Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 230
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe mārkaṇḍeyayudhiṣṭhirasaṃvāde revākhaṇḍapaṭhanaśravaṇadānādiphalaśrutivarṇanaṃ nāmaikonatriṃśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 230
sūta uvāca:
ityuktvopararāmatha pāṇḍoḥ putrāya vai muniḥ /
mṛkaṇḍatanayo dhīmānsaptakalpasmaraḥ puraḥ
mārkaṇḍamuninā proktaṃ yathā pārthāya sattamāḥ /
tathā vaḥ kathitaṃ sarvaṃ revāmāhātmyamuttamam
iyaṃ puṇyā saricchreṣṭhā revā viśvaikapāvanī /
rudradehasamudbhūtā sarvabhūtābhayapradā
oṅkārajaladhiṃ yāvad uvāca bhṛgunandanaḥ /
tīrthasaṅgamabhedānvai dharmaputrāya pṛcchate
samāsenaiva munayastathāhaṃ kathayāmi vaḥ /
saptaṣaṣṭisahasrāṇi ṣaṣṭikoṭyastathaiva ca
kathaṃ kenātra śakyante vaktuṃ varṣaśatairapi /
tathāpyatra muniśreṣṭhāḥ proktaṃ pārthāya vai yathā
tīrthamoṃkāramārabhya vakṣye tīrthāvaliṃ śubhām /
procyamānāṃ samāsena tāṃ śṛṇudhvaṃ maharṣayaḥ
natvā somaṃ maheśānaṃ natvā brahmācyutāvubhau /
sarasvatīṃ gaṇeśānaṃ devyāsāṅghripañkajam
pūrvācāryāṃs tathā sarvāndṛṣṭvādṛṣṭārthavedinaḥ /
praṇamya narmadāṃ devīṃ vakṣye tīrthāvaliṃ tvimām
oṃ namo viśvarūpāya oṅkārāyākhilātmane /
yamārabhye pravakṣyāmi revātīrthāvaliṃ dvijāḥ
asmin mārkaṇḍagadite revātīrthakrame śubhe /
purāṇasaṃhitādhyāyā mārkaṇḍāśramavarṇanam
tataḥ praśnādhikāraśca praśaṃsā narmadodbhavā /
tathā pañcadaśānāṃ ca pravāhānāṃ prakīrtanam
nāmanirvacanaṃ tadvattathā kalpasamudbhavāḥ /
ekaviṃśatikalpānāṃ tadvannāmānukīrtanam
mārkaṇḍeyānubhūtānāṃ saptānāṃ lakṣaṇāni ca /
māhātmyaṃ caiva revāyāḥ śivaviṣṇvos tathaiva ca
saṃhāralakṣaṇaṃ tadvad oṅkārasya ca sambhavaḥ /
tathaivauṃkāramāhātmyam amarakaṇṭakīrtanam
amareśvaratīrthaṃ ca tathā dāruvanaṃ mahat /
dārukeśvaratīrthaṃ ca tīrthaṃ vai carukeśvaram
carukāsaṅgamas tadvyadvatīpāteśvaraṃ tathā /
pātāleśvaratīrthaṃ ca koṭiyajñāhvayaṃ tathā
varuṇeśvaratīrthaṃ ca liṅgānyaṣṭottaraṃ śatam /
siddheśvaraṃ yameśaṃ ca brahmeśvaramataḥ param
sārasvataṃ cāṣṭarudraṃ sāvitraṃ somasaṃjñitam /
śivakhātaṃ mahātīrthaṃ rudrāvartaṃ dvijottamāḥ
brahmāvartaṃ paraṃ tīrthaṃ sūryāvartamataḥ param /
pippalāvartatīrthaṃ ca pippalyāścaiva saṅgamaḥ
amarakaṇṭamāhātmyaṃ kapilāsaṅgamas tathā /
viśalyāsambhavaścāpi bhṛgutuṅgādrikīrtanam
viśalyāsaṅgamaḥ puṇyaḥ karamardāsamāgamaḥ /
karamardeśvaraṃ tīrthaṃ cakratīrthamanuttamam
saṅgamo nīlagaṅgāyāḥ vidhvaṃsastripurasya ca /
kīrtanaṃ tīrthadānānāṃ madhukatṛtīyāvratam
apsareśvaratīrthaṃ ca dehakṣepe vidhistataḥ /
tīrthaṃ jvāleśvaraṃ nāma jvālāyāḥ saṅgamastathā
śakratīrthaṃ kuśāvartaṃ haṃsatīrthaṃ tathaiva ca /
ambarīṣasya tīrthaṃ ca mahākāleśvaraṃ tathā
mātṛkeśvaratīrthaṃ ca bhṛgutuṅgānuvarṇanam /
tatra bhairavamāhātmyaṃ capaleśvarakīrtanam
caṇḍapāṇeśca māhātmyaṃ kāverīsaṅgamastathā /
kubereśvaratīrthaṃ ca vārāhīsaṅgamas tathā
saṅgamaścaṇḍavegāyāstīrthaṃ caṇḍeśvaraṃ tathā /
eraṇḍīsaṅgamaḥ puṇya eraṇḍeśvaramuttamam
pitṛtīrthaṃ ca tatraiva oṅkārasya ca sambhavam /
māhātmyaṃ pañcaliṅgānām oṅkārasya munīśvarāḥ
koṭitīrthasya māhātmyaṃ tīrthaṃ kākahradaṃ tathā /
jambukeśvaratīrthaṃ ca sārasvatam ataḥ param
kapilāsaṅgamastadvattīrthaṃ ca kapileśvaram /
daityasūdanatīrthaṃ ca cakratīrthaṃ ca vāmanam
tīrthalakṣaṃ viduḥ pūrve kapilāyāstu saṅgame /
svargasya narakasyāpi lakṣaṇaṃ munibhāṣitam
vyavasthānaṃ śarīrasya gopradānānuvarṇanam /
aśokavanikātīrthaṃ mataṅgāśramavarṇanam
aśokeśvaratīrthaṃ ca mataṅgeśvaramuttamam /
tathā mṛgavanaṃ puṇyaṃ tatra tīrthaṃ manoratham
saṅgamo 'ṅgāragartāyā aṅgāreśvaramuttamam /
tathā meghavanaṃ tīrthaṃ devyā nāmānukīrtanam
saṅgamaścāpi kubjāyāstīrthaṃ kubjeśvaraṃ tathā /
bilvāmrakaṃ tathā tīrthaṃ pūrṇadvīpamataḥ param
tathā hiraṇyagarbhāyāḥ saṅgamaḥ puṇyakīrtanaḥ /
dvīpeśvaraṃ nāma tīrthaṃ puṇyaṃ yajñeśvaraṃ tathā
māṇḍavyāśramatīrthaṃ ca viśokāsaṅgamastathā /
vāgīśvaraṃ nāma tīrthaṃ puṇyo vai vāgusaṅgamaḥ
sahasrāvartakaṃ tatra tīrthaṃ saugandhikaṃ tathā /
saṅgamaśca sarasvatyā īśānaṃ tīrthamuttamam
devatātrayatīrthaṃ ca śūlakhātaṃ tataḥ param /
brahmodaṃ śāṅkaraṃ saumyaṃ sārasvatamataḥ param
sahasrayajñatīrthaṃ ca kapālamocanaṃ tathā /
āgneyam aditīśaṃ ca vārāhaṃ tīrthamuttamam
tathā devapathaṃ tīrthaṃ tīrthaṃ yajñasahasrakam /
śuklatīrthaṃ dīptikeśaṃ viṣṇutīrthaṃ ca yodhanam
narmadeśvaratīrthaṃ ca varuṇeśaṃ ca mārutam /
yogeśaṃ rohiṇītīrthaṃ dārutīrthaṃ ca sattamāḥ
brahmāvartaṃ ca pattreśaṃ vāhnaṃ sauraṃ ca kīrtyate /
meghanādaṃ dārutīrthaṃ devatīrthaṃ guhāśrayam
narmadeśvarasaṃjñaṃ tatkapilātīrthamuttamam /
karañjeśaṃ kuṇḍaleśaṃ pippalādamataḥ param
vimaleśvaratīrthaṃ ca puṣkariṇyāśca saṅgamaḥ /
praśaṃsā śūlabhedasya tatraivāndhakavikramaḥ
devāśvāsanadānaṃ ca tathaivāndhakanigrahaḥ /
śūlabhedasya cotpattistathā pātraparīkṣaṇam
praśaṃsā dānadharmasya ṛṣiśṛṅgānubhāvanam /
svargatiṃ dīrghatapaso bhānumatyāstatheṅgitam
śabarasvargagamanaṃ māhātmyaṃ śūlabhedajam /
kapileśvaratīrthaṃ ca mokṣatīrthamataḥ param
saṅgamo mokṣanadyāśca tīrthaṃ ca vimaleśvaram /
tathaivolūkatīrthaṃ ca puṣkariṇyāśca saṅgamaḥ
ādityeśvaratīrthaṃ ca tīrthaṃ vai saṅgameśvaram /
saṅgamo bhīmakulyāyāstīrthaṃ bhīmeśvaraṃ śubham
mārkaṇḍeśvaratīrthaṃ ca tathā vai pippaleśvaram /
karoṭīśvaratīrthaṃ ca tīrthamindreśvaraṃ śubham
agastyeśaṃ kumāreśaṃ vyāseśvaramanuttamam /
vaidyanāthaṃ ca kedāram ānandeśvarasaṃjñitam
mātṛtīrthaṃ ca muṇḍeśaṃ cauraṃ kāmeśvaraṃ tathā /
saṅgamaścānuduhyā vai tīrthe bhīmārjunāhvaye /
tīrthaṃ dharmeśvaraṃ nāma luṅkeśvaram ataḥ param
tato dhanadatīrthaṃ ca jaṭeśaṃ maṅgaleśvaram /
kapileśvaratīrthaṃ ca gopāreśvaramuttamam
maṇināgeśvaraṃ nāma maṇinadyāśca saṅgamaḥ /
tilakeśvaratīrthaṃ ca gautameśamataḥ param
tatraiva mātṛtīrthaṃ ca muninoktaṃ munīśvarāḥ /
śaṅkhacūḍaṃ ca kedāraṃ pārāśaramataḥ param
bhīmeśvaraṃ ca candreśam aśvavatyāśca saṅgamaḥ /
bahvīśvaraṃ nāradeśaṃ vaidyanāthaṃ kapīśvaram
kumbheśvaraṃ ca mārkaṇḍaṃ rāmeśaṃ lakṣmaṇeśvaram /
megheśvaraṃ matsyakeśam apsarāhradasaṃjñakam
dadhiskandaṃ madhuskandaṃ nandikeśaṃ ca vāruṇam /
pāvakeśvaratīrthaṃ ca tathaiva kapileśvaram
nārāyaṇāhvayaṃ tīrthaṃ cakratīrthamanuttamam /
caṇḍādityaṃ paraṃ tīrthaṃ caṇḍikātīrthamuttamam
yamahāsāhvayaṃ tīrthaṃ tathā gaṅgeśvaraṃ śubham /
nandikeśvarasaṃjñaṃ ca naranārāyaṇāhvayam
naleśvaraṃ ca mārkaṇḍaṃ śuklatīrthamataḥ param /
vyāseśvaraṃ paraṃ tīrthaṃ tatra siddheśvaraṃ tathā
koṭitīrthaṃ prabhātīrthaṃ vāsukīśvaram uttamam /
saṅgamaśca karañjāyā mārkaṇḍeśvaramuttamam
tīrthaṃ koṭīśvaraṃ nāma tathā saṃkarṣaṇāhvayam /
kanakeśaṃ manmatheśaṃ tīrthaṃ caivānasūyakam
eraṇḍīsaṅgamaḥ puṇyo mātṛtīrthaṃ ca śobhanam /
tīrthaṃ svarṇaśalākākhyaṃ tathā caivāmbikeśvaram
karañjeśaṃ bhārateśaṃ nāgeśaṃ mukuṭeśvaram /
saubhāgyasundarī tīrthaṃ dhanadeśvaramuttamam
rohiṇyaṃ cakratīrthaṃ ca uttareśvarasaṃjñitam /
bhogeśvaraṃ ca kedāraṃ niṣkalaṅkamataḥ param
mārkaṇḍaṃ dhautapāpaṃ ca tīrthamāṅgiraseśvaram /
koṭavīsaṅgamaḥ puṇyaṃ koṭitīrthaṃ ca tatra vai
ayonijaṃ paraṃ tīrtham aṅgāreśvaramuttamam /
skāndaṃ ca nārmadaṃ brāhmaṃ vālmīkeśvarasaṃjñitam
koṭitīrthaṃ kapāleśaṃ pāṇḍutīrthaṃ trilocanam /
kapileśaṃ kambukeśaṃ prabhāsaṃ kohaneśvaram
indreśaṃ vālukeśaṃ ca deveśaṃ śakrameva ca /
nāgeśvaraṃ gautameśam ahalyātīrthamuttamam
rāmeśvaraṃ mokṣatīrthaṃ tathā kuśalaveśvarau /
narmadeśaṃ kapardīśaṃ sāgareśamataḥ param
dhaurādityaṃ paraṃ tīrthaṃ tīrthaṃ cāparayonijam /
piṅgaleśvaratīrtha ca bhṛgvīśvaramanuttamam
daśāśvamedhikaṃ tīrthaṃ koṭitīrthaṃ ca sattamāḥ /
mārkaṇḍaṃ brahmatīrthaṃ ca ādivārāhamuttamam
āśāpūrābhidhaṃ tīrthaṃ kauberaṃ mārutaṃ tathā /
varuṇeśaṃ yameśaṃ ca rāmeśaṃ karkaṭeśvaram
śakreśaṃ somatīrthaṃ ca nandāhradamanuttamam /
vaiṣṇavaṃ cakratīrthaṃ ca rāmakeśavasaṃjñitam
tathaiva rukmiṇītīrthaṃ śivatīrthamanuttamam /
jayavārāhartīrthaṃ ca tīrthamasmāhakāhvayam
aṅgāreśaṃ ca siddheśaṃ tapeśvaramataḥ param /
punaḥ siddheśvaraṃ nāmatīrthaṃ ca varuṇeśvaram
parāśareśvaraṃ puṇyaṃ kusumeśamanuttamam /
kuṇḍaleśvaratīrthaṃ ca tathā kalakaleśvaram
nyaṅkuvārāhasaṃjñaṃ ca aṅkolaṃ tīrthamuttamam /
śvetavārāhatīrthaṃ ca bhārgalaṃ sauramuttamam
huṅkārasvāmitīrthaṃ ca śuklatīrthaṃ ca śobhanam /
saṅgamo madhumatyāśca tīrthaṃ vai saṅgameśvaram
narmadeśvarasaṃjñaṃ ca nadītritayasaṅgamaḥ /
anekeśvaratīrthaṃ ca śarbheśaṃ mokṣasaṃjñitam
kāverīsaṅgamaḥ puṇyastīrthaṃ gopeśvarāhvayam /
mārkaṇḍeśaṃ ca nāgeśam udambaryāśca saṅgamaḥ
sāmbādityāhvayaṃ tīrtham udambaryāśca saṅgamaḥ /
siddheśvaraṃ ca mārkaṇḍaṃ tathā siddheśvarīkṛtam
gopeśaṃ kapileśaṃ ca vaidyanāthamanuttamam /
piṅgaleśvaratīrthaṃ ca saindhavāyatanaṃ mahat
bhūtīśvarāhvayaṃ tīrthaṃ gaṅgāvāhamataḥ param /
gautameśvaratīrthaṃ ca daśāśvamedhikaṃ tathā
bhṛgutīrthaṃ tathā puṇyaṃ khyātā saubhāgyasundarī /
vṛṣakhātaṃ ca tatraiva kedāraṃ dhūtapātakam
tīrthaṃ dhūteśvarīsaṅgameraṇḍīsaṃjñakaṃ tathā /
tīrthaṃ ca kanakeśvaryā jvāleśvaraṃ tataḥ param
śālagrāmāhvayaṃ tīrthaṃ somanāthamanuttamam /
tathaivodīrṇavārāhaṃ tīrthaṃ candraprabhāsakam
dvādaśādityatīrthaṃ ca tathā siddheśvarābhidham /
kapileśvaratīrthaṃ ca tathā traivikramaṃ śubham
viśvarūpāhvayaṃ tīrthaṃ nārāyaṇakṛtaṃ tathā /
mūlaśrīpatitīrthaṃ ca caulaśrīpatisaṃjñakam
devatīrthaṃ haṃsatīrtha prabhāsaṃ tīrthamuttamam /
mūlasthānaṃ ca kaṇṭheśamaṭṭahāsamataḥ param
bhūrbhuveśvaratīrthaṃ ca khyātā śūleśvarī tathā /
sārasvataṃ dārukeśamaśvinostīrthamuttamam
sāvitrītīrthamatulaṃ vālakhilyeśvaraṃ tathā /
narmadeśaṃ mātṛtīrthaṃ devatīrthamanuttamam
macchakeśvaratīrthaṃ ca śikhitīrthaṃ ca śobhanam /
koṭitīrthaṃ muniśreṣṭhāstatra koṭīśvarī mṛḍā
tīrthaṃ paitāmahaṃ nāma māṇḍavye śvarasaṃjñitam /
tatra nārāyaṇeśaṃ ca akrūreśamataḥ param
devakhātaṃ siddharudraṃ vaidyanāthamanuttamam /
tathaiva mātṛtīrthaṃ ca uttareśamataḥ param
tathaiva narmadeśāṃ ca mātṛtīrthaṃ tathā punaḥ /
tathā ca kurarītīrthaṃ ḍhauṇḍheśaṃ daśakanyakam
suvarṇabindutīrthaṃ ca ṛṇapāpapramocanam /
bhārabhūteśvaraṃ tīrthaṃ tathā muṇḍīśvaraṃ viduḥ
ekaśālaṃ ḍiṇḍipāṇiṃ tīrthaṃ cāpsarasaṃ param /
munyālayaṃ ca mārkaṇḍaṃ gaṇitādevatāhvayam
āmaleśvaratīrthaṃ ca tīrthaṃ kantheśvaraṃ tathā /
āṣāḍhītīrthamityāhuḥ śṛṅgītīrthaṃ tathaiva ca
bakeśvaratīrthaṃ ca kapāleśaṃ tathaiva ca /
mārkaṇḍaṃ kapileśaṃ ca eraṇḍīsaṅgamastathā
eraṇḍīdevatātīrthaṃ rāmatīrthamataḥparam /
jamadagneḥ paraṃ tīrthaṃ revāsāgarasaṅgamaḥ
loṭaneśvaratīrtha tal luṅkeśanāmakaṃ tathā /
vṛṣarakhātaṃ tatra kuṇḍaṃ tathaiva ṛṣisattamāḥ
tathā haṃseśvaraṃnāma tilādaṃ vāsaveśvaram /
tathā koṭīśvaraṃ tīrtham alikātīrthamuttamam /
vimaleśvaratīrthaṃ ca revāsāgarasaṅgame
evaṃ tīrthāvaliḥ puṇyā mayā proktā maharṣayaḥ /
tīrthasuktāvaliḥ puṇyā grathitā taṭarajjunā
narmadānīranirṇiktā mārkaṇḍeyavinirmitā /
maṇḍanāyeha sādhūnāṃ sarvalokahitāya ca
daritadhvāntaśamanīdhāryā dharmārthibhiḥ sadā /
ahorātrakṛtaṃ pāpaṃ sakṛjjaptvāśu nāśayet
trikālaṃ japtvā māsotthaṃ śivāgre ca trimāsikam /
māsaṃ japtvātha varṣotthaṃ varṣaṃ japtvā śatābdikam
śrāddhakāle ca viprāṇāṃ bhuñjatāṃ purataḥ sthitaḥ /
paṭhaṃstīrthāvaliṃ puṇyāṃ gayāśrāddhaprado bhavet
pūjākāle ca devānāṃ śraddhayā purataḥ paṭhan /
prīṇayetsarvadevāṃśca punāti sakalaṃ kulam
evaṃ tīrthāvaliḥ puṇyā revātīradvayāśritā /
mayā proktā muniśreṣṭhāstathaivaśṛṇutānaghāḥ
Original text: Revākhāṇḍa of the Vāyupurāṇa (RKV) · Edition: Śrīkṛṣṇadās, Kṣemrāj (ed.): Śrīskandamahāpurāṇam. Veṅkateśvara Steam Press, Bombay: 1910 and its reprint: Siṃha, Nāgaśaraṇa (ed.): Śrīskandamahāpurāṇam. pañcama bhāga: śrī āvantyakhaṇḍam. Nag Publishers, Delhi: 1986. · Data entry Jürgen Neuss · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0