Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 21

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe vārāhakalpavṛttāntavarṇanaṃ nāma viṃśo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 21
yudhiṣṭhira uvāca:
śrutaṃ me vividhāścaryaṃ tvatprasādāddvijottama /
bhūyaśca śrotumicchāmi tanme kathaya suvrata

kathameṣā nadī puṇyā sarvanadīṣu cottamā /
narmadā nāma vikhyātā bhūyo me kathayānagha

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
narmadā saritāṃ śreṣṭhā sarvapāpapraṇāśinī /
tārayetsarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

narmadāyāstu māhātmyaṃ yatpūrveṇa mayā śrutam /
tatte 'haṃ sampravakṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā nṛpa

gaṅgā kanakhale puṇyā kurukṣetre sarasvatī /
grāme vā yadi vāraṇye puṇyā sarvatra narmadā

tribhiḥ sārasvataṃ toyaṃ saptāhena tu yāmunam /
sadyaḥ punāti gāṅgeyaṃ darśanādeva nārmadam

kaliṅgadeśāt paścārdhe parvate 'marakaṇṭake /
puṇyā ca triṣu lokeṣu ramaṇīyā pade pade

tatra devāśca gandharvā ṛṣayaśca tapodhanāḥ /
tapastaptvā mahārāja siddhiṃ paramikāṃ gatāḥ

tatra snātvā naro rājanniyamastho jitendriyaḥ /
upoṣya rajanīmekāṃ kulānāṃ tārayecchatam

siddhikṣetraṃ paraṃ tāta parvato hyamaraṃkaṭaḥ /
sarvadevāśrito yasmādṛṣibhiḥ parisevitaḥ

siddhavidyādharā bhūtagandharvāḥ sthānamuttamam /
dṛśyādṛśyāśca rājendra sevante siddhikāṅkṣiṇaḥ

ahaṃ ca paramaṃ sthānaṃ tataḥ prabhṛti saṃśritaḥ /
atra praṇavarūpo vai sthāne tiṣṭhatyumāpatiḥ

śrīkaṇṭhaḥ sagaṇaḥ sarvabhūtasaṅghairniṣevitaḥ /
asmādgirivarādbhūpa vakṣye tīrthasya vistaram

yāni santīha tīrthāni puṇyāni nṛpasattama /
yāni yānīha tīrthāni narmadāyāstaṭadvaye

na teṣāṃ vistaraṃ vaktuṃ śakto brahmāpi bhūpate /
yojanānāṃ śataṃ sāgraṃ śrūyate sariduttamā

vistareṇa tu rājendra ardhayojanamāyatā /
ṣaṣṭitīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikoṭyastathaiva ca

parvatād udadhiṃ yāvad ubhe kūle na saṃśayaḥ

saptaṣaṣṭisahasrāṇi saptaṣaṣṭiśatāni ca /
saptaṣaṣṭistathā koṭyo vāyus tīrthāni cābravīt

paraṃ kṛtayuge tāni yānti pratyakṣatāṃ nṛpa /
paśyanti mānavāḥ sarve satataṃ dharmabuddhayaḥ

yathāyathā kalirghoro vartate dāruṇo nṛpa /
tathātathālpatāṃ yānti hīnasattvā yato narāḥ

jāleśvarāditīrthāni parvate 'sminnarādhipa /
pitṛtṛptipradānyāhuḥ svargamokṣapradāni ca

śreṣṭhaṃ dāruvanaṃ tatra carukāsaṃgamaḥ śubhaḥ /
uttare narmadāyāstu carukeśvaram uttamam

dārukeśvaratīrthaṃ ca vyatīpāteśvaraṃ tathā /
pātāleśvaratīrthaṃ ca koṭiyajñaṃ tathaiva ca

iti caivottare kūle revāyā nṛpasattama /
amareśvarapārśve ca liṅgānyaṣṭottaraṃ śatam

varuṇeśvaramukhyāni sarvapāpaharāṇi ca

māndhātṛpurapārśve ca siddheśvarayameśvarau /
oṅkārātpūrvabhāge ca kedāraṃ tīrthamuttamam

tatsamīpe mahārāja svargadvāramaghāpaham /
nāmnā brahmeśvaraṃ puṇyaṃ saptasārasvataṃ puraḥ

rudrāṣṭakaṃ ca sāvitraṃ somatīrthaṃ tathaiva ca /
etāni dakṣiṇe tīre revāyā bharatarṣabha

asmiṃstu parvate tāta rudrāṇāṃ koṭayaḥ sthitāḥ /
snānaistuṣṭirbhavetteṣāṃ gandhamālyānulepanaiḥ

prītāste 'pi bhavantyatra rudrā rājan na saṃśayaḥ /
japena pāpasaṃśuddhirdhyānenānantyam aśnute

dānena bhogānāpnoti ityevaṃ śaṅkaro 'bravīt /
parvatāt paścime deśe svayaṃ devo maheśvaraḥ /
sthitaḥ praṇavarūpo 'sau jagadādiḥ sanātanaḥ

tatra snātvā śucirbhūtvā brahmacārī jitendriyaḥ /
pitṛkāryaṃ prakurvīta vidhidṛṣṭena karmaṇā

tilodakena tatraiva tarpayetpitṛdevatāḥ /
ā saptamaṃ kulaṃ tasya svarge modati pāṇḍava

ātmanā saha bhogāṃśca vividhān labhate sukhī /
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi krīḍate surapūjitaḥ

modate suciraṃ kālaṃ pitṛpūjāphaladhitaḥ /
tataḥ svargātparibhraṣṭo jāyate vimale kule

dhanavāndānaśīlaśca nīrogo lokapūjitaḥ /
punaḥ smarati tattīrthaṃ gamanaṃ kurute punaḥ

dvitīye janmani bhaveddhradasyānucarotkaṭaḥ /
tathaiva brahmacaryeṇa sopavāso jitendriyaḥ

sarvahiṃsānivṛttastu labhate phalamuttamam /
evaṃ dharmasamācāro yastu prāṇānparityajet

tasya puṇyaphalaṃ yadvai tannibodha narādhipa /
śataṃ varṣasahasrāṇi svarge modati pāṇḍava

apsarogaṇasaṃkīrṇe divyaśabdānunādite /
divyagandhānuliptāṅgo divyālaṅkārabhūṣitaḥ

krīḍate daivataiḥ sārddhaṃ siddhagandharvasaṃstutaḥ /
tataḥ svargātparibhraṣṭo rājā bhavati vīryavān

hastyaśvarathayānaiśca dharmajñaḥ śāstratatparaḥ /
gṛhe stambhaśatākīrṇe sauvarṇe rajatānvite

saptāṣṭabhūmisudvāre dāsīdāsasamākule /
mattamātaṅganiḥśvāsairvājiheṣitanāditaiḥ

kṣubhyate tasya taddvāramindrasya bhuvanaṃ yathā /
rājarājeśvaraḥ śrīmānsarvastrījanavallabhaḥ

tasmingṛhe vasitvā tu krīḍābhogasamanvitaḥ /
jīvedvarṣaśataṃ sāgraṃ sarvavyādhivivarjitaḥ

evaṃ teṣāṃ bhavetsarvaṃ ye mṛtā hyamareśvare /
agnipraveśaṃ yaḥ kuryād bhaktyā hyamarakaṇṭake

sa mṛtaḥ svargamāpnoti yāsyate paramāṃ gatim /
snānaṃ dānaṃ japo homaḥ śubhaṃ vā yadi vāśubham

purāṇe śrūyate rājansarvaṃ koṭiguṇaṃ bhavet /
tasyāstīre tu ye vṛkṣāḥ patitāḥ kālaparyaye

narmadātoyasaṃspṛṣṭāste yānti paramāṃ gatim /
anivṛttikā gatistasya pavanasyāmbare yathā

patanaṃ kurute yastu tasmiṃstīrthe narādhipa /
kanyāstrīṇi sahasrāṇi pātāle bhogabhāginaḥ

tiṣṭhanti bhavane tasya preṣaṇe prārthayanti ca /
divyabhogaiḥ susampannaḥ krīḍate kālam

pṛthivyāṃ hy āsamudrāyāṃ tādṛśo naiva jāyate /
yādṛśo 'yaṃ naraśreṣṭha parvato 'marakaṇṭakaḥ

tatra tīrthaṃ tu vijñeyaṃ parvatasyānu paścime /
hrado jāleśvaro nāma triṣu lokeṣu viśrutaḥ

tatra piṇḍapradānena sandhyopāsanakena tu /
pitaro dvādaśābdāni tarpitāstu bhavanti vai

dakṣiṇe narmadātīre kapilā tu mahānadī /
saralārjunasaṃchannā khadirairupaśobhitā

mādhavīsallakībhiśca vallībhiś cāpyalaṃkṛtā /
śvāpadairgarjamānaiśca gomāyuvānarādibhiḥ

pakṣijātiviśeṣaiśca nityaṃ pramuditā nṛpa /
sāgraṃ koṭiśataṃ tatra ṛṣīṇāmiti śuśruma

tapastaptvā gataṃ mokṣaṃ yeṣāṃ janma na cāgamaḥ /
yena tatra tapastaptaṃ kapilena mahātmanā

tatra taccābhavattīrthaṃ puṇyaṃ siddhaniṣevitam /
yena sā kāpilaistāta sevitā ṛṣibhiḥ purā

tena sā kapilā nāma gītā pāpakṣayaṃkarī /
tatra koṭiśataṃ sāgraṃ tīrthānām amareśvare

ahorātroṣito bhūtvā mucyate sarvakilbiṣaiḥ /
dānaṃ ca vidhivad dattvā yathāśaktyā dvijottame

īśvarānugrahātsarvaṃ tatra koṭiguṇaṃ bhavet /
yasmādanakṣaraṃ rūpaṃ praṇavasyeha bhārata

śivasvarūpasya tataḥ kṛtamātrākṣaraṃ bhavet /
tiryañcaḥ paśavaścaiva vṛkṣā gulmalatādayaḥ

te 'pi tatra kṣayaṃ yātāḥ svargaṃ yānti na saṃśayaḥ /
viśalyā tatra yā proktā tatraiva tu mahānadī

snātvā dattvā yathānyāyaṃ tatrāpi sukṛtī bhavet /
tatra devagaṇāḥ sarve sakinnaramahoragāḥ

yakṣarākṣasagandharvā ṛṣayaśca tapodhanāḥ /
sarve samāgatāstāṃ vai paśyanti hyamareśvare

taiśca sarvaiḥ samāgamya vanditau tau śubhau kaṭau /
purā yuge mahāghore sarvalokabhayaṃkare

narmadāyāḥ sutastatra saśalyo viśalīkṛtaḥ /
sarvadevaiśca ṛṣibhirviśalyā tena sā smṛtā

yudhiṣṭhira uvāca:
utpannā tu kathaṃ tāta viśalyā kapilā katham /
kathaṃ vā narmadāputraḥ śalyayukto 'bhavanmune

āścaryabhūtaṃ lokasya śrotumicchāmi suvrata

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
purā dākṣāyaṇī nāma sahitā śūlapāṇinā /
krīḍitvā narmadātoye parayā ca mudā nṛpa

jalāduttīrya sahasā vastramanyatsamāharat /
devyāstu snānavastraṃ tatpīḍitaṃ līlayā nṛpa

sahitānucarībhistu indrāyudhanibhaṃ bhṛśam /
tasminniṣpīḍyamāne tu vāri yanniḥsṛtaṃ tadā

tasmādiyaṃ sarijjajñe kapilākhyā mahānadī /
saṃyogādaṅgarāgasya vastrodyatkapilaṃ jalam

galitaṃ tena kapilā varṇato nāmato 'bhavat /
tathā gandharasairyuktaṃ nānāpuṣpaistu vāsitam

nānāvarṇāruṇaṃ śubhraṃ vastrādyadvāri niḥsṛtam /
pīḍyamānaṃ karaiḥ śubhrais tais tu pallavakomalaiḥ

kapilaṃ jalamiśraistu tasmādeṣā saridvarā /
kapilā cocyate tajjñaiḥ purāṇārthaviśāradaiḥ

eṣā vai vastrasambhūtā narmadātoyasambhavā /
mahāpuṇyatamā jñeyā kapilā sariduttamā