રેવાખાણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 48

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે ગીર્વાણસ્વર્ગમનવર્ણનં નામ સપ્તચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્વ્ અધ્યાય 48
ઉત્તાનપાદ ઉવાચ:
કસ્મિન્સ્થાને ઽવસદ્ દેવ સો ઽન્ધકો દૈત્યપુંગવઃ ।
સર્વાન્દેવાંશ્ચ નિર્જિત્ય કસ્મિન્સ્થાને સમાસ્થિતઃ

શ્રીમહેશ ઉવાચ:
પ્રવિષ્ટો દાનવો યત્ર કથયામિ નરાધિપ ।
પાતાલલોકમાશ્રિત્ય કન્યા વિધ્વંસતે તુ સઃ

તત્ર સ્થિતં તં વિજ્ઞાય ચાપમાદાય કેશવઃ ।
વ્યસૃજદ્બાણમાગ્નેયં દહ્યતામિતિ ચિન્તયન્

દહ્યમાનો ઽગ્નિના સો ઽપિ વારુણાસ્ત્રં સ સંદધે ।
વારુણાસ્ત્રેણ મહતા આગ્નેયં શમિતં તદા

તતો ઽસૌ ચિન્તયામાસ કેન બાણો વિસર્જિતઃ ।
કસ્યૈષા પૌરુષી શક્તિઃ કો યાસ્યતિ યમાલયમ્

તતો ઽન્ધકો મૃધે ક્રુદ્ધો બાણમાર્ગેણ નિર્ગતઃ ।
સ દૃષ્ટ્વા બાણમાર્ગેણ ચાપહસ્તં જનાર્દનમ્

અન્ધક ઉવાચ:
ન શર્મ લપ્સ્યસે હ્યદ્ય મયા દૃષ્ટ્યાભિવીક્ષિતઃ ।
ન શક્નોષિ તથા ગન્તું નાગઃ શાર્દૂલદર્શનાત્

આગચ્છતિ યથા ભક્ષ્યં માર્જારસ્ય ચ મૂષિકઃ ।
ન શક્નોષિ તથા યાતું સંસ્થિતસ્ ત્વં મમાગ્રતઃ

અહં ત્વાં પ્રેષયિષ્યામિ યમમાર્ગે સુદારુણે ।
અહમન્વેષયિષ્યામિ કિલ યાસ્યામિ તે ગૃહમ્

ઉપનીતો ઽસિ કાલેન સઙ્ગ્રામે મમ કેશવ ।
યે ત્વયા નિર્જિતાઃ પૂર્વં દાનવા અપ્યનેકશઃ

ન ભવન્તિ પુમાંસસ્તે સ્ત્રિયસ્તાશ્ ચૈવ કેશવ ।
પરં ન શસ્ત્રસઙ્ગ્રામં કરિષ્યામિ ત્વયા સહ

વદતો દાનવેન્દ્રસ્ય ન ચુકોપ સ કેશવઃ ।
અયુધ્યમાનં તં દૃષ્ટ્વા ચિન્તયામાસ દાનવઃ

દ્વન્દ્વયુદ્ધં કરિષ્યામિ નિશ્ચિત્ય યુયુધે નૃપ ।
સ કૃષ્ણેન પદાક્ષિપ્તઃ પતિતઃ પૃથિવીતલે

મુહૂર્તાત્સ સમાશ્વસ્ય ઉત્થાયેદં વ્યચિન્તયત્ ।
અશક્તો દ્વન્દ્વયુદ્ધાય તતઃ સામ પ્રયુક્તવાન્ ।
પાણિભ્યાં સમ્પુટં કૃત્વા સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણતઃ શુચિઃ

અન્ધક ઉવાચ:
જય કૃષ્ણાય હરયે વિષ્ણવે જિષ્ણવે નમઃ ।
હૃષીકેશ જગદ્ધાત્રે અચ્યુતાય મહાત્મને

નમઃ પઙ્કજનાભાય નમઃ પઙ્કજમાલિને ।
જનાર્દનાય શ્રીશાય શ્રીપતે પીતવાસસે

ગોવિન્દાય નમો નિત્યં નમો જલધિશાયિને ।
નમઃ કરાલવક્ત્રાય નરસિંહાય નાદિને

શાર્ઙ્ગિણે સિતવર્ણાય શઙ્ખચક્રગદાભૃતે ।
નમો વામનરૂપાય યજ્ઞરૂપાય તે નમઃ

નમો વરાહરૂપાય ક્રાન્તલોકત્રયાય ચ ।
વ્યાપ્તાશેષદિગન્તાય કેશવાય નમોનમઃ

વાસુદેવ નમસ્તુભ્યં નમઃ કૈટભનાશિને ।
લક્ષ્મ્યાલય સુરશ્રેષ્ઠ નમસ્તે સુરનાયક

વિષ્ણોર્દેવાધિદેવસ્ય પ્રમાણં યે ઽપિ કુર્વતે ।
પ્રજાપતેર્જગદ્ધાતુસ્ તેષામ્ અપિ નમામ્યહમ્

સમસ્તભૂતદેવસ્ય વાસુદેવસ્ય ધીમતઃ ।
પ્રણામં યે પ્રકુર્વન્તિ તેષામપિ નમામ્યહમ્

તસ્ય યજ્ઞવરાહસ્ય વિષ્ણોરમિતતેજસઃ ।
પ્રણામં યે પ્રકુર્વન્તિ તેષામપિ નમામ્યહમ્

ગુણાનાં હિ નિધાનાય નમસ્તે ઽસ્તુ પુનઃપુનઃ ।
કારુણ્યામ્બુનિધે દેવ સર્વભક્તિપ્રિયાય ચ

શ્રીભગવાન્ ઉવાચ:
તુષ્ટસ્તે દાનવેન્દ્રાહં વરં વૃણુ યથેપ્સિતમ્ ।
દદામિ તે વરં નૂનમપિ ત્રૈલોક્યદુર્લભમ્

અન્ધક ઉવાચ:
યદિ તુષ્ટો ઽસિ મે દેવ વરં દાસ્યસિ ચેપ્સિતમ્ ।
તદા દદસ્વ મે દેવ યુદ્ધં પરમશોભનમ્ ।
અવદ્ધસ્તપૂતો યેનાહં લોકાન્ગન્તાસ્મિ શોભનાન્

શ્રીભગવાનુવાચ:
કથં દદામિ તે યુદ્ધં તોષિતો ઽહં ત્વયા પુનઃ ।
ન ત્વાં તુ પ્રભવેત્કોપઃ કથં યુધ્યામિ તે ઽન્ધક

યદિ તે વર્તતે બુદ્ધિર્યુદ્ધં પ્રતિ ન સંશયઃ ।
તતો ગચ્છસ્વ યુદ્ધાય દેવં પ્રતિ મહેશ્વરમ્

અન્ધક ઉવાચ:
ન તત્ર સિધ્યતે કાર્યં દેવં પ્રતિ મહેશ્વરમ્

શ્રીભગવાન્ ઉવાચ:
પુત્ર ત્વં શિખરં ગત્વા ધૂનયસ્વ બલેન ચ

વિધૂતે તત્ર દેવેશઃ કોપં કર્તા સુદારુણમ્ ।
કોપિતઃ શઙ્કરો રૌદ્રં યુદ્ધં દાસ્યતિ દાનવ

વિષ્ણુવાક્યાદસૌ પાપો ગતો યત્ર મહેશ્વરઃ ।
કૈલાસશિખરં પ્રાપ્ય ધુનોતિ સ્મ મુહુર્મુહુઃ

ધૂનિતે તત્ર શિખરે કમ્પિતં ભુવનત્રયમ્ ।
નિપેતુઃ શિખરાગ્રાણિ કમ્પમાનાન્યનેકશઃ

ચત્વારઃ સાગરાઃ ક્ષિપ્રમેકીભૂતા મહીપતે ।
નિપેતુરુલ્કાપાતાશ્ચ પાદપા અપ્યનેકશઃ

ઉમયા સહિતો દેવો વિસ્મયં પરમં ગતઃ ।
ગાઢમાલિઙ્ગ્ય ગિરિજા દેવં વચનમ્ અબ્રવીત્

કિમર્થં કમ્પતે શૈલઃ કિમર્થં કમ્પતે ધરા ।
કિમર્થં કમ્પતે નાગો મર્ત્યઃ પાતાલમેવ ચ ।
કિં વા યુગક્ષયો દેવ તન્મમાખ્યાતુમ્ અર્હસિ

ઈશ્વર ઉવાચ:
કસ્યૈષા દુર્મતિર્જાતા ક્ષિપ્તઃ સર્પમુખે કરઃ ।
લલાટે ચ કૃતં વર્મ સ યાસ્યતિ યમાલયમ્

કૈલાસમાશ્રિતો યેન સુપ્તો ઽહં યેન બોધિતઃ ।
તં વધિષ્યે ન સન્દેહઃ સમ્મુખો વા ભવેદ્ યદિ

ચિન્તયામાસ દેવેશો હ્યન્ધકો ઽયં ન સંશયઃ ।
ઉપાયં ચિન્તયામાસ યેનાસૌ વધ્યતે ક્ષણાત્

આગતાશ્ચ સુરાઃ સર્વે બ્રહ્માદ્યા વસુભિઃ સહ ।
રથં દેવમયં કૃત્વા સર્વલક્ષણસંયુતમ્

કેચિદ્દેવાઃ સ્થિતાશ્ચક્રે કેચિત્ તુણ્ડાગ્રપાર્શ્વયોઃ ।
કેચિન્ નાભ્યાં સ્થિતા દેવાઃ કેચિદ્ધુર્યેષુ સંસ્થિતાઃ

ધુરીષુ નિશ્ચલાઃ કેચિત્કેચિદ્યૂપેષુ સંસ્થિતાઃ ।
કેચિત્સ્યન્દનસંસ્તમ્ભાઃ કેચિત્સ્યન્દનવેષ્ટકાઃ

આમલસારકે ઽન્યે ઽપિ અન્યે ઽપિ કલશે સ્થિતાઃ ।
રિપોર્ભયંકરં દિવ્યં ધ્વજમાલાદિશોભિતમ્

રથં દેવમયં કૃત્વા તમારૂઢો જગદ્ગુરુઃ ।
નિર્યયૌ દાનવો યત્ર કોપાવિષ્ટો મહેશ્વરઃ

તિષ્ઠ તિષ્ઠેત્યુવાચાથ ક્વ પ્રયાસ્યસિ દુર્મતે ।
શરાસનં કરે ગૃહ્ય શરાંશ્ચિક્ષેપ દાનવે

દાનવે ઽધિષ્ઠિતે યુદ્ધે શરૈશ્ચિછેદ સાયકાન્ ।
શરાસનેણ તત્રૈવ અન્ધકશ્છાદિતસ્ તદા

ન તત્ર દૃશ્યતે સૂર્યો નાકાશં ન ચ ચન્દ્રમાઃ ।
આગ્નેયમસ્ત્રં વ્યસૃજદ્દાનવો ઽપિ શિવં પ્રતિ

દહ્યમાનાઃ શરાઙ્ગારૈસ્તત્રસુઃ સર્વદેવતાઃ ।
રક્ષ રક્ષ મહાદેવ દહ્યમાનાંસ્તુ દાનવાત્

તતો દેવાધિદેવો ઽસૌ વારુણાસ્ત્રમયો ઽજયત્ ।
વારુણાસ્ત્રેણ નિમિષાદાગ્નેયં નાશિતં તદા

દાનવેન તદા મુક્તં વાયવ્યાસ્ત્રં રણાજિરે ।
વારુણં ચ ગતં તાત વાયવ્યાસ્ત્રવિનાશિતમ્

દેવો વ્યસર્જયત્સાર્પં ક્રોધાવિષ્ટેન ચેતસા ।
મારુતં નાશિતં બાણૈઃ સર્પૈસ્ તત્ર ન સંશયઃ

દાનવેન તતો મુક્તં ગરુડાસ્ત્રં ચ લીલયા ।
ગારુડાસ્ત્રં ચ તદ્ દૃષ્ટ્વા સાર્પં નૈવ વ્યદૃશ્યત

તતો દેવાધિદેવેન નારસિંહં વિસર્જિતમ્ ।
નારસિંહાસ્ત્રબાણેન ગારુડાસ્ત્રં પ્રશામિતમ્

અસ્ત્રમસ્ત્રેણ શમ્યેત ન બાધ્યેત પરસ્પરમ્ ।
મહદ્ યુદ્ધમ્ અભૂત્ તાતસુરાસુરભયંકરમ્

ચક્રનાલીકનારાચૈસ્તોમરૈઃ ખડ્ગમુદ્ગરૈઃ ।
વત્સદન્તૈસ્તથા ભલ્લૈઃ કર્ણિકારૈશ્ચ શોભનૈઃ

એવં ન શક્યતે હન્તું દાનવો વિવિધાયુધૈઃ ।
તદા જ્વાલાકરાલાશ્ચ ખડ્ગનારાચતોમરાઃ

વૃષાઙ્કેન વિમુક્તાસ્તુ સમરે દાનવં પ્રતિ ।
ન સંસ્પૃશન્તિ શસ્ત્રાણિ ગાત્રં ગૌડવધૂરિવ

આયુધાનિ તતસ્ત્યક્ત્વા બાહુયુદ્ધમ્ ઉપસ્થિતૌ ।
કરં કરેણ સંગૃહ્ય પ્રહરન્તૌ સ્વમુષ્ટિભિઃ ।
રણપ્રયોગૈર્યુધ્યન્તૌ યુયુધાતે શિવાન્ધકૌ

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ:
અન્ધકં પ્રતિ દેવેશશ્ચિન્તયામાસ નિગ્રહમ્ ।
હનિષ્યામિ ન સન્દેહો દુષ્ટાત્માનં ન સંશયઃ

સ શિવેન યદા ક્ષિપ્તઃ પતિતઃ પૃથિવીતલે ।
ઊર્ધ્વબાહુરધોવક્ત્રો દાનવો નૃપસત્તમ

ક્રોધાવિષ્ટેન દેવેશઃ સઙ્ગ્રામે દેવશત્રુણા ।
કક્ષયોઃ કુહરે ક્ષિપ્ત્વા બન્ધેનાક્રમ્ય પીડિતઃ

નિસ્પન્દશ્ચાભવદ્ દેવો મૂર્ચ્છાયુક્તો મહેશ્વરઃ ।
મૂર્ચ્છાપન્નં તુ તં જ્ઞાત્વા ચિન્તયામાસ દાનવઃ

હાહા કષ્ટં કૃતં મે ઽદ્ય દુષ્કૃતં પાપકર્મણા ।
કિં કરોમિ કથં કર્મ કસ્મિન્સ્થાને તુ મોચયે

ગૃહીત્વા દેવમુત્સઙ્ગે ગતઃ કૈલાસપર્વતમ્ ।
શય્યાયાં શઙ્કરં ન્યસ્ય નિર્યયૌ દૈત્યરાટ્ તતઃ

શય્યાયાં પતિતો દેવઃ પ્રપેદે વેદનાં તતઃ ।
તાવદ્દદર્શ ચાત્માનં સ્વકીયભવનસ્થિતમ્

પરાભવઃ કૃતો મદ્યં કથં તેન દુરાત્મના ।
ક્રોધવેગસમાવિષ્ટો નિર્યયૌ દાનવં પ્રતિ

આયસીં લગુડીં ગૃહ્ય પ્રભુર્ ભારસહસ્રજામ્ ।
દાનવં ચ તતો દૃષ્ટ્વા પ્રાક્ષિપત્તસ્ય મૂર્ધનિ

ખડ્ગેન તાડયામાસ દાનવઃ પ્રહસન્રણે ।
દેવેનાથસ્મૃતં ચાસ્ત્રં કૌચ્છેરાખ્યં મહાહવે

દીપ્યમાનં સમુત્સૃજ્ય હૃદયે તાડિતઃ ક્ષણાત્ ।
તતઃ સ તાડિતસ્તેન રુધિરોદ્ગારમુદ્વમન્

પતિતો ઽધોમુખો ભૂત્વા તતઃ શૂલેન ભેદિતઃ ।
પુનશ્ચ દેવદેવેન શૂલેન દ્વિદલીકૃતઃ

શૂલાગ્રે ઽસૌ સ્થિતઃ પાપો ભ્રાન્તવાંશ્ ચક્રવત્ તદા ।
યે યે ભૂમ્યાં પતન્તિ સ્મ તત્કાયાદ્ રક્તબિન્દવઃ

તે તે સર્વે સમુત્તસ્થુર્ દાનવાઃ શાસ્ત્રપાણયઃ ।
વ્યાકુલસ્તુ તતો દેવો દાનવેન તરસ્વિના

દેવેનાથ સ્મૃતા દુર્ગા ચામુણ્ડા ભીષણાનના ।
આયાતા ભીષણાકારા નાનાયુધવિરાજિતા

મહાદંષ્ટ્રા મહાકાયા પિઙ્ગાક્ષી લમ્બકર્ણિકા ।
આદેશો દીયતાં દેવ કો યાસ્યતિ યમાલયમ્

ઈશ્વર ઉવાચ:
પિબાસ્ય રુધિરં ભદ્રે યથેષ્ટં દાનવસ્ય ચ ।
નિપતદ્રુધિરં ભૂમૌ દુર્ગે ગૃહ્ણીષ્વ માચિરમ્

નિહન્મિ દાનવં યાવત્સાહાય્યં કુરુ સુન્દરિ ।
એવમુક્તા તુ સા દુર્ગા પપૌ ચ રુધિરં તતઃ

નિહતા દાનવાઃ સર્વે દેવેશેન સહસ્રશઃ ।
અન્ધકો ઽપિ ચ તાન્ દૃષ્ટ્વા દાનવાનવનિં ગતાન્ ।
તતો વાગ્ભિઃ પ્રતુષ્ટાવ દેવદેવં મહેશ્વરમ્

અન્ધક ઉવાચ:
જયસ્વ દેવદેવેશ ઉમાર્ધાર્ધાશરીરધૃક્ ।
નમસ્તે દેવદેવેશ સર્વાય ત્રિગુણાત્મને

વૃષભાસનમારૂઢ શશાઙ્કકૃતશેખર ।
જય ખટ્વાઙ્ગહસ્તાય ગઙ્ગાધર નમો ઽસ્તુ તે

નમો ડમરુહસ્તાય નમઃ કપાલમાલિને ।
સ્મરદેહવિનાશાય મહેશાય નમો ઽસ્તુ તે

પૂષ્ણો દન્તનિપાતાય ગણનાથાય તે નમઃ ।
જય સ્વરૂપદેહાય અરૂપબહુરૂપિણે

ઉત્તમાઙ્ગવિનાશાય વિરિઞ્ચેરપિ શઙ્કર ।
શ્મશાનવાસિને નિત્યં નિત્યં ભૈરવરૂપિણે

ત્વં સર્વગો ઽસિ ત્વં કર્તા ત્વં હર્તા નાન્ય એવ ચ ।
ત્વં ભૂમિસ્ત્વં દિશશ્ચૈવ ત્વં ગુરુર્ભાર્ગવસ્તથા

સૌરિસ્ત્વં દેવદેવેશ ભૂમિપુત્રસ્ તથૈવ ચ ।
ઋક્ષગ્રહાદિકં સર્વં યદ્દૃશ્યં તત્ત્વમેવ ચ

એવં સ્તુતિં તદા કૃત્વા દેવં પ્રતિ સ દાનવઃ ।
સંહતાભ્યાં તુ પાણિભ્યાં પ્રણનામ મહેશ્વરમ્

ઈશ્વર ઉવાચ:
સાધુ સાધુ મહાસત્ત્વ વરં યાચસ્વ દાનવ ।
દાતાહં યાચકસ્ત્વં હિ દદામીહ યથેપ્સિતમ્

અન્ધક ઉવાચ:
યદિ તુષ્ટોઽસિ દેવેશ યદિ દેયો વરો મમ ।
તદાત્મસદૃશો ઽહં તે કર્તવ્યો નાપરો વરઃ

ભસ્મી જટી ત્રિનેત્રી ચ ત્રિશૂલી ચ ચતુર્ભુજઃ ।
વ્યાઘ્રચર્મોત્તરીયશ્ચ નાગયજ્ઞોપવીતકઃ

એતદિચ્છામ્યહં સર્વં યદિ તુષ્ટો મહેશ્વર

ઈશ્વર ઉવાચ:
દદામિ તે વરં હ્યદ્ય યસ્ત્વયા યાચિતો ઽનઘ ।
ગણેષુ મે સ્થિતઃ પુત્ર ભૃઙ્ગીશસ્ત્વં ભવિષ્યસિ