Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 42

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye kuṇḍaleśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 42
śrīmārkaṇḍeya uvāca:
tato gacchettu rājendra pippaleśvaramuttamam /
yatra siddho mahāyogī pippalādo mahātapāḥ

yudhiṣṭhira uvāca:
pippalādasya caritaṃ śrotumicchāmyahaṃ vibho /
māhātmyaṃ tasya tīrthasya yatra siddho mahātapāḥ

kasya putro mahābhāga kimarthaṃ kṛtavāṃstapaḥ /
etadvistarataḥ sarvaṃ kathayasva mamānagha

mārkaṇḍeya uvāca:
mithilāstho mahābhāgo vedavedāṅgapāragaḥ /
yājñavalkyaḥ purā tāta cacāra vipulaṃ tapaḥ

tāpasī tasya bhaginī yājñavalkyasya dhīmataḥ /
sā saptame 'pi varṣe ca vaidhavyaṃ prāpa daivataḥ

pūrvakarmavipākena hīnābhūtpitṛmātṛtaḥ /
nābhūttatpatipakṣe 'pi ko'pītyekākinī sthitā

bhūmau bhramantī bhrātuḥ sā samīpamagamacchanaiḥ /
cacāra ca tapaḥ so 'pi paralokasukhepsayā

cacāra sāpi tatrasthā śuśrūṣantī mahattapaḥ /
kasmiṃścit samaye sātha snātāhani rajasvalā

antarvāso dhṛtavatī dṛṣṭvā karpaṭakaṃ rahaḥ /
yājñavalkyo 'pi tadrātrau supto yatra susaṃvṛtaḥ

svapnaṃ dṛṣṭvātyajacchukraṃ kaupīne raktabinduvat /
virājitena tapasā siddhaṃ tadanalaprabham

yāvatprabuddho vipro 'sau vīkṣyocchiṣṭaṃ tad aṃśukam /
cikṣepa dūrato 'spṛśyaṃ śaucaṃ kṛtvā vidhānataḥ

niṣiddhaṃ tu niśi snānamiti suṣvāpa sa dvijaḥ /
niśīthe sāpi tadvastraṃ bhagasyāvaraṇaṃ vyadhāt

prātar anveṣayāmāsa munirvastramitastataḥ /
tataḥ sā brāhmaṇī prāha kiṃ anveṣayase prabho /
kena kāryaṃ tava tathā vadasva mama tattvataḥ

yājñavalkya uvāca:
apavitro mayā bhadre svapno dṛṣṭo 'dya vai niśi /
sakledaṃ tatra me vastraṃ nikṣiptaṃ tanna dṛśyate

tacchrutvā brāhmaṇī vākyaṃ bhītabhītāvadan nṛpa /
tadvastraṃ tu mayā vipra snātvā hyantaḥ kṛtaṃ mahat

tasyāstadvacanaṃ śrutvā hāhetyuktvā mahāmuniḥ /
nipapāta tadā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ

kimetaditi setyuktvā hyākāśamiva nirmalā /
āśvāsayantī taṃ vipraṃ provāca vacanaṃ tadā

vadasva kāraṇaṃ tāta guhyād guhyataraṃ yadi /
pratīkāro 'sya yenaiva vimṛśya kriyate tvarā

tataḥ sa suciraṃ dhyātvā labdhavāgvai tataḥ kṣaṇam /
provāca sādhvasamanā yattacchṛṇu nareśvara

nātra doṣo 'sti te kaścinmama caiva śubhavrate /
tavodare tu garbho yastatra daivaṃ parāyaṇam

tasya tattvena rakṣā ca tvayā kāryā sadaiva hi /
vināśī naiva kartavyo yāvatkālasya paryayaḥ

tatheti vrīḍitā sādhvī dūyamānena cetasā /
apālayacca taṃ garbhaṃ yāvatputro hyajāyata

jātamātraṃ ca taṃ garbhaṃ gṛhītvā brāhmaṇī ca sā /
aśvatthacchāyām āśritya tam utsṛjya vaco 'bravīt

yāni sattvāni lokeṣu sthāvarāṇi carāṇi ca /
tāni sarvāṇi rakṣantu tyaktaṃ vai bālakaṃ mayā

evamuktvā gatā sā tu brāhmaṇī nṛpasattama /
tathāgataḥ sa tu śiśus tatra sthitvā muhūrtakam

pāṇipādau vinikṣipya nikuñcya nayane śubhe /
āsyaṃ tu vikṛtaṃ kṛtvā ruroda vikṛtaiḥ svaraiḥ

tena śabdena vitrastāḥ sthāvarā jaṅgamāśca ye /
ākampitā mahotpātaiḥ saśailavanakānanā

tato jñātvā mahadbhūtaṃ kṣudhāviṣṭaṃ dvijarṣabham /
na jahāti nagaśchāyāṃ pānārthāya tataḥ param /
apibacca sutaṃ tasmādabhṛtaṃ caiva bhārata

evaṃ sa vardhitas tatra kumāro nijacetasi /
cintayāmāsa viśrabdhaḥ kiṃ mama grahagocaram

tataḥ krūrasabhācāraḥ krūraṃ dṛṣṭvā nirīkṣitaḥ /
papāta sahasā bhūmau śanaiścārī śanaiścaraḥ

uvāca ca bhayatrastaḥ kṛtāñjalipuṭastadā /
kiṃ mayāpakṛtaṃ vipra pippalāda mahāmune

caranvai gaganād yena pātito dharaṇītale /
sauriṇā hyevamuktastu pippalādo mahāmuniḥ

krodharūpo 'bravīdvākyaṃ tacchṛṇuṣva narādhipa /
pitṛmātṛvihīnasya mama bālasya durmate /
pīḍāṃ karoṣi kasmāt tvaṃ saure brūhi hyaśeṣataḥ

śanaiścara uvāca:
krūrasvabhāvaḥ sahajo mama dṛṣṭistathedṛśī /
muñcasva māṃ tathā kartā yadbravīṣi na saṃśayaḥ

pippalāda uvāca:
adyaprabhṛti bālānāṃ varṣād ā ṣoḍaśādgraha /
pīḍā tvayā na kartavyā eṣa te samayaḥ kṛtaḥ

evamastviti coktvā sa jagāma punarāgataḥ /
devamārgaṃ śanaiścārī praṇamya ṛṣisattamam

gate cādarśanaṃ tatra so 'pi bālo mahāgrahaḥ /
vicintayanvai pitaraṃ krodhena kaluṣīkṛtaḥ

āgneyīṃ dhāraṇāṃ dhyātvā janayāmāsa pāvakam /
kṛtyāmantrairjuhāvāgnau kṛtyā vai saṃbhavatviti

tāvajjhaṭiti sā kanyā jvālāmālāvibhūṣitā /
hutabhuksadṛśākārā kiṃ karomīti cābravīt

śoṣayāmi samudrān kiṃ cūrṇayāmi ca parvatān /
avaniṃ veṣṭayāmīti pātaye kiṃ nabhastalam

kasya mūrdhni patiṣyāmi ghātayāmi ca kaṃ dvija /
śīghramādiśyatāṃ kāryaṃ mā me kālātyayo bhavet

tasyāstadvacanaṃ śrutvā pippalādo mahātapāḥ /
krodhasaṃraktanayana idaṃ vacanam abravīt

mahatā krodhavegena mayā tvaṃ cintitā śubhe /
pitā me yājñavalkyaśca tasya tvaṃ pata māciram

evamuktvāgamacchīghraṃ sphoṭayantī nabhastalam /
mithilāstho mahāprājñastapastepe mahāmanāḥ

yāvatpaśyati digbhāgaṃ jvalanārkasamaprabham /
yājñavalkyo mahātejā mahadbhūtamupasthitam

tad dṛṣṭvā sahasāyāntaṃ bhītabhīto mahāmuniḥ /
anuyukto 'tha bhūtena janakaṃ nṛpatiṃ yayau

śaraṇyaṃ mām anuprāptaṃ viddhi tvaṃ nṛpasattama /
mahadbhūtabhayādrakṣa yadi śaknoṣi pārthiva

brahmatejobhavaṃ bhūtamanivāryaṃ durāsadam /
na ca śaknomyahaṃ trātuṃ rājā vacanam abravīt

tataścānyaṃ nṛpaśreṣṭhaṃ śaraṇārthī mahātapāḥ /
jagāma tena mukto 'sau cendrasya sadanaṃ bhayāt

devarāja namaste 'stu mahābhūtabhayānnṛpa /
kampamāno 'bravīd vipro rakṣasveti punaḥpunaḥ

tasya tadvacanaṃ śrutvā devarājo 'bravīd idam /
na śaknomi paritrātuṃ brahmakopādahaṃ mune

tataḥ sa brahmabhavanaṃ brāhmaṇo brahmavittamaḥ /
jagāma viṣṇulokaṃ ca tenāpītyukta eva saḥ

tataḥ sa munirudvigno nirāśo jīvite nṛpa /
anugamyamāno bhūtena agacchacchaṅkarālayam

tasya yogabalopeto mahādevasya pāṇḍava /
nakhamāṃsāntare gupto yathā devo na paśyati

tadante cāgamadbhūtaṃ jvalanārkasamaprabham /
muñca muñceti puruṣaṃ devadevaṃ maheśvaram

evamukto mahādevas tena bhūtena bhārata /
yogīndraṃ darśayāmāsa nakhamāṃsāntare tadā

saṃsthāpya bhūtaṃ bhūteśaḥ paramāpadgataṃ munim /
uvāca mā bhaistvaṃ vipra nirgacchasva mahāmune

tataḥ susūkṣmadehasthaṃ bhūtaṃ dṛṣṭvābravīdidam /
kimasya tvaṃ mahābhūta kariṣyasi vadasva me

kṛtyovāca:
krodhāviṣṭena deveśa pippalādena cintitā /
asya dehaṃ haniṣyāmi hiṃsārthaṃ viddhi māṃ prabho

etacchrutvā mahādevo bhūtasya vadanāccyutam /
kaṭisthaṃ yājñavalkyaṃ ca mantrayāmāsa mantravit

yogīśvareti viprasya kṛtvā nāma yudhiṣṭhira /
visarjayitvā deveśastatraivāntaradhīyata

preṣayitvā tu taṃ bhūtaṃ pippalādo 'pi durmanāḥ /
pitṛmātṛsamudvigno narmadātaṭamāśritaḥ

ekāṅguṣṭho nirāhāro varṣād ā ṣoḍaśān nṛpa /
toṣayāmāsa deveśamumayā saha śaṅkaram

tatastattapasā tuṣṭaḥ śaṅkaro vākyamabravīt

īśvara uvāca:
parituṣṭo 'smi te vipra tapasānena suvrata /
varaṃ vṛṇīṣva te dadmi manasā cepsitaṃ śubham

pippalāda uvāca:
yadi me bhagavāṃs tuṣṭo yadi deyo varo mama /
atra saṃnihito deva tīrthe bhava maheśvara

evamuktastathetyuktvā pippalādaṃ mahāmunim /
jagāmādarśanaṃ devo bhūtasaṅghasamanvitaḥ

pippalādo gate deve snātvā tatra mahāmbhasi /
sthāpayitvā mahādevaṃ jagāmottaraparvatam

tatra tīrthe naro bhaktyā snātvā mantrayutaṃ nṛpa /
tarpayitvā pitḥn devān pūjayecca maheśvaram

aśvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnotyanuttamam /
mṛto rudrapuraṃ yāti nātra kāryā vicāraṇā

atha yo bhojayed viprān pitḥn uddiśya bhārata /
tasya te dvādaśābdāni modante divi tarpitāḥ

saṃnyāsena tu yaḥ kaścit tatra tīrthe tanuṃ tyajet /
anivartikā gatistasya rudralokāt kadācana

etatsarvaṃ samākhyātaṃ yatpṛṣṭhe hi tvayānagha /
māhātmyaṃ pippalādasya tīrthasyotpattireva ca

etatpuṇyaṃ pāpaharaṃ dhanyaṃ duḥsvapnanāśanam /
paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ caiva sarvapāpakṣayo bhavet