Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 48

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe gīrvāṇasvargamanavarṇanaṃ nāma saptacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 48
uttānapāda uvāca:
kasminsthāne 'vasad deva so 'ndhako daityapuṃgavaḥ /
sarvāndevāṃśca nirjitya kasminsthāne samāsthitaḥ

śrīmaheśa uvāca:
praviṣṭo dānavo yatra kathayāmi narādhipa /
pātālalokamāśritya kanyā vidhvaṃsate tu saḥ

tatra sthitaṃ taṃ vijñāya cāpamādāya keśavaḥ /
vyasṛjadbāṇamāgneyaṃ dahyatāmiti cintayan

dahyamāno 'gninā so 'pi vāruṇāstraṃ sa saṃdadhe /
vāruṇāstreṇa mahatā āgneyaṃ śamitaṃ tadā

tato 'sau cintayāmāsa kena bāṇo visarjitaḥ /
kasyaiṣā pauruṣī śaktiḥ ko yāsyati yamālayam

tato 'ndhako mṛdhe kruddho bāṇamārgeṇa nirgataḥ /
sa dṛṣṭvā bāṇamārgeṇa cāpahastaṃ janārdanam

andhaka uvāca:
na śarma lapsyase hyadya mayā dṛṣṭyābhivīkṣitaḥ /
na śaknoṣi tathā gantuṃ nāgaḥ śārdūladarśanāt

āgacchati yathā bhakṣyaṃ mārjārasya ca mūṣikaḥ /
na śaknoṣi tathā yātuṃ saṃsthitas tvaṃ mamāgrataḥ

ahaṃ tvāṃ preṣayiṣyāmi yamamārge sudāruṇe /
ahamanveṣayiṣyāmi kila yāsyāmi te gṛham

upanīto 'si kālena saṅgrāme mama keśava /
ye tvayā nirjitāḥ pūrvaṃ dānavā apyanekaśaḥ

na bhavanti pumāṃsaste striyastāś caiva keśava /
paraṃ na śastrasaṅgrāmaṃ kariṣyāmi tvayā saha

vadato dānavendrasya na cukopa sa keśavaḥ /
ayudhyamānaṃ taṃ dṛṣṭvā cintayāmāsa dānavaḥ

dvandvayuddhaṃ kariṣyāmi niścitya yuyudhe nṛpa /
sa kṛṣṇena padākṣiptaḥ patitaḥ pṛthivītale

muhūrtātsa samāśvasya utthāyedaṃ vyacintayat /
aśakto dvandvayuddhāya tataḥ sāma prayuktavān /
pāṇibhyāṃ sampuṭaṃ kṛtvā sāṣṭāṅgaṃ praṇataḥ śuciḥ

andhaka uvāca:
jaya kṛṣṇāya haraye viṣṇave jiṣṇave namaḥ /
hṛṣīkeśa jagaddhātre acyutāya mahātmane

namaḥ paṅkajanābhāya namaḥ paṅkajamāline /
janārdanāya śrīśāya śrīpate pītavāsase

govindāya namo nityaṃ namo jaladhiśāyine /
namaḥ karālavaktrāya narasiṃhāya nādine

śārṅgiṇe sitavarṇāya śaṅkhacakragadābhṛte /
namo vāmanarūpāya yajñarūpāya te namaḥ

namo varāharūpāya krāntalokatrayāya ca /
vyāptāśeṣadigantāya keśavāya namonamaḥ

vāsudeva namastubhyaṃ namaḥ kaiṭabhanāśine /
lakṣmyālaya suraśreṣṭha namaste suranāyaka

viṣṇordevādhidevasya pramāṇaṃ ye 'pi kurvate /
prajāpaterjagaddhātus teṣām api namāmyaham

samastabhūtadevasya vāsudevasya dhīmataḥ /
praṇāmaṃ ye prakurvanti teṣāmapi namāmyaham

tasya yajñavarāhasya viṣṇoramitatejasaḥ /
praṇāmaṃ ye prakurvanti teṣāmapi namāmyaham

guṇānāṃ hi nidhānāya namaste 'stu punaḥpunaḥ /
kāruṇyāmbunidhe deva sarvabhaktipriyāya ca

śrībhagavān uvāca:
tuṣṭaste dānavendrāhaṃ varaṃ vṛṇu yathepsitam /
dadāmi te varaṃ nūnamapi trailokyadurlabham

andhaka uvāca:
yadi tuṣṭo 'si me deva varaṃ dāsyasi cepsitam /
tadā dadasva me deva yuddhaṃ paramaśobhanam /
avaddhastapūto yenāhaṃ lokāngantāsmi śobhanān

śrībhagavānuvāca:
kathaṃ dadāmi te yuddhaṃ toṣito 'haṃ tvayā punaḥ /
na tvāṃ tu prabhavetkopaḥ kathaṃ yudhyāmi te 'ndhaka

yadi te vartate buddhiryuddhaṃ prati na saṃśayaḥ /
tato gacchasva yuddhāya devaṃ prati maheśvaram

andhaka uvāca:
na tatra sidhyate kāryaṃ devaṃ prati maheśvaram

śrībhagavān uvāca:
putra tvaṃ śikharaṃ gatvā dhūnayasva balena ca

vidhūte tatra deveśaḥ kopaṃ kartā sudāruṇam /
kopitaḥ śaṅkaro raudraṃ yuddhaṃ dāsyati dānava

viṣṇuvākyādasau pāpo gato yatra maheśvaraḥ /
kailāsaśikharaṃ prāpya dhunoti sma muhurmuhuḥ

dhūnite tatra śikhare kampitaṃ bhuvanatrayam /
nipetuḥ śikharāgrāṇi kampamānānyanekaśaḥ

catvāraḥ sāgarāḥ kṣipramekībhūtā mahīpate /
nipeturulkāpātāśca pādapā apyanekaśaḥ

umayā sahito devo vismayaṃ paramaṃ gataḥ /
gāḍhamāliṅgya girijā devaṃ vacanam abravīt

kimarthaṃ kampate śailaḥ kimarthaṃ kampate dharā /
kimarthaṃ kampate nāgo martyaḥ pātālameva ca /
kiṃ vā yugakṣayo deva tanmamākhyātum arhasi

īśvara uvāca:
kasyaiṣā durmatirjātā kṣiptaḥ sarpamukhe karaḥ /
lalāṭe ca kṛtaṃ varma sa yāsyati yamālayam

kailāsamāśrito yena supto 'haṃ yena bodhitaḥ /
taṃ vadhiṣye na sandehaḥ sammukho vā bhaved yadi

cintayāmāsa deveśo hyandhako 'yaṃ na saṃśayaḥ /
upāyaṃ cintayāmāsa yenāsau vadhyate kṣaṇāt

āgatāśca surāḥ sarve brahmādyā vasubhiḥ saha /
rathaṃ devamayaṃ kṛtvā sarvalakṣaṇasaṃyutam

keciddevāḥ sthitāścakre kecit tuṇḍāgrapārśvayoḥ /
kecin nābhyāṃ sthitā devāḥ keciddhuryeṣu saṃsthitāḥ

dhurīṣu niścalāḥ kecitkecidyūpeṣu saṃsthitāḥ /
kecitsyandanasaṃstambhāḥ kecitsyandanaveṣṭakāḥ

āmalasārake 'nye 'pi anye 'pi kalaśe sthitāḥ /
riporbhayaṃkaraṃ divyaṃ dhvajamālādiśobhitam

rathaṃ devamayaṃ kṛtvā tamārūḍho jagadguruḥ /
niryayau dānavo yatra kopāviṣṭo maheśvaraḥ

tiṣṭha tiṣṭhetyuvācātha kva prayāsyasi durmate /
śarāsanaṃ kare gṛhya śarāṃścikṣepa dānave

dānave 'dhiṣṭhite yuddhe śaraiścicheda sāyakān /
śarāsaneṇa tatraiva andhakaśchāditas tadā

na tatra dṛśyate sūryo nākāśaṃ na ca candramāḥ /
āgneyamastraṃ vyasṛjaddānavo 'pi śivaṃ prati

dahyamānāḥ śarāṅgāraistatrasuḥ sarvadevatāḥ /
rakṣa rakṣa mahādeva dahyamānāṃstu dānavāt

tato devādhidevo 'sau vāruṇāstramayo 'jayat /
vāruṇāstreṇa nimiṣādāgneyaṃ nāśitaṃ tadā

dānavena tadā muktaṃ vāyavyāstraṃ raṇājire /
vāruṇaṃ ca gataṃ tāta vāyavyāstravināśitam

devo vyasarjayatsārpaṃ krodhāviṣṭena cetasā /
mārutaṃ nāśitaṃ bāṇaiḥ sarpais tatra na saṃśayaḥ

dānavena tato muktaṃ garuḍāstraṃ ca līlayā /
gāruḍāstraṃ ca tad dṛṣṭvā sārpaṃ naiva vyadṛśyata

tato devādhidevena nārasiṃhaṃ visarjitam /
nārasiṃhāstrabāṇena gāruḍāstraṃ praśāmitam

astramastreṇa śamyeta na bādhyeta parasparam /
mahad yuddham abhūt tātasurāsurabhayaṃkaram

cakranālīkanārācaistomaraiḥ khaḍgamudgaraiḥ /
vatsadantaistathā bhallaiḥ karṇikāraiśca śobhanaiḥ

evaṃ na śakyate hantuṃ dānavo vividhāyudhaiḥ /
tadā jvālākarālāśca khaḍganārācatomarāḥ

vṛṣāṅkena vimuktāstu samare dānavaṃ prati /
na saṃspṛśanti śastrāṇi gātraṃ gauḍavadhūriva

āyudhāni tatastyaktvā bāhuyuddham upasthitau /
karaṃ kareṇa saṃgṛhya praharantau svamuṣṭibhiḥ /
raṇaprayogairyudhyantau yuyudhāte śivāndhakau

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
andhakaṃ prati deveśaścintayāmāsa nigraham /
haniṣyāmi na sandeho duṣṭātmānaṃ na saṃśayaḥ

sa śivena yadā kṣiptaḥ patitaḥ pṛthivītale /
ūrdhvabāhuradhovaktro dānavo nṛpasattama

krodhāviṣṭena deveśaḥ saṅgrāme devaśatruṇā /
kakṣayoḥ kuhare kṣiptvā bandhenākramya pīḍitaḥ

nispandaścābhavad devo mūrcchāyukto maheśvaraḥ /
mūrcchāpannaṃ tu taṃ jñātvā cintayāmāsa dānavaḥ

hāhā kaṣṭaṃ kṛtaṃ me 'dya duṣkṛtaṃ pāpakarmaṇā /
kiṃ karomi kathaṃ karma kasminsthāne tu mocaye

gṛhītvā devamutsaṅge gataḥ kailāsaparvatam /
śayyāyāṃ śaṅkaraṃ nyasya niryayau daityarāṭ tataḥ

śayyāyāṃ patito devaḥ prapede vedanāṃ tataḥ /
tāvaddadarśa cātmānaṃ svakīyabhavanasthitam

parābhavaḥ kṛto madyaṃ kathaṃ tena durātmanā /
krodhavegasamāviṣṭo niryayau dānavaṃ prati

āyasīṃ laguḍīṃ gṛhya prabhur bhārasahasrajām /
dānavaṃ ca tato dṛṣṭvā prākṣipattasya mūrdhani

khaḍgena tāḍayāmāsa dānavaḥ prahasanraṇe /
devenāthasmṛtaṃ cāstraṃ kauccherākhyaṃ mahāhave

dīpyamānaṃ samutsṛjya hṛdaye tāḍitaḥ kṣaṇāt /
tataḥ sa tāḍitastena rudhirodgāramudvaman

patito 'dhomukho bhūtvā tataḥ śūlena bheditaḥ /
punaśca devadevena śūlena dvidalīkṛtaḥ

śūlāgre 'sau sthitaḥ pāpo bhrāntavāṃś cakravat tadā /
ye ye bhūmyāṃ patanti sma tatkāyād raktabindavaḥ

te te sarve samuttasthur dānavāḥ śāstrapāṇayaḥ /
vyākulastu tato devo dānavena tarasvinā

devenātha smṛtā durgā cāmuṇḍā bhīṣaṇānanā /
āyātā bhīṣaṇākārā nānāyudhavirājitā

mahādaṃṣṭrā mahākāyā piṅgākṣī lambakarṇikā /
ādeśo dīyatāṃ deva ko yāsyati yamālayam

īśvara uvāca:
pibāsya rudhiraṃ bhadre yatheṣṭaṃ dānavasya ca /
nipatadrudhiraṃ bhūmau durge gṛhṇīṣva māciram

nihanmi dānavaṃ yāvatsāhāyyaṃ kuru sundari /
evamuktā tu sā durgā papau ca rudhiraṃ tataḥ

nihatā dānavāḥ sarve deveśena sahasraśaḥ /
andhako 'pi ca tān dṛṣṭvā dānavānavaniṃ gatān /
tato vāgbhiḥ pratuṣṭāva devadevaṃ maheśvaram

andhaka uvāca:
jayasva devadeveśa umārdhārdhāśarīradhṛk /
namaste devadeveśa sarvāya triguṇātmane

vṛṣabhāsanamārūḍha śaśāṅkakṛtaśekhara /
jaya khaṭvāṅgahastāya gaṅgādhara namo 'stu te

namo ḍamaruhastāya namaḥ kapālamāline /
smaradehavināśāya maheśāya namo 'stu te

pūṣṇo dantanipātāya gaṇanāthāya te namaḥ /
jaya svarūpadehāya arūpabahurūpiṇe

uttamāṅgavināśāya viriñcerapi śaṅkara /
śmaśānavāsine nityaṃ nityaṃ bhairavarūpiṇe

tvaṃ sarvago 'si tvaṃ kartā tvaṃ hartā nānya eva ca /
tvaṃ bhūmistvaṃ diśaścaiva tvaṃ gururbhārgavastathā

sauristvaṃ devadeveśa bhūmiputras tathaiva ca /
ṛkṣagrahādikaṃ sarvaṃ yaddṛśyaṃ tattvameva ca

evaṃ stutiṃ tadā kṛtvā devaṃ prati sa dānavaḥ /
saṃhatābhyāṃ tu pāṇibhyāṃ praṇanāma maheśvaram

īśvara uvāca:
sādhu sādhu mahāsattva varaṃ yācasva dānava /
dātāhaṃ yācakastvaṃ hi dadāmīha yathepsitam

andhaka uvāca:
yadi tuṣṭo'si deveśa yadi deyo varo mama /
tadātmasadṛśo 'haṃ te kartavyo nāparo varaḥ

bhasmī jaṭī trinetrī ca triśūlī ca caturbhujaḥ /
vyāghracarmottarīyaśca nāgayajñopavītakaḥ

etadicchāmyahaṃ sarvaṃ yadi tuṣṭo maheśvara

īśvara uvāca:
dadāmi te varaṃ hyadya yastvayā yācito 'nagha /
gaṇeṣu me sthitaḥ putra bhṛṅgīśastvaṃ bhaviṣyasi