત્વા તુ તતઃ સ્નાનં સમાચરત્ ।
તર્પયિત્વા પિતૃદેવાન્મનુષ્યાંશ્ચ યથાવિધિ

આચ્છાદ્ય શતપત્રૈશ્ચ પૂજયામાસ શઙ્કરમ્ ।
યયૌ પાનીયમમલં યથાવત્સ સમાહિતઃ

ઉત્તીર્ય સલિલાત્તીરે દૃષ્ટ્વા વૃક્ષં સમીપગમ્ ।
ઉત્તરીયમધઃ કૃત્વોપવિષ્ટો ધરણીતલે

ચિન્તયન્નુપવિષ્ટો ઽસૌ કિમદ્ય પ્રકરોમ્યહમ્ ।
તત્રાસીનો દદર્શાથ વનોદ્દેશે મૃગાન્બહૂન્

કેચિત્પૂર્વમુખાસ્તત્ર ચાપરે દક્ષિણામુખાઃ ।
વારુણ્યમિમુખાઃ કેચિત્ કેચિત્ કૌબેરદિઙ્મુખાઃ

કેચિન્ નિદ્રાપરાઃ કેચિદૂર્ધ્વકર્ણાઃ સ્થિતાઃ પરે ।
મૃગમધ્યે સ્થિતો યોગી ઋક્ષશૃઙ્ગો મહાતપાઃ

મૃગાન્દૃષ્ટ્વા તતો રાજા આહારાર્થમ્ અચિન્તયત્ ।
હત્વૈતેષુ મૃગં કંચિદ્ભક્ષયામિ યદૃચ્છયા

સ્વસ્થાવસ્થો ભવિષ્યામિ મૃગમાંસસ્ય ભક્ષણાત્ ।
કાશીં પ્રતિ ગમિષ્યામિ માર્ગમન્વિષ્ય યત્નતઃ

વિચિન્ત્યૈવં તતો રાજા વૃક્ષમૂલમુપાશ્રિતઃ ।
ચાપં ગૃહ્ય કરાગ્રેણ સ શરં સંદધે તતઃ

વિચિક્ષેપ શરં તત્ર યત્ર તે બહવો મૃગાઃ ।
તેષાં મધ્યે સ વૈ વિદ્ધ ઋક્ષશૃઙ્ગો મહાતપાઃ

જગ્મુસ્ત્રસ્તાસ્તુ તે સર્વે શબ્દં કૃત્વા વનૌકસઃ ।
સ ઋષિઃ પતિતસ્ તત્ર કૃષ્ણ કૃષ્ણેતિ ચાબ્રવીત્

હાહા કષ્ટં કૃતં તેન યેનાહં ઘાતિતો ઽધુના ।
કસ્યૈષા દુર્મતિર્જાતા પાપબુદ્ધેર્ મમોપરિ

મૃગમધ્યે સ્થિતશ્ચાહં ન કંચિદ્ ઉપરોધયે ।
તાં વાચં માનુષીં શ્રુત્વા સ રાજા વિસ્મયાન્વિતઃ

શીઘ્રં ગત્વા તતો ઽપશ્યદ્ બ્રાહ્મણં બ્રહ્મતેજસા ।
હાહા કષ્ટં કૃતં મે ઽદ્ય યેનાસૌ ઘાતિતો દ્વિજઃ

ચિત્રસેન ઉવાચ:
અકામાદ્ઘાતિતસ્ત્વં તુ મૃગભ્રાન્ત્યા મયાનઘ ।
ગૃહીત્વા બહુદારૂણિ સ્વતનું દાહયામ્યહમ્

દૃષ્ટાદૃષ્ટં તુ યત્કિંચિન્ન સમં બ્રહ્મહત્યયા ।
અન્યથા બ્રહ્મહત્યાયાઃ શુદ્ધિર્ મે ન ભવિષ્યતિ

ઋક્ષશૃઙ્ગ ઉવાચ:
ન તે સિદ્ધિર્ ભવેત્ કાચિન્મયિ પઞ્ચત્વમાગતે ।
બહ્વ્યો હત્યા ભવિષ્યન્તિ વિનાશે મમ સામ્પ્રતમ્

જનની મે પિતા વૃદ્ધો ભ્રાતરશ્ચ તપસ્વિનઃ ।
ભ્રાતૃજાયા મરિષ્યન્તિ મયિ પઞ્ચત્વમ્ આગતે

એતા હત્યા ભવિષ્યન્તિ કથં શુદ્ધિર્ભવેત્ તવ ।
ઉપાયં કથયિષ્યામિ તં કર્તું યદિ મન્યસે

ચિત્રસેન ઉવાચ:
ઉપાયઃ કથ્યતાં મે ઽદ્ય યસ્તે મનસિ વર્તતે ।
કરિષ્યે તમહં સર્વં યત્નેનાપિ મહામુને

ઋક્ષશૃઙ્ગ ઉવાચ:
પૃચ્છામિ ત્વાં કથં કો વા કુતસ્ત્વમિહ ચાગતઃ ।
બ્રહ્મક્ષત્રવિશાં મધ્યે કો ભવાનુત શૂદ્રજઃ

ચિત્રસેન ઉવાચ:
નાહં શૂદ્રો ઽસ્મિ ભોસ્તાત ન વૈશ્યો બ્રાહ્મણો ન વા ।
ન ચાન્ત્યજો ઽસ્મિ વિપ્રેન્દ્ર ક્ષત્રિયો ઽસ્મિ મહામુને

ધર્મજ્ઞશ્ચ કૃતજ્ઞશ્ચ સર્વસત્ત્વહિતે રતઃ ।
અકામાત્ પાતકં જાતં કથં શુદ્ધિર્ભવિષ્યતિ

ઋક્ષશૃઙ્ગ ઉવાચ:
માં ગૃહીત્વા આશ્રમં ગચ્છ યત્ર તૌ પિતરૌ મમ ।
આવેદયસ્વ ચાત્માનં પુત્રઘાતિનમ્ આતુરમ્

તે દૃષ્ટ્વા માં કરિષ્યન્તિ કારુણ્યં ચ તવોપરિ ।
ઉપાયં કથયિષ્યન્તિ યેન શાન્તિર્ભવિષ્યતિ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ચિત્રસેનો નૃપોત્તમ ।
સ્કન્ધે કૃત્વા તુ તં વિપ્રં જગામાશ્રમસન્નિધૌ

ન શક્નોતિ યદા વોઢું વિશ્રામ્યતિ પુનઃપુનઃ ।
તાવત્ પશ્યતિ તં વિપ્રં મૂર્છિતં વિકલેન્દ્રિયમ્

મુમોચ ચિત્રસેનસ્ તં છાયાયાં વટભૂરુહઃ ।
વસ્ત્રં ચતુર્ગુણં કૃત્વા ચક્રે વાતં મુહુર્મુહુઃ

પશ્યતસ્ તસ્ય રાજેન્દ્ર ઋક્ષશૃઙ્ગો મહાતપાઃ ।
પઞ્ચત્વમગમચ્છીઘ્રં ધ્યાનયોગેન યોગવિત્

દાહયામાસ તં વિપ્રં વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા ।
સ્નાનં કૃત્વા સ શોકાર્તો વિલલાપ મુહુર્મુહુઃ